రూపావచరకుసలం
చతుక్కనయో
పఠమజ్ఝానకథావణ్ణనా
౧౬౦. ఉత్తరపదలోపం కత్వా ‘‘రూపభవో రూప’’న్తి వుత్తో, ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతి (మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨; ధ. స. ౨౪౮; పటి. మ. ౧.౨౦౯), రూపరాగో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౩౬౩) వియాతి దట్ఠబ్బం. పయోగసమ్పాదితస్స రూపజ్ఝానస్స రూపభవాతిక్కమస్సపి ఉపాయభావతో యథా రూపూపపత్తియా ఏవ మగ్గోతి అయం నియమో న యుజ్జతి, ఏవం పచ్చయన్తరవికలతాదీహి రూపూపపత్తియా అనభినిప్ఫాదకస్సపి అత్థిభావతో రూపూపపత్తియా మగ్గో ఏవాతి అయమ్పి నియమో న యుజ్జతి. ఏవఞ్చ సతి యదేవ రూపూపపత్తియా నిప్ఫాదకం, తస్సేవ సమ్పయుత్తస్స రూపావచరకుసలభావో, న అనభినిప్ఫాదకస్సాతి అయమత్థో ఆపన్నోతి చోదనం సముట్ఠాపేతి న సబ్బస్స కుసలజ్ఝానస్సాతిఆదినా. తత్థ సామఞ్ఞసద్దోపి అధికారవసేన విసేసనిద్దిట్ఠో హోతీతి ‘‘కుసలజ్ఝానస్స మగ్గభావో’’తి వుత్తం.
రూపూపపత్తిజనకసభావో రూపభవవిపచ్చనసభావోతి తస్సపి విపాకధమ్మభావే సతిపి సబ్బకుసలాకుసలసాధారణం విపాకధమ్మభావసామఞ్ఞం ‘‘విపాకధమ్మభావో వియా’’తి ఉదాహరణభావేన వుత్తం. సామఞ్ఞమ్పి హి విసేసతో భిన్నం కత్వా వోహరీయతీతి. సబ్బసమానోతి రూపూపపత్తియా నిప్ఫాదకస్స పచ్చయన్తరవికలతాదీహి అనిప్ఫాదకస్స చ సబ్బస్స యథాధిగతస్స ఝానస్స సాధారణో. ఏతేన ఉత్తరపదావధారణస్స పరిగ్గహితతం దస్సేతి. ‘‘ఇతో అఞ్ఞో మగ్గో నామ నత్థీ’’తి ఇమినాపి సజాతియా సాధారణో అఞ్ఞజాతివినివత్తియా అనఞ్ఞసాధారణో ఇమస్స ఝానస్స రూపూపపత్తియా ఉపాయభావో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. ఇతరే ద్వే సద్ధా హిరీ చ. యది పటిపదాయ సాధేతబ్బతో పుగ్గలపుబ్బఙ్గమాయ దేసనాయ భావేన్తేన సమయవవత్థానం కతం. పటిపదారహితేసు కథన్తి ఆహ ‘‘కేసఞ్చీ’’తిఆది. తత్థ కేసఞ్చీతి సమథభావనాయ కతాధికారానం. తేసఞ్హి మగ్గాధిగమనతో పుబ్బే అనధిగతజ్ఝానానం పటిసమ్భిదాదయో వియ మగ్గాధిగమేనేవ తాని సమిజ్ఝన్తి.
అఞ్ఞానీతి అరియమగ్గసిద్ధితో అఞ్ఞాని. తేసుపీతి అరియమగ్గేన సిద్ధత్తా పటిపదారహితేసుపి. నను చ అరియమగ్గసిద్ధస్సపి ఆగమనవసేన పటిపదా ఉపలబ్భతియేవ. ఇతరథా ‘‘న కామావచరం వియ వినా పటిపదాయ ఉప్పజ్జతీ’’తి, ‘‘బహుతరం లోకియజ్ఝానమ్పి న వినా పటిపదాయ ఇజ్ఝతీ’’తి చ వచనం విరుజ్ఝేయ్యాతి? న, యేభుయ్యేన గహణతో పుగ్గలవిసేసాపేక్ఖత్తా చ. అరియమగ్గసమిజ్ఝనకఞ్హి ఝానం కస్సచిదేవ హోతి, తస్మా ఇతరం బహుతరం లోకియజ్ఝానం పుథుజ్జనస్స అరియస్స చ అకతాధికారస్స న వినా పటిపదాయ సిజ్ఝతీతి తేసం వసేన వుత్తం. అరియమగ్గసిద్ధస్సపి ఝానస్స విపాకానం వియ కుసలేన అరియమగ్గేన సదిసత్తాభావతో అతబ్బిపాకత్తా చ న మగ్గాగమనవసేన పటిపదా యుజ్జతి, ఏవమస్స పటిపదావిరహో సిద్ధో. ఏవఞ్చ కత్వా సుద్ధికనవకదేసనాపి సుట్ఠు నీతా హోతి. తథా చ వక్ఖతి లోకుత్తరకథాయం ‘‘లోకియజ్ఝానమ్పీ’’తిఆది (ధ. స. మూలటీ. ౨౭౭).
వట్టాసయస్స విసేసపచ్చయభూతాయ తణ్హాయ తనుకరణవసేన వివట్టాసయస్స వడ్ఢనన్తి ఆహ ‘‘తణ్హాసంకిలేససోధనేన ఆసయపోసన’’న్తి. ఆసయపోసనన్తి చ ఝానభావనాయ పచ్చయభూతా పుబ్బయోగాదివసేన సిద్ధా అజ్ఝాసయసమ్పదా. సా పన తణ్హుపతాపవిగమేన హోతీతి ఆహ ‘‘తణ్హాసంకిలేససోధనేనా’’తి.
థినమిద్ధాదీనన్తి థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛానం. పహానన్తి పహాయకం.
తంసదిసేసూతి మహగ్గతభావాదినా పఠమజ్ఝానసమాధిసదిసేసు.
పీతిసుఖవన్తం ఝానం పీతిసుఖన్తి వుత్తం యథా అరిససోతి దస్సేన్తో ‘‘పీతిసుఖ…పే… అకారో వుత్తో’’తి ఆహ. మగ్గస్సపి వా నిబ్బానారమ్మణతో తథలక్ఖణూపనిజ్ఝానతా యోజేతబ్బా. అసమ్మోసధమ్మన్తి అవినాసభావం.
దుతియజ్ఝానకథావణ్ణనా
౧౬౧-౧౬౨. దిట్ఠాదీనవస్స తంతంఝానక్ఖణే అనుప్పజ్జనధమ్మతాపాదనం వూపసమనం విరజ్జనం పహానఞ్చాతి ఇధాధిప్పేతవితక్కాదయోయేవ ఝానఙ్గభూతా తథా కరీయన్తి, న తంసమ్పయుత్తఫస్సాదయోతి వితక్కాదీనంయేవ వూపసమాదివచనం ఞాయాగతం. యస్మా పన వితక్కాదయో వియ తంసమ్పయుత్తధమ్మాపి ఏతేన ఏతం ఓళారికన్తి దిట్ఠాదీనవా ఏవ, తస్మా అవిసేసేన వితక్కాదీనం తంసహజాతానఞ్చ వూపసమాదికే వత్తబ్బే వితక్కవిచారాదీనంయేవ వూపసమాదికం వుచ్చమానం ‘‘అధికవచనమఞ్ఞమత్థం బోధేతీ’’తి కిఞ్చి విసేసం దీపేతీతి తం దస్సేన్తో ‘‘యేహి వితక్కవిచారేహీ’’తిఆదిమాహ. విసుం విసుం ఠితానిపి వితక్కవిచారసమతిక్కమవచనాదీని పహేయ్యఙ్గనిద్దేసతాసామఞ్ఞేన చిత్తేన సమూహతో గహేత్వా అవయవేన సముదాయోపలక్ఖణం కతన్తి దస్సేన్తో ‘‘తేసం…పే… తం దీపకన్తి వుత్త’’న్తి ఆహ. ఇదాని అవయవేన సముదాయోపలక్ఖణం వినా వితక్కవిచారవూపసమవచనేన పీతివిరాగాదివచనానం సవిసయే సమానబ్యాపారతం దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ.
