కామావచరకుసలం

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

కమ్మద్వారానన్తిఆదినా పకాసేతబ్బస్స సరూపం పకాసనుపాయఞ్చ దస్సేతి. నియతరూపరూపవసేనాతి ధమ్మసఙ్గహే నిద్దిట్ఠనియతరూపరూపవసేన. అఞ్ఞథా కమ్మసముట్ఠానికకాయే హదయవత్థుపి గహేతబ్బం సియా. ఏకసన్తతిపరియాపన్నో ఉపాదిన్నకకాయో ఇధ గహితోతి చక్ఖాయతనాదీతి వుత్తేసు ఏకో భావో హదయవత్థు చ గహితన్తి న సక్కా వత్తుం ‘‘చక్ఖాయతనాదీని జీవితపరియన్తానీ’’తి సన్నివేసస్స విభావితత్తా.

విప్ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరం విఞ్ఞత్తిగ్గహణస్స ఇచ్ఛితత్తా చలనాకారావ వాయోధాతు విఞ్ఞత్తివికారసహితాతి కదాచి ఆసఙ్కేయ్యాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘పఠమజవనసముట్ఠితా’’తి ఆహ. దేసన్తరుప్పత్తిహేతుభావేన చాలేతున్తి ఏతేన దేసన్తరుప్పత్తి చలనం, తంనిమిత్తే చ కత్తుభావో ఉపచరితోతి దస్సేతి, అఞ్ఞథా ఖణికతా అబ్యాపారతా చ ధమ్మానం న సమ్భవేయ్యాతి. తదభిముఖభావవికారవతీతి తందిసమభిముఖో తదభిముఖో, తస్స భావో తదభిముఖభావో, సో ఏవ వికారో, తంసమఙ్గినీ వాయోధాతు తదభిముఖభావవికారవతీ. ఇదాని తదభిముఖభావవికా రస్స విఞ్ఞత్తిభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధిప్పాయసహభావీ’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా ఇమిస్సా అత్థవణ్ణనాయ లద్ధగుణం దస్సేతి. తత్థ ఆవజ్జనస్సాతి మనోద్వారావజ్జనస్స. యతో బాత్తింసాతిఆదినా తస్స విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకతా న సక్కా పటిసేధేతున్తి దస్సేతి.

పచ్చయో భవితుం సమత్థోతి ఏతేన యథావుత్తవాయోధాతుయా థమ్భనచలనసఙ్ఖాతకిచ్చనిప్ఫాదనే తస్స ఆకారవిసేసస్స సహకారీకారణభావమాహ. అనిదస్సనసప్పటిఘతాదయో వియ మహాభూతానం అవత్థావిసేసమత్తం సో ఆకారవిసేసోతి పరమత్థతో న కిఞ్చి హోతీతి ‘‘పరమత్థతో అభావం దస్సేతీ’’తి ఆహ. పరమత్థతో చిత్తసముట్ఠానభావో పటిసేధితో. కమ్మసముట్ఠానాదిభావస్స పన సమ్భవోయేవ నత్థీతి యథావుత్తవికారస్స పరమత్థతో సబ్భావే నకుతోచిసముట్ఠితత్తా అప్పచ్చయత్తం ఆపన్నం. న హి రూపం అప్పచ్చయం అత్థి, అప్పచ్చయత్తే చ సతి నిచ్చభావో ఆపజ్జతి, న చ నిబ్బానవజ్జో అత్థో సభావధమ్మో నిచ్చో అత్థి. చిత్తసముట్ఠానభావో వియాతి విఞ్ఞత్తియా చిత్తసముట్ఠానఉపాదారూపభావో ఉపచారసిద్ధోతి దస్సేతి.

విఞ్ఞత్తియా కరణభూతాయ. యం కరణన్తి యం చిత్తకిరియం చిత్తబ్యాపారం. విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతత్తన్తి ఇదమేస కారేతీతి యదేతం అధిప్పాయవిభావనం, ఏతం విఞ్ఞత్తివికారరహితేసు రుక్ఖచలనాదీసు న దిట్ఠం, హత్థచలనాదీసు పన దిట్ఠం, తస్మా విప్ఫన్దమానవణ్ణవినిముత్తో కోచి వికారో అత్థి కాయికకరణసఙ్ఖాతస్స అధిప్పాయస్స ఞాపకోతి విఞ్ఞాయతి. ఞాపకో చ హేతు ఞాపేతబ్బమత్థం సయం ఞాతోయేవ ఞాపేతి, న సబ్భావమత్తేనాతి వణ్ణగ్గహణానన్తరం వికారగ్గహణమ్పి విఞ్ఞాయతి. తథా హి విసయభావమాపన్నో ఏవ సద్దో అత్థం పకాసేతి, నేతరో. తేనేవాహ ‘‘న హి విఞ్ఞత్తీ’’తిఆది. యది పన చిత్తజరూపానం చలనాకారో విఞ్ఞత్తి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విప్ఫన్దమానవణ్ణారమ్మణత్తా తేనపి సా గహితా సియాతి ఆసఙ్కాయ నివత్తనత్థం ఆహ ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణస్సా’’తిఆది.

తాలపణ్ణాదిరూపానీతిఆదినాపి విఞ్ఞత్తియా విఞ్ఞాతబ్బతం మనోవిఞ్ఞాణేనేవ చ విఞ్ఞాతబ్బతం దస్సేతి. సఞ్జానాతి ఏతేనాతి సఞ్ఞాణం, తస్స ఉదకాదినో సఞ్ఞాణం తంసఞ్ఞాణం, తస్స ఆకారో తంసఞ్ఞాణాకారో, ఉదకాదిసహచారిప్పకారో చ సో తంసఞ్ఞాణాకారో చాతి ఉదకా…పే… కారో, తం గహేత్వా జానిత్వా. తదాకారస్సాతి ఉదకాదిఞాపనాకారస్స. యది యథావుత్తవికారగ్గహణంయేవ కారణం అధిప్పాయగ్గహణస్స, అథ కస్మా అగ్గహితసఙ్కేతస్స అధిప్పాయగ్గహణం న హోతీతి? న కేవలం వికారగ్గహణమేవ అధిప్పాయగ్గహణస్స కారణం, కిఞ్చరహీతి ఆహ ‘‘ఏతస్స పనా’’తిఆది.

