నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

వినయపిటకే

విమతివినోదనీ-టీకా (పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

కరుణాపుణ్ణహదయం, సుగతం హితదాయకం;

నత్వా ధమ్మఞ్చ విమలం, సఙ్ఘఞ్చ గుణసమ్పదం.

వణ్ణనా నిపుణాహేసుం, వినయట్ఠకథాయ యా;

పుబ్బకేహి కతా నేకా, నానానయసమాకులా.

తత్థ కాచి సువిత్థిణ్ణా, దుక్ఖోగాహా చ గన్థతో;

విరద్ధా అత్థతో చాపి, సద్దతో చాపి కత్థచి.

కాచి కత్థచి అపుణ్ణా, కాచి సమ్మోహకారినీ;

తస్మా తాహి సమాదాయ, సారం సఙ్ఖేపరూపతో.

లీనత్థఞ్చ పకాసేన్తో, విరద్ధఞ్చ విసోధయం;

ఉపట్ఠితనయఞ్చాపి, తత్థ తత్థ పకాసయం.

వినయే విమతిం ఛేతుం, భిక్ఖూనం లహువుత్తినం;

సఙ్ఖేపేన లిఖిస్సామి, తస్సా లీనత్థవణ్ణనం.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

వినయసంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయం నమస్సితుకామో తస్స విసిట్ఠగుణయోగసన్దస్సనత్థం యో కప్పకోటీహిపీతిఆదిమాహ. విసిట్ఠగుణయోగేన హి వన్దనారహభావో, వన్దనారహే చ కతా వన్దనా యథాధిప్పేతమత్థం సాధేతి. ఏత్థ చ సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణప్పయోజనం తత్థ తత్థ బహుధా పపఞ్చేన్తి ఆచరియా, మయం పన ఇధాధిప్పేతమేవ పయోజనం దస్సయిస్సామ. తస్మా సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణం యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థన్తి వేదితబ్బం. తథా హి వుత్తం ‘‘తస్సానుభావేన హతన్తరాయో’’తి. రతనత్తయపణామకరణేన హి రాగాదిదోసవిగమతో పఞ్ఞాదిగుణపాటవతో ఆయుఆదివడ్ఢనతో పుఞ్ఞాతిసయభావాదితో చ హోతేవ యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనం.

తత్థ పఠమం తావ భగవతో వన్దనం కత్తుకామో ‘‘యో కప్పకోటీహిపి…పే… తస్సా’’తి ఆహ. ఇమిస్సా పన వినయదేసనాయ కరుణాప్పధానఞాణసముట్ఠితతాయ కరుణాప్పధానమేవ థోమనం ఆరద్ధం. ఏసా హి ఆచరియస్స పకతి, యదిదం ఆరమ్భానురూపథోమనా. కరుణాగ్గహణేన చేత్థ అపరిమేయ్యప్పభావా సబ్బేపి బుద్ధగుణా నయతో సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా తంమూలకత్తా సేసబుద్ధగుణానం. తత్థ యోతి ఇమస్స అనియమవచనస్స నాథోతి ఇమినా సమ్బన్ధో. కప్పకోటీహిపి అప్పమేయ్యం కాలన్తి కప్పకోటిగణనావసేనపి ‘‘ఏత్తకా కప్పకోటియో’’తి పమేతుం అసక్కుణేయ్యం కాలం. అపి-సద్దేన పగేవ వస్సగణనాయాతి దస్సేతి. అప్పమేయ్యం కాలన్తి చ అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం, తేన కప్పకోటిగణనావసేన పరిచ్ఛిన్దితుమసక్కుణేయ్యమపి, అసఙ్ఖ్యేయ్యవసేన పన పరిచ్ఛిన్దితబ్బతో సలక్ఖం చతురసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పకాలం అచ్చన్తమేవ నిరన్తరం పఞ్చమహాపఅచ్చాగాదిఅతిదుక్కరాని కరోన్తో ఖేదం కాయికం పరిస్సమం పత్తోతి దస్సేతి.

లోకహితాయాతి సత్తలోకస్స హితాయ. నాథతీతి నాథో, వేనేయ్యానం హితసుఖం ఆసీసతీతి అత్థో. అథ వా నాథతి వేనేయ్యగతే కిలేసే ఉపతాపేతి, నాథతి వా యాచతి వేనేయ్యే అత్తనో హితకరణే యాచిత్వాపి నియోజేతీతి నాథో, లోకపటిసరణో లోకసామీ లోకనాయకోతి వుత్తం హోతి. మహాకారుణికస్సాతి యో కరుణాయ కమ్పితహదయత్తా లోకహితత్థం అతిదుక్కరకిరియాయ అనేకప్పకారం తాదిసం దుక్ఖం అనుభవిత్వా ఆగతో, తస్స మహాకారుణికస్సాతి అత్థో. తత్థ కిరతీతి కరుణా, పరదుక్ఖం విక్ఖిపతి అపనేతీతి అత్థో. దుక్ఖితేసు వా కిరియతి పసారియతీతి కరుణా. అథ వా కిణాతీతి కరుణా, పరదుక్ఖే సతి కారుణికం హింసతి విబాధేతి, వినాసేతి వా పరస్స దుక్ఖన్తి అత్థో. పరదుక్ఖే సతి సాధూనం కమ్పనం హదయఖేదం కరోతీతి వా కరుణా. అథ వా కమితి సుఖం, తం రున్ధతీతి కరుణా. ఏసా హి పరదుక్ఖాపనయనకామతాలక్ఖణా అత్తసుఖనిరపేక్ఖతాయ కారుణికానం సుఖం రున్ధతి విబాధేతి. కరుణాయ నియుత్తో కారుణికో, మహన్తో కారుణికో మహాకారుణికో, తస్స నమో అత్థూతి పాఠసేసో.

ఏవం కరుణాముఖేన సఙ్ఖేపతో సకలసబ్బఞ్ఞుగుణేహి భగవన్తం థోమేత్వా ఇదాని సద్ధమ్మం థోమేతుం అసమ్బుధన్తిఆదిమాహ. తత్థ బుద్ధనిసేవితం యం అసమ్బుధం జీవలోకో భవా భవం గచ్ఛతి, తస్స ధమ్మవరస్స నమోతి సమ్బన్ధో. తత్థ అసమ్బుధన్తి అసమ్బుజ్ఝన్తో, యథాసభావం అప్పటివిజ్ఝనతోతి వుత్తం హోతి. హేతుఅత్థో హేత్థ అన్తపచ్చయో. యన్తి అనియమతో సపరియత్తికో నవలోకుత్తరధమ్మో కమ్మభావేన నిద్దిట్ఠో. బుద్ధనిసేవితన్తి తస్సేవ విసేసనం, సమ్మాసమ్బుద్ధేన, పచ్చేకబుద్ధసావకబుద్ధేహిపి వా గోచరాసేవనభావనాసేవనాహి యథారహం నిసేవితం, అజహితన్తి అత్థో. తత్థ పరియత్తిఫలనిబ్బానాని గోచరాసేవనవసేనేవ నిసేవితాని, మగ్గో పన భావనాసేవనవసేనాపి పచ్చవేక్ఖణఞాణాదివసేన గోచరాసేవనవసేనాపి నిసేవితో. భవాభవన్తి భవతో భవం. అథ వా హీనపణీతాదివసేన ఖుద్దకం మహన్తఞ్చ భవన్తి అత్థో. వుడ్ఢత్థోపి హి అ-కారో దిస్సతి అసేక్ఖా ధమ్మాతిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧౧) వియ. అథ వా భవోతి వుడ్ఢి, అభవోతి హాని. భవోతి వా సస్సతదిట్ఠి, అభవోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. వుత్తప్పకారో భవో చ అభవో చ భవాభవో, తం భవాభవం. గచ్ఛతీతి ఉపగచ్ఛతి. జీవలోకోతి సత్తలోకో. అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసినోతి ధమ్మవిసేసనం. తత్థ న విదతి ధమ్మానం యథాసభావం న విజానాతీతి అవిజ్జా, అఞ్ఞాణం. సా ఆది యేసం తణ్హాదీనం, తేయేవ కిలిస్సన్తి ఏతేహి సత్తాతి కిలేసా, తేయేవ చ సత్తానం విబాధనట్ఠేన జాలసదిసాతి జాలం, తం విద్ధంసేతి సబ్బసో వినాసేతి సీలేనాతి అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసీ, తస్స.

నను చేత్థ సపరియత్తికో నవలోకుత్తరధమ్మో అధిప్పేతో, తత్థ చ మగ్గోయేవ కిలేసే విద్ధంసేతి, నేతరేతి చే? వుచ్చతే – మగ్గస్సాపి నిబ్బానమాగమ్మ కిలేసవిద్ధంసనతో నిబ్బానమ్పి కిలేసే విద్ధంసేతి నామ, మగ్గస్స కిలేసవిద్ధంసనకిచ్చం ఫలేన నిట్ఠితన్తి ఫలమ్పి ‘‘కిలేసవిద్ధంసీ’’తి వుచ్చతి, పరియత్తిధమ్మోపి కిలేసవిద్ధంసనస్స ఉపనిస్సయపచ్చయత్తా ‘‘కిలేసవిద్ధంసీ’’తి వత్తుం అరహతీతి న కోచి దోసో. ధమ్మవరస్స తస్సాతి పుబ్బే అనియమితస్స నియామకవచనం. తత్థ యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చతూసు అపాయేసు సంసారదుక్ఖే చ అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మో. వుత్తప్పకారో ధమ్మో ఏవ అత్తనో ఉత్తరితరాభావేన వరో పవరో అనుత్తరోతి ధమ్మవరో, తస్స ధమ్మవరస్స నమో అత్థూతి అత్థో.

ఏవం సఙ్ఖేపనయేనేవ సబ్బధమ్మగుణేహి సద్ధమ్మం థోమేత్వా ఇదాని అరియసఙ్ఘం థోమేతుం గుణేహీతిఆదిమాహ. తత్థ గుణేహి యో యుత్తో, తమరియసఙ్ఘం నమామీతి సమ్బన్ధో. సీలాదయో గుణా చేత్థ లోకియలోకుత్తరా అధిప్పేతా. ‘‘విముత్తివిముత్తిఞాణ’’న్తి వత్తబ్బే ఏకదేససరూపేకసేసనయేన ‘‘విముత్తిఞాణ’’న్తి వుత్తం, ఆదిసద్దపరియాయేన పభుతిసద్దేన వా విముత్తిగ్గహణం వేదితబ్బం. తత్థ విముత్తీతి ఫలం. విముత్తిఞాణన్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. పభుతి-సద్దేన ఛళభిఞ్ఞాచతుపటిసమ్భిదాదయో గుణా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. కుసలత్థికానం జనానం పుఞ్ఞాతిసయవుడ్ఢియా ఖేత్తసదిసత్తా ఖేత్తన్తి ఆహ ‘‘ఖేత్తం జనానం కుసలత్థికాన’’న్తి. ఖిత్తం బీజం మహప్ఫలభావకరణేన తాయతీతి హి ఖేత్తం. అరియసఙ్ఘన్తి ఏత్థ ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో, సదేవకేన లోకేన ‘‘సరణ’’న్తి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో, ఉపగతానఞ్చ తదత్థసిద్ధితో అరియా, అట్ఠ అరియపుగ్గలా, అరియానం సఙ్ఘో సమూహోతి అరియసఙ్ఘో, తం అరియసఙ్ఘం.

ఇదాని రతనత్తయపణామజనితం కుసలాభిసన్దం యథాధిప్పేతే పయోజనే నియోజేత్వా అత్తనా సంవణ్ణియమానస్స వినయస్స సకలసాసనమూలభావదస్సనముఖేన సంవణ్ణనాకరణస్సాపి సాసనమూలతం దస్సేతుం ఇచ్చేవమిచ్చాదిగాథాద్వయమాహ. పుఞ్ఞాభిసన్దన్తి పుఞ్ఞోఘం, పుఞ్ఞప్పవాహం పుఞ్ఞరాసిన్తి అత్థో. తస్సానుభావేనాతి తస్స యథావుత్తస్స పుఞ్ఞప్పవాహస్స ఆనుభావేన బలేన హతన్తరాయో వినయం వణ్ణయిస్సన్తి సమ్బన్ధో.

అట్ఠితస్స సుసణ్ఠితస్స భగవతో సాసనం యస్మిం ఠితే పతిట్ఠితం హోతీతి యోజేతబ్బం. తత్థ యస్మిన్తి యస్మిం వినయపిటకే. ఠితేతి పాళితో చ అత్థతో చ అనూనం హుత్వా లజ్జీపుగ్గలేసు పవత్తనట్ఠేన ఠితే. సాసనన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం సాసనం. అట్ఠితస్సాతి కామసుఖల్లికత్తకిలమథానుయోగసఙ్ఖాతే అన్తద్వయే అట్ఠితస్స, ‘‘పరినిబ్బుతస్సపి భగవతో’’తిపి వదన్తి. సుసణ్ఠితస్సాతి అన్తద్వయవిరహితాయ మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ సుట్ఠు ఠితస్స. అమిస్సన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, నికాయన్తరలద్ధీహి అసమ్మిస్సం కత్వా అనాకులం కత్వా వణ్ణయిస్సన్తి వుత్తం హోతి. నిస్సాయ పుబ్బాచరియానుభావన్తి పుబ్బాచరియేహి సంవణ్ణితం అట్ఠకథం నిస్సాయ, న అత్తనో బలేనాతి అధిప్పాయో.

అథ పోరాణట్ఠకథాసు విజ్జమానాసు పున వినయసంవణ్ణనా కింపయోజనాతి? ఆహ కామఞ్చాతిఆది. తత్థ కామన్తి ఏకన్తేన, యథిచ్ఛకం వా, సబ్బసోతి వుత్తం హోతి, తస్స సంవణ్ణితోయం వినయోతి ఇమినా సమ్బన్ధో. పుబ్బాచరియాసభేహీతి మహాకస్సపత్థేరాదయో పుబ్బాచరియా ఏవ అకమ్పియట్ఠేన ఉత్తమట్ఠేన చ ఆసభా, తేహి పుబ్బాచరియవరేహీతి వుత్తం హోతి. కీదిసా పన తే పుబ్బాచరియాతి? ఆహ ఞాణమ్బూతిఆది. అగ్గమగ్గఞాణసఙ్ఖాతేన అమ్బునా సలిలేన నిద్ధోతాని నిస్సేసతో ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనేన ధోతాని విసోధితాని రాగాదీని తీణి మలాని కామాసవాదయో చ చత్తారో ఆసవా యేహి తే ఞాణమ్బునిద్ధోతమలాసవా, తేహి ఖీణాసవేహీతి అత్థో. ఖీణాసవభావేపి న ఏతే సుక్ఖవిపస్సకాతి ఆహ ‘‘విసుద్ధవిజ్జాపటిసమ్భిదేహీ’’తి. తత్థ విజ్జాతి తిస్సో విజ్జా, అట్ఠ విజ్జా వా. పటిసమ్భిదాప్పత్తేసుపి మహాకస్సపత్థేరాదీనం ఉచ్చినిత్వా గహితతాయ తేసం సద్ధమ్మసంవణ్ణనే సామత్థియం సాతిసయన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సద్ధమ్మసంవణ్ణనకోవిదేహీ’’తి.

కిలేసజాతం, పరిక్ఖారబాహుల్లం వా సల్లిఖతి తనుం కరోతీతి సల్లేఖో, అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమూహో, ఇధ పన ఖీణాసవాధికారత్తా పరిక్ఖారబాహుల్లస్స సల్లిఖనవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో. సల్లేఖేన నిబ్బత్తం సల్లేఖియం, తస్మిం సల్లేఖియే, ధుతఙ్గపరిహరణాదిసల్లేఖపఅపత్తియన్తి వుత్తం హోతి. నోసులభూపమేహీతి సల్లేఖపటిపత్తియా ‘‘అసుకసదిసా’’తి నత్థి సులభా ఉపమా ఏతేసన్తి నోసులభూపమా, తేహి. మహావిహారస్సాతి ఇమినా నికాయన్తరం పటిక్ఖిపతి. విహారసీసేన హేత్థ తత్థ నివాసీనఞ్చేవ తేహి సమలద్ధికానఞ్చ సబ్బేసం భిక్ఖూనం గహణం దట్ఠబ్బం. తస్మా తేసం మహావిహారవాసీనం దిట్ఠిసీలవిసుద్ధియా పభవత్తేన సఞ్ఞాణభూతత్తా ధమ్మసఙ్గాహకా మహాకస్సపత్థేరాదయో ‘‘మహావిహారస్స ధజూపమా’’తి వుత్తా, తేహి అయం వినయో సంవణ్ణితో సమ్మా అనూనం కత్వా వణ్ణితో. కథన్తి ఆహ ‘‘చిత్తేహి నయేహీ’’తి. విచిత్తేహి నయేహి సమ్బుద్ధవరన్వయేహి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధవరం అనుగతేహి, భగవతో అధిప్పాయానుగతేహి నయేహీతి వుత్తం హోతి.

ఏవం పోరాణట్ఠకథాయ అనూనభావం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో సంవణ్ణనాయ పయోజనవిసేసం అజ్ఝేసకఞ్చ దస్సేతుం సంవణ్ణనాతిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్ఖతత్తాతి రచితత్తా. న కఞ్చి అత్థం అభిసమ్భుణాతీతి న కఞ్చి అత్థం సాధేతి.

సంవణ్ణనం తఞ్చాతిఆదినా అత్తనో సంవణ్ణనాయ కరణప్పకారం దస్సేతి. తత్థ తఞ్చ ఇదాని వుచ్చమానం సంవణ్ణనం సమారభన్తో సకలాయపి మహాఅట్ఠకథాయ ఇధ గహేతబ్బతో మహాఅట్ఠకథం తస్సా ఇదాని వుచ్చమానాయ సంవణ్ణనాయ సరీరం కత్వా మహాపచ్చరియం యో వినిచ్ఛయో వుత్తో, తథేవ కురున్దీనామాదీసు విస్సుతాసు అట్ఠకథాసు యో వినిచ్ఛయో వుత్తో, తతోపి వినిచ్ఛయతో యుత్తమత్థం అపరిచ్చజన్తో అన్తోగధత్థేరవాదం కత్వా సంవణ్ణనం సమ్మా సమారభిస్సన్తి పదత్థసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ అత్థో కథీయతి ఏతాయాతి అట్ఠకథా త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా. మహాపచ్చరియన్తి మహాపచ్చరీనామికం. ఏత్థ చ పచ్చరీతి ఉళుమ్పం వుచ్చతి, తస్మిం నిసీదిత్వా కతత్తా తమేవ నామం జాతం. ‘‘కురున్దీవల్లివిహారో నామ అత్థి, తత్థ కతత్తా ‘కురున్దీ’తి నామం జాత’’న్తి వదన్తి. ఆదిసద్దేన అన్ధకట్ఠకథం సఙ్ఖేపట్ఠకథఞ్చ సఙ్గణ్హాతి.

యుత్తమత్థన్తి మహాఅట్ఠకథానయేన, చతుబ్బిధవినయయుత్తియా వా యుత్తమత్థం. ‘‘అట్ఠకథంయేవ గహేత్వా సంవణ్ణనం కరిస్సామీ’’తి వుత్తే అట్ఠకథాసు వుత్తత్థేరవాదానం బాహిరభావో సియాతి తేపి అన్తోకత్తుకామో ‘‘అన్తోగధథేరవాద’’న్తి ఆహ, థేరవాదేపి అన్తోకత్వాతి వుత్తం హోతి.

తం మేతి గాథాయ సోతూహి పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేతి. తత్థ ధమ్మప్పదీపస్సాతి ధమ్మో ఏవ మోహన్ధకారవిద్ధంసనతో పదీపసదిసత్తా పదీపో అస్సాతి ధమ్మప్పదీపో, భగవా, తస్స. పతిమానయన్తాతి పూజేన్తా మనసా గరుం కరోన్తా నిసామేన్తు సుణన్తు.