తస్మిం దస్సితేతి ‘‘యా సద్ధా సద్దహనా’’తిఆదినా ఝానవిభఙ్గే సమ్పసాదనే దస్సితే. సమానాధికరణనిద్దేసేనేవాతి తత్థేవ విభఙ్గే ఉద్దేసపదుద్ధారాదీసు సద్ధాఝానానం ‘‘సమ్పసాదన’’న్తి ఏకాధికరణతావచనేనేవ.
ఓళారికఙ్గముఖేన ‘‘తదనుధమ్మతా సతీ’’తి వుత్తాయ తంతంఝాననికన్తియా విక్ఖమ్భనం వితక్కవిచారవూపసమవచనాదీహి పకాసితన్తి ఆహ ‘‘తణ్హాప్పహానం ఏతేసం వూపసమన’’న్తి (విభ. ౭౯౯). యతో వితక్కవిచారేసు విరత్తభావదీపకం వితక్కవిచారవూపసమవచనన్తి తదుభయాభావదీపనం పున కతన్తి దస్సేతుం ‘‘యే చా’’తిఆది వుత్తం.
తతియజ్ఝానకథావణ్ణనా
౧౬౩. వీరియం ఉపేక్ఖాతి వుత్తం ‘‘పగ్గహనిగ్గహేసు బ్యాపారాకరణేన ఉపేక్ఖియతీ’’తి. గహణే మజ్ఝత్తభావేన సఙ్ఖారే ఉపేక్ఖతీతి సఙ్ఖారుపేక్ఖా, తథాపవత్తా విపస్సనా పఞ్ఞా. తస్సా పన విసయతో పభేదో ‘‘అట్ఠ సఙ్ఖారుపేక్ఖా’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౫౭) యస్సం పాళియం వుత్తో, తం పాళిసేసం దస్సేన్తో ‘‘పఠమజ్ఝాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఉప్పాదన్తి పురిమకమ్మపచ్చయా ఇధ ఉప్పత్తిం. పవత్తన్తి తథా ఉప్పన్నస్స పవత్తిం. నిమిత్తన్తి సబ్బమ్పి సఙ్ఖారగతం నిమిత్తభావేన ఉపట్ఠానతో. ఆయూహనన్తి ఆయతిం పటిసన్ధిహేతుభూతం కమ్మం. పటిసన్ధిన్తి ఆయతిం ఉపపత్తిం. గతిన్తి యాయ గతియా సా పటిసన్ధి హోతి. నిబ్బత్తిన్తి ఖన్ధానం నిబ్బత్తనం. ఉపపత్తిన్తి ‘‘సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా’’తి ఏవం వుత్తం విపాకప్పవత్తిం. జాతిన్తి జరాదీనం పచ్చయభూతం భవపచ్చయా జాతిం. జరామరణాదయో పాకటా ఏవ. ఏత్థ చ ఉప్పాదాదయో పఞ్చేవ సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స విసయవసేన వుత్తా, సేసా తేసం వేవచనవసేన. ‘‘నిబ్బత్తి జాతీ’’తి ఇదఞ్హి ద్వయం ఉప్పాదస్స చేవ పటిసన్ధియా చ వేవచనం. ‘‘గతి ఉపపత్తి చా’’తి ఇదం ద్వయం పవత్తస్స. జరాదయో నిమిత్తస్సాతి.
భూతస్సాతి ఖన్ధపఞ్చకస్స. ఏతేహీతి ఝానచిత్తసముట్ఠితరూపేహి.
చతుక్కనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చకనయవణ్ణనా
౧౬౭. ఆకారభేదన్తి ఆకారవిసేసం. అనేకాకారా హి ధమ్మా, తే చ నిరవసేసం యాథావతో భగవతా అభిసమ్బుద్ధా. యథాహ – ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తి (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. ౩.౫). దుతియజ్ఝానపక్ఖికం న పఠమజ్ఝానపక్ఖికన్తి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘పఠమజ్ఝానమేవ హీ’’తిఆది. అత్థతో హి చతుక్కపఞ్చకనయా అఞ్ఞమఞ్ఞానుప్పవేసినో. పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానం కిం సవిచారతాయ పఠమజ్ఝానపక్ఖికం ఉదాహు అవితక్కతాయ దుతియజ్ఝానపక్ఖికన్తి సియా ఆసఙ్కాతి తదాసఙ్కానివత్తనత్థమిదం వుత్తం. కస్మాతిఆదినా తత్థ కారణమాహ. సుత్తన్తదేసనాసు చ దుతియజ్ఝానమేవ భజన్తీతి సమ్బన్ధో. చ-సద్దేన న కేవలం ఇధేవ, అథ ఖో సుత్తన్తదేసనాసుపీతి దేసనన్తరేపి యథావుత్తజ్ఝానస్స పఠమజ్ఝానపక్ఖికత్తాభావం దస్సేతి. ఇదాని భజనమ్పి దస్సేతుం ‘‘వితక్కవూపసమా’’తిఆది వుత్తం. తేన సుత్తన్తేపి పఞ్చకనయస్స లబ్భమానతం దస్సేతి.
నను చ సుత్తన్తే చత్తారియేవ ఝానాని విభత్తానీతి పఞ్చకనయో నత్థియేవాతి? న, ‘‘సవితక్కసవిచారో సమాధీ’’తిఆదినా సమాధిత్తయాపదేసేన పఞ్చకనయస్స లబ్భమానత్తా. చతుక్కనయనిస్సితో పన కత్వా పఞ్చకనయో విభత్తోతి తత్థాపి పఞ్చకనయో నిద్ధారేతబ్బో. వితక్కవిచారానం వూపసమాతి హి వితక్కస్స విచారస్స వితక్కవిచారానఞ్చ వితక్కవిచారానన్తి సక్కా వత్తుం. తథా అవితక్కఅవిచారానన్తి చ వినా సహ చ విచారేన వితక్కప్పహానేన అవితక్కం సహ వినా చ వితక్కేన విచారప్పహానేన అవిచారన్తి అవితక్కం అవిచారం అవితక్కఅవిచారఞ్చాతి వా తివిధమ్పి సక్కా సఙ్గణ్హితుం.
దుతియన్తి చ వితక్కరహితే వితక్కవిచారద్వయరహితే చ ఞాయాగతా దేసనా. దుతియం అధిగన్తబ్బత్తా విచారమత్తరహితేపి ద్వయప్పహానాధిగతసమానధమ్మత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా పఞ్చకనయనిద్దేసే దుతియే వూపసన్తోపి వితక్కో తంసహాయవిచారావూపసమేన న సమ్మావూపసన్తోతి వితక్కవిచారద్వయరహితే వియ విచారవూపసమేనేవ తదుపసమం సేసధమ్మసమానతఞ్చ దస్సేన్తేన ‘‘వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి తతియం చతుక్కనయే దుతియేన నిబ్బిసేసం విభత్తం. దువిధస్సపి సహాయవిరహేన అఞ్ఞథా చ వితక్కప్పహానేన అవితక్కత్తం సమాధిజం పీతిసుఖత్తఞ్చ సమానన్తి సమానధమ్మత్తాపి దుతియన్తి నిద్దేసో. విచారమత్తమ్పి హి వితక్కవిచారద్వయరహితం వియ ‘‘యస్మిం సమయే రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతి అవితక్కవిచారమత్తం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి అవితక్కం సమాధిజం పీతిసుఖన్తి విభత్తం. పఠమజ్ఝానే వా సహచారీసు వితక్కవిచారేసు ఏకం అతిక్కమిత్వా దుతియమ్పి తత్రట్ఠమేవ దోసతో దిస్వా ఉభయమ్పి సహాతిక్కమన్తస్స పఞ్చకనయే తతియం వుత్తం తతియం అధిగన్తబ్బత్తా. పఠమతో అనన్తరభావేన పనస్స దుతియభావో చ ఉప్పజ్జతి. కస్మా పనేత్థ సరూపతో పఞ్చకనయో న విభత్తోతి? వినేయ్యజ్ఝాసయతో. యథానులోమదేసనా హి సుత్తన్తదేసనాతి.
