ధమ్ముద్దేసవారకథా

ఫస్సపఞ్చమకరాసివణ్ణనా

‘‘తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీ’’తిఆదికాయ పాళియా ఫస్సాదీనం కామావచరతాదిదస్సనే న తప్పరభావో, సభావదస్సనే ఏవ పన తప్పరభావోతి దస్సేతి ‘‘న హి ఫస్సాదీన’’న్తిఆదినా.

చిత్తకిరియాభావేనాతి చిత్తబ్యాపారభావేన. ఫస్సస్స సమ్పజ్జనముప్పజ్జనమేవ. సన్నిపతితప్పవత్తియా పచ్చయో హోతీతి ఏతేన చిత్తారమ్మణసన్నిపాతకారణం ఫస్సో చిత్తారమ్మణసన్నిపాతోతి వుత్తోతి దస్సేతి. ఫస్సో హి చిత్తస్స ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేనేవ పవత్తితో తస్స ఆరమ్మణే సన్నిపతితప్పవత్తియా పచ్చయోతి చ వుచ్చతి. సా చస్స ఫుసనాకారప్పవత్తి సాఖగ్గే ఠితం దిస్వా భూమిసణ్ఠితస్స అవీరకపురిసస్స జఙ్ఘచలనం, అమ్బిలఅమ్బపక్కాదిం ఖాదన్తం దిస్వా ముఖే ఖేళుప్పత్తి, దయాలుకస్స పరం హఞ్ఞమానం దిస్వా సరీరకమ్పనన్తి ఏవమాదీసు పరిబ్యత్తా హోతి. తబ్బిసేసభూతా రూపధమ్మాతి యథా పటిహననవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆసన్నతరం ఉప్పజ్జమానేసు రూపధమ్మవిసేసేసు సఙ్ఘట్టనపరియాయో, ఏవం చిత్తారమ్మణానం విసయకరణవిసయభావప్పత్తి పటిహననాకారేన హోతి. సో చ చిత్తనిస్సితో ధమ్మవిసేసో సఙ్ఘట్టనపరియాయేన వుత్తో, యదాహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. కేచి పన ‘‘సఙ్ఘట్టనరసో ఫస్సో పఞ్చద్వారికోవ, న ఇతరో వత్థారమ్మణసఙ్ఘట్టనాభావతో’’తి వదన్తి, తం న యుజ్జతి ఉపచారసిద్ధత్తా సఙ్ఘట్టనస్స. ఇతరథా పఞ్చద్వారికస్సపి తం న సమ్భవేయ్యాతి. ఇన్ద్రియమనసికారేసు యథాపవత్తమానేసు తంతంఆరమ్మణే విఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తేసం తథాపవత్తియేవ విఞ్ఞాణస్స విసయభావకరణం.

‘‘యం ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే పఞ్చ కామగుణే పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం వుచ్చతి కామానం అస్సాదో’’తిఆదివచనతో (అ. ని. ౯.౩౪) సుఖవేదనావ అస్సాదోతి ఆహ ‘‘అస్సాదభావతో’’తి. ఫుసనాదిభావేన ఆరమ్మణగ్గహణం ఏకదేసానుభవనన్తి అనుపచరితమేవ ఫస్సాదీనం అనుభవనకిచ్చమాహ.

నిమిత్తేనాతి నీలాదినా దీఘాదినా చ నిమిత్తేన. ఏతేనుపాయేనాతి యథా ఞాణప్పధానే చిత్తుప్పాదే సఞ్ఞా ఞాణమనువత్తతి, ఏవం సమాధిప్పధానే సమాధిన్తి దస్సేతి.

పబన్ధతీతి పట్ఠపేతి సమ్పయుత్తధమ్మే సకసకకిచ్చే పట్ఠపేతి. తేనేవ హి తదత్థం వివరన్తో ‘‘పవత్తేతీ’’తి ఆహ.