అథ పనాతిఆదినా విఞ్ఞత్తియా అనుమానేన గహేతబ్బతం దస్సేతి. సాధిప్పాయ…పే… నన్తరన్తి అధిప్పాయసహితవికారేన సహజాతవణ్ణాయతనగ్గహణసఙ్ఖాతస్స చక్ఖుద్వారికవిఞ్ఞాణసన్తానస్స అనన్తరం. అధిప్పాయగ్గహణస్సాతి అధిప్పాయవవత్థాపకస్స తతియవారే జవనస్స. అధిప్పాయసహభూ వికారాభావే అభావతోతి ఏతేన యథావుత్తవికారం అధిప్పాయగ్గహణేన అనుమినోతి. ఏవం సతీతిఆదినా యథానుమితమత్థం నిగమనవసేన దస్సేతి. తత్థ ఉదకాదిగ్గహణేనేవాతి తాలపణ్ణాదీనం వణ్ణగ్గహణానన్తరేన పురిమసిద్ధసమ్బన్ధానుగ్గహితేన ఉదకాదీనం తత్థ అత్థిభావవిజాననేనేవ. యథా తాలపణ్ణాదీనం ఉదకాదిసహచారిప్పకారతం సఞ్ఞాణాకారో విఞ్ఞాతోయేవ హోతి నానన్తరియకత్తా, ఏవం విప్ఫన్దమానవణ్ణగ్గహణానన్తరేన పురిమసిద్ధసమ్బన్ధానుగ్గహితేన గన్తుకామతాదిఅధిప్పాయవిజాననేనేవ విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాతా హోతి తదభావే అభావతోతి ఉపమాయోజనా.

సభావభూతన్తి అన్వత్థభూతం. ద్విధాతి విఞ్ఞాపనతో విఞ్ఞేయ్యతో చ. కాయవిఞ్ఞత్తియా తథాపవత్తమానాయ చేతనాసఙ్ఖాతస్స కమ్మస్స కాయకమ్మభావో నిప్ఫజ్జతి తాయ ఉపలక్ఖితబ్బత్తా, న పన చతువీసతియా పచ్చయేసు కేనచి పచ్చయభావతోతి దస్సేన్తో ‘‘తస్మిం ద్వారే సిద్ధా’’తిఆదిమాహ. తేన వచీద్వారుప్పన్నాపి పాణాతిపాతాదయో సఙ్గహితాతి తేసం సఙ్గహితభావం దస్సేతి. అథ వా కాయద్వారుప్పన్నాయ కాయకమ్మభూతాయ చేతనాయ వసేన ‘‘తేన ద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బభావతో’’తి వుత్తం, తస్సాయేవ ద్వారన్తరుప్పన్నాయ వసేన ‘‘తేన ద్వారేన నామలాభతో’’తి. మనోద్వారావజ్జనస్సపి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకభావో నిచ్ఛితోతి ‘‘ఏకాదసన్నం కిరియచిత్తాన’’న్తి ఆహ.

ద్వారన్తరచారినోతి ద్వారన్తరభావేన పవత్తనకా. ద్వారసమ్భేదాతి ద్వారానం సఙ్కరణతో. ద్వారానఞ్హి ద్వారన్తరభావప్పత్తియా సతి కాయద్వారస్స వచీద్వారాదిభావో, వచీద్వారస్స చ కాయద్వారాదిభావో ఆపజ్జతీతి తంతంద్వారుప్పన్నకమ్మానమ్పి సఙ్కరో సియా. తేనాహ ‘‘కమ్మసమ్భేదోపీ’’తి. ఏవం సతి కాయకమ్మం…పే… వవత్థానం న సియా. యది కమ్మాని కమ్మన్తరచారీని హోన్తి, కాయకమ్మాదికస్స వచీకమ్మాదికభావాపత్తితో ‘‘కమ్మసమ్భేదా ద్వారసమ్భేదోపీ’’తి కాయకమ్మం కాయకమ్మద్వారన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞవవత్థానం న సియాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘కమ్మానమ్పి కమ్మన్తరచరణే ఏసేవ నయో’’తి. కమ్మన్తరచరణం కమ్మన్తరూపలక్ఖణతా. తేనేవాహ ‘‘ద్వారభావేనా’’తి. ద్వారన్తరచరణం ద్వారన్తరుప్పత్తి. ద్వారేతి అత్తనో ద్వారే. అఞ్ఞస్మిన్తి ద్వారన్తరే. కమ్మానీతి తంతంద్వారికకమ్మాని. అఞ్ఞానీతి అఞ్ఞద్వారికకమ్మాని. ద్వారే ద్వారాని న చరన్తీతి ద్వారన్తరభావేన నప్పవత్తన్తి, ద్వారన్తరం వా న సఙ్కమన్తి. కిఞ్చాపి విఞ్ఞత్తియా చతువీసతియా పచ్చయేసు యేన కేనచి పచ్చయేన చేతనాయ పచ్చయభావో నత్థి, తథా పన విఞ్ఞత్తియా పవత్తమానాయ ఏవ పాణాతిపాతాది హోతి, నాఞ్ఞథాతి సియా విఞ్ఞత్తియా హేతుభావో చేతనాయాతి వుత్తం ‘‘ద్వారేహి కారణభూతేహీ’’తి. కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి కమ్మవవత్థానస్సేవ వా కారణభావం సన్ధాయ ‘‘ద్వారేహి కారణభూతేహీ’’తి వుత్తం. యదిపి ‘‘ద్వారేహి కమ్మానీ’’తి వుత్తం, ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా’’తి పన వుత్తత్తా కమ్మేహిపి ద్వారాని వవత్థితానీతి అయమత్థోపి సిద్ధోయేవాతి దస్సేతుం ‘‘న కేవల’’న్తిఆది వుత్తం. అద్వారచారీహీతి ద్వారానం సయం వవత్థితభావమాహ, న పన అవవత్థానం, వవత్థానమేవాతి అధిప్పాయో. ఇదాని తం వవత్థానం విభావేతి కమ్మానపేక్ఖాతిఆదినా. తత్థ సమయనియమితేన చిత్తేన సమయో వియ ద్వారనియమితేహి కమ్మేహి ద్వారాని నియమితానీతి అయం సఙ్ఖేపత్థో.

ఏవంసభావత్తాతి ద్వారభూతేహి కాయాదీహి ఉపలక్ఖణీయసభావత్తా. ఆణత్తి…పే… మానస్సాతి కాయవచీకమ్మానం వచీకాయవిఞ్ఞత్తీహి పకాసేతబ్బతం ఆహ. కాయాదీహీతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి. తస్మాతి యస్మా ద్వారన్తరే చరన్తానిపి కమ్మాని సకేన ద్వారేన ఉపలక్ఖితానేవ చరన్తి, తస్మా. నాపి కమ్మం ద్వారస్సాతి యస్మిం ద్వారన్తరే కమ్మం చరతి, తస్స ద్వారస్స అనత్తనియస్స. తంతంద్వారమేవాతి సకద్వారమేవ. కమ్మస్సాతి సకసకకమ్మస్స. యది కమ్మేహి ద్వారాని వవత్థితాని, ‘‘కమ్మస్స అనిబద్ధత్తా’’తి ఇదం కథం నీయతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బే పనా’’తిఆది.