పటిపదాచతుక్కాదివణ్ణనా
౧౭౬-౧౮౦. తదనురూపతాతి తస్స పఠమాదిజ్ఝానస్స అనురూపసభావా. యథాలద్ధజ్ఝానం సన్తతో పణీతతో దిస్వా అస్సాదయమానా నికన్తి తంసమ్పయుత్తా ఖన్ధా వా తదారక్ఖభూతా సతియేవ వా తస్స ఝానస్స అనుచ్ఛవికతాయ ‘‘తదనుధమ్మతా సతీ’’తి వుత్తాతి. కదాచీతి యదా పఠమం అధిగన్త్వా యథానిసిన్నోయేవ వినా పయోగన్తరం దుతియాదీని అధిగచ్ఛతి, ఈదిసే కాలేతి అత్థో.
౧౮౬. కుసలజ్ఝానస్స అధిగతత్తా ‘‘సేక్ఖా’’తి వుత్తం. న హి తే ఉప్పాదేన్తి నామాతి అరియమగ్గక్ఖణే రూపావచరజ్ఝానానం అనుప్పజ్జమానతం సన్ధాయాహ.
కసిణకథావణ్ణనా
౨౦౩. ఆరుప్పపాదకతా చ దస్సితా వినా అభావతో. న హి తేసం ఆరుప్పపాదకతాయ వినా నిరోధపాదకతా అత్థీతి. నిమ్మినితుం ఇచ్ఛితస్స వత్థునో నిమ్మానవసేన ఖిప్పం నిసన్తి నిసామనం ఆలోచనం అధిగమో ఏతస్సాతి ఖిప్పనిసన్తి. తబ్భావో ‘‘ఖిప్పనిసన్తిభావో’’తి ఆహ ‘‘ఖిప్పదస్సనం ఖిప్పాభిఞ్ఞతా’’తి.
కసిణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అభిభాయతనకథావణ్ణనా
౨౦౪. పటిభాగనిమిత్తభూతం కసిణారమ్మణసఙ్ఖాతం ఆయతనం కారణం ఏతస్సాతి కసిణాయతనం, ఝానం. అథ వా ఆరమ్మణస్స అనవసేసఫరణట్ఠేన కసిణఞ్చ తం ఆయతనఞ్చ యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చాతి ససమ్పయుత్తం ఝానం కసిణాయతనం. తేనేవాహ ‘‘సతిపి అభిభాయతనానం కసిణాయతనత్తే’’తి. భావనాయ నిమిత్తం భావనానిమిత్తం, ఆరమ్మణస్స పరిత్తప్పమాణతా సువిసుద్ధనీలాదితా చ, తదేవ నానత్తం. భావనా ఏవ వా పుబ్బభాగభూతా భావనానిమిత్తం, తస్స నానత్తం భావనానిమిత్తనానత్తం. పుబ్బభాగభావనా హి యథావుత్తవిసేసే ఆరమ్మణే పవత్తిఆకారవిసేసతో నానాసభావాతి. కసిణనిమిత్తస్స అభిభవనకభావనానిమిత్తనానత్తం కసిణ…పే… నానత్తం, తతోతి యోజేతబ్బం.
ఏత్థ చ పురిమాని చత్తారి అభిభాయతనాని భూతకసిణారమ్మణాని, భూతకసిణేసు చ యం సువణ్ణం దుబ్బణ్ణన్తి చ న సక్కా వత్తుం. తత్థ పవత్తితాని సబ్బత్థ వా వణ్ణాభోగరహితేన పవత్తితాని పఠమతతియాభిభాయతనానీతి దుతియచతుత్థాని వణ్ణకసిణారమ్మణాని. యది ఏవం దుతియచతుత్థేహి పఞ్చమాదీనం కో విసేసోతి ‘‘పఞ్చమాదీని వణ్ణతో రమణీయతరాని, న తథా ఇతరానీ’’తి వదన్తి. పురిమానిపి చత్తారి అట్ఠ కసిణారమ్మణానేవ, తస్మా తం నేసం మతిమత్తం ‘‘అట్ఠసు కసిణేసూ’’తి వుత్తత్తా. విమోక్ఖేసు చ పఠమదుతియవిమోక్ఖా అట్ఠ కసిణారమ్మణా. తతియో వణ్ణకసిణారమ్మణో. పఠమదుతియాపి వా వణ్ణకసిణారమ్మణా ఏవ ‘‘బహిద్ధా నీలకసిణాదిరూపాని ఝానచక్ఖునా పస్సతీ’’తి వుత్తత్తా. ఆరమ్మణమనుఞ్ఞతాయ హి తత్థ అనిగ్గతితభావేన తేసం పవత్తీతి. ఏవం సన్తే తతియస్స ఇతరేహి కో విసేసోతి? సుభాకారాభోగో. తతియో ఏవ హి సుభన్తి ఆభుజనవసేన పవత్తతి, న ఇతరేతి.
ఞాణం అప్పనాపఞ్ఞా. విజ్జమానేపీతి అపి-సద్దేన అవిజ్జమానేపీతి దస్సేతి. పరిత్తప్పమాణతా అభిభవనస్స కారణం ఇమేసు చతూసు అభిభాయతనేసూతి అధిప్పాయో. నను చ సబ్బత్థ ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తి వచనతో వణ్ణాభోగసహితానియేవ గహితానీతి? న గహితానీతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ చా’’తిఆదిమాహ. తత్థాతి ఆగమేసు. తథా అప్పమాణానీతి వణ్ణాభోగరహితాని చ సబ్బాని అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి అత్థో. యది ఏవం కథం విసిట్ఠానం వణ్ణాభోగేన రహితానం సహితానఞ్చ ఏకజ్ఝం మనసి కరోతి? న ఏకజ్ఝం, విసుంయేవ పన తేసు మనసికారో. యది విసుం కథమేకన్తి? పరిత్తభావసామఞ్ఞతో. యది ఏవం ‘‘సువణ్ణదుబ్బణ్ణగ్గహణం అతిరిచ్ఛతీ’’తి, నాతిరిచ్ఛతీతి దస్సేన్తో ‘‘అత్థి హి ఏసో పరియాయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ యదిదం వణ్ణాభోగజనితం విసేసం అగ్గహేత్వా పరిత్తసామఞ్ఞేన ఏకత్తం నేత్వా ‘‘పరిత్తాని అభిభుయ్యా’’తి వత్వా పున తదన్తోగధధమ్మప్పభేదం వినేయ్యవసేన దస్సేతుం ‘‘తాని చే కదాచి వణ్ణవసేన ఆభుజితాని హోన్తి సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని అభిభుయ్యా’’తి వత్తబ్బతాయ వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ విసుం మనసి కత్వా ఉభయత్థాపి వణ్ణాభోగరహితపరిత్తాభిభవనే తం సహితపరిత్తాభిభవనే చ పరిత్తాభిభవనస్స సామఞ్ఞం గహేత్వా ఏకన్తి వచనం, ఏసో పరియాయో విజ్జతీతి అయమధిప్పాయో.
ఏవం సుత్తన్తాభిధమ్మపాఠవిసేసతో అట్ఠకథాయ విరోధాభావం దస్సేత్వా ఇదాని సుత్తన్తాభిధమ్మపాఠానం అవిరోధం అధిప్పాయవిభావనేన దస్సేతుం ‘‘తత్థచా’’తిఆదిమాహ. ఏవం అభిధమ్మే వణ్ణాభోగరహితాని సహితాని చ విసుం వుత్తాని. సుత్తన్తే పన ‘‘ఉభయాని ఏకజ్ఝ’’న్తి వుత్తం, తం కథం విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తదేత’’న్తిఆది. తత్థ ఆగతస్సాతి సుత్తన్తే ఆగతస్స. తత్థ హి ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ’’తి ఆగతం. అవచనతోతి అభిధమ్మే అవచనతో. యదిపి విమోక్ఖా విసుం దేసితా, కసిణాయతనభావో వియ పన అభిభాయతనానం విమోక్ఖకిచ్చతాపి అత్థీతి అభిభాయతనవిమోక్ఖానం ఇధాపి సఙ్కరో దున్నివారోతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘సబ్బవిమోక్ఖకిచ్చసాధారణవచనభావతో’’తి. తేన యథా అభిభాయతనదేసనాయం అభిభాయతనకిచ్చాని నిరవసేసతో వుత్తాని, ఏవం విమోక్ఖదేసనాయం విమోక్ఖకిచ్చానీతి ఇధ తేసం అసఙ్కరోయేవాతి దస్సేతి.
యే చ యథావుత్తం వవత్థానం న సమ్పటిచ్ఛన్తి, తేహి సుత్తన్తాభిధమ్మపాఠభేదే అఞ్ఞం కారణం వత్తబ్బం సియా. కిమేత్థ వత్తబ్బం, నను అట్ఠకథాయం ‘‘కస్మా పన యథా సుత్తన్తే’’తిఆదిం వత్వా ‘‘అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో’’తి కారణం వుత్తన్తి. న తం తస్స కారణవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘అజ్ఝత్తరూపాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యన్తి ఇధ సుత్తన్తే చ ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి (అ. ని. ౮.౬౫) వుత్తవచనం సన్ధాయాహ. బహిద్ధా రూపానియేవ హి అభిభవనీయానీతి. అఞ్ఞహేతుకన్తి దేసనావిలాసతో అఞ్ఞం అభిభవనీయహేతు ఏతస్సాతి అఞ్ఞహేతుకం. అజ్ఝత్తఅరూపసఞ్ఞితాయ ఏవ, న సుత్తన్తే వియ అజ్ఝత్తరూపసఞ్ఞితాయ చాతి అత్థో. అవిభూతత్తాతి ఇదం ఞాణుత్తరానం సహ నిమిత్తుప్పాదనేన అప్పనానిబ్బత్తనం ఆరమ్మణస్స అభిభవో న సుట్ఠు విభూతభావమన్తరేన సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం. నను చ అట్ఠకథాయం పాఠద్వయవిసేసస్స దేసనావిలాసో కారణభావేన వుత్తోతి ఆహ ‘‘దేసనావిలాసో చ యథావుత్తవవత్థానవసేన వేదితబ్బో’’తి. దేసనావిలాసో హి నామ వినేయ్యజ్ఝాసయానురూపం విజ్జమానస్సేవ పరియాయస్స విభావనం న యస్స కస్సచీతి. తత్థ చ ‘‘పరియాయదేసనత్తా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారవవత్థానం దేసనావిలాసనిబన్ధనమాహ. తథా చేవ హి పురతో దేసనావిలాసో విభావితో.
అభిభాయతనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
విమోక్ఖకథావణ్ణనా
౨౪౮. తన్తి ‘‘ససన్తతిపరియాపన్నరూప’’న్తి వుత్తకేసాదివణ్ణమాహ. తం పన యస్మా ఖలమణ్డలాది వియ పరమ్పరాయ ఝానస్స కారణం, తస్మా ‘‘ఝానస్స హేతుభావేనా’’తి ఆహ. యేనాతి యథావుత్తరూపవిసేసేన. విసిట్ఠేనాతి అతిసయప్పత్తేన ‘‘రూపూపపత్తియా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౬౦ ఆదయో; విభ. ౬౨౫) వియ ఉత్తరపదలోపేన ‘‘రూప’’న్తి వుత్తేన రూపఝానేన. ‘‘విసిట్ఠేనా’’తి ఇమినా హి అతిసయరూపయుత్తో రూపీతి వుత్తోతి దస్సేతి. ‘‘పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి పథవీకసిణ’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౪౯౯) ఝానానమేవ కసిణభావేన పవత్తా. సుత్తే ఆరమ్మణానం కసిణభావేన పవత్తా ‘‘పథవీకసిణమేకో సఞ్జానాతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౩౬౦; అ. ని. ౧౦.౨౫).
విమోక్ఖకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
బ్రహ్మవిహారకథావణ్ణనా
౨౫౧. అఞ్ఞాణసమ్పయుత్తాపి వా ఉపేక్ఖావేదనా అఞ్ఞాణుపేక్ఖా, ఉపేక్ఖాతి అఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా ఉపేక్ఖావేదనా, అఞ్ఞాణుపేక్ఖాతిపి ఏతాసంయేవ నామన్తి (విభ. అట్ఠ. ౯౪౭) హి సమ్మోహవినోదనియం వక్ఖతీతి. అప్పటిభాగనిమిత్తత్తేపి ఏకం కతిపయే వా సత్తే ఓదిస్స పవత్తా పరిచ్ఛిన్నరూపాదిఉపాదానవిసయే పవత్తత్తా కథమప్పమాణగోచరాతి ఆహ ‘‘న చ సమ్ముతిసచ్చవసేనా’’తిఆది. ఏవమ్పి యథా నత్థి సత్తా ఓపపాతికాతి సత్తవసేన పవత్తాయపి మిచ్ఛాదిట్ఠియా సఙ్ఖారారమ్మణతా వుచ్చతి ఉపాదానవసేన, ఏవం సత్తవసేన పవత్తానమ్పి మేత్తాదీనం సఙ్ఖారారమ్మణతాపి సియాతి చే? న, అపరామసనవసేన పవత్తానం మేత్తాదీనం సఉపాదానగ్గహణాసమ్భవతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అపరామాసా’’తిఆది.
బ్రహ్మవిహారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అసుభకథావణ్ణనా
౨౬౩. ‘‘ఏకాహమతం వా ద్వీహమతం వా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౯; మ. ని. ౧.౧౧౨) వుత్తాసు నవసు సివథికాసు వణ్ణవసేన పవత్తజ్ఝానం సివథికావణ్ణజ్ఝానం. నను చేతస్స వణ్ణకసిణేహి గహణం యుత్తం, న అసుభేహీతి? న, సివథికావణ్ణం ఉపమం కత్వా అత్తనో కాయే పటికూలత్తం అముఞ్చిత్వావ వణ్ణవసేన పవత్తనతో. తేనేవాహ ‘‘పటికూలమనసికారసామఞ్ఞేనా’’తి. అయమత్థో సివథికావణ్ణజ్ఝానస్సాతి ఏత్థాపి యోజేతబ్బోతి విభావేన్తో ‘‘తమ్పీ’’తిఆదిమాహ.
అసుభకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
రూపావచరకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అరూపావచరకుసలకథావణ్ణనా
౨౬౫. రూపనిమిత్తన్తి రూపహేతు రూపాధికరణం. రూపారూపనిమిత్తేసూతి రూపధమ్మేసు చ పథవీకసిణాదినిమిత్తేసు చ. తదారమ్మణజ్ఝానేసూతి ఏత్థ తం-సద్దేన రూపనిమిత్తం పచ్చామసతి రూపమ్పి వా రూపధమ్మారమ్మణానమ్పి రూపావచరజ్ఝానానం సమ్భవతో. రూపాదీసూతి రూపారూపనిమిత్తతదారమ్మణజ్ఝానేసు రూపపటిబద్ధధమ్మేసు చ. అనావజ్జితుకామతాదినాతి ఆది-సద్దేన అసమాపజ్జితుకామతాదిం సఙ్గణ్హాతి.
చుతితో ఉద్ధం ఉప్పత్తిరహానం…పే… అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన సమతిక్కమోతి ఏతేన సమతిక్కమితబ్బత్తేన రూపావచరకుసలానం రూపావచరవిపాకకిరియేహి విసేసాభావం దస్సేతి అనధిగతభావతో. యేసఞ్హి రూపసఞ్ఞాదీనం అరూపభావనాయ సమతిక్కమాదికో లబ్భతి, తే దస్సేతుం ‘‘అరూపభావనాయ అభావే చుతితో ఉద్ధం ఉప్పత్తిరహాన’’న్తి వుత్తన్తి. యాతి ఏకన్తరూపనిస్సితా అవసిట్ఠపరిత్తవిపాకసఞ్ఞాదయో.
ఆనేఞ్జసన్తసమాపత్తిసుఖానుభవనభవవిసేసూపపజ్జనాదయో ఆరుప్పసమాపత్తీనం అత్థాతి ఆహ ‘‘రూపసఞ్ఞా…పే… న అత్థో’’తి.
ఇధ ఉగ్ఘాటితకసిణవసేన పరిత్తానన్తతా హోతి నిప్పరియాయదేసనత్తాతి అధిప్పాయో. యది ఏవం పరిత్తకసిణుగ్ఘాటితే కథమాకాసానఞ్చాయతనవచనన్తి? తత్థాపి అనన్తఫరణసబ్భావతో. తేనేవాహ ‘‘అనన్తఫరణతాసబ్భావే’’తి. యది సబ్బత్థ అనన్తఫరణతా అత్థి, అథ కస్మా ‘‘అనన్తో ఆకాసో’’తి న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సమయవవత్థాపనా’’తిఆది. తత్థ పటిపత్తీతి ఝానభావనాకారమాహ.
౨౬౬. ఉగ్ఘాటభావో ఉగ్ఘాటిమం. యథా పాకిమం.
౨౬౮. ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాతిక్కమతో తతియాతి పదుద్ధారం కత్వా యుత్తితో ఆగమతో చ తదత్థం విభావేతుం ‘‘తదతిక్కమతో హీ’’తిఆదిమాహ. ఆరుప్పసమాపత్తీనం ఆరమ్మణాతిక్కమేన పత్తబ్బత్తా విసేసతో ఆరమ్మణే దోసదస్సనం తదేవ అతిక్కమితబ్బన్తి అయం యుత్తి, ఆరమ్మణే పన అతిక్కన్తే తదారమ్మణం ఝానమ్పి అతిక్కన్తమేవ హోతి. భావనాయ ఆరమ్మణస్స విగమనం అపనయనం విభావనా. పాళియన్తి విభఙ్గే. నను చ పాళియం ‘‘తఞ్ఞేవ విఞ్ఞాణ’’న్తి అవిసేసేన వుత్తం ‘‘న ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణ’’న్తి. ‘‘న తఞ్ఞేవవిఞ్ఞాణన్తి విసేసవచనేన అయమత్థో సిద్ధో’’తి దస్సేన్తో ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతన’’న్తిఆదిమాహ.
అరూపావచరకుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
తేభూమకకుసలవణ్ణనా
౨౬౯. సత్తహి మహావారేహీతి పటిచ్చసహజాతపచ్చయనిస్సయసంసట్ఠసమ్పయుత్తపఞ్హావారేహి అనులోమపచ్చనీయఅనులోమపచ్చనీయపచ్చనీయానులోమాదినయా అనులోమాదినయా. భారద్వాజగోతమాదయో అట్ఠచత్తాలీస లోకే గోత్తాని మూలభూతాని, తథా కట్ఠకలాపాదయో అట్ఠచత్తాలీసేవ చరణానీతి ఆహ ‘‘అట్ఠచత్తాలీస’’న్తిఆది. తత్థ తేసన్తి భబ్బాభబ్బానం. ద్వారసీసేన ద్వారవన్తాని గయ్హన్తీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘తంతంద్వారాని వా కాయాదీనీ’’తి. అచిత్తీకారేన వా కతం హీనం, అజ్ఝుపేక్ఖనేన కతం మజ్ఝిమం, సక్కచ్చకతం పణీతం. ఆమిసకిఞ్జక్ఖాదిహేతు వా కతం హీనం, పుఞ్ఞఫలకామతాయ కతం మజ్ఝిమం, కత్తబ్బమిచ్చేవ అరియభావే ఠితేన కతం పణీతం. భవసమ్పత్తిలోభేన వా పవత్తితం హీనం, అలోభజ్ఝాసయేన పవత్తితం మజ్ఝిమం, పరహితాయ పవత్తితం పణీతం. పరిత్తకతం వా హీనం, మత్తసో కతం మజ్ఝిమం, అధిమత్తసో కతం పణీతం. మహగ్గతేసు పన పటిలద్ధమత్తం హీనం, నాతిసుభావితం మజ్ఝిమం, సుభావితం వసిప్పత్తం పణీతం. ఇమేసుపి ఏకేకస్స హీనాదికస్స ఆయూహననానత్తాదివసేన హీనాదిభేదో లబ్భతియేవాతి దట్ఠబ్బం. సమ్పయుత్తధమ్మానం వసేనాతి యో చిత్తప్పభావితో చిత్తసమ్పయుత్తానం చిత్తాధిపతేయ్యభావో, సో తంనిమిత్తే చిత్తే ఉపచరితోతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో.
తేభూమకకుసలవణ్ణనా నిట్ఠితా.
లోకుత్తరకుసలవణ్ణనా
౨౭౭. ‘‘కేనట్ఠేన లోకుత్తర’’న్తిఆది పటిసమ్భిదావచనం (పటి. మ. ౨.౪౩) అట్ఠకథాయ ఆభతం, తస్మా తత్థ ‘‘తివిధోపి అనుత్తరధమ్మో లోకం తరతీ’’తిఆదినా సఙ్గహితోతి తం తీహి పదేహి యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘లోకం తరతీతి ఏతేనా’’తిఆదిమాహ. ఏకేకస్మిం యోజేతబ్బో లోకస్స అన్తగమనాదితాయ మగ్గాదీసుపి లబ్భమానత్తా. మగ్గేయేవ వా తివిధోపి అత్థో యోజేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. అనతివత్తనాదీతి ఆది-సద్దేన ఇన్ద్రియానం ఏకరసతా తదుపగవీరియవాహనం ఆసేవనాతి ఇమే తయో భావనావిసేసే సఙ్గణ్హాతి. యస్మా చేతే భావనావిసేసా సంకిలేసవోదానేసు వట్టవివట్టేసు చ తంతంఆదీనవానిసంసదస్సనభూతాయ పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ సమ్పాదితేన ఞాణవిసేసేన నిప్ఫజ్జన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం…పే… వడ్ఢేతీ’’తి.
నిస్సయో హోతీతి రుక్ఖో వియ సాఖాయ ఆధారభావేన వోహరీయతీతి అత్థో. ఫలఞాణఫలఙ్గానం నిస్సయవచనం నిస్సయపచ్చయత్తా. తతోయేవ నిస్సయభావతో పతిట్ఠాభావతో. అరియఫలసన్నిస్సయేన హి అరియా కతకిచ్చా సుట్ఠు నిబ్బిన్నసబ్బభవాపి చిరతరం లోకే పరహితాయ తిట్ఠన్తి. కిలేసానం ఓధిసో పజహనకాపి అరియమగ్గా అవిసేసేన సబ్బాకుసలానం సబ్బకుసలపటిపక్ఖతాయ అఞ్ఞమగ్గప్పహాతబ్బేసుపి కేనచి పహానాకారేన పవత్తన్తీతి తం పహానాకారం దస్సేన్తో ‘‘ఇతరేసం విజ్జుతోభాసేన వియ తమస్సా’’తి ఆహ. యేన పాళియం హేట్ఠిమమగ్గఞాణానం విజ్జూపమతా దస్సితా. యది ఏవం ఉపరిమగ్గవజ్ఝా కిలేసా ఇతరేతి ఇధాధిప్పేతా. న తేసం సముచ్ఛేదవచనం యుత్తం. న హి భావనాయ పహాతబ్బే దస్సనమగ్గో సముచ్ఛిన్దితుం సక్కోతి. తథా చ సతి దస్సనేన పహాతబ్బా ఏవ తే సియుం. అథ తదఙ్గప్పహానం అధిప్పేతం, యేన ‘‘విజ్జుతోభాసేన వియ తమస్సా’’తి వుత్తం, తం పుబ్బభాగవిపస్సనాయ ఏవ సిద్ధం న చ యుత్తం లోకుత్తరమగ్గో తదఙ్గవసేన కిలేసే పజహతీతి. విక్ఖమ్భనేపి ఏసేవ నయో, అనులోమఞాణేనేవ తస్స సాతిసయం సాధితత్తా. అథ పన పఠమమగ్గవజ్ఝా ఏవ కిలేసా ఇతరేతి అధిప్పేతా, ఏవం సన్తే తేసం ఇతరభావోవ న సియా, న చ అనపాయగమనీయా నామ కిలేసా దస్సనేన పహాతబ్బా అత్థి, నాపి పఠమమగ్గవజ్ఝా కిలేసా తేన విజ్జుతోభాసేన వియ తమో సముచ్ఛిన్దితబ్బాతి వత్తుం యుత్తన్తి ఉపపరిక్ఖితబ్బోయం ‘‘ఇతరేసం…పే… సముచ్ఛేదో’’తి. లోకియజ్ఝానమ్పి న వినా పటిపదాయ ఇజ్ఝతీతి ఇదం అధిప్పాయవసేన నేతబ్బం నేయ్యత్థత్తాతి తం అధిప్పాయం విభావేన్తో ‘‘అకతాధికారస్సా’’తి ఆహ. తేన యథావుత్తవచనస్స చ సప్పదేసతం దస్సేతి. నను చ కతాధికారస్స అరియస్స మగ్గేన సమిజ్ఝమానమ్పి ఝానం మగ్గపటిపదావసేన పటిపదాసహితమేవాతి. న వినా పటిపదాయ ఇజ్ఝతీతి సక్కా వత్తుం, తేనేతం వచనం నిప్పదేసమేవాతి అనుయోగం సన్ధాయాహ ‘‘కతాధికారస్స పనా’’తిఆది. ఇదాని తస్స వచనస్స అధిప్పాయవసేన గహేతబ్బత్థతా పాళితోపి విఞ్ఞాయతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథావుత్త…పే… కతా’’తి.
‘‘యో కోచీతి అవిసేసవచన’’న్తి తస్స అపవాదం దస్సేన్తో ‘‘సకిం ద్విక్ఖత్తు’’న్తి ఆదిమాహ. పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహణం పరిజాననం. నామరూపవవత్థాపనాదీనన్తి నామరూపవవత్థాపనపచ్చయపరిగ్గహలక్ఖణపటివేధనికన్తిపరియాదానానం. కిచ్ఛసిద్ధితోతి నామరూపవవత్థాపనాదీనం కేసఞ్చి సబ్బేసమ్పి వా కిచ్ఛసిద్ధితో. ఏస నయో దుతియవారాదీసుపి యథాసమ్భవం. సుఖసిద్ధియమ్పీతి నామరూపవవత్థాపనాదీనం కిచ్ఛసిద్ధి మగ్గపాతుభావదన్ధభావస్స కారణభావే అనేకన్తికా. విపస్సనాసహగతిన్ద్రియానం పన మన్దతా తస్స ఏకన్తకారణన్తి దస్సేతి.
ఏతదన్తత్తా పటిపదాయాతి ఏతేన నిప్పరియాయతో పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ చిరాచిరప్పవత్తివసేన మగ్గస్స ఖిప్పదన్ధాభిఞ్ఞతా వుత్తాతి దస్సేతి. పురిమానన్తి పురిమవారానం, లక్ఖణపటివేధాదీనంయేవ వా. హేట్ఠిమకోటియా తిక్ఖత్తుం కిలేసవిక్ఖమ్భనే సతి దుక్ఖాపటిపదాభావో, న తతో హేట్ఠాతి నిచ్ఛితత్తా ఆహ ‘‘తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారతావసేనా’’తి. తస్స సుఖాపటిపదా వేదితబ్బా ఉక్కంసవసేనాతి అధిప్పాయో.
యస్మిం పుగ్గలే విసంవాదనభేదనానిట్ఠానత్థనియోజనానం పవత్తి, తత్థ సినేహవిరహేనేవ తేసం పవత్తి, సో చ పుగ్గలో అసఙ్గహితో హోతీతి ముసావాదాదీనం విసంవాదనాదికిచ్చతాయ లూఖతా చ అపరిగ్గహతా చ వుత్తా. తప్పటిపక్ఖవిరుద్ధసభావత్తా సమ్మావాచాయ సినిద్ధభావతా పరిగ్గాహకసభావతా. సద్ధావిసేసయోగతో వా తస్సా సినిద్ధభావో దట్ఠబ్బో. సముట్ఠాపేతీతి పవత్తేతి. జీవమానో వా సత్తో, సమ్పయుత్తధమ్మా వా వోదాయన్తి ఏతేన సయం వా వోదాయతీతి వోదానం.
౨౮౫. తణ్హాదిట్ఠీహి పతిట్ఠానం. అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఆయూహనా. సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠానం. ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా. లీనవసేన పతిట్ఠానం. ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా. కామసుఖానుయోగవసేన పతిట్ఠానం. అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహనా. సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానం. సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనాతి ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తేసు పకారన్తరేసు ఇధ అవుత్తానం వసేనపి పతిట్ఠానాయూహనా వేదితబ్బా.
అథ వా కిలేసగ్గహణేన తణ్హాసస్సతదిట్ఠిసబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారా గహితా తంసభాగతాయ తదేకట్ఠతాయ చ. తథా అభిసఙ్ఖారగ్గహణేన అవసేసకిలేసఉచ్ఛేదదిట్ఠిసబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారా. లీనుద్ధచ్చకామసుఖత్తకిలమథానుయోగానం విసుం వుత్తత్తా తేహి న యోజేతబ్బన్తి కిలేసాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానాయూహనే వత్వా తణ్హాదిట్ఠీనం తత్థ విసేసపచ్చయతం దీపేతుం తదుభయవసేనపి యోజనా కతా. నయదస్సనం వా ఏతం తత్థ దట్ఠబ్బం. ఏవమితరేపి పకారా యోజేతబ్బాతి. ‘‘చతూహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౪.౧౧౨, ౧౧౪) అఙ్గ-సద్దస్స కారణత్థతా దట్ఠబ్బా.
౨౯౯. ముసావాదాదీని భాసమానో కరోతి నామ కిం వక్ఖమానం కిరియం, కా పన సాతి? ముసావాదాదికిరియాతి విదితోవాయమత్థో. ఏవం వా ఏత్థ యోజనా దట్ఠబ్బా.
౩౦౧. నిప్ఫాదితపచ్చయానన్తి చీవరాదిపచ్చయానం. కుహనవత్థూనీతి పాపిచ్ఛతం నిస్సాయ లూఖచీవరాదిసేవనవసేన ‘‘యో తే విహారే వసతి, సో అరహా’’తిఆదినా (పారా. ౨౨౪) అత్తానం అరియగుణసామన్తం కత్వా భణనవసేన విసేసలాభినో వియ అత్తనో పరిహరణవసేన చ పవత్తా అకుసలచిత్తుప్పాదా పరేసం విమ్హాపనకారణాని కుహనవత్థూని.
౩౪౩. సతిపి సగుణారమ్మణేహి మగ్గస్స అనిమిత్తనామలాభే న నిప్పరియాయేన విపస్సనా అనిమిత్తనామికాతి ఆగమనతో మగ్గో అనిమిత్తనామం న లభతీతి ఆహ ‘‘న పన సగుణారమ్మణేహి…పే… సిద్ధం హోతీ’’తి. యస్మా పన ఆగమనతో సుఞ్ఞతం అప్పణిహితన్తి లద్ధనామస్స మగ్గస్స సగుణతో ఆరమ్మణతో చ తంనామాభావో న కదాచిపి అత్థి, తస్మా నామత్తయపారిపూరిహేతుఆగమనతో నామలాభోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘పరిపుణ్ణనామసిద్ధిహేతుత్తా’’తి. సబ్బేసన్తి సబ్బవిమోక్ఖముఖాగతానమ్పి మగ్గానం. నామత్తయయోగోతి సుఞ్ఞతాపణిహితానిమిత్తనామయోగో. వవత్థానం అసఙ్కరో.
౩౫౦. నిమిత్తధమ్మా సఙ్ఖారా తేహి సనిమిత్తా సవిగ్గహా వియ ఉపట్ఠహన్తీతి తేసం అభావితభావనస్స భావితభావనస్స చ ఉపట్ఠహనాకారం దస్సేన్తో ‘‘సమూహాదీ’’తిఆదిమాహ. తేన చ ‘‘విమోక్ఖేన సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦) వుత్తం, న ‘‘తస్మిం విమోక్ఖే’’తి, తస్మా ‘‘అనిమిత్తవిమోక్ఖోతి అనిచ్చానుపస్సనం ఆహా’’తి వుత్తం. ఇతరత్థాపి ఏసేవ నయో. అనిమిత్తస్స అనిమిత్తభావాభావో నత్థీతి కస్మా వుత్తం, నను చ అనిచ్చానుపస్సనాయ అనిమిత్తవిమోక్ఖభావో పరియాయేనాతి నిప్పరియాయదేసనాయ తస్సా అనిమిత్తభావాభావో అత్థి ఏవ, ఏవఞ్చ సతి ‘‘అనిమిత్తస్స అనిమిత్తనామదానాభావో’’తి చ న న సక్కా వత్తున్తి ఉపమాసంసన్దనం సుట్ఠుతరం యుజ్జతి, తథా అనిమిత్తేన మగ్గస్స అనిమిత్తభావో న యుజ్జతియేవ. తేనాహ ‘‘పరమత్థతో నామం దాతుం న సక్కోతీ’’తి? సచ్చమేతం, పరియాయసిద్ధంయేవ పన అనిచ్చానుపస్సనాయ అనిమిత్తభావం గహేత్వా మగ్గసోధనవసేనాయమనుయోగో కతో ‘‘అనిమిత్తవిమోక్ఖస్స అనిమిత్తభావాభావో నత్థీతివిరుద్ధం వియ హోతీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అనిమిత్తం…పే… దీపితో హోతీ’’తి సయమేవ వక్ఖతీతి. సామఞ్ఞన్తి ఉపమోపమితబ్బానం సమ్బన్ధమాహ. న మగ్గాధిపతీతి మగ్గో అధిపతి మగ్గాధిపతీతి ఛన్దచిత్తానం అయం సమఞ్ఞా నత్థీతి అత్థో. న చ తేహి మగ్గస్సాతి ఛన్దచిత్తేహి మగ్గో అధిపతి ఏతస్సాతి మగ్గాధిపతీతి అయం సమఞ్ఞా మగ్గస్స నత్థి. కస్మా? తేసం ఛన్దచిత్తానం అమగ్గఙ్గత్తా.
ఝానస్స సుఞ్ఞతాదినామకత్తాతి ఏతేన ఇన్ద్రియబలాదీనమ్పి మగ్గసమ్పయోగతో సుఞ్ఞతాదినామకతా దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. సతిపి పచ్చనీకామసనే న తస్స మగ్గస్స తం పరిబ్యత్తం యథా సరసతాతి ఆహ ‘‘సరసప్పధానో’’తి. ద్వీహీతి సరసపచ్చనీకేహి. అఞ్ఞనిరపేక్ఖేహీతి ఆగమననిరపేక్ఖేహి. తస్మాతి యస్మా సరసతోవ నామలాభే అవవత్థానాపత్తి సబ్బస్స మగ్గస్స సబ్బనామభావాపత్తి హోతి, తస్మా. అత్తాభి…పే… మగ్గాతి తేన ఆగమనతో నామలాభస్స పచ్చనీకతో నామలాభభావం దస్సేతి. సరసన్తరేతి అనిమిత్తభావాదికే. పచ్చనీకసహితేన సరసేనాతి సుఞ్ఞతాప్పణిహితభావేహి తదాగమనేహి. నిమిత్తగ్గహణానివారణాతి సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స అనిసేధనతో. సుఞ్ఞతాప్పణిహితస్సేవ మగ్గస్స వుత్తత్తా అనిచ్చతో వుట్ఠహన్తస్స మగ్గో ఇధ అసఙ్గహితో సియాతి ఆసఙ్కిత్వా ఆహ ‘‘అనిచ్చానుపస్సనా’’తిఆది. సఙ్ఖారేహి వుట్ఠానం న సియా, లక్ఖణేహి ఏవ వుట్ఠానం సియాతి అధిప్పాయో, లక్ఖణపటివేధో న సియా అతదారమ్మణత్తాతి అత్థో. సఙ్ఖారానఞ్హి హుత్వా అభావఉదయబ్బయపటిపీళనావసవత్తనాకారేసు అనిచ్చతాదిలక్ఖణవోహారో.
ఆకారవన్తేసు గహితేసు తదాకారోపి గహితోయేవ హోతీతి ఆహ ‘‘లక్ఖణానిపి పటివిద్ధాని హోన్తి తదాకారసఙ్ఖారగ్గహణతో’’తి. యథావుత్తాధిప్పాయేనాతి ‘‘అనిచ్చ’’న్తిఆదినా ‘‘సఙ్ఖారేసూ’’తిఆదినావ వుత్తప్పకారాధిప్పాయేన. విసున్తి సఙ్ఖారేహి వినివత్తేత్వా.
లోకుత్తరకుసలం
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా
పఞ్చధా ఉద్దిసతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అజ్ఝత్తదుకవసేన రూపదుకవసేన చ భిన్దిత్వా అభిన్దిత్వా చ నిమిత్తవచనేనేవ ఉద్దిసతి పవత్తస్సపి సఙ్ఖారనిమిత్తభావానతివత్తనతో వుట్ఠాతబ్బతాసామఞ్ఞతో చ. తేనేవ ఉపాదిన్నానుపాదిన్నవసేన పవత్తం ద్విధా కత్వా నిద్దిసిత్వాపి ‘‘అయం తావ నిమిత్తే వినిచ్ఛయో’’తి నిమిత్తవసేనేవ నిగమేతి. ఏత్థ చ నిమిత్తం అజ్ఝత్తబహిద్ధా, పవత్తం పన అజ్ఝత్తమేవాతి అయమేతేసం విసేసో. బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసన్తి బోజ్ఝఙ్గఝానఙ్గమగ్గఙ్గానం అసదిసతం. అసమాపజ్జితుకామతాసఙ్ఖాతా వితక్కాదివిరాగభావనా అసమాపజ్జితుకామతావిరాగభావనా. ఇతరస్సాతి పాదకజ్ఝానాదికస్స. అతబ్భావతోతి యథావుత్తవిరాగభావనాభావస్స అభావతో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా మగ్గాసన్నాయ విపస్సనాయ సోమనస్ససహగతత్తే మగ్గస్స పఠమాదిజ్ఝానికతా చ ఉపేక్ఖాసహగతత్తే పఞ్చమజ్ఝానికతా ఏవ చ తబ్బసేన చ బోజ్ఝఙ్గాదీనం విసేసోతి తేసం నియమే ఆసన్నకారణం పధానకారణఞ్చ వుట్ఠానగామినివిపస్సనా, న ఏవం పాదకజ్ఝానాదయోతి.
ఇదాని అపాదకపఠమజ్ఝానపాదకానం పకిణ్ణకసఙ్ఖారపఠమజ్ఝానాని సమ్మసిత్వా నిబ్బత్తితానఞ్చ మగ్గానం ఏకన్తేన పఠమజ్ఝానికభావతో విపస్సనానియమోయేవేత్థ ఏకన్తికో పధానఞ్చాతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ‘‘విపస్సనానియమేనేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇతరేతి దుతియజ్ఝానికాదిమగ్గా. పాదకజ్ఝానాతిక్కన్తానం అఙ్గానం అసమాపజ్జితుకామతావిరాగభావనాభూతా వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అధిట్ఠానభూతేన పాదకజ్ఝానేన ఆహితవిసేసా మగ్గస్స ఝానఙ్గాదివిసేసనియామికా హోతీతి ‘‘పాదకజ్ఝానవిపస్సనానియమేహీ’’తి వుత్తం. యథా చ అధిట్ఠానభూతేన పాదకజ్ఝానేన, ఏవం ఆరమ్మణభూతేన సమ్మసితజ్ఝానేన ఉభయసబ్భావే అజ్ఝాసయవసేన ఆహితవిసేసా విపస్సనా నియమేతీతి ఆహ ‘‘ఏవం సేసవాదేసుపి…పే… యోజేతబ్బో’’తి.