విజ్జమానతావాచీ హోతి-సద్దో, విజ్జమానతా చ సఙ్ఖతధమ్మానం ఉప్పజ్జనేన వినా నత్థీతి ‘‘చిత్తం న తథా అత్థతో నుప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. తేన యస్మా చిత్తం న నుప్పజ్జతి ఉప్పజ్జతి ఏవ, తస్మా చిత్తం హోతీతి వుత్తన్తి అయమేత్థ అట్ఠకథాయ అత్థో. ఏవమవట్ఠితే హోతి-ఉప్పజ్జతి-సద్దానం సమానత్థత్తేన న కిఞ్చి పయోజనం దిస్సతి. అథ వా భవనం నామ సత్తా, సత్తా చ ఉప్పాదాదినా సమఙ్గితాతి ఫస్సాదీనం ఖణత్తయపరియాపన్నతా ‘‘ఫస్సో హోతీ’’తిఆదీసు హోతి-సద్దేన వుత్తా. తత్థ యో భావో ఉప్పాదసమఙ్గీ, న సో న హోతి నామ, తస్మా ఉప్పజ్జతి-సద్దేన వుచ్చమానస్స అత్థస్స హోతి-సద్దవచనీయతా న న సమ్భవతి. ఉప్పన్నం హోతీతి ఏత్థ పన కిఞ్చాపి ఉప్పన్న-సద్దేనేవ ఉప్పాదాదిసమఙ్గితా వుచ్చతి, తబ్భావానతివత్తి పన హోతి-సద్దేన వుత్తా ఖణత్తయవీతివత్తేపి ఉప్పన్న-సద్దస్స వత్తనతో, తస్మా న ఏత్థ ఉప్పజ్జతి-సద్దేన సమానత్థతాసబ్భావదస్సనం వియ ఉప్పజ్జతిదస్సనమ్పి విరుజ్ఝతి పాకటకరణభావతో. ఇతరథా ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి ఇమినావ చిత్తస్స విజ్జమానభావో దస్సితోతి కిం పున విజ్జమానభావదస్సనేనాతి న న సక్కా వత్తుం, సమయవవత్థానవసేన సవిసేసం వుత్తమ్పి చిత్తం ఫస్సాదీహి సహుప్పత్తియా సుట్ఠుతరం నిబ్బిసేసన్తి దస్సేతుం చిత్తస్స పున వచనం. ఉద్దిట్ఠధమ్మానంయేవ చేత్థ నిద్దేసవారే విభజనం, న విభఙ్గే వియ పాళియా ఆరుళ్హసబ్బపదానన్తి ‘‘ఉద్దేసవారే సఙ్గణ్హనత్థం నిద్దేసవారే విభజనత్థ’’న్తి అయమ్పి అత్థో నిచ్చలో. తథా హి ‘‘యస్మిం సమయే రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తిఆదీసు మగ్గాదయో న విభత్తా. అపిచ అధిపతిభావేన ఇన్ద్రియేసు వియ ఫస్సవేదనాసఞ్ఞాచేతనాహి సహ సబ్బచిత్తుప్పాదసాధారణరాసియం గహేతబ్బత్తా సమయవవత్థానే వుత్తమ్పి చిత్తం ఫస్సపఞ్చమకే వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా

వితక్కనన్తి వితక్కనకిరియా, సా చ వితక్కస్స అత్తనో పచ్చయేహి పవత్తిమత్తమేవాతి భావనిద్దేసో వసవత్తిభావనివారణాయ హోతి. యస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి, తం తస్స గహణయోగ్యం కరోన్తో వితక్కో ఆకోటేన్తో వియ పరివత్తేన్తో వియ చ హోతీతి తస్స ఆకోటనలక్ఖణతా పరియాహననరసతా చ వుత్తా. ఇదఞ్చ లక్ఖణం కిచ్చసన్నిస్సితం కత్వా వుత్తం. ధమ్మానఞ్హి సభావవినిముత్తా కాచి కిరియా నామ నత్థి, తథా గహేతబ్బాకారో. బోధనేయ్యజనానురోధేన పన పరమత్థతో ఏకసభావోపి సభావధమ్మో పరియాయవచనేహి వియ సమారోపితరూపేహి బహూహి పకారేహి పకాసీయతి. ఏవఞ్హి సో సుట్ఠు పకాసితో హోతీతి.

విప్ఫారో నామ వితక్కస్స థినమిద్ధపటిపక్ఖో ఆరమ్మణే అనోలీనతా అసఙ్కోచో, సో పన అభినిరోపనభావతో చలనం వియ హోతీతి అధిప్పాయేన ‘‘విప్ఫారవాతి విచలనయుత్తో’’తి వుత్తం. ఉపచారప్పనాసు సన్తానేన పవత్తియన్తి ఏతేన యథా అపుబ్బారమ్మణే పఠమాభినిపాతభూతో వితక్కో విప్ఫారవా హోతి, న తథా ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే నిరన్తరం అనుప్పబన్ధవసేన పవత్తియం, నాతివిప్ఫారవా పన తత్థ హోతి సన్నిసిన్నభావతోతి దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘నిచ్చలో హుత్వా’’తిఆది.

