కామావచరకుసలం

నిద్దేసవారకథావణ్ణనా

౨. సన్తేతి సభావతో విజ్జమానే. ఫస్సస్స విసయవిసయీనం సన్నిపతనాకారేన గహేతబ్బత్తా ఫుసనం విసయే చిత్తస్స సన్నిపతనం వుత్తం. ‘‘చిన్తనట్ఠేన చిత్తం, మననట్ఠేన మనో’’తిఆదినా చిత్తాదిసద్దా చిన్తనాదిబ్యాపారముఖేన అత్తనో అత్థం విభావేన్తీతి ఆహ ‘‘చిత్తం మనోతిఆదీసు వియ కిచ్చవిసేసం అనపేక్ఖిత్వా’’తి. యథా లోకే వికతమేవ వేకతం, విసయో ఏవ వేసయన్తి వుచ్చతి, ఏవం మనో ఏవ మానసన్తి సద్దమత్తవిసేసో. నీలాది-సద్దా వియ వత్థాదీసు చిత్తేసు పరిసుద్ధభావనిబన్ధనా పణ్డరసద్దస్స పవత్తీతి తస్స గుణవిసేసాపేక్ఖతా వుత్తా. యథా కాయికం సాతన్తి ఏత్థ కాయప్పసాదనిస్సితన్తి అత్థో, ఏవం చేతసికం సాతన్తి ఏత్థ చేతోనిస్సితం సాతన్తి నిస్సయవిసేసాపేక్ఖతా వుత్తా. ఏకక్ఖణికా నానాక్ఖణికా చ చిత్తస్స ఠితి నామ, తస్స అవత్థావిసేసోతి అవత్థావిసేసాపేక్ఖో చిత్తస్స ఠితీతి ఏవంపకారో నిద్దేసో. ‘‘న లుబ్భతీ’’తి వుత్తస్స చిత్తస్స, పుగ్గలస్స వా పవత్తిఆకారభావేన అలుబ్భనాతి అలోభో వుత్తోతి అఞ్ఞస్స కిరియాభావవిసేసాపేక్ఖో అలుబ్భనాతి నిద్దేసో. వుత్తనయేనేవ అలుబ్భితస్స భావో అలుబ్భితత్తన్తి అయం నిద్దేసో అఞ్ఞస్స భావభూతతావిసేసాపేక్ఖో వుత్తో. కత్తుకరణభావాదయో సభావధమ్మానం అజ్ఝారోపనవసేనేవ సిజ్ఝన్తి, భావనిద్దేసో పన అజ్ఝారోపనానపేక్ఖో, తతోయేవ చ విసేసన్తరవినిముత్తో వినివత్తో విసేసతో నిజ్జీవభావగిభావతో సభావనిద్దేసో నామ హోతీతి ఫస్సోతి ఇదం ఫుసనట్ఠేన ‘‘ధమ్మమత్తదీపనం సభావపద’’న్తి వుత్తం. ఆరమ్మణం ఫుసన్తస్స చిత్తస్స పవత్తిఆకారో ఫుసనబ్యాపారో హోతీతి ‘‘ఫుసనకిరియా ఫుసనాకారో’’తి వుత్తం. సమ్ఫుసనాతి సం-సద్దో ‘‘సముదయో’’తిఆదీసు వియ సమాగమత్థదీపకోతి ఆహ ‘‘సమాగమఫుసనా’’తి. ‘‘ఫుసామి నేక్ఖమ్మసుఖ’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౭౨) పటిలాభోపి ఫుసనా సమ్ఫుసనాతి చ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘న పటిలాభసమ్ఫుసనా’’తి.

అపరేన వేవచనేన. బహుస్సుతభావసమ్పాదికాయ పఞ్ఞాయ పణ్డిచ్చపరియాయో. సిప్పాయతనాదీసు దక్ఖతాభూతాయ కోసల్లపరియాయో, యత్థ కత్థచి తిక్ఖసుఖుమాయ నేపుఞ్ఞపరియాయో, సమ్మా ధమ్మే పఞ్ఞపేన్తియా వేభబ్యాపరియాయోతి ఏవమాదినా తేసు తేసు పఞ్ఞావిసేసేసు తే తే పరియాయవిసేసా విసేసేన పవత్తాతి తేసం పఞ్ఞావిసేసానం నానాకాలే లబ్భమానతా వుత్తా, ఇతరేపి అనుగతా హోన్తి యేభుయ్యేనాతి అధిప్పాయో. అత్థనానత్తేన పఞ్ఞాదిఅత్థవిసేసేన. కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తన్తి ఏవంపకారా నిద్దేసా సభావాకారభావదీపనవసేన బ్యఞ్జనవసేనేవ విభాగవచనం. పణ్డిచ్చన్తిఆదయో పఞ్ఞావిసేసనిబన్ధనత్తా అత్థవసేన విభాగవచనన్తి ఇమమత్థమాహ ‘‘అథ వా’’తిఆదినా. ఏవమాకారో పనాతి పురిమాకారతో విసేసో అత్థతో విభత్తిగమనస్స కారణం వుత్తం.