పాదకజ్ఝానసఙ్ఖారేసూతి పఠమజ్ఝానసఙ్ఖారేసు. ‘‘పఠమజ్ఝానం పాదకం కత్వా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦) హి వుత్తం. తంతంవిరాగావిరాగభావనాభావేనాతి వితక్కాదీనం విరజ్జనావిరజ్జనభావనాభావేన. తేన ఆరమ్మణజ్ఝానస్సపి విపస్సనాయ విసేసాధానం ఉపనిస్సయతమాహ.
పాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానానియేవ బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసానం ఉపనిస్సయో కారణన్తి పాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయో, తస్స సబ్భావే. తదభావాభావతోతి తస్స అజ్ఝాసయస్స అభావాభావతో.
చతుత్థజ్ఝానికస్స మగ్గస్స ఆరుప్పే అరూపజ్ఝానమేవ పాదకం సియాతి ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానికవజ్జాన’’న్తి. అరియమగ్గస్స ఓళారికఙ్గాతిక్కమనూపనిస్సయా విపస్సనాయ అధిట్ఠానారమ్మణభూతా దుతియజ్ఝానాదయో. పఞ్చహి అఙ్గేహీతి పఞ్చహి ఝానఙ్గేహి. ‘‘తంతంవాదేహి పఞ్ఞాపియమానాని పాదకజ్ఝానాదీని వాదసహచారితాయ ‘వాదా’తి వుచ్చన్తీ’’తి అధిప్పాయేన ‘‘తయోపేతే వాదే’’తి ఆహ. వదన్తి ఏతేహీతి వా వాదకరణభూతాని పాదకజ్ఝానాదీని వాదా.
విపాకసన్తానస్స…పే… సుసఙ్ఖతత్తాతి ఏతేన యస్మిం సన్తానే కమ్మం ఉప్పజ్జతి, తత్థ ఉప్పజ్జమానమేవ కిఞ్చి విసేసాధానం కరోతీతి దీపేతి. యతో తస్మింయేవ సన్తానే తస్స విపాకో, నాఞ్ఞత్థ.
పురిమానులోమం వియ తన్తి యథా గోత్రభుట్ఠానే ఉప్పన్నానులోమతో పురిమఅనులోమఞాణం తం గోత్రభుట్ఠానే ఉప్పన్నానులోమం అనుబన్ధతి, ఏవం. తదపీతి గోత్రభుట్ఠానే ఉప్పన్నానులోమఞాణమ్పి అఞ్ఞం అనులోమఞాణమేవ అనుబన్ధేయ్య, తస్స అనన్తరం ఉప్పజ్జేయ్య. సా భూమీతి సా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా కిలేసానం ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ భూమి. ఏకో భవోతి గహేత్వా వుత్తన్తి ఏతేన సత్త భవే ద్వే భవేతి ఇదమ్పి అధిప్పాయవసేన నేతబ్బత్థం, న యథారుతవసేనాతి దస్సేతి. తత్థాయం అధిప్పాయో – ఏకవారం కామావచరదేవేసు ఏకవారం మనుస్సేసూతి ఏవమ్పి మిస్సితూపపత్తివసేన తేసు ఏకిస్సా ఏవ ఉపపత్తియా అయం పరిచ్ఛేదో. యం పన ‘‘న తే భవం అట్ఠమమాదియన్తీ’’తి (ఖు. పా. ౬.౯; సు. ని. ౨౩౨) వుత్తం, తమ్పి కామావచరభవంయేవ సన్ధాయాహ. మహగ్గతభవానం పరిచ్ఛేదో నత్థీతి వదన్తి. తథా ‘‘ఠపేత్వా ద్వే భవే’’తి ఏత్థాపి కామావచరదేవమనుస్సభవానం మిస్సకవసేనేవ, తస్మా కామధాతుయం యే ద్వే భవాతి కామావచరదేవమనుస్సవసేన యే ద్వే భవాతి అత్థో. పురిమవికప్పేసు పుగ్గలభేదేన పటిపదా భిన్దిత్వా కస్సచి చలతీతి, కస్సచి న చలతీతి కత్వా ‘‘చలతి ఏవా’’తి అవధారణమన్తరేన అత్థో వుత్తో. యస్మా పన అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦ లోకుత్తరకుసలపకిణ్ణకకథా) ‘‘యథా చ పటిపదా, ఏవం అధిపతిపి చలతి ఏవా’’తి వుత్తం, తస్మా సబ్బేసమ్పి పటిపదాసు అభేదేన గహితాసు ఏకన్తేన చలనం సమ్భవతీతి ‘‘చలతిచ్చేవ వుత్తం, న న చలతీ’’తి తతియవికప్పో చలనావధారణో వుత్తో.
లోకుత్తరకుసలపకిణ్ణకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమమగ్గవీసతిమహానయవణ్ణనా
౩౫౭. ఝానమగ్గాదిపరియాయేహి కథితే బోజ్ఝనకాతి అధిప్పేతా, విసేసతో పుబ్బభాగే ‘‘ఝానం భావేమి మగ్గం భావేమీ’’తి పవత్తజ్ఝాసయా హోన్తీతి అధిప్పాయేన ‘‘యస్స పుబ్బభాగే’’తిఆదిమాహ.
౩౫౮. ఉపనిస్సయవసేనాతి తథా చిత్తప్పవత్తిసఙ్ఖాతేన పుబ్బభాగాభిసఙ్ఖారేన. తేనేవాహ ‘‘యస్స హీ’’తిఆది. తదనురూపబలాతి అధిపతిపచ్చయలాభేన సత్తివిసేసయోగమాహ. యది పుబ్బభాగాభిసఙ్ఖారవసేన ఛన్దాదీనం అధిపతిభావో, కిమత్థమేతేయేవ ఏవం వుత్తా, నను సద్ధాదీనమ్పి పుబ్బభాగాభిసఙ్ఖారో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సేసధమ్మాన’’న్తిఆది. అతంసభావత్తాతి సమ్పయుత్తేహి సాతిసయమనువత్తితబ్బభావరహితత్తా. కిఞ్చాపి హి సద్ధాదయోపి ఇన్ద్రియపచ్చయతాయ సమ్పయుత్తేహి అనువత్తయన్తి, ఏకస్మిం పన చిత్తుప్పాదే సమధురేన అఞ్ఞేన వినా సమ్పయుత్తేహి అనువత్తనీయభావో న తేసం యథా ఛన్దాదీనన్తి తేయేవ అధిపతిభావేన వుత్తా. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియసహజాతాధిపతిపచ్చయానం విసేసో పరిబ్యత్తో హోతి.
చతుమగ్గనయసహస్సవణ్ణనా
౩౬౨. మానస్స దిట్ఠిసదిసా పవత్తి. తథా హి సో అధిపతి వియ అఞ్ఞాధిపతినా దిట్ఠియా సహ నప్పవత్తతీతి. ఏకదేస…పే… ఉపమా హోతి, న సబ్బసామఞ్ఞేన, ఇతరథా సూరియత్థఙ్గమనే అన్ధకారావత్థరణం వియ అగ్గమగ్గతిరోధానే సచ్చపటిచ్ఛాదకతమప్పవత్తి ఆపజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞే అఞ్ఞే. ‘‘ఆనీతం ఇదం సుత్త’’న్తి విభత్తి పరిణామేతబ్బా. యథావుత్తనయేనాతి ఇమిస్సా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన. న ఉపమాయ వుత్తత్తాతి ఇమస్మిం సుత్తే న ఉపమాయ వుత్తభావతో. యథావుత్తనయేనాతి వా ఏతస్మిం సుత్తే వుత్తప్పకారేన నయేన ఇమిస్సా అట్ఠకథాయం ఉపమాయ న వుత్తత్తా. అవయవా వియ హోన్తి, యేన తే చేతసి నియుత్తా, చిత్తస్స ఏతేతి చ చేతసికాతిఆదినా వుచ్చన్తి, న పన ‘‘ఫస్సికా’’తిఆదినాతి దట్ఠబ్బం.
కుసలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.