‘‘పీతిసుఖేన అభిసన్దేతీ’’తిఆదివచనతో (దీ. ని. ౧.౨౨౬; మ. ని. ౧.౪౨౭) పీతియా ఫరణం కాయవిసయన్తి యథా తం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పణీతరూపేహీ’’తి వుత్తం.

విసారస్స బ్యగ్గభావస్స పటిపక్ఖో సభావో అవిసారో, న విసారాభావమత్తం. అవిసారావిక్ఖేపానం సమాధానభావతో అత్థతో విసేసాభావేపి సముఖేన సమ్పయుత్తముఖేన చ ఉభయం వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘అవిసా…పే… విక్ఖేపో’’తి వుత్తం. విసేసతోతి అతిసయేనాతి వా అత్థో గహేతబ్బో. సుఖఞ్హి సమాధిస్స విసేసకారణం ‘‘సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౯; అ. ని. ౩.౯౬; ౬.౧౦; ౧౧.౧౨) వచనతో.

ఇన్ద్రియరాసివణ్ణనా

తత్థాతి సద్దహనసఙ్ఖాతే అధిమోక్ఖలక్ఖణే. పుగ్గలో సద్దహతీతి ఇమినాపి సద్ధాయ ఆహితవిసేసానం తంసమ్పయుత్తధమ్మానం సద్దహనకిరియాయ కత్తుభావమేవ విభావేతి. అవయవబ్యాపారో హి సముదాయే వోహరీయతీతి. న కేవలం పసాదనీయవత్థుస్మిం అప్పసాదనాకారప్పవత్తమేవ అకుసలం అస్సద్ధియం, అథ ఖో అప్పసాదనీయవత్థుస్మిం పసాదనాకారప్పవత్తమ్పీతి దస్సేతుం ‘‘మిచ్ఛాధిమోక్ఖో’’తి వుత్తం. తేన పూరణాదీసు పసాదస్స అస్సద్ధియతమాహ. పసాదభూతోతి ఏతేన అప్పసాదభూతం అస్సద్ధియం నివత్తేతి. వత్థుగతోతి ఇమినా మిచ్ఛాధిమోక్ఖం. ‘‘పసాదభూతో నిచ్ఛయో’’తి ఇమినా పన విభావితమేవత్థం పాకటం కరోన్తో ‘‘న యేవాపనకాధిమోక్ఖో’’తి ఆహ. అకాలుస్సియం పసాదో, తం పన అసఙ్ఖోభభావతో ‘‘అనావిలభావో’’తి వుత్తం. తఞ్హి సమ్పయుత్తేసు విదహన్తీ సద్ధా అకాలుస్సియపచ్చుపట్ఠానా. ఏవమేతన్తి అధిముచ్చనాకారేన పన గహేతబ్బత్తా అధిముత్తిపచ్చుపట్ఠానా. బుద్ధాదివత్థూనీతి ఏత్థ ఇధలోకపరలోకకమ్మఫలసమ్బన్ధాపి సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సద్ధాహత్థో, మహానామ, అరియసావకో’’తి, ‘‘సద్ధీధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౪), ‘‘సద్ధా బీజం తపో వుట్ఠీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౯౭; సు. ని. ౭౭) ఏవమాదివచనతో కుసలధమ్మానం ఆదానాదీసు హత్థాదయో వియ సద్ధా దట్ఠబ్బా.

‘‘ఇధ భిక్ఖునా కమ్మం కత్తబ్బం హోతి. తస్స ఏవం హోతి ‘కమ్మం ఖో మే కత్తబ్బం భవిస్సతి, కమ్మం ఖో పన మే కరోన్తస్స న సుకరం బుద్ధానం సాసనం మనసి కాతుం, హన్దాహం వీరియం ఆరభామి అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికిరియాయా’’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౫) –

ఆదికా అనురూపపచ్చవేక్ఖణా.

తంమూలకానీతి గన్తబ్బమగ్గాదిమూలకాని. ఏత్థ చ మగ్గో గన్తబ్బో హోతీతిఆదయో అట్ఠకథాయం దస్సనవసేనేవ వుత్తా, న పాళియం ఆగతానుక్కమేనాతి దట్ఠబ్బం.

కరణాదికాలే వియ చిరకతాదిఆరమ్మణం విభూతం కత్వా పవత్తన్తీ సతి తం ఉపగన్త్వా తిట్ఠన్తీ అనిస్సజ్జన్తీ చ హోతి. యం ఆరమ్మణం సమ్ముట్ఠం, తం పిలవిత్వా గతం వియ చలితం వియ చ హోతి, తప్పటిపక్ఖభావేన పన అసమ్ముట్ఠన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఉదకే అలాబు వియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సారణన్తి ఏతేన ‘‘సరన్తి తాయా’’తి ఇమమేవత్థం విభావేతి. సరణకిరియాయ హి పవత్తమానానం ధమ్మానం తత్థ ఆధిపచ్చభావేన సతి పచ్చయో. తస్సా హి తథా పచ్చయభావే సతి తే ధమ్మా సారితా అసమ్ముట్ఠకతా అపిలావితాహోన్తీతి. ‘‘ఇమేహి నామ హేతూహి పచ్చయేహి చ ఏతే ధమ్మా సమ్భవన్తీ’’తి సమ్భవతో. ‘‘ఇమం నామ ఫలం నిబ్బత్తేన్తీ’’తి ఫలతో ధమ్మా ఉప్పజ్జనేన విపచ్చనేన చ నిప్ఫన్నా నామ హోన్తీతి. వత్థుభూతాతి ఆరమ్మణభూతా.

సతిపి సబ్బేసం సారమ్మణధమ్మానం ఆరమ్మణగ్గహణే న చిత్తం వియ పరే పరిచ్ఛిజ్జగాహినోతి ‘‘పరిచ్ఛిన్నోపలద్ధివసేన జానాతీ’’తి చిత్తం వుత్తం. చేతసికేసు హి కేచి విసయం పరిచ్ఛిజ్జ గహేతుం న సక్కోన్తి, కేచి పన పరిచ్ఛేదమత్తేయేవ తిట్ఠన్తి, న విఞ్ఞాణం వియ విసయం గణ్హన్తీతి యే ఆసఙ్కితబ్బా, తేసు తదభావం దస్సేన్తో ‘‘న సఞ్ఞా…పే… విజ్ఝనవసేనా’’తి ఆహ.

పీతియా చ సోమనస్సభావో ఆపజ్జతీతి ఇదం పీతి చ సోమనస్సఞ్చ పీతిసోమనస్సన్తి పీతిసోమనస్సానం తుల్యయోగం సన్ధాయ వుత్తం. సోమనస్సస్సేవ పన ‘‘ఆజఞ్ఞరథో’’తి వియ పీతియుత్తం సోమనస్సం పీతిసోమనస్సన్తి పధానభావో ఇచ్ఛితోతి న పీతియా సోమనస్సభావప్పత్తి. న హి పధానే విజ్జమానే అప్పధానం ఉపయుజ్జతి, పీతిగ్గహణఞ్చేత్థ పీతియుత్తస్స సోమనస్సస్స యేభుయ్యేన భావతో పరిబ్యత్తకిచ్చతో చ కతం, న చ నిప్పీతికసోమనస్సస్స అసఙ్గహో. రుళ్హీసద్దేసు కిరియాయ అనచ్చన్తికభావతో. పీతియా పన ఉపలక్ఖణభావేన అయమత్థో సుట్ఠు యుజ్జతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పీతిఉపలక్ఖితం వా’’తిఆది.

పవత్తం ఉపాదిన్నక్ఖన్ధం. చిరట్ఠితికం హోతీతి ఏతేన న కేవలం అనుపాలేతబ్బధమ్మానం ఖణట్ఠితియాయేవ, అథ ఖో పబన్ధానుపచ్ఛేదస్సపి జీవితం కారణన్తి దస్సేతి. అఞ్ఞథా హి ఆయుక్ఖయమరణం న యుజ్జేయ్యాతి. అవిసేసేనాతి కారణవిసేసానపేక్ఖేన జీవితిన్ద్రియతాసామఞ్ఞేన. యదిపి అరూపాసఞ్ఞభవేసు రూపారూపధమ్మా నప్పవత్తన్తి, తేహి పన పురిమపచ్ఛిమభవేసు చరిమపఠమధమ్మా సమానజాతియేన అబ్యవహితతాయ నిరన్తరాయేవ నామ హోన్తీతి ‘‘యావ పరినిబ్బానం అవిచ్ఛిన్నం పవత్తతీ’’తి వుత్తం. అనుపాలనాదికస్సాతి అనుపాలనపవత్తనట్ఠపనానియేవ వదతి. జీవమానవిసేసప్పచ్చయభావతోతి సహజాతానం జీవమానతావిసేసస్స పచ్చయభావతో. ఇన్ద్రియబద్ధస్స హి మతరూపతో కమ్మజస్స చ ఉతుజాదితో విసేసో జీవితిన్ద్రియకతోతి.

మగ్గఙ్గరాసివణ్ణనా

అవిపరీతనియ్యానికభావేనాతి ఇదం సమ్మా-సద్దస్స దిట్ఠి-ఆదిసద్దానఞ్చ సమానాధికరణతావసేన దిట్ఠిఆదీనం అవిసేసభూతస్స నియ్యానికభావస్స సమ్మా-సద్దేన విసేసితబ్బత్తా వుత్తం. అవిపరీతత్థో హి సమ్మా-సద్దో, న నియ్యానికత్థోతి. అవిపరీతనియ్యానికత్థో ఏవ వా సమ్మా-సద్దో. అనేకత్థా హి నిపాతాతి. ఏవమేవాతి అవిపరీతనియ్యానికభావేన.

బలరాసివణ్ణనా

పతిస్సవో వచనసమ్పటిగ్గహోతి అధిప్పాయేన ‘‘సప్పతిస్సవం పతిస్సవభూతం తంసభాగఞ్చ యం కిఞ్చి గారవ’’న్తి ఆహ. తత్థ తత్థ పాకటభావేనాతి అజ్ఝత్తభూతేసు జాతియాదీసు బహిద్ధాభూతేసు భిక్ఖుఆదీసు హిరోత్తప్పానం అనురూపపచ్చవేక్ఖణవసేన ససమ్భారపథవీఆదీసు పథవీధాతుఆదీనం వియ విభూతకిచ్చభావేనాతి అత్థో.

మూలరాసివణ్ణనా

ఏవఞ్హి ఉపమాయ సమేతీతి యథా అసుచిమ్హి పతితపురిసస్స సతిపి కాయేన అల్లీయనే భావో అనల్లీనో, ఏవం అలోభోపి ఆరమ్మణకరణవసేన గహితేపి ఆరమ్మణే అలగ్గభావేన అనల్లీనభావో అనల్లీనాకారో ఏవ పవత్తతి. ఏవంసభావో హి సో ధమ్మోతి. కిఞ్చి దుస్సీల్యం దోససముట్ఠానం సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం దోసూపనిస్సయన్తి ‘‘దోససముట్ఠానతం దోసూపనిస్సయతఞ్చా’’తి వుత్తం. తేన అదోసో దోసస్సేవ ఉజువిపచ్చనీకో, తంముఖేన దుస్సీల్యస్సాతి దస్సేతి.

తత్థ జాతానం ధమ్మానం అనతివత్తనట్ఠేన…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనాతి యో సో ఏకత్తుపగతో పఠమజ్ఝానాదిఅప్పనాచిత్తుప్పాదో ఆసన్నూపచారాహితవిసేసో నీవరణాదిపరిపన్థవిసుద్ధియా విసుద్ధో, తదావరణవిసయవిరహేన చ సమప్పవత్తఅప్పనాసమాధిసఙ్ఖాతం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపన్నో, ఏవం పటిపన్నత్తా ఏవ తత్థుపగమనేన తత్థ చ పక్ఖన్దో, విసోధేతబ్బస్స విక్ఖేపస్స కిలేససంసగ్గస్స చ అభావతో విసోధనసమాధానఏకత్తుపట్ఠానబ్యాపారవిరహేన విసుద్ధిసమథపటిపత్తిఏకత్తుపట్ఠానాకారే అజ్ఝుపేక్ఖన్తో అభిబ్యత్తరూపాయ సహజాతతత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహితో, తస్మింయేవ జాతా సమాధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతా యుగనద్ధధమ్మా. తే యథా అఞ్ఞం అనతివత్తమానా హుత్వా పవత్తన్తి, ఏవం భావనా బ్రూహనా. తథా యాని తత్థ సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా విముత్తిరసేన ఏకరసాని హుత్వా పవత్తాని. యఞ్చ తత్థ తదుపగం, తేసం అనతివత్తనఏకరసభావానం అనుచ్ఛవికం వీరియం వాహీయతి పవత్తీయతి, యా చస్స తస్మిం ఖణే పవత్తా పగుణబలవభావాపత్తిసఙ్ఖాతా ఆసేవనా. సబ్బేసం ఏతేసం ఆకారానం భావనా ఉప్పాదనా వడ్ఢనా, అయం తత్థ జాతానం…పే… ఆసేవనట్ఠేన భావనా నామ.