బుద్ధేనాతిఆదినా అత్తనో సంవణ్ణనాయ ఆగమనసుద్ధిదస్సనముఖేన పమాణభావం దస్సేత్వా అనుసిక్ఖితబ్బతం దస్సేతి. తత్థ యథేవ బుద్ధేన యో ధమ్మో వినయో చ వుత్తో, సో తస్స బుద్ధస్స యేహి పుత్తేహి మహాకస్సపత్థేరాదీహి తథేవ ఞాతో, తేసం బుద్ధపుత్తానం మతిమచ్చజన్తా సీహళట్ఠకథాచరియా యస్మా పురే అట్ఠకథా అకంసూతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ ధమ్మోతి సుత్తాభిధమ్మే సఙ్గణ్హాతి. వినయోతి సకలం వినయపిటకం. వుత్తోతి పాళితో చ అత్థతో చ బుద్ధేన భగవతా వుత్తో. న హి భగవతా అబ్యాకతం నామ తన్తిపదం అత్థి, తత్థ తత్థ భగవతా పవత్తితపకిణ్ణకదేసనాయేవ హి అట్ఠకథా. తథేవ ఞాతోతి యథేవ బుద్ధేన వుత్తో, తథేవ ఏకపదమ్పి ఏకక్ఖరమ్పి అవినాసేత్వా అధిప్పాయఞ్చ అవికోపేత్వా ఞాతో విదితోతి అత్థో. తేసం మతిమచ్చజన్తాతి తేసం బుద్ధపుత్తానం మతిసఙ్ఖాతం థేరపరమ్పరాయ ఉగ్గహేత్వా ఆభతం అబ్బోచ్ఛిన్నం పాళివణ్ణనావసేన చేవ పాళిముత్తకవసేన చ పవత్తం సబ్బం అట్ఠకథావినిచ్ఛయం అపరిచ్చజన్తా. అట్ఠకథా అకంసూతి మహాఅట్ఠకథామహాపచ్చరిఆదికా సీహళట్ఠకథాయో అకంసు. ‘‘అట్ఠకథామకంసూ’’తిపి పాఠో, తత్థాపి సోయేవత్థో.

తస్మాతి యస్మా తేసం బుద్ధపుత్తానం అధిప్పాయం అవికోపేత్వా పురే అట్ఠకథా అకంసు, తస్మా. యం అట్ఠకథాసు వుత్తం, తం సబ్బమ్పి పమాణన్తి యోజనా. హీతి నిపాతమత్తం హేతుఅత్థస్స తస్మాతి ఇమినాయేవ పకాసితత్తా, అవధారణత్థో వా, పమాణమేవాతి. యది అట్ఠకథాసు వుత్తం సబ్బమ్పి పమాణం, ఏవం సతి తత్థ పమాదలేఖాపి పమాణం సియాతి ఆహ ‘‘వజ్జయిత్వాన పమాదలేఖ’’న్తి, అపరాపరం లిఖన్తేహి పమాదేన సతిం అపచ్చుపట్ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ లిఖితబ్బం అఞ్ఞత్థ లిఖనాదివసేన పవత్తితా పమాదలేఖా నామ, సా చ సమన్తపాసాదికాయం తత్థ తత్థ సయమేవ ఆవిభవిస్సతి. పున యస్మాతి పదస్స సమ్బన్ధదస్సనవసేన అయం అత్థయోజనా – యస్మా అట్ఠకథాసు వుత్తం ఇధ ఇమస్మిం సాసనే సిక్ఖాసు సగారవానం పణ్డితానం పమాణమేవ, యస్మా చ అయం వణ్ణనాపి భాసన్తరపరిచ్చాగాదిమత్తవిసిట్ఠతాయ అత్థతో అభిన్నా, తతో ఏవ పమాణభూతావ హేస్సతి, తస్మా అనుసిక్ఖితబ్బాతి.

తతోతి తాహి అట్ఠకథాహి. భాసన్తరమేవ హిత్వాతి సీహళభాసంయేవ అపనేత్వా. విత్థారమగ్గఞ్చ సమాసయిత్వాతి పోరాణట్ఠకథాసు యథాఠానే వత్తబ్బమ్పి పదత్థవినిచ్ఛయాదికం అతివిత్థిణ్ణేన వచనక్కమేన చేవ వుత్తమేవ అత్థనయం అప్పమత్తకవిసేసేన పునప్పునం కథనేన చ తత్థ తత్థ పపఞ్చితం తాదిసం విత్థారమగ్గం పహాయ సల్లహుకేన అత్థవిఞ్ఞాపకేన పదక్కమేన చేవ వుత్తనయసదిసం వత్తబ్బం అతిదిసిత్వా చ సఙ్ఖేపనయేనేవ వణ్ణయిస్సామాతి అధిప్పాయో. సారత్థదీపనియం పన వినయటీకాయం ‘‘పోరాణట్ఠకథాసు ఉపరి వుచ్చమానమ్పి ఆనేత్వా తత్థ తత్థ పపఞ్చితం ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన…పే… ఉపసమ్పన్నోతి భిక్ఖూతి ఏత్థ అపలోకనాదీనం చతున్నమ్పి కమ్మానం విత్థారకథా వియ తాదిసం విత్థారమగ్గం సఙ్ఖిపిత్వా’’తి వుత్తం, తం తన్తిక్కమం కఞ్చి అవోక్కమిత్వాతి ఏత్థేవ వత్తుం యుత్తం. అఞ్ఞత్థ పాళియా వత్తబ్బం అఞ్ఞత్థ కథనఞ్హి తన్తిక్కమం వోక్కమిత్వా కథనం నామ. తథా హి వుత్తం ‘‘తథేవ వణ్ణితుం యుత్తరూపం హుత్వా అనుక్కమేన ఆగతం పాళిం పరిచ్చజిత్వా సంవణ్ణనతో సీహళట్ఠకథాసు అయుత్తట్ఠానే వణ్ణితం యథాఠానేయేవ వణ్ణనతో చ వుత్తం ‘తన్తిక్కమం కఞ్చి అవోక్కమిత్వా’’’తి. తస్మా యథావుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో. కథం పన విత్థారమగ్గస్స సఙ్ఖిపనే వినిచ్ఛయో న హీయతీతి? ఆహ ‘‘వినిచ్ఛయం సబ్బమసేసయిత్వా’’తి. సఙ్ఖిపన్తోపి పునప్పునం వచనాదిమేవ సఙ్ఖిపన్తో, వినిచ్ఛయం పన అట్ఠకథాసు సబ్బాసుపి వుత్తం సబ్బమ్పి అసేసయిత్వా, కిఞ్చిమత్తమ్పి అపరిహాపేత్వాతి వుత్తం హోతి. తన్తిక్కమం కఞ్చి అవోక్కమిత్వాతి కఞ్చి పాళిక్కమం అనతిక్కమిత్వా, అనుక్కమేనేవ పాళిం వణ్ణయిస్సామాతి అత్థో.

సుత్తన్తికానం వచనానమత్థన్తి వేరఞ్జకణ్డాదీసు ఆగతానం ఝానకథాదీనం సుత్తన్తవచనానం సీహళట్ఠకథాసు ‘‘సుత్తన్తికానం భారో’’తి వత్వా అవణ్ణితబ్బట్ఠానం అత్థం తంతంసుత్తానురూపం సబ్బసో పరిదీపయిస్సామాతి అధిప్పాయో. హేస్సతీతి భవిస్సతి, కరీయిస్సతీతి వా అత్థో. ఏత్థ చ పఠమస్మిం అత్థవికప్పే ‘‘భాసన్తరపరిచ్చాగాదికం చతుబ్బిధం కిచ్చం నిప్ఫాదేత్వా సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం పరిదీపయన్తీ అయం వణ్ణనా భవిస్సతీ’’తి వణ్ణనావసేన సమానకత్తుకతా వేదితబ్బా. పచ్ఛిమస్మిం అత్థవికప్పే పన ‘‘హేట్ఠా వుత్తభాసన్తరపరిచ్చాగాదికం కత్వా సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం పరిదీపయన్తీ అయం వణ్ణనా అమ్హేహి కరీయిస్సతీ’’తి ఏవం ఆచరియవసేన సమానకత్తుకతా వేదితబ్బా.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

బాహిరనిదానకథా

ఇదాని సంవరవినయపహానవినయాదీసు బహూసు వినయేసు అత్తనా ‘‘తం వణ్ణయిస్సం వినయ’’న్తి ఏవం సంవణ్ణేతబ్బభావేన పటిఞ్ఞాతం వినయం దస్సేన్తో ఆహ తత్థాతిఆది. తత్థ తత్థాతి యథావుత్తాసు గాథాసు. తావ-సద్దో పఠమన్తి ఇమస్మిం అత్థే దట్ఠబ్బో, తేన పఠమం వినయం వవత్థపేత్వా పచ్ఛా తస్స వణ్ణనం కరిస్సామాతి దీపేతి. వవత్థపేతబ్బోతి నియమేతబ్బో. తేనేతం వుచ్చతీతి యస్మా వవత్థపేతబ్బో, తేన హేతునా ఏతం వినయో నామాతిఆదికం నియామకవచనం వుచ్చతీతి అత్థో. అస్సాతి వినయస్స. మాతికాతి ఉద్దేసో. సో హి నిద్దేసపదానం జననీఠానే ఠితత్తా మాతా వియాతి ‘‘మాతికా’’తి వుచ్చతి.

ఇదాని సంవణ్ణేతబ్బమత్థం మాతికం పట్ఠపేత్వా దస్సేన్తో ఆహ వుత్తం యేనాతిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏతం తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీతిఆదినిదానవచనపటిమణ్డితం వినయపిటకం యేన పుగ్గలేన వుత్తం, యస్మిం కాలే వుత్తం, యస్మా కారణా వుత్తం, యేన ధారితం, యేన చ ఆభతం, యేసు పతిట్ఠితం, ఏతం యథావుత్తవిధానం వత్వా తతో తేన సమయేనాతిఆదిపాఠస్స అత్థం అనేకప్పకారతో దస్సేన్తో వినయస్స అత్థవణ్ణనం కరిస్సామీతి.

ఏత్థ చ వుత్తం యేన యదా యస్మాతి ఇదం వచనం తేన సమయేన బుద్ధో భగవాతిఆదినిదానవచనమత్తం అపేక్ఖిత్వా వత్తుకామోపి విసుం అవత్వా ‘‘నిదానేన ఆదికల్యాణం, ఇదమవోచాతి నిగమనేన పరియోసానకల్యాణ’’న్తి వచనతో నిదాననిగమనానిపి సత్థుదేసనాయ అనువిధానత్తా తదన్తోగధానేవాతి నిదానస్సాపి వినయపాళియంయేవ అన్తోగధత్తా వుత్తం యేన యదా యస్మాతి ఇదమ్పి వినయపిటకసమ్బన్ధంయేవ కత్వా మాతికం ఠపేతి. మాతికాయ హి ఏతన్తి వుత్తం వినయపిటకంయేవ సామఞ్ఞతో సబ్బత్థ సమ్బన్ధముపగచ్ఛతి.

ఇదాని పన తం విసుం నీహరిత్వా దస్సేన్తో తత్థ వుత్తం యేనాతిఆదిమాహ. తత్థాతి తేసు మాతికాపదేసు. ఇదన్తి తేన సమయేనాతిఆదినిదానవచనం. హి-సద్దో యస్మాతి అత్థో దట్ఠబ్బో, యస్మా బుద్ధస్స భగవతో అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి. అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి అత్తనా పచ్చక్ఖం కత్వా వుత్తవచనం న హోతి. అథ వా అత్తనో పచ్చక్ఖకాలే ధరమానకాలే వుత్తవచనం న హోతి. తదుభయేనాపి భగవతో వుత్తవచనం న హోతీతి అత్థో.

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా

పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చేసాతి ఏత్థ చ-సద్దో వత్తబ్బసమ్పిణ్డనత్థో, ఉపఞ్ఞాసత్థో వా, ఉపఞ్ఞాసోతి చ వాక్యారమ్భో వుచ్చతి. ఏసా హి గన్థకారానం పకతి, యదిదం కిఞ్చి వత్వా పున అపరం వత్తుమారభన్తానం చ-సద్దప్పయోగో. యథాపచ్చయం తత్థ తత్థ దేసితత్తా విప్పకిణ్ణానం ధమ్మవినయానం సభాగత్థవసేన సఙ్గహేత్వా గాయనం కథనం సఙ్గీతి, మహావిసయత్తా పూజనీయత్తా చ మహతీ సఙ్గీతి మహాసఙ్గీతి. దుతియాదిం ఉపాదాయ చేసా ‘‘పఠమమహాసఙ్గీతీ’’తి వుత్తా. నిదదాతి దేసనం దేసకాలాదివసేన అవిదితం విదితం కత్వా నిదస్సేతీతి నిదానం, తత్థ కోసల్లత్థం.

వేనేయ్యానం మగ్గఫలుప్పత్తిహేతుభూతావ కిరియా నిప్పరియాయేన బుద్ధకిచ్చన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మచక్కప్పవత్తనఞ్హి ఆదిం కత్వా’’తి. తత్థ సతిపట్ఠానాదిధమ్మో ఏవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం, చక్కన్తి వా ఆణా, తం ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. కతబుద్ధకిచ్చేతి నిట్ఠితబుద్ధకిచ్చే భగవతి లోకనాథేతి సమ్బన్ధో. కుసినారాయన్తి సమీపత్థే ఏతం భుమ్మవచనం. ఉపవత్తనే మల్లానం సాలవనేతి తస్స నగరస్స ఉపవత్తనభూతం మల్లరాజూనం సాలవనుయ్యానం దస్సేతి. తత్థ నగరం పవిసన్తా ఉయ్యానతో ఉపేచ్చ వత్తన్తి గచ్ఛన్తి ఏతేనాతి ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి ఉయ్యానస్స చ నగరస్స చ మజ్ఝే సాలవనం వుచ్చతి. కుసినారాయ హి దక్ఖిణపచ్ఛిమదిసాయ తం ఉయ్యానం హోతి, తతో ఉయ్యానతో సాలవనరాజివిరాజితో మగ్గో పాచీనాభిముఖో గన్త్వా నగరస్స దక్ఖిణద్వారాభిముఖో ఉత్తరేన నివత్తో, తేన మగ్గేన మనుస్సా నగరం పవిసన్తి, తస్మా తం ‘‘ఉపవత్తన’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ కిర ఉపవత్తనే అఞ్ఞమఞ్ఞసంసట్ఠవిటపానం సమ్పన్నఛాయానం సాలపన్తీనమన్తరే భగవతో పరినిబ్బానమఞ్చో పఞ్ఞత్తో, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యమకసాలానమన్తరే’’తి. ఉపాదీయతి కమ్మకిలేసేహీతి ఉపాది, విపాకక్ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. తదేవ కమ్మకిలేసేహి సమ్మా అప్పహీనతాయ సేసో, నత్థి ఏత్థ ఉపాదిసేసోతి అనుపాదిసేసా, నిబ్బానధాతు, తాయ. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చాయం కరణనిద్దేసో. పరినిబ్బానేతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం, పరినిబ్బానహేతు తస్మిం ఠానే సన్నిపతితానన్తి అత్థో. సఙ్ఘస్స థేరో జేట్ఠో సఙ్ఘత్థేరో. ఏత్థ చ సఙ్ఘసద్దస్స భిక్ఖుసతసహస్ససద్దసాపేక్ఖత్తేపి గమకత్తా థేరసద్దేన సమాసో యథా దేవదత్తస్స గరుకులన్తి. ఆయస్మా మహాకస్సపో ధమ్మవినయసఙ్గాయనత్థం భిక్ఖూనం ఉస్సాహం జనేసీతి సమ్బన్ధో.

తథా ఉస్సాహం జననస్స కారణమాహ సత్తాహపరినిబ్బుతేతిఆది. సత్త అహాని సమాహటాని సత్తాహం, సత్తాహం పరినిబ్బుతస్స అస్సాతి సత్తాహపరినిబ్బుతో, సత్తాహపరినిబ్బుతే సుభద్దేన వుడ్ఢపబ్బజితేన వుత్తవచనమనుస్సరన్తోతి సమ్బన్ధో. అలం, ఆవుసోతిఆదినా తేన వుత్తవచనం దస్సేతి. తత్థ అలన్తి పటిక్ఖేపవచనం. తేన మహాసమణేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం, తతో మహాసమణతో సుట్ఠు ముత్తా మయన్తి అత్థో, ఉపద్దుతా చ హోమ తదాతి అధిప్పాయో, హోమాతి వా అతీతత్థే వత్తమానవచనం, అహుమ్హాతి అత్థో. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతీతి తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ఠానం, హేతు. ఖోతి అవధారణే, ఏతం కారణం విజ్జతేవ, నో న విజ్జతీతి అత్థో. కిం తం కారణన్తి? ఆహ యం పాపభిక్ఖూతిఆది. ఏత్థ యన్తి నిపాతమత్తం, కారణనిద్దేసో వా, యేన కారణేన అన్తరధాపేయ్యుం, తదేతం కారణం విజ్జతీతి అత్థో. అతీతో అతిక్కన్తో సత్థా ఏత్థ, ఏతస్సాతి వా అతీతసత్థుకం, పావచనం. పధానం వచనం పావచనం, ధమ్మవినయన్తి వుత్తం హోతి. పక్ఖం లభిత్వాతి అలజ్జీపక్ఖం లభిత్వా. న చిరస్సేవాతి న చిరేనేవ. యావ చ ధమ్మవినయో తిట్ఠతీతి యత్తకం కాలం ధమ్మో చ వినయో చ లజ్జీపుగ్గలేసు తిట్ఠతి.

వుత్తఞ్హేతం భగవతాతి పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నేన భగవతా వుత్తన్తి అత్థో. దేసితో పఞ్ఞత్తోతి సుత్తాభిధమ్మపిటకసఙ్గహితస్స ధమ్మస్స చేవ వినయపిటకసఙ్గహితస్స వినయస్స చ అతిసజ్జనం పబోధనం దేసనా. తస్సేవ పకారతో ఞాపనం అసఙ్కరతో ఠపనం పఞ్ఞాపనం. సో వో మమచ్చయేన సత్థాతి సో ధమ్మవినయో తుమ్హాకం మమచ్చయేన సత్థా మయి పరినిబ్బుతే సత్థుకిచ్చం సాధేస్సతి. సాసనన్తి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధం సాసనం, నిప్పరియాయతో పన సత్తత్తింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. అద్ధనియన్తి అద్ధానక్ఖమం, తదేవ చిరట్ఠితికం అస్స భవేయ్యాతి సమ్బన్ధో.

ఇదాని సమ్మాసమ్బుద్ధేన అత్తనో కతం అనుగ్గహవిసేసం విభావేన్తో ఆహ యఞ్చాహం భగవతాతిఆది. తత్థ యఞ్చాహన్తి ఏతస్స అనుగ్గహితోతి ఏతేన సమ్బన్ధో. తత్థ యన్తి యస్మా, యేన కారణేనాతి వుత్తం హోతి. కిరియాపరామసనం వా ఏతం, తేన అనుగ్గహితోతి ఏత్థ అనుగ్గహణం పరామసతి. ధారేస్ససీతిఆదికం భగవతా మహాకస్సపత్థేరేన సద్ధిం చీవరపరివత్తనం కాతుకామేన వుత్తవచనం. ధారేస్ససి పన మే త్వం కస్సపాతి ‘‘కస్సప, త్వం ఇమాని పరిభోగజిణ్ణాని పంసుకూలాని పారుపితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి వదతి, తఞ్చ ఖో న కాయబలం సన్ధాయ, పటిపత్తిపూరణం పన సన్ధాయ ఏవమాహ. సాణాని పంసుకూలానీతి మతకళేవరం పలివేఠేత్వా ఛడ్డితాని తుమ్బమత్తే కిమయో పప్ఫోటేత్వా గహితాని సాణవాకమయాని పంసుకూలచీవరాని. రథికాదీనం యత్థ కత్థచి పంసూనం ఉపరి ఠితత్తా అబ్భుగ్గతట్ఠేన తేసు కూలమివాతి పంసుకూలం. అథ వా పంసు వియ కుచ్ఛితభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి పంసుకూలన్తి పంసుకూలసద్దస్స అత్థో దట్ఠబ్బో. నిబ్బసనానీతి నిట్ఠితవసనకిచ్చాని, పరిభోగజిణ్ణానీతి అత్థో. ఏకమేవ తం చీవరం అనేకావయవత్తా బహువచనం కతం. సాధారణపరిభోగేనాతి అత్తనా సమానపరిభోగేన, సాధారణపరిభోగేన చ సమసమట్ఠపనేన చ అనుగ్గహితోతి సమ్బన్ధో.