పటిక్ఖిపనం పటిసేధనం పటిక్ఖేపో, తస్స నానత్తం విసేసో పటిక్ఖేపనానత్తం, సద్ధమ్మగరుతాయ పటిక్ఖేపో సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపో, తేన సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపేన నానత్తం సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపనానత్తం. తం సద్ధమ్మగరుతాపటిక్ఖేపనానత్తం పన కోధగరుతాదిభేదభిన్నన్తి ‘‘కోధగరుతాదివిసిట్ఠేనా’’తి వుత్తం. కోధాదీహి విసిట్ఠో భిన్నో సద్ధమ్మగరుతాయ పటిక్ఖేపో పటిసేధనం కోధాదివిసిట్ఠపటిక్ఖేపో. కోధగరుతాదియేవ, తస్స నానత్తేన సద్ధమ్మగరుతాపటిపక్ఖనానత్తేనాతి కోధగరుతా సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖో. మక్ఖలాభసక్కారగరుతా సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖోతి సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖభావవిసేసేన అసద్ధమ్మగరుతా తబ్భావేన ఏకీభూతాపి నానత్తం గతా. యస్మా పన కోధో అత్థతో దోసోయేవ. మక్ఖో దోసప్పధానా పరగుణవిద్ధంసనాకారప్పవత్తా అకుసలా ఖన్ధా. తగ్గరుతా చ తేసం సాదరఅభిసఙ్ఖరణవసేన పవత్తనమేవ. లాభగరుతా చతున్నం పచ్చయానం సక్కారగరుతా, తేసంయేవ సుసఙ్ఖతానం లద్ధకామతా. తదుభయేసు చ ఆదరకిరియా తథాపవత్తా ఇచ్ఛాయేవ, తస్మా ‘‘సద్ధమ్మగరుతాపటిపక్ఖనానత్తేన అసద్ధమ్మా నానత్తం గతా’’తి వుత్తం. తథా హి చత్తారో అసద్ధమ్మా ఇచ్చేవ ఉద్దిట్ఠా. అసద్ధమ్మగరుతాతి ఏత్థ చ పురిమస్మిం వికప్పే ‘‘న సద్ధమ్మగరుతా’’తి సద్ధమ్మగరుతా న హోతీతి అత్థో. దుతియస్మిం సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖోతి సద్ధమ్మగరుతా ఏవ వా పటిపక్ఖో, తస్స నానత్తేన సద్ధమ్మగరుతాపటిపక్ఖనానత్తేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కోధమక్ఖగరుతానఞ్హి సద్ధమ్మవిసేసా పవత్తిభేదభిన్నా మేత్తా పటిపక్ఖో. లాభసక్కారగరుతానం అప్పిచ్ఛతా సన్తోసా. తేన కోధగరుతా న సద్ధమ్మగరుతాతి కోధగరుతా కాయచి సద్ధమ్మగరుతాయ పటిపక్ఖోతి అయమత్థో వుత్తో హోతి. తథా మక్ఖగరుతాదీసుపి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘చత్తారో సద్ధమ్మా సద్ధమ్మగరుతా న కోధగరుతా…పే… సద్ధమ్మగరుతా న సక్కారగరుతా’’తి (అ. ని. ౪.౪౪) ఆగతతన్తిపి సమత్థితా భవతి. లోభో న హోతీతి అలోభో లుబ్భనా న హోతీతి అలుబ్భనాతి ఏవమాదికో అలోభోతిఆదీనం లోభాదివిసిట్ఠో పటిక్ఖేపో ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తిఆదికేహి విసదిసభావతో ‘‘ఫస్సాదీహి నానత్త’’న్తి వుత్తో. ఫస్సాదీహీతి చేత్థ అలుబ్భనాదయోపి ఆది-సద్దేన సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. లోభాదిపటిపక్ఖేనాతి ‘‘లోభపటిపక్ఖో అలోభో’’తిఆదినా యోజేతబ్బం. సేసం పురిమసదిసమేవ. అలోభాదోసామోహానం విధురతాయ పటిపక్ఖభావేన చ లబ్భమానో అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసో లోభాదివిసిట్ఠపటిక్ఖేపభావేన లోభాదిపటిపక్ఖభావేన చ విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అలోభా…పే… యోజేతబ్బ’’న్తి. బహూహి పకారేహి దీపేతబ్బత్థతా మహత్థతా. ఆదరవసేన సోతూనం.

౩. యదిపి ఏకస్మిం ఖణే ఏకంయేవ ఆరమ్మణం హోతి, ఛసుపి పన ఆరమ్మణేసు ఉప్పత్తిరహత్తా ‘‘తేహి వా’’తిఆది వుత్తం. తస్సాతి సాతస్స సుఖస్స. జాతాతి ఏతస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘కారణభావేన ఫస్సత్థం పవత్తా’’తి వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా చేతసికసాతసఙ్ఖాతా సోమనస్సవేదనా సహేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవం తదనురూపఫస్ససహితా హుత్వా పవత్తా తజ్జాతి వుత్తా. సాదయతీతి అధిగమాసీసాయ అనఞ్ఞనిన్నం కరోతి.

౫. న తస్సా తజ్జతాతి తస్సా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తస్సారుప్పా ‘‘తస్స జాతా’’తి వా ఉభయథాపి తజ్జతా న యుజ్జతి. యదిపి ఫస్సో విఞ్ఞాణస్స విసేసపచ్చయో న హోతి, తథాపి సో తస్స పచ్చయో హోతియేవాతి తస్స తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజతా వత్తబ్బాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న చ తదేవా’’తిఆది. తేహి ఆరమ్మణేహి జాతా తజ్జాతి ఇమినాపి అత్థేన తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజాతి వత్తుం న సక్కా. విఞ్ఞాణస్స పన తజ్జతాపఞ్ఞత్తి లబ్భతేవ. తథా హి ‘‘కిం వా ఏతేనా’’తిఆదినా ఫస్సాదీనం తథా దేసేతబ్బతం ఆహ.

౭. చిత్తస్స ఆరమ్మణే ఆనయనాకారప్పవత్తో వితక్కో అత్థతో ఆరమ్మణం తత్థ ఆకడ్ఢన్తో వియ హోతీతి ‘‘ఆరమ్మణస్స ఆకడ్ఢనం వితక్కన’’న్తి వుత్తం.

౮. ఆరమ్మణస్స అనుమజ్జనాకారప్పవత్తో విచారో తత్థ పరిబ్భమన్తో వియ సమన్తతో చరన్తో వియ చ హోతీతి ‘‘సమన్తతో చరణం విచరణ’’న్తి వుత్తం.

౧౧. తథా అవట్ఠానమత్తభావతోతి పాణవధాదిసాధనఅవట్ఠానమత్తభావతో, న బలవభావతోతి అధిప్పాయో.

౧౪. యేన ధమ్మేన చిత్తే ఆరమ్మణం ఉపతిట్ఠతి జోతతి చ, సో ధమ్మో ఉపట్ఠానం జోతనన్తి చ వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఉపట్ఠానం జోతనఞ్చ సతియేవా’’తి.

౧౬. సణ్హట్ఠేనాతి సుఖుమట్ఠేన.

౩౦. భావోతి హిరియనం వదతి.

౩౩. న బ్యాపాదేతబ్బోతి అబ్యాపజ్జ-సద్దస్స కమ్మత్థతం ఆహ.

౪౨-౪౩. యది అనవజ్జధమ్మానం సీఘసీఘపరివత్తనసమత్థతా లహుతా, సావజ్జధమ్మానం కథన్తి ఆహ ‘‘అవిజ్జానీవరణాన’’న్తిఆది. తేసం భావో గరుతాతి ఏతేన సతిపి సబ్బేసం అరూపధమ్మానం సమానఖణత్తే మోహసమ్పయుత్తానం సాతిసయో దన్ధో పవత్తిఆకారోతి దస్సేతి. సో పన తేసం దన్ధాకారో సన్తానే పాకటో హోతి.

౪౪-౪౫. అప్పటిఘాతో అవిలోమనం.

౪౬-౪౭. కిలిన్నన్తి అవస్సుతం.

౫౦-౫౧. పచ్చోసక్కనం మాయా యా అచ్చసరాతిపి వుచ్చతి. అరుమక్ఖనం వణాలేపనం. వేళు ఏవ దాతబ్బభావేన పరిగ్గహితో వేళుదానం నామ.