యస్మా పనాయం భావనాకారో ‘‘పఠమస్స ఝానస్స పటిపదావిసుద్ధి ఆదీ’’తిఆదినాపి (పటి. మ. ౧.౧౫౮) పాళియం ఆగతో ఏవ, ఞాణేన చ సంకిలేసవోదానేసు తం తం ఆదీనవం ఆనిసంసఞ్చ దిస్వా తథా తథా నిప్ఫాదేతబ్బో, తస్మా ‘‘ఏవం వుత్తాయ పఞ్ఞాసాధనాయ భావనాయా’’తి వుత్తం. అప్పవత్తీతి యస్మిం ధమ్మే సతి యథావుత్తా భావనా నప్పవత్తతి, సో ధమ్మో పటిపక్ఖభావనాపరామసనేన అభావనాతి వుత్తోతి అధిప్పాయో. న హి అభావమత్తస్స అమోహో పటిపక్ఖోతి యుజ్జతీతి. తప్పటిపక్ఖభూతా అకుసలా కామచ్ఛన్దాదయో దట్ఠబ్బా. పమాదవిసేసో వా అభావనా. సో హి ‘‘కుసలానం వా ధమ్మానం అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మ’’న్తిఆదినా నిద్దిట్ఠోతి.

ఏకన్తేన అలబ్భనేయ్యదస్సనత్థం ‘‘జరాధమ్మో’’తి వుత్తం. తథా హి పాళియం ‘‘జాతిధమ్మానం, భిక్ఖవే, సత్తానం ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౭౩) ఇచ్ఛితాలాభో విభత్తో. అలోభానుభావేన కాయానుపస్సనాయ, అమోహానుభావేన చిత్తధమ్మానుపస్సనాయ సిద్ధి పాకటాయేవాతి అపాకటం అదోసానుభావేన వేదనానుపస్సనాసిద్ధిం విభావేన్తో ‘‘సుఖవిపరిణామే’’తిఆదిమాహ. అయఞ్చ యోజనా అలోభాదీనం విసేసపచ్చయతం సన్ధాయ కతా, అవిసేసేన పన సబ్బే సబ్బేసం పచ్చయా. సభావతో సఙ్కప్పతో చ ఉప్పన్నస్స దుక్ఖస్స అసహనవసేనేవ ఉప్పజ్జతీతి దోసో తందస్సనస్స ఆసన్నపటిపక్ఖో, న రాగో వియ దూరపటిపక్ఖో.

కమ్మపథరాసివణ్ణనా

అభిజ్ఝాదయో వియ అనభిజ్ఝాదయోపి న ఏకన్తం కమ్మపథభూతాయేవాతి ఆహ ‘‘కమ్మపథతాతంసభాగతాహీ’’తి. మనోకమ్మపథభావేన పవత్తనకమ్మభావతో హి ఏతేసం కమ్మపథరాసిభావేన సఙ్గహో, న సబ్బదా కమ్మపథాయేవాతి. తేన యో అఞ్ఞోపి ధమ్మో అనియతో కమ్మపథభావేన పాకటో చ, తస్సపి కమ్మపథతావచనం న విరుజ్ఝతీతి దస్సేతి.