ఇదాని నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాప్పభేదే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమట్ఠపనత్థాయ భగవతా వుత్తం కస్సపసంయుత్తే (సం. ని. ౨.౧౫౨) ఆగతం పాళిం పేయ్యాలముఖేన ఆదిగ్గహణేన చ సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేన్తో ఆహ అహం, భిక్ఖవేతిఆది. తత్థ యావదే ఆకఙ్ఖామీతి యావదేవ ఆకఙ్ఖామి, యత్తకం కాలం ఇచ్ఛామీతి అత్థో, ‘‘యావదేవా’’తిపి పాఠో. నవానుపుబ్బవిహారఛళభిఞ్ఞాప్పభేదేతి ఏత్థ నవానుపుబ్బవిహారో నామ అనుపటిపాటియా సమాపజ్జితబ్బభావతో ఏవంసఞ్ఞితా నిరోధసమాపత్తియా సహ అట్ఠ రూపారూపసమాపత్తియో. ఛళభిఞ్ఞా నామ ఆసవక్ఖయఞాణేన సద్ధిం పఞ్చాభిఞ్ఞాయో. అత్తనా సమసమట్ఠపనేనాతి ‘‘అహం యత్తకం కాలం యత్తకే సమాపత్తివిహారే అభిఞ్ఞాయో చ వళఞ్జేమి, తథా కస్సపోపీ’’తి ఏవం యథావుత్తఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అత్తనా సమసమం కత్వా ఠపనేన, ఇదఞ్చ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మసామఞ్ఞేన థేరస్స పసంసామత్తేన వుత్తం, న భగవతా సద్ధిం సబ్బథా సమతాయ. భగవతో హి గుణవిసేసం ఉపాదాయ సావకా పచ్చేకబుద్ధా చ కలమ్పి కలభాగమ్పి న ఉపేన్తి, తస్స కిమఞ్ఞం ఆణణ్యం భవిస్సతి అఞ్ఞత్ర ధమ్మవినయసఙ్గాయనాతి అధిప్పాయో. తత్థ తస్సాతి తస్స అనుగ్గహస్స, తస్స మేతి వా అత్థో గహేతబ్బో. పోత్థకేసు హి కేసుచి ‘‘తస్స మే’’తి పాఠో దిస్సతి. ఆణణ్యం అణణభావో. సకకవచఇస్సరియానుప్పదానేనాతి ఏత్థ చీవరస్స నిదస్సనవసేన కవచస్సేవ గహణం కతం, సమాపత్తియా నిదస్సనవసేన ఇస్సరియం గహితం.

ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాళియా విభావేన్తో ఆహ యథాహాతిఆది. తత్థ ఏకమిదాహన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం. ఏకం సమయన్తి ఏకస్మిం సమయేతి అత్థో. పావాయాతి పావానగరతో. అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నోతి దీఘమగ్గప్పటిపన్నో. దీఘపరియాయో హేత్థ అద్ధానసద్దో. సబ్బం సుభద్దకణ్డం విత్థారతో వేదితబ్బన్తి పఞ్చసతికక్ఖన్ధకే ఆగతం సుభద్దకణ్డం ఇధ ఆనేత్వా విత్థారేతబ్బం.

తతో పరన్తి సుభద్దకణ్డతో పరం. సబ్బం సుభద్దకణ్డం విత్థారతో వేదితబ్బన్తి ఇమినా ‘‘యం న ఇచ్ఛిస్సామ, న తం కరిస్సామా’’తి ఏతం పరియన్తం సుభద్దకణ్డపాళిం దస్సేత్వా ఇదాని అవసేసం ఉస్సాహజననప్పకారప్పవత్తం పాళిమేవ దస్సేన్తో హన్ద మయం ఆవుసోతిఆదిమాహ. తత్థ పురే అధమ్మో దిప్పతీతి ఏత్థ ‘‘అధమ్మో నామ దసకుసలకమ్మపథపటిపక్ఖభూతో అధమ్మో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా) వుత్తం. ధమ్మసఙ్గహణత్థం ఉస్సాహజననప్పసఙ్గత్తా పన ధమ్మవినయానం అసఙ్గాయనహేతుదోసగణో సమ్భవతి, సో ఏవ ఏత్థ అధమ్మో దిప్పతి తప్పటిపక్ఖో ధమ్మో చ పటిబాహీయతీతి వత్తబ్బం. అపి చ ‘‘అధమ్మవాదినో బలవన్తో హోన్తి ధమ్మవాదినో దుబ్బలా హోన్తీ’’తి వుచ్చమానత్తా యేన అధమ్మేన తే సుభద్దవజ్జిపుత్తకాదయో అధమ్మవాదినో, యేన చ ధమ్మేన ఇతరే ధమ్మవాదినోవ హోన్తి. తేయేవ ఇధ ‘‘అధమ్మో’’ ‘‘ధమ్మో’’తి చ వత్తబ్బా. తస్మా సీలవిపత్తిఆదిహేతుకో పాపిచ్ఛతాదిదోసగణో అధమ్మో, తప్పటిపక్ఖో సీలసమ్పదాదిహేతుకో అప్పిచ్ఛతాదిగుణసమూహో ధమ్మోతి చ గహేతబ్బం. పురే దిప్పతీతి అపి నామ దిప్పతి. అథ వా యావ అధమ్మో ధమ్మం పటిబాహితుం సమత్థో హోతి, తతో పురేతరమేవాతి అత్థో. దిప్పతీతి దిప్పిస్సతి. పురేసద్దయోగేన హి అనాగతత్థే అయం వత్తమానప్పయోగో, యథా పురా వస్సతి దేవోతి. అవినయోతి పహానవినయాదీనం పటిపక్ఖభూతో అవినయో.

తేన హీతి ఉయ్యోజనత్థే నిపాతో. సకలనవఙ్గసత్థుసాసనపరియత్తిధరేతి సకలం సుత్తగేయ్యాదినవఙ్గం ఏత్థ, ఏతస్స వా అత్థీతి సకలనవఙ్గం, సత్థుసాసనం. అత్థకామేన పరియాపుణితబ్బతో దిట్ఠధమ్మికాదిపురిసత్థపరియత్తిభావతో చ ‘‘పరియత్తీ’’తి తీణి పిటకాని వుచ్చన్తి, తం సకలనవఙ్గసత్థుసాసనసఙ్ఖాతం పరియత్తిం ధారేన్తీతి సకలనవఙ్గసత్థుసాసనపఅయత్తిధరా, తాదిసేతి అత్థో. సమథభావనాసినేహాభావేన సుక్ఖా లూఖా అసినిద్ధా విపస్సనా ఏతేసన్తి సుక్ఖవిపస్సకా. తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరేతి తిణ్ణం పిటకానం సమాహారో తిపిటకం, తదేవ నవఙ్గాదివసేన అనేకభేదభిన్నం సబ్బం పరియత్తిప్పభేదం ధారేన్తీతి తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరా.

కిస్స పనాతి కస్మా పన. సిక్ఖతీతి సేక్ఖో. తమేవాహ ‘‘సకరణీయో’’తి. ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చస్స అపరియోసితత్తా సకిచ్చోతి అత్థో. అస్సాతి అనేన. బహుకారత్తాతి బహుపకారత్తా. అస్సాతి భవేయ్య. అతివియ విస్సత్థోతి అతివియ విస్సాసికో. నన్తి ఆనన్దత్థేరం ఓవదతీతి సమ్బన్ధో. ఆనన్దత్థేరస్స కదాచి అసఞ్ఞతాయ నవకాయ సద్ధివిహారికపరిసాయ జనపదచారికాచరణం, తేసఞ్చ సద్ధివిహారికానం ఏకక్ఖణే ఉప్పబ్బజ్జనఞ్చ పటిచ్చ మహాకస్సపత్థేరో తం నిగ్గణ్హన్తో ఏవమాహ ‘‘న వాయం కుమారకో మత్తమఞ్ఞాసీ’’తి. ఏత్థ చ వా-సద్దో పదపూరణో, అయం కుమారో అత్తనో పమాణం న పటిజానాతీతి థేరం తజ్జేన్తో ఆహ. తత్రాతి ఏవం సతి.

కిఞ్చాపి సేక్ఖోతి ఇదం న సేక్ఖానం అగతిగమనసబ్భావేన వుత్తం, అసేక్ఖానఞ్ఞేవ పన ఉచ్చినిత్వా గహితత్తాతి దట్ఠబ్బం. తస్మా ‘‘కిఞ్చాపి సేక్ఖో, తథాపి థేరో ఆయస్మన్తమ్పి ఆనన్దం ఉచ్చినతూ’’తి ఏవమేత్థ సమ్బన్ధో వేదితబ్బో, న పన కిఞ్చాపి సేక్ఖో, తథాపి అభబ్బో అగతిం గన్తున్తి యోజేతబ్బం. అభబ్బోతిఆది పనస్స సభావకథనం. తత్థ ఛన్దాతి ఛన్దేన సినేహేన. అగతిం గన్తున్తి అకత్తబ్బం కాతుం. పరియత్తోతి అధీతో ఉగ్గహితో.

రాజగహం ఖో మహాగోచరన్తి ఏత్థ గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గున్నం గోచరట్ఠానం. గోచరో వియాతి గోచరో, భిక్ఖాచరణట్ఠానం. సో మహన్తో అస్సాతి మహాగోచరం, రాజగహం. ఉక్కోటేయ్యాతి నివారేయ్య.

సత్తసు సాధుకీళనదివసేసూతి ఏత్థ సంవేగవత్థుం కిత్తేత్వా కిత్తేత్వా సాధుకం ఏవ పూజావసేన కీళనతో సాధుకీళనం. ఉపకట్ఠాతి ఆసన్నా. వస్సం ఉపనేతి ఉపగచ్ఛతి ఏత్థాతి వస్సూపనాయికా.

తత్ర సుదన్తి తస్సం సావత్థియం, సుదన్తి నిపాతమత్తం. ఉస్సన్నధాతుకన్తి ఉపచితపిత్తసేమ్హాదిధాతుకం. సమస్సాసేతున్తి సన్తప్పేతుం. దుతియదివసేతి జేతవనవిహారం పవిట్ఠదివసతో దుతియదివసేతి వదన్తి. విరిచ్చతి ఏతేనాతి విరేచనం. ఓసధపరిభావితం ఖీరమేవ విరేచనన్తి ఖీరవిరేచనం. యం సన్ధాయాతి యం భేసజ్జపానం సన్ధాయ వుత్తం. భేసజ్జమత్తాతి అప్పమత్తకం భేసజ్జం. అప్పత్థో హి అయం మత్తా-సద్దో మత్తా సుఖపరిచ్చాగాతిఆదీసు (ధ. ప. ౨౯౦) వియ.

ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణన్తి ఏత్థ ఖణ్డన్తి ఛిన్నం, ఫుల్లన్తి భిన్నం, తేసం పటిసఙ్ఖరణం అభినవకరణం.

పరిచ్ఛేదవసేన వేదియతి దిస్సతీతి పరివేణం. తత్థాతి తేసు విహారేసు ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణన్తి సమ్బన్ధో. పఠమం మాసన్తి వస్సానస్స పఠమం మాసం, అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. సేనాసనవత్తానం బహూనం పఞ్ఞత్తత్తా, సేనాసనక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౨౯౪ ఆదయో) సేనాసనపటిబద్ధానం బహూనం కమ్మానం విహితత్తా ‘‘భగవతా…పే… వణ్ణిత’’న్తి వుత్తం.

దుతియదివసేతి ‘‘ఖణ్డఫుల్లప్పటిసఙ్ఖరణం కరోమా’’తి చిన్తితదివసతో దుతియదివసే. వస్సూపనాయికదివసేయేవ తే ఏవం చిన్తేసుం. సిరియా నికేతనమివాతి సిరియా నివాసనట్ఠానం వియ. ఏకస్మిం పానీయతిత్థే సన్నిపతన్తా పక్ఖినో వియ సబ్బేసం జనానం చక్ఖూని మణ్డపేయేవ నిపతన్తీతి వుత్తం ‘ఏకనిపాతతిత్థమివ చ దేవమనుస్సనయనవిహఙ్గాన’’న్తి. లోకరామణేయ్యకన్తి లోకే రమణీయభావం, రమణం అరహతీతి వా లోకరామణేయ్యకం. దట్ఠబ్బసారమణ్డన్తి దట్ఠబ్బేసు సారం దట్ఠబ్బసారం, తతో విప్పసన్నన్తి దట్ఠబ్బసారమణ్డం. అథ వా దట్ఠబ్బో సారభూతో విసిట్ఠతరో మణ్డో మణ్డనం అలఙ్కారో ఏతస్సాతి దట్ఠబ్బసారమణ్డో, మణ్డపో. మణ్డం సూరియరస్మిం పాతి నివారేతీతి మణ్డపో. వివిధాని కుసుమదామాని చేవ ముత్తోలమ్బకాని చ వినిగ్గలన్తం వమేన్తం నిక్ఖామేన్తమివ చారు సోభనం వితానం ఏత్థాతి వివిధకుసుమదామోలమ్బకవినిగ్గలన్తచారువితానో. నానాపుప్ఫూపహారవిచిత్తసుపరినిట్ఠితభూమికమ్మత్తా ఏవ ‘‘రతనవిచిత్తమణికోట్టిమతలమివా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ మణియో కోట్టేత్వా కతతలం మణికోట్టిమతలం నామ, తమివాతి వుత్తం హోతి. ఆసనారహన్తి నిసీదనారహం. దన్తఖచితన్తి దన్తేహి ఖచితం.

ఆవజ్జేసీతి ఉపనామేసి. అనుపాదాయాతి తణ్హాదిట్ఠివసేన కఞ్చి ధమ్మం అగ్గహేత్వా. కథాదోసోతి కథాయ అసచ్చం నామ నత్థి.

యథావుడ్ఢన్తి వుడ్ఢపటిపాటిం అనతిక్కమిత్వా. ఏకేతి మజ్ఝిమభాణకానంయేవ ఏకే. పుబ్బే వుత్తమ్పి హి సబ్బం మజ్ఝిమభాణకా వదన్తియేవాతి వేదితబ్బం. దీఘభాణకా పన ‘‘పదసావ థేరో సన్నిపాతమాగతో’’తి వదన్తి. తేసు కేచి ‘‘ఆకాసేనా’’తి, ‘‘తే సబ్బేపి తథా తథా ఆగతదివసానమ్పి అత్థితాయ ఏకమేకం గహేత్వా తథా తథా వదింసూ’’తి వదన్తి.

కం ధురం కత్వాతి కం జేట్ఠకం కత్వా. బీజనిం గహేత్వాతి ఏత్థ బీజనీగహణం పరిసాయ ధమ్మకథికానం హత్థకుక్కుచ్చవినోదనముఖవికారపటిచ్ఛాదనత్థం ధమ్మతావసేన ఆచిణ్ణన్తి వేదితబ్బం. తేనేవ హి అచ్చన్తసఞ్ఞతప్పత్తా బుద్ధాపి సావకాపి ధమ్మకథికానం ధమ్మతాదస్సనత్థమేవ చిత్తబీజనిం గణ్హన్తి. పఠమం, ఆవుసో ఉపాలి, పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్తన్తి ఏత్థ కథం సఙ్గీతియా పుబ్బే పఠమభావో సిద్ధోతి? పాతిమోక్ఖుద్దేసానుక్కమాదినా పుబ్బే పఠమభావస్స సిద్ధత్తా. యేభుయ్యేన హి తీణి పిటకాని భగవతో ధరమానకాలేయేవ ఇమినా అనుక్కమేన సజ్ఝాయితాని, తేనేవ కమేన పచ్ఛాపి సఙ్గీతాని విసేసతో వినయాభిధమ్మపిటకానీతి దట్ఠబ్బం. కిస్మిం వత్థుస్మిన్తి నిమిత్తత్థే భుమ్మం. అన్తరా చ, భన్తే, రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దన్తి రాజగహస్స చ నాళన్దాయ చ అన్తరా, వివరే మజ్ఝేతి అత్థో. అన్తరా-సద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. రాజాగారకేతి రఞ్ఞో కీళనత్థాయ కతే అగారకే. అమ్బలట్ఠికాయన్తి రఞ్ఞో ఏవంనామకం ఉయ్యానం. కేన సద్ధిన్తి ఇధ కస్మా వుత్తన్తి? యస్మా పనేతం న భగవతా ఏవ వుత్తం, రఞ్ఞాపి కిఞ్చి కిఞ్చి వుత్తమత్థి, తస్మా ‘‘కమారబ్భా’’తి అవత్వా ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. వేదేహిపుత్తేనాతి అయం కోసలరఞ్ఞో ధీతాయ పుత్తో, న విదేహరఞ్ఞో ధీతాయ. యస్మా మాతా పనస్స పణ్డితా, తస్మా సా వేదేన ఞాణేన ఈహతి ఘటతి వాయమతీతి ‘‘వేదేహీ’’తి పాకటనామా జాతాతి వేదితబ్బా.

ఏవం నిమిత్తపయోజనకాలదేసదేసకకారకకరణప్పకారేహి పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ వవత్థాపితేసు ధమ్మవినయేసు నానప్పకారకోసల్లత్థం ఏకవిధాదిభేదే దస్సేతుం తదేతం సబ్బమ్పీతిఆదిమాహ. తత్థ అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి ఏత్థ అనావరణఞాణపదట్ఠానం మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ అనావరణఞాణం ‘‘సమ్మాసమ్బోధీ’’తి వుచ్చతి. పచ్చవేక్ఖన్తేన వాతి ఉదానాదివసేన పవత్తధమ్మం సన్ధాయాహ. విముత్తిరసన్తి అరహత్తఫలస్సాదం, విముత్తిసమ్పత్తికం వా అగ్గఫలనిప్ఫాదనతో, విముత్తికిచ్చం వా కిలేసానం అచ్చన్తవిముత్తిసమ్పాదనతో. అవసేసం బుద్ధవచనం ధమ్మోతి ఏత్థ యదిపి ధమ్మో ఏవ వినయోపి పరియత్తియాదిభావతో, తథాపి వినయసద్దసన్నిధానేన భిన్నాధికరణభావేన పయుత్తో ధమ్మ-సద్దో వినయతన్తివిరహితం తన్తిం దీపేతి, యథా పుఞ్ఞఞాణసమ్భారో గోబలిబద్దన్తిఆది.

అనేకజాతిసంసారన్తి ఇమిస్సా గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – అహం ఇమస్స అత్తభావగేహస్స కారకం తణ్హావడ్ఢకిం గవేసన్తో యేన ఞాణేన తం దట్ఠుం సక్కా, తం బోధిఞాణం అనిబ్బిసం అలభన్తో ఏవ అభినీహారతో పభుతి ఏత్తకం కాలం అనేకజాతిసతసహస్ససఙ్ఖ్యం ఇమం సంసారవట్టం సన్ధావిస్సం సంసరిం, యస్మా జరాబ్యాధిమరణమిస్సతాయ జాతి నామేసా పునప్పునం ఉపగన్తుం దుక్ఖా, న చ సా తస్మిం అదిట్ఠే నివత్తతి, తస్మా తం గవేసన్తో సన్ధావిస్సన్తి అత్థో. దిట్ఠోసీతి ఇదాని మయా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝన్తేన దిట్ఠో అసి. పున గేహన్తి పున ఇమం అత్తభావసఙ్ఖాతం మమ గేహం. న కాహసీతి న కరిస్ససి. కారణమాహ సబ్బా తేతిఆది. తవ సబ్బా అవసేసకిలేసఫాసుకా మయా భగ్గా. ఇమస్స తయా కతస్స అత్తభావగేహస్స అవిజ్జాసఙ్ఖాతం కూటం కణ్ణికమణ్డలం విసఙ్ఖతం విద్ధంసితం. విసఙ్ఖారం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన గతం మమ చిత్తం. అహఞ్చ తణ్హానం ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తమగ్గఫలం అజ్ఝగా పత్తోస్మీతి అత్థో. కేచి పన ‘‘విసఙ్ఖారగతం చిత్తమేవ తణ్హానం ఖయం అజ్ఝగా’’తి ఏవమ్పి అత్థం వదన్తి.

కేచీతి ఖన్ధకభాణకా. పాటిపదదివసేతి ఇదం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నాతి ఏతేన సమ్బన్ధితబ్బం, న సబ్బఞ్ఞుభావప్పత్తస్సాతి ఏతేన. సోమనస్సమయఞాణేనాతి సోమనస్ససమ్పయుత్తఞాణేన. ఆమన్తయామీతి నివేదయామి, బోధేమీతి అత్థో. అన్తరేతి అన్తరాళే, వేమజ్ఝేతి అత్థో.

సుత్తన్తపిటకన్తి యథా కమ్మమేవ కమ్మన్తం, ఏవం సుత్తమేవ సుత్తన్తన్తి వేదితబ్బం. అసఙ్గీతన్తి సఙ్గీతిక్ఖన్ధక (చూళవ. ౪౩౭ ఆదయో) కథావత్థుప్పకరణాదికం. సోళసహి వారేహి ఉపలక్ఖితత్తా ‘‘సోళస పరివారా’’తి వుత్తం. తథా హి పరివారపాళియం (పరి. ౧ ఆదయో) పఠమం పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్తన్తిఆదినా వుత్తం. పఞ్ఞత్తివారో కథాపత్తివారో విపత్తివారో సఙ్గహవారో సముట్ఠానవారో అధికరణవారో సమథవారో సముచ్చయవారోతి ఇమే అట్ఠ వారా, తదనన్తరం ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవనపచ్చయా పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్త’’న్తి (పరి. ౧౮౮) ఏవం పచ్చయమత్తవిసేసేన పున వుత్తా తేయేవ అట్ఠ వారా చాతి ఇమేసం సోళసన్నం వారానం వసేన భిక్ఖువిభఙ్గస్స చ భిక్ఖునీవిభఙ్గస్స చ పకాసితత్తా సోళసహి వారేహి ఉపలక్ఖితో పరివారో ‘‘సోళసపరివారో’’తి వుత్తోతి వేదితబ్బో.

దళ్హీకమ్మసిథిలకరణప్పయోజనాతి ఇదం లోకవజ్జపణ్ణత్తివజ్జేసు యథాక్కమం యోజేతబ్బం. సఞ్ఞమవేలం అభిభవిత్వా పవత్తో ఆచారో అజ్ఝాచారో, వీతిక్కమో. తేనాతి వివిధనయత్తాదిహేతునా. ఏతన్తి వివిధవిసేసనయత్తాతిఆదిగాథావచనం. ఏతస్సాతి వినయస్స.

ఇతరం పనాతి సుత్తం. అత్తత్థపరత్థాదిభేదేతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థే లోకియలోకుత్తరాదిఅత్థే చ సఙ్గణ్హాతి. వేనేయజ్ఝాసయానులోమేన వుత్తత్తాతి వినయం వియ ఇస్సరభావతో ఆణాపతిట్ఠాపనవసేన అదేసేత్వా వేనేయ్యానం అజ్ఝాసయానులోమేన చరితానురూపం వుత్తత్తా. అనుపుబ్బసిక్ఖాదివసేన అదేసేత్వా వేనేయ్యానం కాలన్తరే అభినిబ్బత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సస్సమివ ఫల’’న్తి. ఉపాయసమఙ్గీనంయేవ నిప్పజ్జనభావం దస్సేన్తో ‘‘ధేను వియ ఖీర’’న్తి ఆహ. న హి ధేనుం విసాణాదీసు, అకాలే వా అవిజాతం వా దోహన్తో ఖీరం పటిలభతి.

యన్తి యస్మా. ఏత్థాతి అభిధమ్మే. అభిధమ్మేతి సుపినన్తేన సుక్కవిస్సట్ఠియా అనాపత్తిభావేపి అకుసలచేతనా ఉపలబ్భతీతిఆదినా వినయపఞ్ఞత్తియా సఙ్కరవిరహితే ధమ్మే, ‘‘పుబ్బాపరవిరోధాభావతో సఙ్కరవిరహితే ధమ్మే’’తిపి వదన్తి. ఆరమ్మణాదీహీతి ఆరమ్మణసమ్పయుత్తకమ్మద్వారపటిపదాదీహి. లక్ఖణీయత్తాతి సఞ్జానితబ్బత్తా. యం పనేత్థ అవిసిట్ఠన్తి ఏత్థ వినయపిటకన్తిఆదీసు తీసు సద్దేసు యం అవిసిట్ఠం సమానం, తం పిటకసద్దన్తి అత్థో. మా పిటకసమ్పదానేనాతి పాళిసమ్పదానవసేన మా గణ్హిత్థాతి వుత్తం హోతి. యథావుత్తేనాతి ఏవం దువిధత్థేనాతిఆదినా వుత్తప్పకారేన.

దేసనాసాసనకథాభేదన్తి ఏత్థ దేసనాభేదం సాసనభేదం కథాభేదన్తి భేదసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. భేదన్తి చ నానత్తన్తి అత్థో. తేసూతి పిటకేసు. సిక్ఖా చ పహానాని చ గమ్భీరభావో చ సిక్ఖాపహానగమ్భీరభావో, తఞ్చ యథారహం పరిదీపయేతి అత్థో. పరియత్తిభేదన్తి పరియాపుణనభేదం విభావయేతి సమ్బన్ధో. యహిం యస్మిం వినయాదికే యం సమ్పత్తిఞ్చ విపత్తిఞ్చ యథా పాపుణాతి, తమ్పి సబ్బం విభావయేతి సమ్బన్ధో. అథ వా యం పరియత్తిభేదం సమ్పత్తిం విపత్తిఞ్చ యహిం యథా పాపుణాతి, తమ్పి సబ్బం విభావయేతి యోజేతబ్బం. పరిదీపనా విభావనా చాతి హేట్ఠా గాథాసు వుత్తస్స అనురూపతో వుత్తం, అత్థతో పన ఏకమేవ.

ఆణారహేనాతి ఆణం పణేతుం అరహతీతి ఆణారహో, భగవా సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా. సో హి మహాకారుణికతాయ చ అవిపరీతతో దేసకభావేన పమాణవచనత్తా చ ఆణం పణేతుం అరహతి. వోహారపరమత్థానమ్పి సమ్భవతో ఆహ ‘‘ఆణాబాహుల్లతో’’తి. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. పఠమన్తి వినయపిటకం. పచురాపరాధా సేయ్యసకత్థేరాదయో. తే హి దోసబాహుల్లతో ‘‘పచురాపరాధా’’తి వుత్తా. పచురో బహుకో బహులో అపరాధో దోసో వీతిక్కమో యేసన్తే పచురాపరాధా. అనేకజ్ఝాసయాతిఆదీసు ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, సో చ అత్థతో దిట్ఠి ఞాణఞ్చ. చరియాతి రాగచరియాదికా ఛ మూలచరియా. అథ వా చరియాతి చరితం, తం సుచరితదుచ్చరితవసేన దువిధం. అధిముత్తి నామ సత్తానం పుబ్బపరిచయవసేన అభిరుచి, సా దువిధా హీనపణీతభేదేన. యథానులోమన్తి అజ్ఝాసయాదీనం అనురూపం. యథాధమ్మన్తి ధమ్మసభావానురూపం.

సంవరాసంవరోతి ఏత్థ ఖుద్దకో మహన్తో చ సంవరోతి అత్థో. వుడ్ఢిఅత్థో హేత్థ అ-కారో. దిట్ఠివినివేఠనాతి దిట్ఠియా విమోచనం. సుత్తన్తపాళియం వివిచ్చేవ కామేహీతిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౨౬; సం. ని. ౨.౧౫౨) సమాధిదేసనాబాహుల్లతో సుత్తన్తపిటకే ‘‘అధిచిత్తసిక్ఖా’’తి వుత్తం. వీతిక్కమప్పహానం కిలేసానన్తి సంకిలేసధమ్మానం, కమ్మకిలేసానం వా యో కాయవచీద్వారేహి వీతిక్కమో, తస్స పహానం. అనుసయవసేన సన్తానమనువత్తన్తా కిలేసా పరియుట్ఠితాపి సీలభేదవసేన వీతిక్కమితుం న లభన్తీతి ఆహ ‘‘వీతిక్కమపటిపక్ఖత్తా సీలస్సా’’తి. పరియుట్ఠానప్పహానన్తి ఓకాసదానవసేన చిత్తే కుసలప్పవత్తిం పరియాదియిత్వా సముప్పత్తివసేన ఠానం పరియుట్ఠానం, తస్స పహానం. అనుసయప్పహానన్తి అరియమగ్గేన అప్పహీనభావేన సన్తానే కారణలాభే ఉప్పజ్జనారహా థామగతా కామరాగాదయో సత్త కిలేసా సన్తానే అను అను సయనతో అనుసయా నామ, తేసం పహానం.

తదఙ్గప్పహానన్తి తేన తేన దానసీలాదికుసలఙ్గేన తస్స తస్స అకుసలఙ్గస్స పహానం తదఙ్గప్పహానం. దుచ్చరితసంకిలేసస్స పహానన్తి కాయవచీదుచ్చరితమేవ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తం సన్తానం సమ్మా కిలేసేతి ఉపతాపేతీతి సంకిలేసో, తస్స తదఙ్గవసేన పహానం. సమాధిస్స కామచ్ఛన్దపటిపక్ఖత్తా సుత్తన్తపిటకే తణ్హాసంకిలేసస్స పహానం వుత్తం. అత్తాదిసుఞ్ఞసభావధమ్మప్పకాసనతో అభిధమ్మపిటకే దిట్ఠిసంకిలేసస్స పహానం వుత్తం.

ఏకమేకస్మిఞ్చేత్థాతి ఏత్థ ఏతేసు తీసు పిటకేసు ఏకేకస్మిం పిటకేతి అత్థో. ధమ్మోతి పాళీతి ఏత్థ ధమ్మస్స సీలాదివిసిట్ఠత్థయోగతో, బుద్ధానం సభావనిరుత్తిభావతో చ పకట్ఠానం ఉక్కట్ఠానం వచనప్పబన్ధానం ఆళి పన్తీతి పాళి, పరియత్తిధమ్మో. సమ్ముతిపరమత్థభేదస్స అత్థస్స అనురూపవాచకభావేన పరమత్థసద్దేసు ఏకన్తేన భగవతా మనసా వవత్థాపితో నామపఞ్ఞత్తిప్పబన్ధో పాళిధమ్మో నామ. దేసనాయ ధమ్మస్స చ కో విసేసోతి చే? యథావుత్తనయేన మనసా వవత్థాపితధమ్మస్స పరేసం బోధనభావేన అతిసజ్జనా వాచాయ పకాసనా ‘‘దేసనా’’తి వేదితబ్బా. తేనాహ – ‘‘దేసనాతి తస్సా మనసా వవత్థాపితాయ పాళియా దేసనా’’తి. తదుభయమ్పి పన పరమత్థతో సద్దో ఏవ పరమత్థవినిముత్తాయ సమ్ముతియా అభావా. ఇమమేవ నయం గహేత్వా కేచి ఆచరియా ‘‘ధమ్మో చ దేసనా చ పరమత్థతో సద్దో ఏవా’’తి వోహరన్తి, తేపి అనుపవజ్జాయేవ. యథా ‘‘కామావచరపటిసన్ధివిపాకా పరిత్తారమ్మణా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. న హి ‘‘కామావచరపటిసన్ధివిపాకా నిబ్బత్తితపరమత్థవిసయాయేవా’’తి సక్కా వత్తుం ఇత్థిపురిసాదిఆకారపరివితక్కపుబ్బకానం రాగాదిఅకుసలానం మేత్తాదికుసలానఞ్చ ఆరమ్మణం గహేత్వాపి సముప్పజ్జనతో. పరమత్థధమ్మమూలకత్తా పనస్స పరికప్పస్స పరమత్థవిసయతా సక్కా పఞ్ఞపేతుం, ఏవమిధాపీతి దట్ఠబ్బం. తీసుపి చేతేసు ఏతే ధమ్మత్థదేసనాపటివేధా గమ్భీరాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ చ పిటకావయవానం ధమ్మాదీనం వుచ్చమానో గమ్భీరభావో తంసముదాయస్స పిటకస్సాపి వుత్తో యేవాతి దట్ఠబ్బో. దుక్ఖేన ఓగయ్హన్తి, దుక్ఖో వా ఓగాహో ఓగాహనం అన్తోపవిసనమేతేసూతి దుక్ఖోగాహా. ఏత్థాతి ఏతేసు పిటకేసు, నిద్ధారణే చేతం భుమ్మవచనం.

హేతునో ఫలం హేతుఫలం. ధమ్మాభిలాపోతి అత్థబ్యఞ్జనకో అవిపరీతాభిలాపో. విసయతో అసమ్మోహతో చాతి లోకియలోకుత్తరానం యథాక్కమం అవబోధప్పకారదస్సనం, ఏతస్స అవబోధోతి ఇమినా సమ్బన్ధో. లోకియో హి ధమ్మత్థాదిం ఆలమ్బిత్వావ పవత్తనతో విసయతో అవబోధోతి వుచ్చతి. లోకుత్తరో పన నిబ్బానారమ్మణతాయ తం అనాలమ్బమానోపి తబ్బిసయమోహవిద్ధంసనేన ధమ్మాదీసు పవత్తనతో అసమ్మోహతో అవబోధోతి వుచ్చతి. అత్థానురూపం ధమ్మేసూతి కారియానురూపం కారణేసూతి అత్థో. పఞ్ఞత్తిపథానురూపం పఞ్ఞత్తీసూతి ఛబ్బిధనామపఞ్ఞత్తియా పథో పఞ్ఞత్తిపథో, తస్స అనురూపం పఞ్ఞత్తీసూతి అత్థో.

ధమ్మజాతన్తి కారణప్పభేదో కారణమేవ వా. అత్థజాతన్తి కారియప్పభేదో, కారియమేవ వా. యా చాయం దేసనాతి సమ్బన్ధో. యో చేత్థాతి ఏతాసు ధమ్మత్థదేసనాసు యో పటివేధోతి అత్థో. ఏత్థాతి ఏతేసు తీసు పిటకేసు.

అలగద్దూపమాతి ఏత్థ అలగద్దసద్దేన అలగద్దగ్గహణం వుచ్చతి వీణావాదనం వీణాతిఆదీసు వియ, గహణఞ్చేత్థ యథా డంసతి, తథా దుగ్గహణం దట్ఠబ్బం, ఇతరగ్గహణే విరోధాభావా. తస్మా అలగద్దస్స గహణం ఉపమా ఏతిస్సాతి అలగద్దూపమా. అలగద్దోతి చేత్థ ఆసివిసో వుచ్చతి. సో హి అలం పరియత్తో, జీవితహరణసమత్థో వా విససఙ్ఖాతో గదో అస్సాతి ‘‘అలంగదో’’తి వత్తబ్బే ‘‘అలగద్దో’’తి వుచ్చతి.

వట్టతో నిస్సరణం అత్థో పయోజనం ఏతిస్సాతి నిస్సరణత్థా. భణ్డాగారికో వియాతి భణ్డాగారికో, ధమ్మరతనానుపాలకో, తస్స అత్థనిరపేక్ఖస్స పరియత్తి భణ్డాగారికపరియత్తి. దుగ్గహితానీతి దుట్ఠు గహితాని. తేనాహ ‘‘ఉపారమ్భాదిహేతు పరియాపుటా’’తి. ఏత్థ చ ఉపారమ్భో నామ పరియత్తిం నిస్సాయ పరవమ్భనం. ఆది-సద్దేన ఇతివాదప్పమోక్ఖలాభసక్కారాదిం సఙ్గణ్హాతి. యం సన్ధాయాతి యం పరియత్తిదుగ్గహణం సన్ధాయ. వుత్తన్తి అలగద్దూపమసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౩౮) వుత్తం. తఞ్చస్స అత్థం నానుభోన్తీతి తఞ్చ అస్స ధమ్మస్స సీలపరిపూరణాదిసఙ్ఖాతం అత్థం ఏతే దుగ్గహితగాహినో నానుభోన్తి న విన్దన్తి. పటివిద్ధాకుప్పోతి పటివిద్ధఅరహత్తఫలో.

ఇదాని తీసు పిటకేసు యథారహం సమ్పత్తివిపత్తియో నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో ఆహ వినయే పనాతిఆది. తత్థ తాసంయేవాతి అవధారణం ఛళభిఞ్ఞాచతుపటిసమ్భిదానం వినయే పభేదవచనాభావం సన్ధాయ వుత్తం. వేరఞ్జకణ్డే (పారా. ౧౨) హి తిస్సో విజ్జావ విభత్తా. దుతియే తాసంయేవాతి అవధారణం చతస్సో పటిసమ్భిదా అపేక్ఖిత్వా కతం తిస్సన్నమ్పి విజ్జానం ఛసు అభిఞ్ఞాసు అన్తోపవిట్ఠత్తా. తాసఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దేన సేసానమ్పి తత్థ అత్థిభావం దీపేతి. అభిధమ్మపిటకే హి తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చతస్సో పటిసమ్భిదా చ వుత్తా ఏవ. పటిసమ్భిదానం తత్థేవ సమ్మా విభత్తభావం దీపేతుం తత్థేవాతి అవధారణం కతం. ఉపాదిన్నఫస్సోతి మగ్గేన మగ్గపటిపాదనఫస్సో. తేసన్తి తేసం పిటకానం. ఏతన్తి ఏతం బుద్ధవచనం.

చతుత్తింసేవ సుత్తన్తాతి గాథాయ అయమత్థయోజనా – యస్స నికాయస్స సుత్తగణనతో చతుత్తింసేవ సుత్తన్తా వగ్గసఙ్గహవసేన తయో వగ్గా యస్స సఙ్గహస్సాతి తివగ్గో సఙ్గహో, ఏస పఠమో నికాయో ఇధ దీఘనికాయోతి. అనులోమికోతి అపచ్చనీకో, అత్థానులోమనతో అన్వత్థనామోతి వుత్తం హోతి. ఏకనికాయమ్పీతి ఏకసమూహమ్పి. ఏవం చిత్తన్తి ఏవం విచిత్తం. యథయిదన్తి యథా ఇమే. పోణికచిక్ఖల్లికా ఖత్తియా, తేసం నివాసో ‘‘పోణికనికాయో చిక్ఖల్లికనికాయో’’తి వుచ్చతి. పఞ్చదసవగ్గపరిగ్గహోతి పఞ్చదసహి వగ్గేహి పరిగ్గహితో. సుత్తన్తానం సహస్సాని సత్త సుత్తసతాని చాతి పాఠే సుత్తన్తానం సత్తసహస్సాని సత్త సుత్తసతాని చాతి యోజేతబ్బం. కత్థచి పన ‘‘సత్త సుత్తసహస్సాని, సత్త సుత్తసతాని చా’’తి పాఠో. పుబ్బే నిదస్సితాతి సుత్తన్తపిటకనిద్దేసే నిదస్సితా.

వేదన్తి ఞాణం. తుట్ఠిన్తి పీతిం. ధమ్మక్ఖన్ధవసేనాతి ధమ్మరాసివసేన. ద్వాసీతిసహస్సాని బుద్ధతో గణ్హిన్తి సమ్బన్ధో. ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతోతి ధమ్మసేనాపతిఆదీనం భిక్ఖూనం సన్తికా తేహియేవ దేసితాని ద్వే సహస్సాని గణ్హిం. మేతి మమ హదయే, ఇతి ఆనన్దత్థేరో అత్తానం నిద్దిసతి. యే ధమ్మా మమ హదయే పవత్తినో, తే చతురాసీతిసహస్సానీతి యోజనా. ఇదఞ్చ భగవతో ధరమానకాలే ఉగ్గహితధమ్మక్ఖన్ధవసేన వుత్తం, పరినిబ్బుతే పన భగవతి ఆనన్దత్థేరేన దేసితానం సుభసుత్త(దఈ. ని. ౧.౪౪౪ ఆదయో) గోపకమోగ్గల్లానసుత్తానం (మ. ని. ౩.౭౯ ఆదయో), తతియసఙ్గీతియం మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరేన కథితకథావత్థుప్పకరణస్స చ వసేన ధమ్మక్ఖన్ధానం చతురాసీతిసహస్సతోపి అధికతా వేదితబ్బా.

ఏకానుసన్ధికం సుత్తన్తి సతిపట్ఠానాది (దీ. ని. ౨.౩౭౨ ఆదయో; మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో). అనేకానుసన్ధికన్తి పరినిబ్బానసుత్తాది (దీ. ని. ౨.౧౩౪ ఆదయో). తఞ్హి నానాఠానేసు నానాధమ్మదేసనానం వసేన పవత్తం. తికదుకభాజనం ధమ్మసఙ్గణియం నిక్ఖేపకణ్డ(ధ. స. ౯౮౫ ఆదయో) అట్ఠకథాకణ్డవసేన (ధ. స. ౧౩౮౪ ఆదయో) గహేతబ్బం. చిత్తవారభాజనన్తి ఇదం చిత్తుప్పాదకణ్డవసేన (ధ. స. ౧ ఆదయో) వుత్తం. అత్థి వత్థూతిఆదీసు వత్థు నామ సుదిన్నకణ్డాది (పారా. ౨౪ ఆదయో). మాతికాతి సిక్ఖాపదం. అన్తరాపత్తీతి సిక్ఖాపదన్తరేసు అఞ్ఞస్మిం వత్థుస్మిం పఞ్ఞత్తా ఆపత్తి. తికచ్ఛేదోతి తికపాచిత్తియాదితికపరిచ్ఛేదో. బుద్ధవచనం సఙ్గహితన్తి సమ్బన్ధో. అస్సాతి బుద్ధవచనస్స. సఙ్గీతిపరియోసానే సాధుకారం దదమానా వియాతి సమ్బన్ధో. అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తాని అచ్ఛరియాని, పుప్ఫవస్సచేలుక్ఖేపాదీని. యా ‘‘పఞ్చసతా’’తి చ ‘‘థేరికా’’తి చ పవుచ్చతి, అయం పఠమమహాసఙ్గీతి నామాతి సమ్బన్ధో.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

దుతియసఙ్గీతికథావణ్ణనా

ఏవం పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేత్వా యదత్థం సా ఇధ దస్సితా, తం నిగమనవసేన దస్సేన్తో ఇమిస్సాతిఆదిమాహ. తత్రాయం ఆచరియపరమ్పరాతి తస్మిం జమ్బుదీపే అయం ఆచరియానం పవేణీ పటిపాటి. విజితావినోతి విజితసబ్బకిలేసపటిపక్ఖత్తా విజితవన్తో. జమ్బుసిరివ్హయేతి జమ్బుసదిసో సిరిమన్తో అవ్హయో నామం యస్స దీపస్స, తస్మిం జమ్బుదీపేతి వుత్తం హోతి. మహన్తేన హి జమ్బురుక్ఖేన అభిలక్ఖితత్తా దీపోపి ‘‘జమ్బూ’’తి వుచ్చతి. అచ్ఛిజ్జమానం అవినస్సమానం కత్వా. వినయవంసన్తిఆదీహి తీహి వినయపాళియేవ కథితా పరియాయవచనత్తా తేసం. పకతఞ్ఞుతన్తి వేయ్యత్తియం, పటుభావన్తి వుత్తం హోతి. ధురగ్గాహోతి పధానగ్గాహీ, సబ్బేసం పామోక్ఖో హుత్వా గణ్హీతి వుత్తం హోతి. భిక్ఖూనం సముదాయో సమూహో భిక్ఖుసముదాయో.

యదాతి నిబ్బాయింసూతి సమ్బన్ధో. జోతయిత్వా చ సబ్బధీతి తమేవ సద్ధమ్మం సబ్బత్థ పకాసయిత్వా. జుతిమన్తోతి పఞ్ఞాజుతియా యుత్తా, తేజవన్తో వా, మహానుభావాతి అత్థో. నిబ్బాయింసూతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా నిబ్బాయింసు. అనాలయాతి అసఙ్గా.

అథాతి పచ్ఛా, యదా పరినిబ్బాయింసు, తతో పరన్తి అత్థో. కప్పతి సిఙ్గీలోణకప్పోతి ఏత్థ కప్ప-సద్దో వికప్పత్థో, తేన సిఙ్గీలోణవికప్పోపి కప్పతి. ఇదమ్పి పక్ఖన్తరం కప్పతీతి అత్థో, ఏవం సబ్బత్థ. తత్థ సిఙ్గేన లోణం పరిహరిత్వా అలోణకపిణ్డపాతేన సద్ధిం భుఞ్జితుం కప్పతి, సన్నిధిం న కరోతీతి అధిప్పాయో. కప్పతి ద్వఙ్గులకప్పోతి ద్వఙ్గులం అతిక్కన్తాయ ఛాయాయ వికాలే భోజనం భుఞ్జితుం కప్పతీతి అత్థో. కప్పతి గామన్తరకప్పోతి ‘‘గామన్తరం గమిస్సామీ’’తి పవారితేన అనతిరిత్తభోజనం భుఞ్జితుం కప్పతీతి అత్థో. కప్పతి ఆవాసకప్పోతి ఏకసీమాయ నానాసేనాసనేసు విసుం విసుం ఉపోసథాదీని సఙ్ఘకమ్మాని కాతుం వట్టతీతి అత్థో. కప్పతి అనుమతికప్పోతి ‘‘అనాగతానం ఆగతకాలే అనుమతిం గహేస్సామా’’తి తేసు అనాగతేసుయేవ వగ్గేన సఙ్ఘేన కమ్మం కత్వా పచ్ఛా అనుమతిం గహేతుం కప్పతి, వగ్గకమ్మం న హోతీతి అధిప్పాయో. కప్పతి ఆచిణ్ణకప్పోతి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి ఆచిణ్ణో కప్పతీతి అత్థో. సో పన ఏకచ్చో కప్పతి ధమ్మికో, ఏకచ్చో న కప్పతి అధమ్మికోతి వేదితబ్బో. కప్పతి అమథితకప్పోతి యం ఖీరం ఖీరభావం విజహితం దధిభావం అసమ్పత్తం, తం భుత్తావినా పవారితేన అనతిరిత్తం భుఞ్జితుం కప్పతీతి అత్థో. కప్పతి జళోగిం పాతున్తి ఏత్థ జళోగీతి తరుణసురా, యం మజ్జసమ్భారం ఏకతో కతం మజ్జభావమసమ్పత్తం, తం పాతుం వట్టతీతి అధిప్పాయో. జాతరూపరజతన్తి ఏత్థ సరసతో వికారం అనాపజ్జిత్వా సబ్బదా జాతరూపమేవ హోతీతి జాతం రూపం ఏతస్సాతి జాతరూపం, సువణ్ణం. ధవలసభావతాయ రాజతీతి రజతం, రూపియం. సుసునాగపుత్తోతి సుసునాగస్స పుత్తో. కాకణ్డకపుత్తోతి కాకణ్డకస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో. వజ్జీసూతి జనపదనామత్తా బహువచనం కతం.

తదహుపోసథేతి ఏత్థ తదహూతి తస్మిం అహని. ఉపవసన్తి ఏత్థాతి ఉపోసథో, ఉపవసన్తీతి చ సీలసమాదానేన వా అనసనాదినా వా ఉపేతా హుత్వా వసన్తీతి అత్థో. కంసపాతిన్తి సువణ్ణపాతిం. మాసకరూపన్తి మాసకో ఏవ. సబ్బం తావ వత్తబ్బన్తి ఇమినా సత్తసతికక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౪౪౬ ఆదయో) ఆగతా సబ్బాపి పాళి ఇధ ఆనేత్వా వత్తబ్బాతి దస్సేతి. సఙ్గాయితసదిసమేవ సఙ్గాయింసూతి సమ్బన్ధో.

సా పనాయం సఙ్గీతీతి సమ్బన్ధో. తేసూతి తేసు సఙ్గీతికారకేసు థేరేసు. విస్సుతా ఏతే సద్ధివిహారికా ఞేయ్యాతి సమ్బన్ధో. సాణసమ్భూతోతి సాణదేసవాసీ సమ్భూతత్థేరో. దుతియో సఙ్గహోతి సమ్బన్ధితబ్బం. పన్నభారాతి పతితక్ఖన్ధభారా.

అబ్బుదన్తి ఉపద్దవం వదన్తి. ‘‘భగవతో వచనం థేనేత్వా అత్తనో వచనస్స దీపనతో అబ్బుదన్తి చోరకమ్మ’’న్తి ఏకే. ఇదన్తి వక్ఖమాననిదస్సనం. సన్దిస్సమానా ముఖా సమ్ముఖా. భావితమగ్గన్తి ఉప్పాదితజ్ఝానం. సాధు సప్పురిసాతి ఏత్థ సాధూతి ఆయాచనత్థే నిపాతో, తం యాచామీతి అత్థో. హట్ఠపహట్ఠోతి పునప్పునం సన్తుట్ఠో. ఉదగ్గుదగ్గోతి సరీరవికారుప్పాదనపీతివసేన ఉదగ్గుదగ్గో, పీతిమా హి పుగ్గలో కాయచిత్తానం ఉగ్గతత్తా ‘‘ఉదగ్గుదగ్గో’’తి వుచ్చతి.

తేన ఖో పన సమయేనాతి యస్మిం సమయే దుతియం సఙ్గీతిం అకరింసు, తస్మిం సమయేతి అత్థో. తం అధికరణం న సమ్పాపుణింసూతి తం వజ్జిపుత్తకేహి ఉప్పాదితం అధికరణం వినిచ్ఛినితుం న సమ్పాపుణింసు నాగమింసు. నో అహువత్థాతి సమ్బన్ధో. యావతాయుకం ఠత్వా పరినిబ్బుతాతి సమ్బన్ధో. కిం పన కత్వా థేరా పరినిబ్బుతాతి? ఆహ దుతియం సఙ్గహం కత్వాతిఆది. అనిచ్చతావసన్తి అనిచ్చతాధీనతం. జమ్మిన్తి లామకం. దురభిసమ్భవం అనభిభవనీయం అతిక్కమితుం అసక్కుణేయ్యం అనిచ్చతం ఏవం ఞత్వాతి సమ్బన్ధో.

దుతియసఙ్గీతికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

తతియసఙ్గీతికథావణ్ణనా

సత్త వస్సానీతి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. అతిచ్ఛథాతి అతిక్కమిత్వా ఇచ్ఛథ, ఇతో అఞ్ఞత్థ గన్త్వా భిక్ఖం పరియేసథాతి అత్థో. భత్తవిస్సగ్గకరణత్థాయాతి భత్తస్స అజ్ఝోహరణకిచ్చత్థాయ, భుఞ్జనత్థాయాతి అత్థో. ‘‘సోళసవస్సో’’తి ఉద్దేసో కథనం అస్స అత్థీతి సోళసవస్సుద్దేసికో, ‘‘సోళసవస్సికో’’తి అత్థో.

తీసు వేదేసూతిఆదీసు ఇరువేదయజువేదసామవేదసఙ్ఖాతేసు తీసు వేదేసు. తయో ఏవ కిర వేదా అట్ఠకాదీహి ధమ్మికేహి ఇసీహి లోకస్స సగ్గమగ్గవిభావనత్థాయ కతా. తేనేవ హి తే తేహి వుచ్చన్తి. ఆథబ్బణవేదో పన పచ్ఛా అధమ్మికేహి బ్రాహ్మణేహి పాణవధాదిఅత్థాయ కతో. పురిమేసు చ తీసు వేదేసు తేహేవ ధమ్మికసాఖాయో అపనేత్వా యాగవధాదిదీపికా అధమ్మికసాఖా పక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా. నిఘణ్డూతి రుక్ఖాదీనం వేవచనప్పకాసకం పరియాయనామానురూపం సత్థం. తఞ్హి లోకే ‘‘నిఘణ్డూ’’తి వుచ్చతి. కేటుభన్తి కిటతి గమేతి కిరియాదివిభాగన్తి కేటుభం, కిరియాకప్పవికప్పో కవీనం ఉపకారసత్థం. ఏత్థ చ కిరియాకప్పవికప్పోతి వచీభేదాదిలక్ఖణా కిరియా కప్పీయతి వికప్పీయతి ఏతేనాతి కిరియాకప్పో, సో పన వణ్ణపదబన్ధపదత్థాదివిభాగతో బహువికప్పోతి ‘‘కిరియాకప్పవికప్పో’’తి వుచ్చతి. ఇదఞ్చ మూలకిరియాకప్పగన్థం సన్ధాయ వుత్తం. సహ నిఘణ్డునా కేటుభేన చ సనిఘణ్డుకేటుభా, తయో వేదా, తేసు సనిఘణ్డుకేటుభేసు. ఠానకరణాదివిభాగతో చ నిబ్బచనవిభాగతో చ అక్ఖరా పభేదీయన్తి ఏతేనాతి అక్ఖరప్పభేదో, సిక్ఖా చ నిరుత్తి చ. సహ అక్ఖరప్పభేదేనాతి సాక్ఖరప్పభేదా, తేసు సాక్ఖరప్పభేదేసు. ఆథబ్బణవేదం చతుత్థం కత్వా ‘‘ఇతిహ ఆస ఇతిహ ఆసా’’తి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తో పోరాణకథాసఙ్ఖాతో ఇతిహాసో పఞ్చమో ఏతేసన్తి ఇతిహాసపఞ్చమా, తయో వేదా, తేసు ఇతిహాసపఞ్చమేసు.

యస్స చిత్తన్తిఆది పఞ్హద్వయం ఖీణాసవానం చుతిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ పఠమపఞ్హే ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితాయ ఉప్పజ్జతి. న నిరుజ్ఝతీతి నిరోధక్ఖణం అప్పత్తతాయ న నిరుజ్ఝతి. తస్స చిత్తన్తి తస్స పుగ్గలస్స తం చిత్తం కిం నిరుజ్ఝిస్సతి ఆయతిఞ్చ నుప్పజ్జిస్సతీతి పుచ్ఛా, తస్సా చ విభజ్జబ్యాకరణీయతాయ ఏవమేత్థ విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. అరహతో పచ్ఛిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతి, ఆయతిఞ్చ నుప్పజ్జిస్సతి, అవస్సమేవ నిరోధక్ఖణం పత్వా నిరుజ్ఝిస్సతి, తతో అప్పటిసన్ధికత్తా అఞ్ఞం నుప్పజ్జిస్సతి. ఠపేత్వా పన పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం ఖీణాసవం ఇతరేసం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గిచిత్తం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితాయ ఉప్పజ్జతి భఙ్గం అప్పత్తతాయ న నిరుజ్ఝతి, భఙ్గం పన పత్వా నిరుజ్ఝిస్సతేవ, అఞ్ఞం పన తస్మిం వా అఞ్ఞస్మిం వా అత్తభావే ఉప్పజ్జిస్సతి చేవ నిరుజ్ఝిస్సతి చాతి. యస్స వా పనాతిఆది దుతియపఞ్హే పన నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీతి యస్స చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితాయ భఙ్గక్ఖణం పత్వా నిరుజ్ఝిస్సతి అప్పటిసన్ధికతాయ నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స ఖీణాసవస్స తం చిత్తం కిం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతీతి పుచ్ఛా, తస్సా ఏకంసబ్యాకరణీయతాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. ఉద్ధం వా అధో వా హరితుం అసక్కోన్తోతి ఉపరిమపదే వా హేట్ఠిమపదం హేట్ఠిమపదే వా ఉపరిమపదం అత్థతో సమన్నాహరితుం ఘటేతుం పుబ్బేనాపరం యోజేత్వా అత్థం పరిచ్ఛిన్దితుం అసక్కోన్తోతి అత్థో.

సోతాపన్నానం సీలేసు పరిపూరకారితాయ సమాదిన్నసీలతో నత్థి పరిహానీతి ఆహ ‘‘అభబ్బో దాని సాసనతో నివత్తితు’’న్తి. వడ్ఢేత్వాతి ఉపరిమగ్గత్థాయ కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేత్వా. దన్తే పునన్తి విసోధేన్తి ఏతేనాతి దన్తపోనం వుచ్చతి దన్తకట్ఠం. అభినవానం ఆగన్తుకానం లజ్జీసభావం ఖన్తిమేత్తాదిగుణసమఙ్గితఞ్చ కతిపాహం సుట్ఠు వీమంసిత్వావ హత్థకమ్మాదిసమ్పటిచ్ఛనం సఙ్గహకరణఞ్చ యుత్తన్తి సామణేరస్స చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ భిక్ఖూనం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జన్తానం ఞాపనత్థం థేరో తస్స భబ్బరూపతం అభిఞ్ఞాయ ఞత్వాపి పున సమ్మజ్జనాదిం అకాసి. ‘‘తస్స చిత్తదమనత్థ’’న్తిపి వదన్తి. బుద్ధవచనం పట్ఠపేసీతి బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హాపేతుం ఆరభి. సకలవినయాచారపటిపత్తి ఉపసమ్పన్నానమేవ విహితాతి తప్పరియాపుణనమపి తేసఞ్ఞేవ అనురూపన్తి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా వినయపిటక’’న్తి. తస్స చిత్తే ఠపితమ్పి బుద్ధవచనం సఙ్గోపనత్థాయ నియ్యాతితభావం దస్సేతుం ‘‘హత్థే పతిట్ఠాపేత్వా’’తి వుత్తం.

ఏకరజ్జాభిసేకన్తి సకలజమ్బుదీపే ఏకాధిపచ్చవసేన కరియమానం అభిసేకం. రాజిద్ధియోతి రాజానుభావానుగతప్పభావా. యతోతి యతో సోళసఘటతో. దేవతా ఏవ దివసే దివసే ఆహరన్తీతి సమ్బన్ధో. దేవసికన్తి దివసే దివసే. అగదామలకన్తి అప్పకేనేవ సరీరసోధనాదిసమత్థం సబ్బదోసహరం ఓసధామలకం. ఛద్దన్తదహతోతి ఛద్దన్తదహసమీపే ఠితదేవవిమానతో, కప్పరుక్ఖతో వా, తత్థ తాదిసా కప్పరుక్ఖవిసేసా సన్తి, తతో వా ఆహరన్తీతి అత్థో. అసుత్తమయికన్తి సుత్తేహి అబద్ధం దిబ్బసుమనపుప్ఫేహేవ కతం సుమనపుప్ఫపటం. ఉట్ఠితస్స సాలినోతి సయంజాతసాలినో, సముదాయాపేక్ఖఞ్చేత్థ ఏకవచనం, సాలీనన్తి అత్థో. నవ వాహసహస్సానీతి ఏత్థ చతస్సో ముట్ఠియో ఏకో కుడువో, చత్తారో కుడువా ఏకో పత్థో, చత్తారో పత్థా ఏకో ఆళ్హకో, చత్తారో ఆళ్హకా ఏకం దోణం, చత్తారి దోణాని ఏకా మానికా, చతస్సో మానికా ఏకా ఖారీ, వీసతి ఖారికా ఏకో వాహో, తదేవ ‘‘ఏకం సకట’’న్తి సుత్తనిపాతట్ఠకథాదీసు (సు. ని. అట్ఠ. ౨.కోకాలికసుత్తవణ్ణనా) వుత్తం. నిత్థుసకణే కరోన్తీతి థుసకుణ్డకరహితే కరోన్తి. తేన నిమ్మితం బుద్ధరూపం పస్సన్తోతి సమ్బన్ధో. పుఞ్ఞప్పభావనిబ్బత్తగ్గహణం నాగరాజనిమ్మితానం పుఞ్ఞప్పభావనిబ్బత్తేహి సదిసతాయ కతం. విమలకేతుమాలాతి ఏత్థ కేతుమాలా నామ సీసతో నిక్ఖమిత్వా ఉపరిముద్ధని పుఞ్జో హుత్వా దిస్సమానరస్మిరాసీతి వదన్తి.

బాహిరకపాసణ్డన్తి బాహిరకప్పవేదితం సమయవాదం. పరిగ్గణ్హీతి వీమంసమానో పరిగ్గహేసి. భద్దపీఠకేసూతి వేత్తమయపీఠేసు. సారోతి గుణసారో. సీహపఞ్జరేతి మహావాతపానసమీపే. కిలేసవిప్ఫన్దరహితచిత్తతాయ దన్తం. నిచ్చం పచ్చుపట్ఠితసతారక్ఖతాయ గుత్తం. ఖురగ్గేయేవాతి కేసోరోపనావసానే. అతివియ సోభతీతి సమ్బన్ధో. వాణిజకో అహోసీతి మధువాణిజకో అహోసి.

పుబ్బే వ సన్నివాసేనాతి పుబ్బే వా పుబ్బజాతియం వా సహవాసేనాతి అత్థో. పచ్చుప్పన్నహితేన వాతి వత్తమానభవే హితచరణేన వా. ఏవం ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి తం సినేహసఙ్ఖాతం పేమం జాయతే. కిం వియాతి? ఆహ ‘‘ఉప్పలం వ యథోదకే’’తి. ఉప్పలం వాతి రస్సకతో వా-సద్దో అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థో. యథా-సద్దో ఉపమాయం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ఉప్పలఞ్చ సేసఞ్చ పదుమాది ఉదకే జాయమానం ద్వే కారణాని నిస్సాయ జాయతి ఉదకఞ్చేవ కలలఞ్చ, ఏవం పేమమ్పీతి (జా. అట్ఠ. ౨.౨.౧౭౪).

ధువభత్తానీతి నిచ్చభత్తాని. వజ్జావజ్జన్తి ఖుద్దకం మహన్తఞ్చ వజ్జం. మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరస్స భారమకాసీతి థేరస్స మహానుభావతం, తదా సాసనకిచ్చస్స నాయకభావేన సఙ్ఘపరిణాయకతఞ్చ రఞ్ఞో ఞాపేతుం సఙ్ఘో తస్స భారమకాసీతి వేదితబ్బం, న అఞ్ఞేసం అజాననతాయ. సాసనస్స దాయాదోతి సాసనస్స అబ్భన్తరో ఞాతకో హోమి న హోమీతి అత్థో. యే సాసనే పబ్బజితుం పుత్తధీతరో పరిచ్చజన్తి, తే బుద్ధసాసనే సాలోహితఞాతకా నామ హోన్తి, సకలసాసనధారణే సమత్థానం అత్తనో ఓరసపుత్తానం పరిచ్చత్తత్తా న పచ్చయమత్తదాయకాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ థేరో ‘‘న ఖో, మహారాజ, ఏత్తావతా సాసనస్స దాయాదో హోతీ’’తి ఆహ. కథఞ్చరహీతి ఏత్థ చరహీతి నిపాతో అక్ఖన్తిం దీపేతి. తిస్సకుమారస్సాతి రఞ్ఞో ఏకమాతుకస్స కనిట్ఠస్స. సక్ఖసీతి సక్ఖిస్ససి. సిక్ఖాయ పతిట్ఠాపేసున్తి పాణాతిపాతా వేరమణిఆదీసు వికాలభోజనా వేరమణిపరియోసానాసు ఛసు సిక్ఖాసు పాణాతిపాతా వేరమణిం ద్వే వస్సాని అవీతిక్కమ్మ సమాదానం సమాదియామీతిఆదినా (పాచి. ౧౦౭౯) సమాదానవసేన సిక్ఖాసమ్ముతిదానానన్తరం సిక్ఖాయ పతిట్ఠాపేసుం. ఛ వస్సాని అభిసేకస్స అస్సాతి ఛవస్సాభిసేకో.

సబ్బం థేరవాదన్తి ద్వే సఙ్గీతియో ఆరుళ్హా పాళి. సా హి మహాసఙ్ఘికాదిభిన్నలద్ధికాహి వివేచేతుం ‘‘థేరవాదో’’తి వుత్తా. అయఞ్హి విభజ్జవాదో మహాకస్సపత్థేరాదీహి అసఙ్కరతో రక్ఖితో ఆనీతో చాతి ‘‘థేరవాదో’’తి వుచ్చతి, ‘‘సథేరవాద’’న్తిపి లిఖన్తి. తత్థ ‘‘అట్ఠకథాసు ఆగతథేరవాదసహితం సాట్ఠకథం తిపిటకసఙ్గహితం బుద్ధవచన’’న్తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వాతి తేజోకసిణారమ్మణం ఝానం సమాపజ్జిత్వా.

సభాయన్తి నగరమజ్ఝే వినిచ్ఛయసాలాయం. దిట్ఠిగతానీతి దిట్ఠియోవ. న ఖో పనేతం సక్కా ఇమేసం మజ్ఝే వసన్తేన వూపసమేతున్తి తేసఞ్హి మజ్ఝే వసన్తో తేసుయేవ అన్తోగధత్తా ఆదేయ్యవచనో న హోతి, తస్మా ఏవం చిన్తేసి. అహోగఙ్గపబ్బతన్తి ఏవంనామకం పబ్బతం. ‘‘అధోగఙ్గాపబ్బత’’న్తిపి లిఖన్తి, తం న సున్దరం. పఞ్చాతపేన తప్పేన్తీతి చతూసు ఠానేసు అగ్గిం జాలేత్వా మజ్ఝే ఠత్వా సూరియమణ్డలం ఉల్లోకేన్తా సూరియాతపేన తప్పేన్తి. ఆదిచ్చం అనుపరివత్తన్తీతి ఉదయకాలతో పభుతి సూరియం ఓలోకయమానా యావ అత్థఙ్గమనా సూరియాభిముఖావ పరివత్తన్తి. వోభిన్దిస్సామాతి పగ్గణ్హింసూతి వినాసేస్సామాతి ఉస్సాహమకంసు.

విస్సట్ఠోతి మరణసఙ్కారహితో, నిబ్భయోతి అత్థో. మిగవం నిక్ఖమిత్వాతి అరఞ్ఞే విచరిత్వా మిగమారణకీళా మిగవం, తం ఉద్దిస్స నిక్ఖమిత్వా మిగవధత్థం నిక్ఖమిత్వాతి అత్థో. అహినాగాదితో విసేసనత్థం ‘‘హత్థినాగేనా’’తి వుత్తం. తస్స పస్సన్తస్సేవాతి అనాదరే సామివచనం, తస్మిం పస్సన్తేయేవాతి అత్థో. ఆకాసే ఉప్పతిత్వాతి ఏత్థ అయం వికుబ్బనిద్ధి న హోతీతి గిహిస్సాపి ఇమం ఇద్ధిం దస్సేసి అధిట్ఠానిద్ధియా అప్పటిక్ఖిత్తత్తా. పకతివణ్ణఞ్హి విజహిత్వా నాగవణ్ణాదిదస్సనం వికుబ్బనిద్ధి. ఛణవేసన్తి ఉస్సవవేసం. పధానఘరన్తి భావనానుయోగవసేన వీరియారమ్భస్స అనురూపం వివిత్తసేనాసనం. సోపీతి రఞ్ఞో భాగినేయ్యం సన్ధాయ వుత్తం.

కుసలాధిప్పాయోతి మనాపజ్ఝాసయో. ద్వేళ్హకజాతోతి సంసయమాపన్నో. ఏకేకం భిక్ఖుసహస్సపరివారన్తి ఏత్థ ‘‘గణ్హిత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి ఆణాకారేన వుత్తేపి థేరా భిక్ఖూ సాసనహితత్తా గతా. కప్పియసాసనఞ్హేతం, న గిహీనం గిహికమ్మపటిసంయుత్తం. థేరో నాగచ్ఛీతి కిఞ్చాపి ‘‘రాజా పక్కోసతీ’’తి వుత్తేపి ధమ్మకమ్మత్థాయ ఆగన్తుం వట్టతి, ద్విక్ఖత్తుం పన పేసితేపి ‘‘అననురూపా యాచనా’’తి నాగతో, ‘‘మహానుభావో థేరో యథానుసిట్ఠం పటిపత్తికో పమాణభూతో’’తి రఞ్ఞో చేవ ఉభయపక్ఖికానఞ్చ అత్తని బహుమానుప్పాదనవసేన ఉద్ధం కత్తబ్బకమ్మసిద్ధిం ఆకఙ్ఖన్తో అసారుప్పవచనలేసేన నాగచ్ఛి. ఏకతో సఙ్ఘటితా నావా నావాసఙ్ఘాటం. సాసనపచ్చత్థికానం బహుభావతో ఆహ ‘‘ఆరక్ఖం సంవిధాయా’’తి. యన్తి యస్మా. అబ్బాహింసూతి ఆకడ్ఢింసు. బాహిరతోతి ఉయ్యానస్స బాహిరతో. పస్సన్తానం అతిదుక్కరభావేన ఉపట్ఠానం సన్ధాయ ‘‘పదేసపథవీకమ్పనం దుక్కర’’న్తి ఆహ. అధిట్ఠానే పనేత్థ విసుం దుక్కరతా నామ నత్థి.

దీపకతిత్తిరోతి సాకుణికేహి సమజాతికానం గహణత్థాయ పోసేత్వా సిక్ఖేత్వా పాసట్ఠానే ఠపనకతిత్తిరో. న పటిచ్చ కమ్మం ఫుసతీతి గాథాయ యది తవ పాపకిరియాయ మనో నప్పదుస్సతి, లుద్దేన తం నిస్సాయ కతమ్పి పాపకమ్మం తం న ఫుసతి. పాపకిరియాయ హి అప్పోస్సుక్కస్స నిరాలయస్స భద్రస్స సతో తవ తం పాపం న ఉపలిమ్పతి, తవ చిత్తం న అల్లీయతీతి అత్థో.

కిం వదతి సీలేనాతి కింవాదీ. అథ వా కో కతమో వాదో కింవాదో, సో ఏతస్స అత్థీతి కింవాదీ. అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ సస్సతోతి వాదో ఏతేసన్తి సస్సతవాదినో. సత్తేసు సఙ్ఖారేసు వా ఏకచ్చం సస్సతన్తి పవత్తో వాదో ఏకచ్చసస్సతో, తస్మిం నియుత్తా ఏకచ్చసస్సతికా. ‘‘అన్తో, అనన్తో, అన్తానన్తో, నేవన్తో నానన్తో’’తి ఏవం అన్తానన్తం ఆరబ్భ పవత్తా చత్తారో వాదా అన్తానన్తా, తేసు నియుత్తా అన్తానన్తికా. న మరతి న ఉపచ్ఛిజ్జతీతి అమరా, ఏవన్తిపి మే నో, తథాతిపి మే నోతిఆదినా (దీ. ని. ౧.౬౨) పవత్తా దిట్ఠి చేవ వాచా చ, తస్సా విక్ఖేపో ఏతేసన్తి అమరావిక్ఖేపికా. అథ వా అమరా నామ మచ్ఛజాతి దుగ్గహా హోతి, తస్సా అమరాయ వియ విక్ఖేపో ఏతేసన్తి అమరావిక్ఖేపికా. అధిచ్చ యదిచ్ఛకం యం కిఞ్చి కారణం అనపేక్ఖిత్వా సముప్పన్నో అత్తా చ లోకో చాతి వాదే నియుత్తా అధిచ్చసముప్పన్నికా. సఞ్ఞీ అత్తాతి వాదో యేసన్తే సఞ్ఞీవాదా. ఏవం అసఞ్ఞీవాదా నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదాతి ఏత్థాపి. ‘‘కాయస్స భేదా సత్తో ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౮౫-౮౬) ఏవం ఉచ్ఛేదం వదన్తీతి ఉచ్ఛేదవాదా. దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖో యథాసకం అత్తభావో, తస్మింయేవ యథాకామం పఞ్చకామగుణపరిభోగేన నిబ్బానం దుక్ఖూపసమం వదన్తీతి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా. విభజిత్వా వాదో ఏతస్సాతి విభజ్జవాదీ, భగవా. సబ్బం ఏకరూపేన అవత్వా యథాధమ్మం విభజిత్వా నిజ్జటం నిగుమ్బం కత్వా యథా దిట్ఠిసన్దేహాదయో విగచ్ఛన్తి, సమ్ముతిపరమత్థా చ ధమ్మా అసఙ్కరా పటిభన్తి, ఏవం ఏకన్తవిభజనసీలోతి వుత్తం హోతి. పరప్పవాదం మద్దమానోతి తస్మిం కాలే ఉప్పన్నం, ఆయతిం ఉప్పజ్జనకఞ్చ సబ్బం పరవాదం కథావత్థుమాతికావివరణముఖేన నిమ్మద్దనం కరోన్తోతి అత్థో.

తతియసఙ్గీతికథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

ఆచరియపరమ్పరకథావణ్ణనా

కేనాభతన్తి ఇమం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తేన జమ్బుదీపే తావ యావ తతియసఙ్గీతి, తావ దస్సేత్వా ఇదాని సీహళదీపే ఆచరియపరమ్పరం దస్సేతుం తతియసఙ్గహతో పన ఉద్ధన్తిఆది ఆరద్ధం. ఇమం దీపన్తి తమ్బపణ్ణిదీపం. తస్మిం దీపే నిసీదిత్వా ఆచరియేన అట్ఠకథాయ కతత్తా ‘‘ఇమం దీప’’న్తి వుత్తం. కఞ్చి కాలన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం, కిస్మిఞ్చి కాలేతి అత్థో. పోరాణాతి సీహళదీపే సీహళట్ఠకథాకారకా. భద్దనామోతి భద్దసాలత్థేరో. ఆగుం పాపం న కరోన్తీతి నాగా. వినయపిటకం వాచయింసూతి సమ్బన్ధో. తమ్బపణ్ణియాతి భుమ్మవచనం. నికాయే పఞ్చాతి వినయాభిధమ్మానం విసుం గహితత్తా తబ్బినిముత్తా పఞ్చ నికాయా గహేతబ్బా. పకరణేతి అభిధమ్మపకరణే వాచేసున్తి యోజనా. తీణి పిటకాని స్వాగతాని అస్సాతి ‘‘తేపిటకో’’తి వత్తబ్బే ‘‘తిపేటకో’’తి ఛన్దానురక్ఖణత్థం వుత్తం. తారకరాజాతి చన్దిమా. పుప్ఫనామోతి ఏత్థ మహాపదుమత్థేరో సుమనత్థేరో చ ఞాతబ్బోతి ద్విక్ఖత్తుం ‘‘పుప్ఫనామో’’తి వుత్తం.

వనవాసిన్తి వనవాసీరట్ఠం. కరకవస్సన్తి హిమపాతనకవస్సం, కరకధారాసదిసం వా వస్సం. హరాపేత్వాతి ఉదకోఘేన హరాపేత్వా. ఛిన్నభిన్నపటధరోతి సత్థకేన ఛిన్నం రఙ్గేన భిన్నం పటం ధారణకో. భణ్డూతి ముణ్డకో. మక్ఖం అసహమానోతి థేరస్స ఆనుభావం పటిచ్చ అత్తనో ఉప్పన్నం పరేసం గుణమక్ఖనలక్ఖణం మక్ఖం తథా పవత్తం కోధం అసహమానో. అసనియో ఫలన్తీతి గజ్జన్తా పతన్తి. మే మమ భయభేరవం జనేతుం పటిబలో న అస్స న భవేయ్యాతి యోజనా. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసేన. కస్మీరగన్ధారాతి కస్మీరగన్ధారరట్ఠవాసినో. ఇసివాతపటివాతాతి భిక్ఖూనం చీవరచలనకాయచలనేహి సఞ్జనితవాతేహి పరితో సమన్తతో బీజయమానా అహేసుం. ధమ్మచక్ఖున్తి హేట్ఠామగ్గత్తయే ఞాణం. అనమతగ్గియన్తి అనమతగ్గసంయుత్తం (సం. ని. ౨.౧౨౪ ఆదయో). సమధికానీతి సాధికాని. పఞ్చ రట్ఠానీతి పఞ్చ చినరట్ఠాని. వేగసాతి వేగేన. సమన్తతో రక్ఖం ఠపేసీతి తేసం అప్పవేసనత్థాయ అధిట్ఠానవసేన రక్ఖం ఠపేసి. అడ్ఢుడ్ఢాని సహస్సానీతి అడ్ఢేన చతుత్థాని అడ్ఢుడ్ఢాని, అతిరేకపఞ్చసతాని తీణి సహస్సానీతి అత్థో. దియడ్ఢసహస్సన్తి అడ్ఢేన దుతియం దియడ్ఢం, అతిరేకపఞ్చసతికం సహస్సన్తి అత్థో. నిద్ధమేత్వానాతి పలాపేత్వా.

రాజగహనగరపరివత్తకేనాతి రాజగహనగరం పరివత్తేత్వా తతో బహి తం పదక్ఖిణం కత్వా గతమగ్గేన, గమనేన వా. ఆరోపేసీతి పటిపాదేసి. పళినాతి ఆకాసం పక్ఖన్దింసు. నగుత్తమేతి చేతియగిరిమాహ. పురతోతి పాచీనదిసాభాగే. పురసేట్ఠస్సాతి సేట్ఠస్స అనురాధపురస్స. సిలకూటమ్హీతి ఏవంనామకే పబ్బతకూటే. సీహకుమారస్స పుత్తోతి ఏత్థ ‘‘కలిఙ్గరాజధీతు కుచ్ఛిస్మిం సీహస్స జాతో సీహకుమారో’’తి వదన్తి. జేట్ఠమాసస్స పుణ్ణమియం జేట్ఠనక్ఖత్తం వా మూలనక్ఖత్తం వా హోతీతి ఆహ ‘‘జేట్ఠమూలనక్ఖత్తం నామ హోతీ’’తి. మిగానం వానతో హింసనతో బాధనతో మిగవం, మిగవిజ్ఝనకీళా. రోహితమిగరూపన్తి గోకణ్ణమిగవేసం. రథయట్ఠిప్పమాణాతి రథపతోదప్పమాణా. ఏకా లతాయట్ఠి నామాతి ఏకా రజతమయా కఞ్చనలతాయ పటిమణ్డితత్తా ఏవం లద్ధనామా. పుప్ఫయట్ఠియం నీలాదీని పుప్ఫాని, సకుణయట్ఠియం నానప్పకారా మిగపక్ఖినో విచిత్తకమ్మకతా వియ ఖాయన్తీతి దట్ఠబ్బం. రాజకకుధభణ్డానీతి రాజారహఉత్తమభణ్డాని. సఙ్ఖన్తి దక్ఖిణావట్టం అభిసేకసఙ్ఖం. వడ్ఢమానన్తి అలఙ్కారచుణ్ణం, ‘‘నహానచుణ్ణ’’న్తి కేచి. వటంసకన్తి కణ్ణపిళన్ధనం వటంసకన్తి వుత్తం హోతి. నన్దియావట్టన్తి నన్దియావట్టపుప్ఫాకారేన మఙ్గలత్థం సువణ్ణేన కతం. కఞ్ఞన్తి ఖత్తియకుమారిం. హత్థపుఞ్ఛనన్తి పీతవణ్ణం మహగ్ఘహత్థపుఞ్ఛనవత్థం. అరుణవణ్ణమత్తికన్తి నాగభవనసమ్భవం. వత్థకోటికన్తి వత్థయుగమేవ. నాగమాహటన్తి నాగేహి ఆహటం. అమతోసధన్తి ఏవంనామికా గుళికజాతి. అమతసదిసకిచ్చత్తా ఏవం వుచ్చతి. భూమత్థరణసఙ్ఖేపేనాతి భూమత్థరణాకారేన. ఉప్పాతపాఠకాతి నిమిత్తపాఠకా. అలం గచ్ఛామాతి ‘‘పురస్స అచ్చాసన్నత్తా సారుప్పం న హోతీ’’తి పటిక్ఖిపన్తో ఆహ. అడ్ఢనవమానం పాణసహస్సానన్తి (అ. ని. ౬.౫౩) పఞ్చసతాధికానం అట్ఠన్నం పాణసహస్సానం. అప్పమాదసుత్తన్తి అఙ్గుత్తరనికాయే మహాఅప్పమాదసుత్తం, రాజోవాదసుత్తన్తి వుత్తం హోతి.

మహచ్చాతి మహతా. ఉపసఙ్కమన్తోతి అతివియ కిలన్తరూపో హుత్వా ఉపసఙ్కమీతి అత్థో. తుమ్హే జాననత్థన్తి సమ్బన్ధో. పఞ్చపణ్ణాసాయాతి ఏత్థ ‘‘చతుపఞ్ఞాసాయాతి వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి సతి ఉపరి వుచ్చమానం ద్వాసట్ఠి అరహన్తోతి వచనం సమేతీ’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.ఆచరియపరమ్పరకథావణ్ణనా) వుత్తం. దసభాతికసమాకులన్తి ముటసివస్స పుత్తేహి దేవానంపియతిస్సాదీహి దసహి భాతికేహి సమాకిణ్ణం. చిరదిట్ఠో సమ్మాసమ్బుద్ధోతి ధాతుయో సన్ధాయాహ. సబ్బతాళావచరేతి సబ్బాని తురియభణ్డాని, తంసహచరితే వా వాదకే. ఉపట్ఠాపేత్వాతి ఉపహారకారాపనవసేన సన్నిపాతేత్వా. వడ్ఢమానకచ్ఛాయాయాతి పచ్ఛాభత్తం. పోక్ఖరవస్సన్తి పోక్ఖరపత్తే వియ అతేమితుకామానం ఉపరి అతేమేత్వా పవత్తనకవస్సం. మహావీరోతి సత్థువోహారేన ధాతు ఏవ వుత్తా. పచ్ఛిమదిసాభిముఖోవ హుత్వా అపసక్కన్తోతి ఏత్థ పురత్థాభిముఖో ఠితోవ పిట్ఠితో అపసక్కనేన పచ్ఛిమదిసాయ గచ్ఛన్తో తాదిసోపసఙ్కమనం సన్ధాయ ‘‘పచ్ఛిమదిసాభిముఖో’’తి వుత్తో. ‘‘మహేజవత్థు నామ ఏవంనామకం దేవట్ఠాన’’న్తి వదన్తి.

పజ్జరకేనాతి అమనుస్ససముట్ఠాపితేన పజ్జరకరోగేన. దేవోతి మేఘో. అనుప్పవేచ్ఛీతి విముచ్చి. వివాదో హోతీతి ఏత్థ కిరియాకాలమపేక్ఖిత్వా వత్తమానప్పయోగో దట్ఠబ్బో. ఏవం ఈదిసేసు సబ్బత్థ. తదేతన్తి ఠానం తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఛన్నం వణ్ణానం సమ్బన్ధభూతానం రంసియో చా’’తి అజ్ఝాహరితబ్బం, ‘‘ఛన్నం వణ్ణానం ఉదకధారా చా’’తి ఏవమ్పేత్థ సమ్బన్ధం వదన్తి. పరినిబ్బుతేపి భగవతి తస్సానుభావేన ఏవరూపం పాటిహారియం అహోసి ఏవాతి దస్సేతుం ఏవం అచిన్తియాతిఆదిగాథమాహ. రక్ఖం కరోన్తోతి అత్తనా ఉపాయేన పలాపితానం యక్ఖానం పున అప్పవిసనత్థాయ పరిత్తానం కరోన్తో. ఆవిజ్జీతి పరియాయి.

రఞ్ఞో భాతాతి రఞ్ఞో కనిట్ఠభాతా. అనుళాదేవీ నామ రఞ్ఞో జేట్ఠభాతు జాయా. సరసరంసిజాలవిస్సజ్జనకేనాతి సినిద్ధతాయ రసవన్తం ఓజవన్తం రంసిజాలం విస్సజ్జేన్తేన. ఏకదివసేన అగమాసీతి సమ్బన్ధో. అప్పేసీతి లేఖసాసనం పతిట్ఠాపేసి. ఉదిక్ఖతీతి అపేక్ఖతి పత్థేతి. భారియన్తి గరుకం, అనతిక్కమనీయన్తి అత్థో. మం పటిమానేతీతి మం ఉదిక్ఖతి. కమ్మారవణ్ణన్తి రఞ్ఞో పకతిసువణ్ణకారవణ్ణం. తిహత్థవిక్ఖమ్భన్తి తిహత్థవిత్థారం. సకలజమ్బుదీపరజ్జేనాతి ఏత్థ రఞ్ఞో ఇదన్తి రజ్జం, సకలజమ్బుదీపతో ఉప్పజ్జనకఆయో చేవ ఆణాదయో చ, తేన పూజేమీతి అత్థో, న సకలపథవీపాసాదాదివత్థునా తస్స సత్తాహం దేమీతిఆదినా కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా దాతుం అయుత్తత్తా. ఏవఞ్హి దేన్తో తావకాలికం దేతి నామ వత్థుపరిచ్చాగలక్ఖణత్తా దానస్స, పథవాదివత్థుపరిచ్చాగేన చ పున గహణస్స అయుత్తత్తా. నియమితకాలే పన ఆయాదయో పరిచ్చత్తా ఏవాతి తతో పరం అపరిచ్చత్తత్తా గహేతుం వట్టతి. తస్మా వుత్తనయేనేత్థ ఇతో పరమ్పి ఆయాదిదానవసేనేవ రజ్జదానం వేదితబ్బం. పుప్ఫుళకా హుత్వాతి కేతకీపారోహఙ్కురా వియ ఉదకపుప్ఫుళకాకారా హుత్వా. గవక్ఖజాలసదిసన్తి భావనపుంసకం, వాతపానేసు జాలాకారేన ఠపితదారుపటసదిసన్తి అత్థో, గవక్ఖేన చ సుత్తాదిమయజాలేన చ సదిసన్తి వా అత్థో.

దేవదున్దుభియోతి ఏత్థ దేవోతి మేఘో, తస్స అచ్ఛసుక్ఖతాయ ఆకాసమివ ఖాయమానస్స అనిమిత్తగజ్జితం దేవదున్దుభి నామ, యం ‘‘ఆకాసదున్దుభీ’’తిపి వదన్తి. ఫలింసూతి థనింసు. పబ్బతానం నచ్చేహీతి పథవీకమ్పేన ఇతో చితో చ భమన్తానం పబ్బతానం నచ్చేహి. విమ్హయజాతా యక్ఖా ‘‘హి’’న్తిసద్దం నిచ్ఛారేన్తీతి ఆహ ‘‘యక్ఖానం హిఙ్కారేహీ’’తి. సకసకపటిభానేహీతి అత్తనో అత్తనో సిప్పకోసల్లేహి. అభిసేకం దత్వాతి అనోతత్తదహోదకేన అభిసేకం దత్వా.

దేవతాకులానీతి మహాబోధిం పరివారేత్వా ఠితనాగయక్ఖాదిదేవతాకులాని దత్వాతి సమ్బన్ధో. గోపకరాజకమ్మినో తథా ‘‘తరచ్ఛా’’తి వదన్తి. ఇమినా పరివారేనాతి సహత్థే కరణవచనం, ఇమినా పరివారేన సహాతి అత్థో. తామలిత్తిన్తి ఏవంనామకం సముద్దతీరే పట్టనం. ఇదమస్స తతియన్తి సువణ్ణకటాహే పతిట్ఠితసాఖాబోధియా రజ్జసమ్పదానం సన్ధాయ వుత్తం. తతో పన పుబ్బే ఏకవారం రజ్జసమ్పదానం అచ్ఛిన్నాయ సాఖాయ మహాబోధియా ఏవ కతం, తేన సద్ధిం చతుక్ఖత్తుం రాజా రజ్జేన పూజేసి. రజ్జేన పూజితదివసేసు కిర సకలదీపతో ఉప్పన్నం ఆయం గహేత్వా మహాబోధిమేవ పూజేసి.

పఠమపాటిపదదివసేతి సుక్కపక్ఖపాటిపదదివసే. తఞ్హి కణ్హపక్ఖపాటిపదదివసం అపేక్ఖిత్వా ‘‘పఠమపాటిపదదివస’’న్తి వుత్తం, ఇదఞ్చ తస్మిం తమ్బపణ్ణిదీపే వోహారం గహేత్వా వుత్తం, ఇధ పన పుణ్ణమితో పట్ఠాయ యావ అపరా పుణ్ణమీ, తావ ఏకో మాసోతి వోహారో. తస్మా ఇమినా వోహారేన ‘‘దుతియపాటిపదదివసే’’తి వత్తబ్బం సియా కణ్హపక్ఖపాటిపదస్స ఇధ పఠమపాటిపదత్తా. గచ్ఛతి వతరేతి ఏత్థ అరేతి ఖేదే. సమన్తాయోజనన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం, యోజనప్పమాణే పదేసే సబ్బత్థాతి అత్థో. సుపణ్ణరూపేనాతి మహాబోధిం బలక్కారేన గహేత్వా నాగభవనం నేతుకామాని నాగరాజకులాని ఇద్ధియా గహితేన గరుళరూపేన సన్తాసేతి. తం విభూతిం పస్సిత్వాతి దేవతాదీహి కరీయమానం పూజామహత్తం, మహాబోధియా చ ఆనుభావమహత్తం దిస్వా సయమ్పి తథా పూజేతుకామా థేరిం యాచిత్వాతి యోజనా. సముద్దసాలవత్థుస్మిన్తి యస్మిం పదేసే ఠత్వా రాజా సముద్దే ఆగచ్ఛన్తం బోధిం థేరానుభావేన అద్దస, యత్థ చ పచ్ఛా సముద్దస్స దిట్ఠట్ఠానన్తి పకాసేతుం సముద్దసాలం నామ సాలం అకంసు, తస్మిం సముద్దసాలాయ వత్థుభూతే పదేసే. థేరస్సాతి మహామహిన్దత్థేరస్స. పుప్ఫఅగ్ఘియానీతి కూటాగారసదిసాని పుప్ఫచేతియాని. ఆగతో వతరేతి ఏత్థ అరేతి పమోదే. అట్ఠహి అమచ్చకులేహి అట్ఠహి బ్రాహ్మణకులేహి చాతి సోళసహి జాతిసమ్పన్నకులేహి. రజ్జం విచారేసీతి రజ్జం విచారేతుం విస్సజ్జేసి. రాజవత్థుద్వారకోట్ఠకట్ఠానేతి రాజుయ్యానస్స ద్వారకోట్ఠకట్ఠానే. అనుపుబ్బవిపస్సనన్తి ఉదయబ్బయాదిఅనుపుబ్బవిపస్సనం. ‘‘సహ బోధిపతిట్ఠానేనా’’తి కరణవచనేన వత్తబ్బే విభత్తిపరిణామేన ‘‘సహ బోధిపతిట్ఠానా’’తి నిస్సక్కవచనం కతం. సతి హి సహసద్దప్పయోగే కరణవచనేనేవ భవితబ్బం. దస్సింసూతి పఞ్ఞాయింసు. మహాఆసనట్ఠానేతి పుబ్బపస్సే మహాసిలాసనేన పతిట్ఠితట్ఠానే. పూజేత్వా వన్దీతి ఆగామినం మహాచేతియం వన్ది. పురిమే పన మహావిహారట్ఠానే పూజామత్తస్సేవ కతత్తా అనాగతే సఙ్ఘస్సపి నవకతా అవన్దితబ్బతా చ పకాసితాతి వేదితబ్బా. అనాగతే పన మేత్తేయ్యాదిబుద్ధా పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధభావక్ఖణం ఉద్దిస్స వన్దితబ్బావ సభావేన విసిట్ఠపుగ్గలత్తాతి గహేతబ్బం.

మహాఅరిట్ఠోతి పఞ్చపఞ్ఞాసాయ భాతుకేహి సద్ధిం చేతియగిరిమ్హి పబ్బజితం సన్ధాయ వుత్తం. మేఘవణ్ణాభయఅమచ్చస్స పరివేణట్ఠానేతి మేఘవణ్ణఅభయస్స రఞ్ఞో అమచ్చేన కత్తబ్బస్స పరివేణస్స వత్థుభూతే ఠానే. మఙ్గలనిమిత్తభావేన ఆకాసే సముప్పన్నో మనోహరసద్దో ఆకాసస్స రవో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఆకాసం మహావిరవం రవీ’’తి. న హి ఆకాసో నామ కోచి ధమ్మో అత్థి, యో సద్దం సముట్ఠాపేయ్య, ఆకాసగతఉతువిసేససముట్ఠితోవ సో సద్దోతి గహేతబ్బో. పఠమకత్తికపవారణదివసే…పే… వినయపిటకం పకాసేసీతి ఇదం వినయం వాచేతుం ఆరద్ధదివసం సన్ధాయ వుత్తం. అనుసిట్ఠికరానన్తి అనుసాసనీకరానం. రాజినోతి ఉపయోగత్థే సామివచనం, దేవానంపియతిస్సరాజానన్తి అత్థో. అఞ్ఞేపీతి మహిన్దాదీహి అట్ఠసట్ఠిమహాథేరేహి అఞ్ఞేపి, తేసం సరూపం దస్సేన్తో ఆహ తేసం థేరానన్తిఆది. తత్థ తేసం థేరానం అన్తేవాసికాతి మహిన్దత్థేరాదీనం అట్ఠసట్ఠిమహాథేరానం అరిట్ఠాదయో అన్తేవాసికా చ మహాఅరిట్ఠత్థేరస్స అన్తేవాసికా తిస్సదత్తకాళసుమనాదయో చాతి యోజేతబ్బం. అన్తేవాసికానం అన్తేవాసికాతి ఉభయత్థ వుత్తఅన్తేవాసికానం అన్తేవాసికపరమ్పరా చాతి అత్థో. పుబ్బే వుత్తప్పకారాతి మహిన్దో ఇట్టియో ఉత్తియోతిఆదిగాథాహి (పారా. అట్ఠ. ౧.తతియసఙ్గీతికథా) పకాసితా ఆచరియపరమ్పరా.

న పగ్ఘరతీతి న గళతి, న పముస్సతీతి అత్థో. సతిగతిధితిమన్తేసూతి ఏత్థ సతీతి ఉగ్గహధారణే సతి. గతీతి సద్దత్థవిభాగగ్గహణే ఞాణం. ధితీతి ఉగ్గహపరిహరణాదీసు వీరియం. కుక్కుచ్చకేసూతి ‘‘కప్పతి న కప్పతీ’’తి వీమంసకుక్కుచ్చకారీసు. మాతాపితుట్ఠానియోతి వత్వా తమేవత్థం సమత్థేతుం ఆహ తదాయత్తాహీతిఆది. వినయపరియత్తిం నిస్సాయాతి వినయపిటకపరియాపుణనం నిస్సాయ. అత్తనో సీలక్ఖన్ధో సుగుత్తోతి లజ్జినో వినయధారణస్స అలజ్జిఅఞ్ఞాణతాదీహి ఛహి ఆకారేహి ఆపత్తియా అనాపజ్జనతో అత్తనో సీలక్ఖన్ధో ఖణ్డాదిదోసవిరహితో సుగుత్తో సురక్ఖితో హోతి. కుక్కుచ్చపకతానన్తి కప్పియాకప్పియం నిస్సాయ ఉప్పన్నేన కుక్కుచ్చేన పకతానం ఉపద్దుతానం అభిభూతానం యథావినయం కుక్కుచ్చం వినోదేత్వా సుద్ధన్తే పతిట్ఠాపనేన పటిసరణం హోతి. విగతో సారదో భయమేతస్సాతి విసారదో. ‘‘ఏవం కథేన్తస్స దోసో ఏవం న దోసో’’తి ఞత్వావ కథనతో నిబ్భయోవ సఙ్ఘమజ్ఝే వోహరతి . పచ్చత్థికేతి అత్తపచ్చత్థికే చేవ వజ్జిపుత్తకాదిసాసనపచ్చత్థికే చ. సహధమ్మేనాతి సకారణేన వచనేన సిక్ఖాపదం దస్సేత్వా యథా తే అసద్ధమ్మం పతిట్ఠాపేతుం న సక్కోన్తి, ఏవం సునిగ్గహితం కత్వా నిగ్గణ్హాతి. సద్ధమ్మట్ఠితియాతి పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధసఙ్ఖాతస్స తివిధస్సాపి సద్ధమ్మస్స ఠితియా, పవత్తియాతి అత్థో.

వినయో సంవరత్థాయాతిఆదీసు వినయపరియాపుణనం వినయో, వినయపఞ్ఞత్తి వా కాయవచీద్వారసంవరత్థాయ. అవిప్పటిసారోతి కతాకతం నిస్సాయ విప్పటిసారాభావో సన్తాపాభావో. పామోజ్జం తరుణపీతి. పీతి నామ బలవపీతి. పస్సద్ధీతి కాయచిత్తపస్సద్ధి. యథాభూతఞాణదస్సనన్తి సప్పచ్చయనామరూపపరిగ్గహో. నిబ్బిదాతి విపస్సనా. విరాగోతి అరియమగ్గో. విముత్తీతి అగ్గఫలం. విముత్తిఞాణదస్సనన్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణం. అనుపాదాతి కఞ్చి ధమ్మం అనుపాదియిత్వా పరిచ్చజిత్వా. పరినిబ్బానత్థాయాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణే అనుప్పన్నే అన్తరా పరినిబ్బానాభావేన తంపరినిబ్బానత్థాయాతి పచ్చయత్తేన వుత్తం అనన్తరాదిపచ్చయత్తా. ఏతదత్థా కథాతి అయం వినయకథా నామ ఏతస్స అనుపాదాపరినిబ్బానస్స అత్థాయాతి అత్థో. మన్తనాతి వినయమన్తనాయేవ, భిక్ఖూనం ‘‘ఏవం కరిస్సామ, ఏవం న కరిస్సామా’’తి వినయపటిబద్ధమన్తనా. ఉపనిసాతి ఉపనిసీదతి ఏత్థ ఫలన్తి ఉపనిసా, కారణం. వినయో సంవరత్థాయాతిఆదికారణపరమ్పరాపి ఏతదత్థాతి అత్థో. సోతావధానన్తి ఇమిస్సా పరమ్పరపచ్చయకథాయ అత్తానం సమనత్థాయ సోతావధానం, తమ్పి ఏతమత్థం. యదిదన్తి నిపాతో. యో అయం చతూహి ఉపాదానేహి అనుపాదియిత్వా చిత్తస్స అరహత్తమగ్గసఙ్ఖాతో, తప్ఫలసఙ్ఖాతో వా విమోక్ఖో, సోపి ఏతదత్థాయ అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయ. అథ వా యో అయం కఞ్చి ధమ్మం అనుపాదాచిత్తస్స విమోక్ఖో విముచ్చనం విగమో పరినిబ్బానం ఏతదత్థా కథాతి ఏవం ఉపసంహరణవసేన యోజేతుమ్పి వట్టతి మగ్గఫలవిమోక్ఖస్స పుబ్బే వుత్తత్తా. ఆయోగోతి ఉగ్గహణాదివసేన పునప్పునం అభియోగో.

ఆచరియపరమ్పరకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం

బాహిరనిదానకథావణ్ణనానయో నిట్ఠితో.

వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా

సేయ్యథిదన్తి తం కతమం, తం కథన్తి వా అత్థో. అనియమనిద్దేసవచనన్తి అత్తనో అత్థం సరూపేన నియమేత్వా నిద్దిసతీతి నియమనిద్దేసో, న నియమనిద్దేసో అనియమనిద్దేసో. సోవ వుచ్చతే అనేనాతి వచనన్తి అనియమనిద్దేసవచనం. తస్సాతి తేనాతిపదస్స. పరివితక్కోతి ‘‘కతమేసానం ఖో బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తిఆదినా (పారా. ౧౮) పవత్తో. పుబ్బే వా పచ్ఛా వాతి తేనాతిపదతో హేట్ఠా వుత్తపాఠే వా ఉపరి వక్ఖమానపాఠే వాతి అత్థో. అత్థతో సిద్ధేనాతి సామత్థియతో సిద్ధేన. తత్రిదం ముఖమత్తనిదస్సనన్తి తస్సా యథావుత్తయుత్తియా పరిదీపనే ఇదం ఉపాయమత్తనిదస్సనం. ముఖం ద్వారం ఉపాయోతి హి అత్థతో ఏకం.

సమయసద్దో దిస్సతీతి సమ్బన్ధో. అస్సాతి సమయసద్దస్స సమవాయో అత్థోతి సమ్బన్ధో. కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయాతి ఏత్థ కాలో నామ ఉపసఙ్కమనస్స యుత్తకాలో, సమయో నామ సరీరబలాదికారణసమవాయో, తే ఉపాదాయ పటిచ్చాతి అత్థో. ఖణోతి ఓకాసో. బుద్ధుప్పాదాదయో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో. సో ఏవ సమయో. తేనేవ ‘‘ఏకోవా’’తి వుత్తం. మహాసమయోతి మహాసమూహో. పవనస్మిన్తి వనసణ్డే. సమయోపి ఖో తే భద్దాలీతి ఏత్థ సమయోతి సిక్ఖాపదావిలఙ్ఘనస్స హేతు, కో సో? అత్తనో విప్పటిపత్తియా భగవతో జాననం, సో సమయసఙ్ఖాతో హేతు తస్సా అప్పటివిద్ధోతి అత్థో. భగవాతిఆది తస్స పటివిజ్ఝనాకారదస్సనం. ఉగ్గహమానోతి కిఞ్చి కిఞ్చి ఉగ్గహేతుం సమత్థతాయ ఉగ్గహమానో, సుమనపరిబ్బాజకస్సేవేతం నామం. సమయం దిట్ఠిం పవదన్తి ఏత్థాతి సమయప్పవాదకో, మల్లికాయ ఆరామో. స్వేవ తిన్దుకాచీరసఙ్ఖాతాయ తిమ్బరురుక్ఖపన్తియా పరిక్ఖిత్తత్తా ‘‘తిన్దుకాచీర’’న్తి చ, ఏకావ నివాసా సాలా ఏత్థాతి ‘‘ఏకసాలకో’’తి చ వుచ్చతి. అత్థాభిసమయాతి యథావుత్తస్స దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికస్స అత్థస్స హితస్స పటిలాభతో. మానాభిసమయాతి మానప్పహానా. పీళనట్ఠోతి పీళనం తంసమఙ్గినో హింసనం, అవిప్ఫారికతాకరణం, పీళనమేవ అత్థో పీళనట్ఠో. సన్తాపోతి దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం. విపరిణామోతి జరాయ మరణేన చాతి ద్విధా విపరిణామేతబ్బతా అభిసమేతబ్బో పటివిజ్ఝితబ్బోతి అభిసమయో, సోవ అభిసమయట్ఠో, పీళనాదీని.

ఏత్థ చ ఉపసగ్గానం జోతకమత్తత్తా సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారేపి సఉపసగ్గో అభిసమయసద్దో ఉద్ధటో. తత్థ సఙ్గమవసేన పచ్చయానం ఫలుప్పాదనం పటి అయనం ఏకతో పవత్తి ఏత్థాతి సమయో, సమవాయో. వివట్టూపనిస్సయసఙ్గమే సతి ఏన్తి ఏత్థ సత్తా పవత్తన్తీతి సమయో, ఖణో. సమేతి ఏత్థ సఙ్ఖతధమ్మో, సయం వా ఏతి ఆగచ్ఛతి విగచ్ఛతి చాతి సమయో, కాలో. సమేన్తి అవయవా ఏతస్మిం, సయం వా తేసూతి సమయో, సమూహో. పచ్చయన్తరసఙ్గమే ఏతి ఆగచ్ఛతి ఏతస్మా ఫలన్తి సమయో, హేతు. సఞ్ఞావసేన విపల్లాసతో ధమ్మేసు ఏతి అభినివిసతీతి సమయో, దిట్ఠి. సమీపం అయనం ఉపగమనం సమయో, పటిలాభో. సమ్మదేవ సహితానం వాచానం అయనం విగమోతి సమయో, పహానం. సమ్మదేవ, సహితానం వా సచ్చానం అయనం జాననన్తి సమయో, పటివేధో. ఏవం తస్మిం తస్మిం అత్థే సమయసద్దస్స పవత్తి వేదితబ్బా.

ఏత్థ చ సమయసద్దస్స సామఞ్ఞేన అనేకత్థతా వుత్తా. న హి ఏకస్మిం అత్థవిసేసే వత్తమానో సద్దో తదఞ్ఞేపి వత్తతి. తస్మా అత్థా వియ తంతంవాచకా సమయసద్దాపి భిన్నా ఏవాతి గహేతబ్బా. ఏవం సబ్బత్థ అత్థుద్ధారేసు.

తత్థ తథాతి తేసు సుత్తాభిధమ్మేసు ఉపయోగభుమ్మవచనేహి. ఇధాతి వినయే, అఞ్ఞథాతి కరణవచనేన. అచ్చన్తమేవాతి నిరన్తరమేవ. భావో నామ కిరియా, కిరియాయ కిరియన్తరూపలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం, యథా ఉదయే సతి చన్దే జాతో రాజపుత్తోతి. అధికరణఞ్హీతిఆది అభిధమ్మే సమయసద్దో కాలసమూహఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు అత్థేసు వత్తతి, న వినయే వియ కాలే ఏవ, తేసు చ కాలసమూహత్థా ద్వే తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం అధికరణభావేన నిద్దిసితుం యుత్తా. ఖణసమవాయహేతుఅత్థా పన తయోపి అత్తనో భావేన ఫస్సాదీనం భావస్స ఉపలక్ఖణభావేన నిద్దిసితుం యుత్తాతి విభావనముఖేన యథావుత్తమత్థం సమత్థేతుం వుత్తం. తత్థ యస్మిఞ్హి కాలే, ధమ్మసమూహే వా సమయే అధికరణభూతే కుసలం ఉప్పన్నం, తస్మిఞ్ఞేవ కాలే, ధమ్మసమూహే వా సమయే ఫస్సాదయో హోన్తీతి ఏవం అధికరణత్థయోజనా, యస్మిం పన ఖణే, సమవాయే హేతుమ్హి వా సమయే సతి విజ్జమానే కుసలం ఉప్పన్నం, తస్మిఞ్ఞేవ ఖణాదిమ్హి సమయేపి విజ్జమానే ఫస్సాదయో హోన్తీతి భావేనభావలక్ఖణత్థయోజనా చ వేదితబ్బా.

హోతి చేత్థాతి ఏత్థ యథావుత్తఅత్థవిసయే సఙ్గహగాథా హోతి. అఞ్ఞత్రాతి సుత్తాభిధమ్మేసు. అభిలాపమత్తభేదోతి దేసనావిలాసతో సద్దమత్తేనేవ భేదో, న అత్థతో.

అవిసేసేనాతి సామఞ్ఞేన. ఇరియాపథోతిఆదీసు ఇరియాయ సబ్బద్వారికకిరియాయ పథో పవత్తనట్ఠానం తబ్బినిముత్తకమ్మస్స అభావాతి ఠానాదయో ఇరియాపథో, సోవ విహారో. బ్రహ్మభూతా సేట్ఠభూతా పరహితచిత్తాదివసప్పవత్తితో మేత్తాదయో బ్రహ్మవిహారో నామ. తదవసేసా పన మహగ్గతా సబ్బనీవరణవిగమనాదిసిద్ధేన జోతనాదిఅత్థేన దిబ్బవిహారో నామ. బ్రహ్మవిహారభావేన విసుం గహితత్తా మేత్తాదయో ఇధ అసఙ్గహితా. అరియానమేవ విహారోతి ఫలసమాపత్తియో అరియవిహారో నామ.

రుక్ఖాదిమూలేయేవ మూలసద్దస్స నిరుళ్హభావం దస్సేతుం అపరేన మూలసద్దేన విసేసేత్వా ‘‘మూలమూలే’’తి వుత్తం, యథా దుక్ఖదుక్ఖన్తి (విభ. అట్ఠ. ౧౯౦). లోభాదీనం దోసమూలాదిచిత్తాసాధారణత్తా ‘‘అసాధారణహేతుమ్హీ’’తి వుత్తం.

తత్థ సియాతి తత్థ వేరఞ్జాయన్తిఆదీసు పదేసు కస్సచి చోదనా సియాతి అత్థో. ఉభయథా నిదానకిత్తనస్స పన కిం పయోజనన్తి? ఆహ గోచరగామనిదస్సనత్థన్తిఆది. తత్థ అస్సాతి భగవతో.

కిలమోవ కిలమథో, అత్తనో అత్తభావస్స కిలమథో అత్తకిలమథో, తస్స అను అను యోగో పునప్పునం పవత్తనం అత్తకిలమథానుయోగో. వత్థుకామారమ్మణే సుఖే సమ్పయోగవసేన లీనా యుత్తా, కామతణ్హా, తంసహచరితే కామే సుఖే వా ఆరమ్మణభూతే అల్లీనా పవత్తతీతి కామసుఖల్లికా తణ్హా, తస్సా కామసుఖల్లికాయ అను అను యోగో కామసుఖల్లికానుయోగో. లోకే సంవడ్ఢభావన్తి ఆమిసోపభోగేన సంవడ్ఢితభావం. ఉప్పజ్జమానో బహుజనహితాదిఅత్థాయేవ ఉప్పజ్జతీతి యోజనా.

దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతత్తా సఙ్ఘోతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ఆహ దిట్ఠీతిఆది. ఏత్థ చ ‘‘యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తాయ దిట్ఠియా. ‘‘యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని…పే… సమాధిసంవత్తనికాని, తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౨; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తానఞ్చ సీలానం సామఞ్ఞసఙ్ఖాతేన సఙ్ఘాతో సఙ్ఘటితో సమణగణో, తేనాతి అత్థో. ‘‘దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతసఙ్ఘాతేనా’’తి వా పాఠేనేత్థ భవితబ్బం, తస్స దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞభూతేన సంహననేన సఙ్ఘాతో సమణగణో, తేనాతి అత్థో. ఏవఞ్హి పాఠే సద్దతో అత్థో యుత్తతరో హోతి. అస్సాతి మహతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స.

బ్రహ్మం అణతీతి ఏత్థ బ్రహ్మ-సద్దేన వేదో వుచ్చతి, సో మన్తబ్రహ్మకప్పవసేన తివిధో. తత్థ ఇరువేదాదయో తయో వేదా మన్తా, తే చ పధానా, ఇతరే పన సన్నిస్సితా, తేన పధానస్సేవ గహణం. మన్తే సజ్ఝాయతీతి ఇరువేదాదికే మన్తసత్థే సజ్ఝాయతీతి అత్థో. ఇరువేదాదయో హి గుత్తభాసితబ్బతాయ ‘‘మన్తా’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణో, సమితపాపత్తా సమణో’’తి యథావుత్తమత్థద్వయం ఉదాహరణద్వయేన విభావేతుం వుత్తఞ్హేతన్తిఆది వుత్తం. ‘‘సమితత్తా హి పాపానం ‘సమణో’తి పవుచ్చతీ’’తి హి ఇదం వచనం గహేత్వా ‘‘సమితపాపత్తా ‘సమణో’తి వుచ్చతీ’’తి వుత్తం, బాహితపాపోతి ఇదం పన అఞ్ఞస్మిం గాథాబన్ధే వుత్తవచనం. యథాభుచ్చగుణాధిగతన్తి యథాభూతగుణాధిగతం. సకిఞ్చనోతి సదోసో.

గోత్తవసేనాతి ఏత్థ గం తాయతీతి గోత్తం, గో-సద్దేన చేత్థ అభిధానం బుద్ధి చ వుచ్చతి. కేనచి పారిజుఞ్ఞేనాతి ఞాతిపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచి పారిజుఞ్ఞేన, పరిహానియాతి అత్థో. తతో పరన్తి వేరఞ్జాయన్తిఆదివచనం. ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఇత్థం ఇమం పకారం భూతో ఆపన్నోతి ఇత్థమ్భూతో, తస్స ఆఖ్యానం ఇత్థమ్భూతాఖ్యానం, సోయేవత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో. అథ వా ‘‘ఇత్థం ఏవంపకారో భూతో జాతో’’తి ఏవం కథనత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో, తస్మిం ఉపయోగవచనన్తి అత్థో. ఏత్థ చ అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ అభి-సద్దో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనప్పకారస్స దీపనతో, తేన యోగతో తం ఖో పన భవన్తం గోతమన్తి ఇదం ఉపయోగవచనం సామిఅత్థేపి సమానే ఇత్థమ్భూతాఖ్యానదీపనతో ‘‘ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే’’తి వుత్తం, తేనేవాహ ‘‘తస్స ఖో పన భోతో గోతమస్సాతి అత్థో’’తి.

ఇదం వుత్తం హోతి – యథా సాధు దేవదత్తో మాతరమభీతి ఏత్థ అభిసద్దయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనం కతం, ఏవమిధాపి తం ఖో పన భవన్తం గోతమం అభి ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో ఉగ్గతోతి అభిసద్దయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనన్తి. సాధు దేవదత్తో మాతరమభీతి ఏత్థ హి ‘‘దేవదత్తో మాతరమభి మాతరి విసయే మాతుయా వా సాధూ’’తి ఏవం అధికరణత్థే వా సామిఅత్థే వా భుమ్మవచనస్స సామివచనస్స వా పసఙ్గే ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకేన అభిసద్దేన యోగే ఉపయోగవచనం కతం, యథా చేత్థ దేవదత్తో మాతువిసయే మాతుసమ్బన్ధీ వా సో వుత్తప్పకారప్పత్తోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, ఏవమిధాపి భోతో గోతమస్స సమ్బన్ధీ కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనపకారప్పత్తోతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. తత్థ హి దేవదత్తగ్గహణం వియ ఇధ కిత్తిసద్దగ్గహణం, తత్థ మాతరన్తి వచనం వియ ఇధ తం ఖో పన భవన్తం గోతమన్తి వచనం, తత్థ సాధుసద్దగ్గహణం వియ ఇధ ఉగ్గతసద్దగ్గహణం వేదితబ్బం. కిత్తిసద్దోతి కిత్తిభూతో సద్దో, న కేవలోతి దస్సనత్థం విసేసితన్తి ఆహ ‘‘కిత్తి ఏవా’’తి. తతో కిత్తీతి థుతి, తస్సా పకాసకో సద్దో కిత్తిసద్దోతి దస్సేతుం ‘‘థుతిఘోసో వా’’తి వుత్తం.

సో భగవాతి ఏత్థ సోతి పసిద్ధియం, యో సో సమత్తింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా దససహస్సిలోకధాతుం కమ్పేన్తో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, సో లోకే అతిపాకటోతి ‘‘సో భగవా’’తి వుత్తం. భగవాతి చ ఇదం సత్థు నామకిత్తనం, న గుణకిత్తనం. పరతో పన భగవాతి గుణకిత్తనమేవ. ఇమినా చ ఇమినా చాతి ఏతేన అరహన్తిఆదిపదానం పచ్చేకం అనేకగుణగణం పటిచ్చ పవత్తభావం దస్సేతి.

సువిదూరవిదూరేతి ద్వీహి సద్దేహి అతివియ దూరేతి దస్సేతి, సువిదూరతా ఏవ హి విదూరతా. సవాసనానం కిలేసానం విద్ధంసితత్తాతి ఇమినా పచ్చేకబుద్ధాదీహి అసాధారణం భగవతో అరహత్తన్తి దస్సేతి తేసం వాసనాయ అప్పహీనత్తా, వాసనా చ నామ నిక్కిలేసస్సాపి సకలఞేయ్యానవబోధాదిద్వారత్తయప్పయోగవిగుణతాహేతుభూతో కిలేసనిహితో ఆకారో చిరనిగళితపాదానం నిగళమోక్ఖేపి సఙ్కుచితతాగమనహేతుకో నిగళనిహితో ఆకారో వియ. యాయ పిలిన్దవచ్ఛాదీనం వసలవోహారాదివిగుణతా హోతి, అయం వాసనాతి గహేతబ్బా. ఆరకాతి ఏత్థ ఆకారస్స రస్సత్తం క-కారస్స చ హ-కారం సానుస్సరం కత్వా నిరుత్తినయేన ‘‘అరహ’’న్తి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. ఏవం ఉపరిపి యథారహం నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యఞ్చేతం సంసారచక్కన్తి సమ్బన్ధో. పుఞ్ఞాదీతి ఆది-సద్దేన అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారే సఙ్గణ్హాతి. ఆసవా ఏవ అవిజ్జాదీనం కారణత్తా సముదయోతి ఆహ ‘‘ఆసవసముదయమయేనా’’తి. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) హి వుత్తం. విపాకకటత్తారూపప్పభేదో తిభవో ఏవ రథో, తస్మిం తిభవరథే. సంసారచక్కన్తి యథావుత్తకిలేసకమ్మవిపాకసముదయో.

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, ‘సంసారో’తి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౬౧౮; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౯౫ అపసాదనావణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౬౦; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౧౯౯; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౫౨౩; ఉదా. అట్ఠ. ౩౯; ఇతివు. అట్ఠ. ౧౪, ౫౮; థేరగా. అట్ఠ. ౧.౬౭, ౯౯; బు. వం. అట్ఠ. ౫౮; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౧౭; చూళని. అట్ఠ. ౬) –

ఏవం వుత్తో సంసారోవ చక్కం వియ పరిబ్భమనతో చక్కం, తస్స చక్కస్స సబ్బే అరా హతాతి సమ్బన్ధో. అనేనాతి భగవతా. బోధీతి ఞాణం, తం ఏత్థ మణ్డం పసన్నం జాతన్తి బోధిమణ్డో. కమ్మక్ఖయకరం ఞాణఫరసున్తి అరహత్తమగ్గఞాణం వుత్తం, తం ఛిన్దితబ్బం అభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతం కమ్మం పరిచ్ఛిన్దతీతి దస్సేతుం కమ్మక్ఖయకరవిసేసనవిసిట్ఠం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఏవం కతిపయఙ్గేహి సంసారచక్కం తదవసేసఙ్గేహి ఫలభూతనామరూపధమ్మేహి తిభవరథఞ్చ తస్మిం రథే యోజితసంసారచక్కారానం హననప్పకారఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సబ్బేహిపి ద్వాదసహి పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేహి రథవిరహితమేవ కేవలం సంసారచక్కం, తస్స అరఘాతనప్పకారభేదఞ్చ దస్సేతుం అథవాతిఆది వుత్తం. తత్థ అనమతగ్గన్తి అను అను అమతగ్గం, సబ్బథా అనుగచ్ఛన్తేహిపి అవిఞ్ఞాతకోటికన్తి అత్థో. అవిజ్జామూలకత్తా జరామరణపరియోసానత్తాతి ఇదం సఙ్ఖారాదీనం దసన్నం అరభావేన ఏకత్తం సమారోపేత్వాతి వుత్తం. న హి తేసం పచ్చేకం అవిజ్జామూలకతా జరామరణపరియోసానతా చ అత్థి తథా పటిచ్చసముప్పాదపాళియం అవుత్తత్తా. అథ వా తేసమ్పి యథారహం అత్థతో అవిజ్జామూలకత్తం, అత్తనో అత్తనో లక్ఖణభూతఖణికజరామరణవసేన తప్పరియోసానతఞ్చ సన్ధాయేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ తేసం పచ్చేకం అరభావో సిద్ధో హోతి.

ఏవం సబ్బాకారం సంసారచక్కమేవ దస్సేత్వా ఇదాని యేన ఞాణేన ఇమస్స సంసారచక్కస్స అరానం ఛేదో భగవతో సిద్ధో, తస్స ధమ్మట్ఠితిఞాణస్స ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౪; ౧.౪౫) మాతికా వుత్తత్తా భవచక్కావయవేసు అవిజ్జాదీసు పచ్చయపచ్చయుప్పన్నత్తా పరిగ్గహవసేన పవత్తిఆకారం దస్సేత్వా పరతో తస్స అత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తేన ఏవమయం అవిజ్జాహేతూతిఆదికేన పటిసమ్భిదాపాళిసహితేన (పటి. మ. ౧.౪౫) పాఠేన సరూపతో ధమ్మట్ఠితిఞాణం, తస్స చ తేసుయేవ అవిజ్జాదీసు చతుసