సమథభేదం

అధికరణపరియాయవారవణ్ణనా

౨౯౩. ఛట్ఠే పరియాయవారే అలోభో పుబ్బఙ్గమోతిఆది సాసనట్ఠితియా అవిపరీతతో ధమ్మవాదిస్స వివాదం సన్ధాయ వుత్తం. అట్ఠారస భేదకరవత్థూని ఠానానీతి ధమ్మాదీసు అధమ్మోతిఆదినా గహేత్వా దీపనాని ఇధేవ భేదకరవత్థూని, తాని ఏవ కాయకలహాదివివాదస్స కారణత్తా ఠానాని, ఓకాసత్తా వత్థూని, ఆధారత్తా భూమియోతి చ వుత్తాని. అబ్యాకతహేతూతి అసేక్ఖానం వివాదం సన్ధాయ వుత్తం. ద్వాదస మూలానీతి కోధో ఉపనాహో, మక్ఖో పలాసో, ఇస్సా మచ్ఛరియం, మాయా సాఠేయ్యం, పాపిచ్ఛతా మహిచ్ఛతా, సన్దిట్ఠిపరామాసితా ఆధానగ్గాహీదుప్పటినిస్సజ్జితానీతి ఇమేసం ఛన్నం యుగళానం వసేన ఛ ధమ్మా చేవ లోభాదయో ఛ హేతూ చాతి ద్వాదస ధమ్మా వివాదాధికరణస్స మూలాని.

౨౯౪. చుద్దస మూలానీతి తానేవ ద్వాదస కాయవాచాహి సద్ధిం చుద్దస అనువాదాధికరణస్స మూలాని.

౨౯౫. పథవీఖణనాదీసు పణ్ణత్తివజ్జేసు కుసలాబ్యాకతచిత్తమూలికా ఆపత్తి హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అలోభో పుబ్బఙ్గమో’’తిఆది వుత్తం. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఠానానీతిఆది సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం పటిచ్ఛాదనపచ్చయా ఆపత్తిసమ్భవతో వుత్తం. ‘‘ఆపత్తాధికరణపచ్చయా చతస్సో ఆపత్తియో ఆపజ్జతీ’’తి (పరి. ౨౯౦) హి వుత్తం. ‘‘ఛ హేతూ’’తి ఇదం కుసలానం ఆపత్తిహేతువోహారస్స అయుత్తతాయ వుత్తం, న పన కుసలహేతూనం అభావతో. ‘‘అలోభో పుబ్బఙ్గమో’’తి హి ఆది వుత్తం. ఆపత్తిహేతవో ఏవ హి పుబ్బఙ్గమనామేన వుత్తా.

౨౯౬. చత్తారి కమ్మాని ఠానానీతిఆదీసు అపలోకనవాచా, ఞత్తిఆదివాచాయో చ కమ్మానీతి వుత్తం. తా ఏవ హి ఏకసీమాయం సామగ్గిముపగతానం కమ్మప్పత్తానం అనుమతియా సావనకిరియానిప్ఫత్తిసఙ్ఖాతస్స సఙ్ఘగణకిచ్చసభావస్స కిచ్చాధికరణస్స అధిట్ఠానాభావేన ‘‘ఠానవత్థుభూమియో’’తి వుచ్చన్తి. ఏకం మూలం సఙ్ఘోతి యేభుయ్యవసేన వుత్తం. గణఞత్తిఅపలోకనానఞ్హి గణోపి మూలన్తి. ఞత్తితో వాతి ఞత్తిఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మవాచానం ఞత్తిరూపత్తా, ఞత్తిపుబ్బకత్తా చ వుత్తం. కమ్మఞత్తికమ్మవాచాఞత్తివసేన హి దువిధాసు ఞత్తీసు అనుస్సావనాపి కమ్మమూలకన్త్వేవ సఙ్గయ్హన్తి. ఞత్తివిభాగో చాయం ఉపరి ఆవి భవిస్సతి.

‘‘ఇమే సత్త సమథా…పే… పరియాయేనా’’తి ఇదం పుచ్ఛావచనం. ‘‘సియా’’తి ఇదం విసజ్జనం. ‘‘కథఞ్చ సియా’’తి ఇదం పున పుచ్ఛా. వివాదాధికరణస్స ద్వే సమథాతిఆది పున విసజ్జనం. తత్థ ‘‘వత్థువసేనా’’తి ఇదం ‘‘సత్త సమథా దస సమథా హోన్తీ’’తి ఇమస్స కారణవచనం. ‘‘పరియాయేనా’’తి ఇదం ‘‘దస సమథా సత్త సమథా హోన్తీ’’తి ఇమస్స కారణవచనం. చతుబ్బిధాధికరణసఙ్ఖాతవత్థువసేన చ దేసనాక్కమసఙ్ఖాతపరియాయవసేన చాతి అత్థో.

అధికరణపరియాయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సాధారణవారాదివణ్ణనా

౨౯౭. సత్తమే సాధారణవారే సాధారణాతి వివాదాధికరణస్స వూపసమనకిచ్చసాధారణా. ఏవం సబ్బత్థ.

౨౯౮. అట్ఠమే తబ్భాగియవారే తబ్భాగియాతి వివాదాధికరణస్స వూపసమనతో తప్పక్ఖికా.

సాధారణవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమథాసమథస్ససాధారణవారవణ్ణనా

౨౯౯. నవమే సమథాసమథసాధారణవారే ‘‘సబ్బే సమథా ఏకతోవ అధికరణం సమేన్తి ఉదాహు నానా’’తి పుచ్ఛన్తేన ‘‘సమథా సమథస్స సాధారణా, సమథా సమథస్స అసాధారణా’’తి వుత్తం. వివాదాదిఅధికరణక్కమేన తబ్బూపసమహేతుభూతే సమథే ఉద్ధరన్తో ‘‘యేభుయ్యసికా’’తిఆదిమాహ. సమ్ముఖావినయం వినా కస్సచి సమథస్స అసమ్భవా సేసా ఛపి సమథా సమ్ముఖావినయస్స సాధారణా వుత్తా, తేసం పన ఛన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాభావతో తే అఞ్ఞమఞ్ఞం అసాధారణా వుత్తా. తబ్భాగియవారేపి ఏసేవ నయో.

సమథాసమథస్ససాధారణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమథసమ్ముఖావినయవారాదివణ్ణనా

౩౦౧-౩. ఏకాదసమవారేపి సమ్ముఖావినయోతిఆది పుచ్ఛా. యేభుయ్యసికా సతివినయోతిఆది విసజ్జనం. ఏవం వినయవారే కుసల-వారే తతో పరేసుపి పుచ్ఛావిసజ్జనపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.

తత్థ సమ్ముఖావినయో సియా కుసలోతిఆదీసు తస్మిం తస్మిం వినయకమ్మే, వివాదాదిమ్హి చ నియుత్తపుగ్గలానం సముప్పజ్జనకకుసలాదీనం వసేన సమ్ముఖావినయాదీనం, వివాదాదీనఞ్చ కుసలాదిభావో తేన తేన ఉపచారేన వుత్తో. యస్మా పనేతస్స సమ్ముఖావినయో నామ సఙ్ఘసమ్ముఖతాదయో హోన్తి, తేసఞ్చ అనవజ్జసభావత్తా అకుసలే విజ్జమానేపి అకుసలత్తూపచారో న యుత్తో ఆపత్తాధికరణస్స అకుసలత్తూపచారో వియ, తస్మా నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలోతి అత్థో.

౩౦౪. తతో పరేసు యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతిఆది సమ్ముఖావినయస్స ఇతరేహి సమథేహి నియమేన సంసట్ఠతం, ఇతరేసం పన ఛన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసగ్గాభావఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం.

సమథసమ్ముఖావినయవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

సంసట్ఠవారాదివణ్ణనా

౩౦౬. అధికరణన్తి వా సమథాతి వా ఇమే ధమ్మా సంసట్ఠాతిఆది సమథానం అధికరణేసు ఏవ యథారహం పవత్తిం, అధికరణాని వినా తేసం విసుం అట్ఠానఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం. వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతున్తి అధికరణతో సమథేహి వియోజేత్వా అసంసట్ఠే కత్వా నానాకరణం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంసట్ఠతాయ ఠితభావసఙ్ఖాతం నానత్తం పఞ్ఞాపేతుం అధికరణవూపసమక్ఖణే ఏవ తేసం అసంసగ్గం పఞ్ఞాపేతుం కిం సక్కాతి పుచ్ఛతి.