సాతి విఞ్ఞత్తి. తస్సాతి కమ్మస్స. కేనచి పకారేనాతి చతువీసతియా పచ్చయప్పకారేసు కేనచి పకారేన. తంసహజాతాతి ఏతేన కాయవిఞ్ఞత్తియా సబ్భావేయేవ కాయకమ్మస్స సబ్భావో, నాఞ్ఞథాతి పరియాయేన విఞ్ఞత్తియా కమ్మస్స కారణభావం విభావేతి. తేనేవాహ ‘‘ఉప్పత్తిట్ఠానభావేన వుత్తా’’తి. యథావుత్తనియమేనాతిఆదినా కమ్మస్స ఉప్పత్తిట్ఠానభావే బ్యభిచారాభావమాహ. తత్థ యథావుత్తనియమేనాతి అట్ఠకథాయం వుత్తప్పకారేన వవత్థానయుత్తిసఙ్ఖాతేన నియమేన. ద్వారచరణేతి అఞ్ఞద్వారచరణే.

కాయకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

చతూహి అఙ్గేహీతి ఏత్థ ‘‘సుభాసితంయేవ భాసతి, నో దుబ్భాసితం. ధమ్మంయేవ, పియంయేవ, సచ్చంయేవ భాసతి, నో అలిక’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౧౩; సు. ని. సుభాసితసుత్త) యాని అఙ్గాని సుత్తే వుత్తాని, తేసం చేతనాసభావం దస్సేతుం ‘‘సుభాసితభాసనా’’తిఆది వుత్తం. తథాపవత్తాతి సుభాసితభాసనాదిభావేన పవత్తా. సహ సమ్భూతత్తాతి సహేవ ఉప్పన్నత్తా. న హి వచీవిఞ్ఞత్తి సద్దరహితా అత్థి. తథా హి ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘వాచాగిరా బ్యపథో’’తిఆదినా (ధ. స. ౬౩౬) నాతిసుఖుమంయేవ సద్దవాచం వత్వా ‘‘యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీ’’తి, తాయ సద్ధిం యోజేత్వా వచీవిఞ్ఞత్తియా వుత్తత్తా రూపాయతనం వియ వత్థుపరిత్తతాదినా సద్దాయతనమ్పి అనిన్ద్రియగోచరో అత్థీతి చ అధిప్పాయేన ‘‘యా తాయ…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ.

ఇదాని అవిసేసేన చిత్తసముట్ఠానసద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణారమ్మణతా పాళియం వుత్తాతి వితక్కవిప్ఫారసద్దో న సోతవిఞ్ఞేయ్యోతి మహాఅట్ఠకథావాదస్స పాళియా విరోధం దస్సేతుం ‘‘చిత్తసముట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఏవం సఙ్గహకారస్స అధిప్పాయే ఠత్వా మహాఅట్ఠకథావాదస్స పటిసేధేతబ్బతం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో అధిప్పాయే ఠత్వా తం పరిహరితుం ‘‘మహాఅట్ఠకథాయం పనా’’తిఆదిమాహ. సఙ్ఘట్టనాకారేన పవత్తానం భూతానం సద్దస్స నిస్సయభావతో సఙ్ఘట్టనేన సహేవ సద్దో ఉప్పజ్జతి. తప్పచ్చయభావోతి ఉపాదిన్నకఘట్టనస్స పచ్చయభావో. చిత్తజపథవీధాతుయా ఉపాదిన్నకఘట్టనే పచ్చయో భవితుం సమత్థో చిత్తసముట్ఠానమహాభూతానం ఏకో ఆకారవిసేసో అత్థి. తదాకారత్తా హి తేసం పథవీధాతు ఉపాదిన్నకం ఘట్టేతీతి ఇమమత్థం వుత్తానుసారేన వేదితబ్బత్తా ‘‘వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి వత్వా తమేవ వుత్తనయం ‘‘తబ్బికారాన’’న్తిఆదినా విభావేతి. తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చయభావో తప్పచ్చయభావో వుత్తోతి అత్థో. అఞ్ఞమ్పి సబ్బం విధానన్తి ‘‘న చిత్తసముట్ఠానాతి ఏతేన పరమత్థతో అభావం దస్సేతీ’’తిఆదినా అత్తనా వుత్తవిధానం. అట్ఠకథాయం పన వుత్తవిధానం ‘‘హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తమేవాతి.

అత్తనో అత్తనో పచ్చయుప్పన్నస్స దేసన్తరే పారమ్పరియేన ఉప్పాదనం దేసన్తరుప్పాదనపరమ్పరతా. లద్ధాసేవనేనాతి లద్ధపుబ్బాభిసఙ్ఖారేన. చిత్తేనేవాతి పఠమచిత్తేనేవ. ‘‘సత్త జవనాని సత్త అక్ఖరాని నిబ్బత్తేన్తీతి వాదం పటిక్ఖిపిత్వా ఏకజవనవారపరియాపన్నాని చిత్తాని ఏకమక్ఖరం నిబ్బత్తేన్తీ’’తి వదన్తి. కిఞ్చాపి పఠమచిత్తేనపి ఘట్టనా నిప్ఫజ్జతి, ఏకస్సేవ పన బహుసో పవత్తనేన అత్థి కోచి విసేసోతి పురిమజవనసముట్ఠితాహి ఘట్టనాహి పటిలద్ధాసేవనేన సత్తమజవనేన సముట్ఠితా ఘట్టనా పరిబ్యత్తమక్ఖరం నిబ్బత్తేతీతి ఉపత్థమ్భనం నత్థీతి న సక్కా వత్తుం. లద్ధాభిసఙ్ఖారేన పన పఠమచిత్తేనపి ఘట్టనా బలవతీ హోతీతి అట్ఠకథాయం ‘‘ఉపత్థమ్భనకిచ్చం నత్థీ’’తి వుత్తం సియా, సబ్బమేతం వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

వచీకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా

‘‘సబ్బాయపి కాయవచీవిఞ్ఞత్తియా కాయవచీద్వారభావో వియ సబ్బస్సపి చిత్తస్స మనోద్వారభావో సమ్భవతీ’’తి దస్సనత్థం అట్ఠకథాయం ‘‘అయం నామ మనో మనోద్వారం న హోతీతి న వత్తబ్బో’’తి వత్వా తంద్వారవన్తధమ్మదస్సనత్థం ‘‘అయం నామ చేతనా’’తిఆది వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యస్స ద్వారం మనో, తం దస్సనత్థం వుత్త’’న్తి. యథా పన తివిధచతుబ్బిధకాయవచీకమ్మానం ద్వారభావతో కాయకమ్మద్వారవచీకమ్మద్వారాని వుత్తాని, ఏవం మనోకమ్మన్తి వుత్తఅభిజ్ఝాదీనం ద్వారభావతో వట్టహేతుభూతలోకియకుసలాకుసలసమ్పయుత్తమనో ఏవ మనోకమ్మద్వారన్తి సన్నిట్ఠానం కతన్తి దట్ఠబ్బం. చేతనాయ అత్తనో కిచ్చం ఆరద్ధాయ సమ్పయుత్తాపి తం తం సకిచ్చం ఆరభన్తీతి సా నే సకిచ్చే పవత్తేతి నామ, తథా పవత్తేన్తీ చ సమ్పయుత్తే ఏకస్మిం ఆరమ్మణే అవిప్పకిణ్ణే కరోతి బ్యాపారేతి చాతి వుచ్చతి, తథా సమ్పయుత్తానం యథావుత్తం అవిప్పకిణ్ణకరణం సమ్పిణ్డనం ఆయూహనం బ్యాపారాపాదనం బ్యాపారణం చేతయనన్తి ఆయూహనచేతయనానం నానత్తం దస్సేన్తో ‘‘ఫస్సాదిధమ్మేహీ’’తిఆదిమాహ. తథాకరణన్తి యథా ఫస్సాదయో సకసకకిచ్చే పసుతా భవన్తి, తథా కరణం. తేనేవ యథావుత్తేన అవిప్పకిణ్ణబ్యాపారణాకారేన సమ్పయుత్తానం కరణం పవత్తనన్తి దట్ఠబ్బం. కమ్మక్ఖయకరత్తాతి కమ్మక్ఖయకరమనస్స కమ్మద్వారభావో న యుజ్జతీతి అధిప్పాయో. యతో ‘‘కమ్మపథకథా లోకియా ఏవా’’తి వదన్తి.

మనోకమ్మద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమ్మకథావణ్ణనా

సమానకాలాపి కారణఫలకిరియా పుబ్బాపరకాలా వియ వత్తుం యుత్తాయేవ. సేయ్యథాపి పటిచ్చసముప్పాదే ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. చోపనకిరియన్తి విఞ్ఞత్తిద్వయం ఆహ. తస్సా హి చిత్తసముట్ఠానకాయసద్దవాచాహి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి ఏవ వా పురిమపురిమాహి పవత్తేతబ్బత్తా ‘‘కాయవాచాహి చోపనకిరియం కరోతీ’’తి వుత్తం తబ్బికారానం భూతానం తథాపవత్తనతో. అథ వా కాయవాచాహీతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి. చోపనకిరియన్తి రూపకాయస్స థమ్భనచలనకిరియం ఉపాదిన్నకఘట్టనకిరియఞ్చ. ఏసా హి కిరియా ‘‘రూపకాయం థమ్భేతుం చాలేతుం పచ్చయో భవితుం సమత్థో’’తి, ‘‘ఉపాదిన్నకఘట్టనస్స పచ్చయభూతో’’తి చ వుత్తత్తా కాయవచీవిఞ్ఞత్తీహి నిప్ఫజ్జతీతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘చోపనకిరియానిస్సయభూతా కాయవాచా’’తి, ‘‘కాయాదీహి కరణభూతేహి చోపనాభిజ్ఝాదికిరియం కరోన్తి వాసిఆదీహి వియ ఛేదనాది’’న్తి చ ఇదమ్పి వచనం సమత్థితం భవతి. న కేవలం ధరమానతావ సబ్భావో, అథ ఖో మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నతాపీతి దస్సేన్తో ‘‘అనిరోధితేవా’’తి ఆహ. అసముచ్ఛిన్నతా చ కాయాదీనం తదుపనిస్సయకిలేసాసముచ్ఛేదేనేవాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘కాయాదీహి కరణభూతేహి చోపనాభిజ్ఝాదికిరియం కరోన్తీ’’తి ఏతేన చోపనాభిజ్ఝాదికిరియానిబ్బత్తిద్వారేన చేతనానిబ్బత్తియేవ వుత్తాతి ఇమినా అధిప్పాయేన ‘‘ఏవఞ్చ…పే… యుజ్జన్తీ’’తి ఆహ. ఏవఞ్చ కత్వా కాయే సతి వాచాయ సతీతిఆదివచనం అనులోమితం హోతి. యాయ చేతనాయాతి కరణనిద్దేసో పన కాయాదీనం చోపనాభిజ్ఝాదికిరియాయ చ చేతనాహేతుకత్తదస్సనత్థం వుత్తోతి.

సభావతో ఉపకారకతో మగ్గే సతి సబ్భావతో చ బోజ్ఝఙ్గా మగ్గే అన్తోగధాతి ఆహ ‘‘న చ న సక్కా’’తిఆది.

కమ్మపథం అప్పత్తానమ్పి తంతంద్వారే సంసన్దనన్తి యథా కమ్మపథం పత్తానం, ఏవం కమ్మపథం అప్పత్తానమ్పి సతిపి ద్వారన్తరుప్పత్తియం యథాసకం ద్వారేహేవ నామగ్గహణన్తి వదన్తి, ఏవం సతి అట్ఠకథాయ విరోధో. దుతియత్థస్స చ అభావో సియా, తస్మా తంతంద్వారే సంసన్దనన్తి యస్మిం యస్మిం ద్వారే కమ్మపథం అప్పత్తా అకుసలచేతనాదయో పవత్తా, తాసం తేన తేనేవ ద్వారేన నామగ్గహణం. తం పన తంతంద్వారపక్ఖికభావకరణతో తత్థ అవరోధనన్తి వుత్తం. యథా హి కమ్మపథం పత్తా కాయకమ్మాదిసఙ్ఖాతా చేతనా ద్వారన్తరే ఉప్పన్నాపి కాయకమ్మాదినామమేవ లభన్తి, న ఏవం కమ్మపథం అప్పత్తా. తా పన యత్థ యత్థ ద్వారే ఉప్పజ్జన్తి, తేన తేనేవ ద్వారేన కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితన్తిఆదినామం లభన్తి. ఏవం నామగ్గహణమేవ హి తేసం తంతంద్వారపక్ఖికకరణం వుత్తం. తేనేవ హి అట్ఠకథాయం ‘‘కిఞ్చాపి వచీద్వారే చోపనప్పత్తం కమ్మపథం, అప్పత్తతాయ పన కాయకమ్మం న హోతి, కేవలం వచీదుచ్చరితం నామ హోతీ’’తి వుత్తం.