పస్సద్ధాదియుగలవణ్ణనా

సమన్తి సమ్మా. చేతియవన్దనాదిఅత్థన్తి చేతియవన్దనాదిహేతు. సమథచతుసచ్చకమ్మట్ఠానవసేన తబ్భేదవసేన చ సబ్బకమ్మట్ఠానభావనాభియుత్తానం ముదుమజ్ఝిమతిక్ఖిన్ద్రియతాదిభేదవసేన సబ్బయోగీనం చిత్తస్స లీనుద్ధచ్చాదికాలవసేన సబ్బదా హితాహితధమ్మూపలక్ఖణభావతో యథాసభావం పటివేధభావతో చ సతిసమ్పజఞ్ఞానం పారిబన్ధకహరణభావనావడ్ఢనాని అవిసేసతో దట్ఠబ్బాని. యథా అప్పనాకోసల్లేన వినా సమథో సమథమన్తరేన యథాభూతావబోధో చ నత్థీతి నానాక్ఖణికా సమాధిపఞ్ఞా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విసేసకారణం, ఏవం పటివేధే ఏకక్ఖణికాపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం నిమిత్తభావేనా’’తి. పఞ్ఞాయ హి సాతిసయం అవభాసియమానే విసయే సమాధి ఏకత్తవసేన అప్పేతుం సక్కోతి, సమాధిమ్హి చ మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపన్నే పఞ్ఞా ఆరమ్మణేసు విసదా వహతీతి. సమం పవత్తాతి అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనేన సమం అవిసమం ఏకరసభావేన పవత్తా. అఞ్ఞమఞ్ఞసహాయభావూపగమనేన యోగినో మనోరథధురాకడ్ఢనే రథధురాకడ్ఢనే వియ ఆజానేయ్యయుగో యుగలకో హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తమానేన నద్ధా బద్ధా వియాతి వా యుగనద్ధా. అధిచిత్తమనుయుత్తేహి వీరియసమాధయో సమం యోజేతబ్బాతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం పుబ్బే గహితాపి తే పున గహితాతి దస్సేతుం వీరియసమాధియోజనత్థాయాతి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తం పన సమాధివీరియయోగస్స విభావనం హోతీతి ‘‘యోగవచనత్థాయాతి అత్థో’’తి ఆహ.

యేవాపనకవణ్ణనా

యథా తథా వాతి సమ్మా మిచ్ఛా వా. అనధిముచ్చన్తోతి ‘‘ఇదం కరిస్సామి, ఏతం కరిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తపుబ్బభాగసన్నిట్ఠానహేతుకేన పయోగకాలసన్నిట్ఠానేన అనిచ్ఛినన్తో. యత్థ హి అనిచ్ఛయో, తత్థ అప్పటిపత్తి ఏవాతి. సంసప్పనం సంసయో. సో హి ‘‘ఆసప్పనా పరిసప్పనా’’తి వుత్తో. అసతిపి బ్యాపారే తత్రమజ్ఝత్తతాయ సతి తంసమ్పయుత్తధమ్మా సకసకకిచ్చవసేన అనూనానధికతాయ అలీనఅనుద్ధతతాయ చ సంవత్తన్తీతి సా తేసం తథాపవత్తియా పచ్చయభూతా ఊనాధికభావం నివారేతి వియాతి ఊనాధికనివారణరసా వుత్తా. తథా పవత్తిపచ్చయత్తాయేవ తేసు ధమ్మేసు మజ్ఝత్తతాతి చ వుత్తా.

ఝానపదస్సాతి ఝానసద్దస్స. తేసూతి పఞ్చసు. పఞ్చ హి అఙ్గాని ఝానపదస్స అత్థోతి ఇదం సంవణ్ణియమానత్తాయేవ ఇమం చిత్తుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. న హి సబ్బస్మిం చిత్తుప్పాదే పఞ్చేవ ఝానఙ్గాని. పదసమూహో వాక్యం, పదకోట్ఠాసో వా ఫస్సపఞ్చమకాది ధమ్మరాసి. వుత్తం పూరితన్తి ఛపణ్ణాసాదితాయ పూరణవసేన. ఫస్సపచ్చయా వేదనా ‘‘ఫుట్ఠో వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతీ’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౪.౯౩) ఫస్సో వేదనాదీనం పచ్చయో. యదిపి ఛన్దాదయో యథావుత్తరాసికిచ్చాభావతో తేసు న వత్తబ్బా, విసుం రాసిఅన్తరభావేన పన సరూపతో వత్తబ్బాతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘వుత్తానమ్పీ’’తిఆదిమాహ.

ధమ్ముద్దేసవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.