అధికరణన్తిఆది గారయ్హవాదదస్సనం. సో మా హేవన్తి యో ఏవం వదతి, సో ‘‘మా ఏవం వదా’’తి వచనీయో అస్స, న చ లబ్భతి సమథానం అఞ్ఞత్ర అధికరణా వూపసమలక్ఖణన్తి పహానావత్థానసఙ్ఖాతం నానాకరణం పటిక్ఖిపతి. లక్ఖణతో పన అధికరణేహి సమథానం నానాకరణం అత్థేవాతి దట్ఠబ్బం. సమథా అధికరణేహి సమ్మన్తీతి అపలోకనాదీహి చతూహి కిచ్చాధికరణేహి సబ్బేపి సమథా నిట్ఠానం గచ్ఛన్తి, నాఞ్ఞేహీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సమ్ముఖావినయో వివాదాధికరణేన న సమ్మతి. అనువాద…పే… ఆపత్తాధికరణేన న సమ్మతి, కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీ’’తిఆది (పరి. ౩౧౧).

౩౦౭-౩౧౩. వివాదాధికరణం కతిహి సమథేహి సమ్మతీతిఆదికో సమ్మతివారో. తదనన్తరో సమ్మతినసమ్మతివారో చ అధికరణేహి సమథానం సంసట్ఠతం, విసంసట్ఠతఞ్చ దస్సేతుం వుత్తో. సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతిఆదికో సమథాధికరణవారో సమథానం అఞ్ఞమఞ్ఞం, అధికరణేహి చ అధికరణానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం, సమథేహి చ వూపసమావూపసమం దస్సేతుం వుత్తో.

౩౧౪. సముట్ఠాపేతివారో పన అధికరణేహి అధికరణానం ఉప్పత్తిప్పకారదస్సనత్థం వుత్తో. న కతమం అధికరణన్తి అత్తనో సమ్భవమత్తేన ఏకమ్పి అధికరణం న సముట్ఠాపేతీతి అత్థో. కథఞ్చరహి సముట్ఠాపేతీతి ఆహ ‘‘అపి చా’’తిఆది. తత్థ జాయన్తీతి అనన్తరమేవ అనుప్పజ్జిత్వా పరమ్పరపచ్చయా జాయన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘ధమ్మో అధమ్మో’’తిఆదినా ఉభిన్నం పుగ్గలానం వివాదపచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞఖేమభఙ్గా హోన్తి, తప్పచ్చయా తేసం పక్ఖం పరియేసనేన కలహం వడ్ఢన్తానం వివాదో కఞ్చి మహాపరిసం సఙ్ఘపరిణాయకం లజ్జిం ఆగమ్మ వూపసమం గచ్ఛతి. తథా అవూపసమన్తే పన వివాదో కమేన వడ్ఢిత్వా సకలేపి సఙ్ఘే వివాదం సముట్ఠాపేతి, తతో అనువాదాదీనీతి ఏవం పరమ్పరక్కమేన వూపసమకారణాభావే చత్తారి అధికరణాని జాయన్తి. తం సన్ధాయాహ ‘‘సఙ్ఘో వివదతి వివాదాధికరణ’’న్తి. సఙ్ఘస్స వివదతో యో వివాదో, తం వివాదాధికరణం హోతీతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి.

సంసట్ఠవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

భజతివారవణ్ణనా

౩౧౮. తదనన్తరవారే పన వివాదాధికరణం చతున్నం అధికరణానన్తిఆది అధికరణానం వుత్తనయేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయత్తేపి సంసగ్గభావదస్సనత్థం వుత్తం. వివాదాధికరణం చతున్నం అధికరణానం వివాదాధికరణం భజతీతిఆదీసు వివాదాధికరణం చతూసు అధికరణేసు వివాదాధికరణభావమేవ భజతి, నాఞ్ఞాధికరణభావం, చతూసు అధికరణేసు వివాదాధికరణత్తమేవ నిస్సితం వివాదాధికరణమేవ పరియాపన్నం వివాదాధికరణభావేనేవ సఙ్గహితన్తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో.

౩౧౯. వివాదాధికరణం సత్తన్నం సమథానం కతి సమథే భజతీతిఆది పన చతున్నం అధికరణానం వూపసమనే సతి నియతసమథే దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ కతి సమథే భజతీతి అత్తనో ఉపసమత్థాయ కిత్తకే సమథే ఉపగచ్ఛతి, కిత్తకే సమథే ఆగమ్మ వూపసమం గచ్ఛతీతి అత్థో. కతి సమథపరియాపన్నన్తి అత్తానం వూపసమేతుం కతిసు సమథేసు తేహి సమానవసేన పవిట్ఠం. కతిహి సమథేహి సఙ్గహితన్తి వూపసమం కరోన్తేహి కతిహి సమథేహి వూపసమకరణత్థం సఙ్గహితం.

భజతివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.