సతిపి పాణాతిపాతాదిచేతనాయ వచీద్వారాదీసు పవత్తియం యథావుత్తయేభుయ్యతబ్బహులవుత్తియా కాయకమ్మాదిభావవవత్థాపనం కాయాదికస్స తంతంద్వారభావవవత్థాపనఞ్చ కమ్మద్వారాభేదనం. తఞ్హి కమ్మద్వారానం అసంకిణ్ణభావేన పతిట్ఠాపనం. యం సన్ధాయ ‘‘ఆణత్తిసముట్ఠితేసూ’’తి అట్ఠకథాయం వక్ఖతి. కేచి పన ‘‘ఏకేకస్మిం ద్వారే అనేకేసం కమ్మానం పవత్తిదస్సనమ్పి ద్వారసంసన్దన’’న్తి వదన్తి. యథా పవత్తో బ్యాపాదో కమ్మపథో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తూ’’తి పవత్తి బ్యాపాదస్స దస్సితా. కాయద్వారికచేతనాయ సహకారీకారణభావతో కాయకమ్మవోహారలాభా, అభిజ్ఝాదీనం పరసన్తకస్స అత్తనో పరిణామనవసేన ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తూ’’తిఆదినా చ అప్పవత్తత్తా మనోకమ్మవోహారవిరహా, అచేతనాసభావతో వా పాణాతిపాతాదివసేన అబ్బోహారికా, పాణాతిపాతాదిభావేన న వత్తబ్బాతి అత్థో. ఏత్థాతి అబ్బోహారికభావే.

దసవిధా ఇద్ధి…పే… తబ్బా విత్థారేనాతి అధిప్పాయో.

తేనాధిప్పేతన్తి ‘‘అకుసలం వచీకమ్మం మనోద్వారే సముట్ఠాతీ’’తి వదన్తేన అధిప్పేతం. ‘‘న ఉపోసథక్ఖన్ధకే వుత్త’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను తేన ఉపోసథక్ఖన్ధకతో సుత్తం ఆహటన్తి? కిఞ్చాపి ఆహటం, తత్థ అవుత్తోయేవ పన సో తేన వుత్తోతి గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ అవుత్తమేవా’’తిఆదిమాహ.

‘‘సుగతిదుగ్గతీసు ఉపపజ్జనం సుకతదుక్కటకమ్మతో న హోతి, ఖన్ధసివాదీహి పన హోతీతి గహేత్వా ‘నత్థి దిన్న’న్తిఆదినా పరామసన్తస్స వసేన ‘మిచ్ఛాదిట్ఠి…పే… పరిభణ్డాదీని కరోతీ’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి. అభిజ్ఝాదిపధానత్తాతి ఏతేన విజ్జమానేసుపి బ్యాపాదాదీసు యదా కాయవచీద్వారేసు చేతనా బలవతీ హోతి, న తథా ఇతరే, తదా పధానభావతో చేతనా కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి చ వోహారం లభతి. సో ఖో పనస్సా పధానభావో పాణాతిపాతాదిసిద్ధియా విఞ్ఞాయతి. యదా పన తేసుయేవ ద్వారేసు అభిజ్ఝాదయో బలవన్తో హోన్తి, న తథా చేతనా, తదా తత్థ విజ్జమానాపి చేతనా అపధానభావతో కాయకమ్మం వచీకమ్మన్తి చ వోహారం న లభతి. అభిజ్ఝాదయో పన పధానభావతో సతిపి కాయఙ్గవాచఙ్గచోపనే సకేన వవత్థానేన మనోకమ్మన్త్వేవ వుచ్చన్తీతి దస్సేతి. యే పన ‘‘తీసుపి ద్వారేసు కమ్మపథభావేన అప్పత్తియా ద్వారత్తయేపి కమ్మపథప్పత్తమనోకమ్మేన సహ పవత్తియా చ చేతనా ఏత్థ కమ్మన్తి న వుచ్చతీ’’తి వదన్తి, తేహి అభిజ్ఝాదీనం పధానసభావంయేవ సన్ధాయ వుత్తం సియా. అథ వా చేతనాయ నిప్పరియాయకమ్మభావతో పరియాయకమ్మే అనవరోధేతబ్బత్తా ‘‘అబ్బోహారికా’’తి వుత్తం. అత్తనో సభావేనేవ పన సా ఏత్థాపి కమ్మన్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామీ’’తిఆది (కథా. ౫౩౯). అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తస్మిం ద్వారే సిద్ధా చేతనా’’తిఆదినా చేతనాయేవ పధానం కత్వా వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘సభావేనేవ సా మనోకమ్మ’’న్తిఆది. అథ వా కమ్మపథప్పత్తఅభిజ్ఝాదీహి కాయవచీద్వారే సహజాతా చేతనా కాయవచీకమ్మవసేన అబ్బోహారికా చేతనాసఙ్ఖాతమనోకమ్మత్తాతి. యది అభిజ్ఝాదయో పధానా, న చేతనా, ఏవం సతి అభిజ్ఝాదయో చేత్థ కమ్మం, న చేతనా, అభిజ్ఝాదిపక్ఖికా వా సా సియాతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే’’తిఆది. ‘‘చేతనాపి…పే… మనోద్వారే ఏవ సముట్ఠహన్తీ’’తి ఇదం మనోద్వారే చేతనాయ అభిజ్ఝాదీహి మనోకమ్మభావే నిబ్బిసేసభావదస్సనన్తి కత్వా ‘‘చేతనా…పే… అధిప్పాయో’’తి ఆహ. చేతనా చేతనాకమ్మం, అభిజ్ఝాదయో చేతనాసమ్పయుత్తకమ్మన్తి ఏత్తకమేవ హి ఏత్థ విసేసోతి. ఏత్థ చ చేతనాయ కాయవచీకమ్మభావో సియాతి ఆసఙ్కాయ అభావతో మనోద్వారే అకుసలకాయవచీకమ్మానం అనుప్పత్తితో చ అబ్బోహారికాతి న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

విరతివిసిట్ఠాతి విరతితో చేతనాయ పధానభావమాహ. తత్థ ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా’’తిఆదినా (కథా. ౫౩౯) ఆగమమ్హి ‘‘పాణాతిపాతాదిపటిపక్ఖభూతా’’తి యుత్తిం దస్సేతి. యస్మా చ పట్ఠానే చేతనావ ‘‘కమ్మపచ్చయో’’తి వుత్తా, న విరతి, అభిజ్ఝాదయో వా, తస్మా నిప్పరియాయేన కమ్మం ‘‘చేతనా’’తి అనభిజ్ఝాదయో ‘‘చేతనాపక్ఖికా వా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బం. అసఙ్కరతో కమ్మద్వారాని వవత్థపేన్తో ‘‘రక్ఖతీ’’తి, విపరియాయేన ‘‘భిన్దతీ’’తి వుత్తోతి రక్ఖణభిన్దనాని అనాసేత్వా నాసేత్వా చ కథనన్తి వుత్తానీతి.

కమ్మకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియో వికప్పో పఠమచతుత్థవిఞ్ఞాణద్వారేసుయేవ లబ్భతి, న ఇతరత్థ ‘‘సోతం ఘాన’’న్తిఆదినా అవుత్తత్తా, ఇతరథాపి వా అవిభత్తికే నిద్దేసే లబ్భతి. యతో సంవరవసేన పాతిమోక్ఖసీలం పవత్తతి, తం దుస్సీల్యన్తి ఆహ ‘‘దుస్సీల్యం పాణాతిపాతాదిచేతనా’’తి. ఇతరా సంవరవినిముత్తా అభిజ్ఝాదోమనస్సయుత్తా తప్పధానా వా అకుసలధమ్మా సతిపటిపక్ఖా అకుసలా ధమ్మా. ఆరమ్మణే చిత్తవోస్సగ్గవసేన పవత్తో అకుసలచిత్తుప్పాదో పమాదో. వీరియపనోదనభావతో థినమిద్ధం ‘‘కోసజ్జ’’న్తి వుత్తం, థినమిద్ధప్పధానో వా చిత్తుప్పాదో.

అసుద్ధతాతి అకేవలతా అఞ్ఞేన సమ్మిస్సతా. ద్వారఞ్హి ద్వారన్తరికకమ్మస్స ద్వారం హోన్తం తేన మిస్సితం వియ హోతి. తేనేవాహ ‘‘ముసావాదాదినోపి కాయద్వారే పవత్తిసబ్భావా’’తి. కేచి పన ‘‘అవిఞ్ఞేయ్యమానన్తరానం ద్వారన్తరచిత్తానం అన్తరన్తరా అప్పవత్తితో సుద్ధన్తి వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం అనేకస్సపి జవనవారస్స కాయకమ్మాదిభావేన పబన్ధనవసేన పవత్తి అత్థీతి కత్వా వుత్తం. అవిరుద్ధం హోతీతి అకుసలకాయకమ్మాదిభావేన అవధారేత్వా అసంవరం వత్వా పున తస్సేవ వాచాఅసంవరద్వారాదీసు ఉప్పత్తివచనం కాయద్వారూపలక్ఖితో అసంవరో ద్వారన్తరే పవత్తోపి కాయద్వారికో ఏవాతి ఏవం సంవణ్ణనాయ సతి న విరుజ్ఝతీతి అత్థో. ఇదాని తం అవిరుజ్ఝనాకారం ‘‘అసంవరో హీ’’తిఆదినా విభావేతి. సద్వారేతి అత్తనో ద్వారే. అసంవరో ద్వారన్తరే ఉప్పజ్జమానోపి సద్వారవసేన ఉప్పన్నోతి వుచ్చతీతి ఏతేన వాచాఅసంవరద్వారే ఉప్పన్నోపి కాయికో అసంవరో చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నోత్వేవ వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. ఏస నయో ఇతరత్థాపి. కమ్మం అఞ్ఞద్వారేతి కమ్మస్స ద్వారన్తరచరణం పాకటన్తి కత్వా వుత్తం.

ఏవం సతీతి చోపనసఙ్ఖాతే కాయఅసంవరద్వారే అసంవరోతి ఏత్తకే ఏవ గహితే. కమ్మపథభావప్పత్తస్సేవ కమ్మభావో అట్ఠకథాయం వుత్తోతి ఆహ ‘‘కమ్మపథభావప్పత్తతాయ వచీమనోకమ్మ’’న్తి. సేసన్తి ద్వారన్తరానుపలక్ఖితం. తథా న వుచ్చతీతి కాయకమ్మన్తి న వుచ్చతీతి అత్థో. తత్థేవ వక్ఖామాతి కమ్మపథసంసన్దనే వక్ఖామ. ‘‘సో హి కాయద్వారే చోపనప్పత్తో అకుసలం కాయకమ్మం హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. కమ్మపథసంసన్దనకథా) ‘‘చోపనకాయఅసంవరద్వారవసేన ఉప్పన్నో అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా చ వచీకమ్మాదీనఞ్చ కమ్మపథప్పత్తానం అసంవరభూతానం కాయకమ్మాదిభావే ఆపన్నే ‘‘చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం అకుసలం వచీకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా అపవాదేన నివత్తి దట్ఠబ్బాతి ఏవం వక్ఖమానతం సన్ధాయాహ. అన్తోగధతా దట్ఠబ్బా పచ్చయసన్నిస్సితఆజీవపారిసుద్ధిసీలానం ఞాణవీరియేహి సాధేతబ్బత్తాతి అధిప్పాయో.

అకుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా

సరసేన అత్తనో సభావేన. యాయ చేతనాయ పవత్తమానస్స జీవితిన్ద్రియస్స పచ్చయభూతేసు మహాభూతేసు ఉపక్కమకరణహేతు తంమహాభూతపచ్చయా ఉప్పజ్జనకమహాభూతా నుప్పజ్జిస్సన్తి, సా తాదిసపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పాణాతిపాతో నామ. లద్ధుపక్కమాని హి భూతాని న పురిమభూతాని వియ విసదానీతి సమానజాతియానం భూతానం కారణం న హోన్తీతి. ఏకస్సపి పయోగస్స సహసా నిప్ఫాదనవసేన కిచ్చసాధికాయ బహుక్ఖత్తుం పవత్తజవనేహి లద్ధాసేవనాయ చ సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ వసేన పయోగస్స మహన్తభావో. సతిపి కదాచి ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ పాణే పయోగస్స సమభావే మహన్తం హనన్తస్స చేతనా తిబ్బతరా ఉప్పజ్జతీతి వత్థుస్స మహన్తభావోతి తదుభయం చేతనాయ బలవభావేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘పయోగ…పే… భావతో’’తి. యథావుత్తపచ్చయవిపరియాయేపీతి పయోగవత్థుఆదిపచ్చయానం అమహత్తేపి. తంతంపచ్చయేహీతి గుణవన్తతాదిపచ్చయేహి. ఏత్థ చ హన్తబ్బస్స గుణవన్తతాయ మహాసావజ్జతా వత్థుమహన్తతాయ వియ దట్ఠబ్బా. కిలేసానం ఉపక్కమానం ద్విన్నఞ్చ ముదుతాయ తిబ్బతాయ చ అప్పసావజ్జతా మహాసావజ్జతా చ యోజేతబ్బా. పాణో పాణసఞ్ఞితా వధకచిత్తఞ్చ పుబ్బభాగసమ్భారా, ఉపక్కమో వధకచేతనాసముట్ఠాపితో, పఞ్చసమ్భారవతీ పాణాతిపాతచేతనాతి సా పఞ్చసమ్భారవినిముత్తా దట్ఠబ్బా. ఏస నయో అదిన్నాదానాదీసుపి.