నిద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కోట్ఠాసవారకథావణ్ణనా

౫౮-౧౨౦. తేతి ఫస్సపఞ్చమకాదయో. సఙ్గహగమనేనేవాతి సాధారణతాదినా కేనచి సదిసతాలేసేన, న ఫస్సాదయో వియ విసుం ధమ్మభావేనేవాతి అత్థో. తథా అవిప్పకిణ్ణత్తాతి ఫస్సాదయో వియ సరూపేన విసుం విసుం అవుత్తత్తా. యదిపి ఛన్దాదయో సఙ్గహసుఞ్ఞతవారేసుపి సరూపేన న వుత్తా, ఖన్ధాయతనధాతురాసీసు పన సఙ్గహితాయేవాతి దస్సేతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తంనిద్దేసేతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధనిద్దేసే. ఖన్ధానం ధాతాయతనభావే బ్యభిచారాభావతో అఖన్ధభావనివారణేన అనాయతనాధాతుభావనివారణమ్పి దట్ఠబ్బం. న యేవాపనకా ఠపేతబ్బాతి ఖన్ధాదిరాసిఅన్తోగధతం సన్ధాయ వుత్తం. ఉద్దేసాదీసు పన ‘‘యేవాపనాత్వేవ వుత్తానం తేసం తథాయేవ సఙ్గహో యుత్తో’’తి అట్ఠకథాయం ‘‘ఠపేత్వా యేవాపనకే’’తి వుత్తం. సరూపేన అవుత్తానమ్పి చిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ఖన్ధాదిభావో న వారేతబ్బోతి న యేవాపనకా ఠపేతబ్బాతి వుత్తన్తి ఉభయేసమ్పి అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

ఆహారపచ్చయసఙ్ఖాతేనాతి ఉపత్థమ్భకపచ్చయసఙ్ఖాతేన. సో చ ఆహారానం ఉపత్థమ్భకభావో పాకటోతి కత్వా వుత్తో, న జనకత్తాభావతో. ఓజట్ఠమకరూపస్స హి వేదనాదీనఞ్చ ఆహారణతో తేసం జనకత్తం లబ్భతీతి. యది ఉపత్థమ్భకో ఇధ పచ్చయోతి అధిప్పేతో, కబళీకారాహారస్స తావ హోతు, ఇతరేసం కథన్తి ఆహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. సహజాతాదిపచ్చయేతి సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయే వదతి, మహాచతుక్కం వా, ఏకేనాకారేనాతి రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకత్తేన ఉపకారకభావమాహ. సో ఏవ చ నేసం ఆహరణకిచ్చం. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి వచనతో చేతనాయ విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావో సాతిసయోతి ఆహ ‘‘విఞ్ఞాణం విసేసేనా’’తి.

యథాగతమగ్గోతి వుత్తో కారణఫలానం అభేదూపచారేనాతి దట్ఠబ్బం, నానాక్ఖణికో అట్ఠఙ్గికమగ్గో ఉపనిస్సయో ఏతస్సాతి అట్ఠఙ్గికమగ్గూపనిస్సయో. అరియమగ్గస్స యథాగతమగ్గపరియాయో వుచ్చమానో తస్స యా పురిమకాలభూతా అభేదోపచారసిద్ధా ఆగమనావత్థా తతో నాతివిలక్ఖణాతి ఇమమత్థం విభావేతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగ…పే… దీపితా’’తి. విఞ్ఞాణస్స చిత్తవిచిత్తతా విజాననభావవిసేసా ఏవాతి ఆహ ‘‘విజాననమేవ చిత్తవిచిత్తతా’’తి. వేదనాక్ఖన్ధాదీనన్తి ఆది-సద్దేన ‘‘ద్వాయతనాని హోన్తీ’’తిఆదీసు వుత్తమనాయతనాదయోపి సఙ్గణ్హాతి. తప్పటిక్ఖేపోతి తస్స జాతినిద్దేసభావస్స పటిక్ఖేపో. కతో హోతీతి ఏతేన ఆహారిన్ద్రియఝానమగ్గఫలహేతుయో యత్తకా ఇమస్మిం చిత్తే లబ్భన్తి, తే సబ్బేపి ‘‘ఏకో విఞ్ఞాణాహారో హోతీ’’తిఆదినా అవుత్తాపి అత్థతో వుత్తాయేవాతి దస్సేతి. ఏస నయో అఞ్ఞత్థాపి.

కోట్ఠాసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

సుఞ్ఞతవారాదివణ్ణనా

౧౨౧-౧౪౫. యథావుత్తే సమయేతి వుత్తప్పకారసమూహే.

౧౪౬. ఉస్సాహనం పేసనం నియోజనం.

౧౫౬-౧౫౯. నాతిసమాహితాయాతి నానావజ్జనూపచారం సన్ధాయ వదతి. యేవాపనకేహిపి నిబ్బిసేసతం దస్సేతి కరుణాముదితానమ్పి ఉప్పజ్జనతో.

కాయవచీకిరియా కాయవచీపవత్తి, విఞ్ఞత్తి ఏవ వా. అసమత్తభావనన్తి పుబ్బభాగభావనమాహ.

కామావచరకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.