మన్తపరిజప్పనేన పరస్స సన్తకహరణం విజ్జామయో, వినా మన్తేన పరసన్తకస్స కాయవచీపయోగేహి ఆకడ్ఢనం తాదిసఇద్ధియోగేన ఇద్ధిమయో పయోగోతి అదిన్నాదానస్సపి ఛ పయోగా సాహత్థికాదయో వేదితబ్బా.

అభిభవిత్వా వీతిక్కమనే మిచ్ఛాచారో మహాసావజ్జో, న తథా ఉభిన్నం సమానచ్ఛన్దభావే. ‘‘చత్తారో సమ్భారాతి వుత్తత్తా అభిభవిత్వా వీతిక్కమనే సతిపి మగ్గేనమగ్గపటిపత్తిఅధివాసనే పురిముప్పన్నసేవనాభిసన్ధిపయోగాభావతో మిచ్ఛాచారో న హోతి అభిభుయ్యమానస్సా’’తి వదన్తి. సేవనచిత్తే సతి పయోగాభావో న పమాణం ఇత్థియా సేవనప్పయోగస్స యేభుయ్యేన అభావతో. పురిసస్సేవ హి యేభుయ్యేన సేవనప్పయోగో హోతీతి ఇత్థియా పురేతరం సేవనచిత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా నిపన్నాయపి మిచ్ఛాచారో న సియాతి ఆపజ్జతి, తస్మా పురిసస్స వసేన ఉక్కంసతో చత్తారో సమ్భారా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞథా ఇత్థియా పురిసకిచ్చకరణకాలే పురిసస్సపి సేవనప్పయోగాభావతో మిచ్ఛాచారో న సియాతి. కేచి పన ‘‘అత్తనో రుచియా పవత్తితస్స తీణి అఙ్గాని, బలక్కారేన పవత్తితస్స తీణీతి సబ్బాని అగ్గహితగ్గహణేన చత్తారీ’’తి వదన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

దుట్ఠచిత్తస్స అమరణాధిప్పాయస్స ఫరుసకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఫరుసచేతనా ఫరుసవాచా. మరణాధిప్పాయే పన సతి అత్థసిద్ధితదభావేసు పాణాతిపాతా బ్యాపాదా చ హోన్తీతి. యం పతి ఫరుసవాచా పయుజ్జతి, తస్స సమ్ముఖావ సీసం ఏతి. ‘‘పరమ్ముఖేపి ఫరుసవాచా హోతీ’’తి వదన్తి.

యది చేతనాయ సబ్బదా కమ్మపథభావాభావతో అనియతో కమ్మపథభావోతి కమ్మపథరాసిమ్హి అవచనం, నను అభిజ్ఝాదీనమ్పి కమ్మపథం అప్పత్తానం అత్థితాయ అనియతో కమ్మపథభావోతి తేసమ్పి కమ్మపథరాసియం అవచనం ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, కమ్మపథతాతంసభాగతాహి తేసం తత్థ వుత్తత్తా. యది ఏవం చేతనాపి తత్థ వత్తబ్బా సియాతి? సచ్చమేతం, సా పన పాణాతిపాతాదికాతి పాకటో తస్సా కమ్మపథభావోతి న వుత్తం సియా. చేతనాయ హి ‘‘చేతనాహం, భిక్ఖవే, కమ్మం వదామి,’’‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా అకుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనేహి కమ్మభావో దీపితో. కమ్మంయేవ చ సుగతిదుగ్గతీనం తదుప్పజ్జనసుఖదుక్ఖానఞ్చ పథభావేన పవత్తం కమ్మపథోతి వుచ్చతీతి పాకటో తస్సా కమ్మపథభావో. అభిజ్ఝాదీనం పన చేతనాసమీహనభావేన సుచరితదుచ్చరితభావో, చేతనాజనితతంబన్ధతిభావేన సుగతిదుగ్గతితదుప్పజ్జనసుఖదుక్ఖానం పథభావో చాతి న తథా పాకటో కమ్మపథభావోతి తే ఏవ కమ్మపథరాసిభావేన వుత్తా. అతథాజాతియత్తా వా చేతనా తేహి సద్ధిం న వుత్తా సియా. విచారేత్వా గహేతబ్బం.

పాణాతిపాతాదీనం ఆరమ్మణానేవ తబ్బిరతిఆరమ్మణానీతి పఞ్చ సిక్ఖాపదా పరిత్తారమ్మణా ఏవాతి వచనేన అదిన్నాదానాదీనం సత్తారమ్మణతావచనస్స విరోధం చోదేతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘వీతిక్కమితబ్బతోయేవ హి వేరమణీ నామ హోతీ’’తి. సయమేవ పరిహరిస్సతీతి సిక్ఖాపదవిభఙ్గే పఞ్హపుచ్ఛకవణ్ణనం సన్ధాయ వదతి. తత్థ హి ‘‘యస్మా సత్తోతి సఙ్ఖ్యం గతే సఙ్ఖారేయేవ ఆరమ్మణం కరోతి, తస్మా పరిత్తారమ్మణాతి వుచ్చన్తీ’’తి వుత్తం.

దుగ్గతతాదీనీతి ఆది-సద్దేన ‘‘అలద్ధాలాభో లద్ధవినాసో ఇచ్ఛితానం భోగానం కిచ్ఛపటిలాభో రాజాదీహి సాధారణభోగతా దుక్ఖవిహారో సాసఙ్కవిహారో’’తి ఏవమాదయో సఙ్గహితా. కేచి పన ‘‘దిట్ఠేవ ధమ్మే భోగజానిఆదయో నిస్సన్దఫల’’న్తి వదన్తి.

కుసలకమ్మపథకథావణ్ణనా

తాసఞ్చ విరతీనం చేతనాసమ్పయుత్తత్తా చేతనాద్వారేన సుగతిదుగ్గతితదుప్పజ్జనసుఖదుక్ఖానం పథభావో యుత్తోతి అధిప్పాయో.

కమ్మపథసంసన్దనకథావణ్ణనా

తథాతి కమ్మపథప్పత్తానం. కేచీతి ధమ్మసిరిత్థేరం సన్ధాయాహ. సో హి కమ్మపథప్పత్తానమేవ దుస్సీల్యాదీనం సుసీల్యాదీనఞ్చ కమ్మపథేహి అత్థతో నానత్తాభావదస్సనం, తేసం వా ఫస్సద్వారాదీహి అవిరోధభావేన దీపనం కమ్మపథసంసన్దనన్తి వదతి. కమ్మపథతా నత్థీతి ఏతేన యథావుత్తానం అసంవరసంవరానం తేసం వాదే కమ్మపథసంసన్దనే అసఙ్గహితతం దస్సేతి. యే పన సఙ్గహం లభన్తి, తేసం గహణే పయోజనాభావం దస్సేతుం ‘‘తివిధ…పే… దస్సనేనా’’తి వుత్తం. ఏవం పురిమపక్ఖే సఙ్ఖేపతో దోసం వత్వా దుతియపక్ఖేపి వత్తుం ‘‘న చ దుచ్చరితాన’’న్తిఆదిమాహ. తేన యే దుచ్చరితసుచరితఅసంవరసంవరా అనుచరీయన్తి, తేసం కాయకమ్మాదితా విధీయతీతి దస్సేతి. ‘‘పఞ్చఫస్సద్వారవసేన ఉప్పన్నో అసంవరో అకుసలం మనోకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదినా హి వుత్తన్తి. యది చాతిఆదినా అనవసేసపరియాదానాభావమాహ. ఉప్పత్తి న వత్తబ్బాతి కమ్మపథ…పే… వదన్తేహి ‘‘మనోకమ్మం ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పజ్జతీ’’తి న వత్తబ్బన్తి అత్థో. అథ వా యది కమ్మపథప్పత్తానేవ దుస్సీల్యాదీని కాయకమ్మాదినామేహి అట్ఠకథాయం వుత్తానీతి ఏవం వదన్తేహి అట్ఠకథాచరియేహి మనోకమ్మస్స ఛఫస్సద్వారవసేన ఉప్పత్తి న వత్తబ్బాతి అత్థో. తంతంకమ్మభావస్స వుత్తత్తాతి ‘‘తివిధం కాయదుచ్చరితం అకుసలం కాయకమ్మమేవ హోతీ’’తిఆదిం (విభ. ౯౧౩) సన్ధాయాహ.

కమ్మన్తరమ్పి తంద్వారికకమ్మమేవ సియాతి పాణాతిపాతాదికస్స వచీకమ్మాదిభావమాసఙ్కతి. తస్మాతి యస్మా కేసఞ్చి అసంవరానం సంవరానఞ్చ కమ్మపథతా నత్థి, కాయదుచ్చరితాదీనఞ్చ కమ్మపథేహి నానత్తాభావదస్సనేన పయోజనం నత్థి, న చ దుచ్చరితాదీనం ఫస్సద్వారానం వసేన ఉప్పత్తి దీపితా, న చాయం విధి నిరవసేససఙ్గాహికా, కమ్మానఞ్చ సఙ్కరో ఆపజ్జతి, అట్ఠకథాయఞ్చ పుబ్బాపరవిరోధో, తస్మాతి అత్థో. సమాననామతా కాయకమ్మాదితా. సామఞ్ఞనామావిజహనం కాయకమ్మాదిభావావిజహనం. ఉభయేసన్తి కమ్మపథాకమ్మపథానం. ఉప్పత్తిపరియాయవచనాభావతోతి ఏతేన ఫస్సద్వారఅసంవరద్వారాదీనం తంద్వారికకమ్మానఞ్చ అత్థతో నానత్తాభావేపి తథా తథా పవత్తదేసనావసేన తే విచారితాతి దస్సేతి. ‘‘అకుసలం కాయకమ్మం పఞ్చఫస్సద్వారవసేన న ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదికో దుతియవినిచ్ఛయో.

కాయే వాచాయ చ…పే… సిద్ధితోతి ఏతేన చోపనప్పత్తం అకుసలం మనోకమ్మం చోపనం అప్పత్తతో విసేసేత్వా దస్సేతుం ‘‘కాయవచీకమ్మ’’న్తి వుత్తం, న పన కాయవచీకమ్మభావతోతి దస్సేతి. తేన కాయవచీగహణం యథావుత్తచోపనప్పత్తం ఏవ విభావేతీతి దట్ఠబ్బం. తేనేవాహ – ‘‘చోపనప్పత్తం అకుసలం కాయద్వారే వచీద్వారే చ మనోకమ్మం హోతీ’’తి. తం-సద్దే వుత్తే యం-సద్దో అబ్యభిచారితసమ్బన్ధతాయ వుత్తోయేవ హోతీతి కత్వా ‘‘యం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఉప్పాదమత్తపరిచ్ఛిన్నేనాతి ఛఫస్సద్వారికకమ్మేనాతి అత్థో. మత్త-సద్దేన విసేసనివత్తిఅత్థేన మనోకమ్మతావిసేసం నివత్తేతి. నియమస్స ఏవ-సద్దస్స అకతత్తా ‘‘కాయవచీకమ్మమేవ హోతీ’’తి అవుత్తత్తా. ఇదాని నియమాకరణేన లద్ధగుణం దస్సేన్తో ‘‘న పన సబ్బమ్పీ’’తిఆదిమాహ.

‘‘నియమస్స అకతత్తా’’తిఆది పురిమనయోతి అధిప్పేతో. వత్తుఅధిప్పాయానురోధినీ సద్దప్పవత్తీతి సమాసపదే ఏకదేసోపి ఆకడ్ఢీయతి అధికారవసేనాతి అధిప్పాయేన ‘‘కమ్మ-సద్దమత్తేన సమ్బన్ధం కత్వా’’తి వుత్తం. యం పన వదన్తీతిఆదినా ఏత్థ పదకారమతస్స అయుత్తతం దస్సేతి. తత్థ చేతనాపక్ఖికానన్తి కాయవచీకమ్మభూతచేతనాపక్ఖికానం. సతన్తి సమానానం. తంతంద్వారకమ్మపథానఞ్చాతి ఇదం ఇమస్స చిత్తస్స కమ్మపథభావేన పవత్తం కాలం సన్ధాయ వుత్తం, న సబ్బదా, కమ్మపథభావేనేవ పవత్తనతో. చ-సద్దేన వా అకమ్మపథసఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అథ వా తంతంద్వారా చ తంతంద్వారకమ్మపథా చ తంతంద్వారకమ్మపథాతి ‘‘తంతంద్వారా’’తి పదేన అకమ్మపథానం సంవరానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేన సభావేనాతి మనోకమ్మస్స ద్వారభావేన, న అత్తనోతి అధిప్పాయో. ఏవమిధాపీతి చిత్తజనితో చిత్తసమ్పయుత్తస్స కమ్మస్స ద్వారభావో చిత్తేపి ఉపచరితోతి అత్థో. వత్తబ్బమేవ నత్థి అనన్తరపచ్చయభూతమనోరహితస్స చిత్తస్స అభావతోతి.

ద్వారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

కమాభావనియమాభావే సబ్బారమ్మణతాదీతి ఆది-సద్దేన సఙ్గణ్హాతి. న హి…పే… అత్థీతి పధానే అసమ్భవతో అప్పధానం అధికరీయతీతి దస్సేతి.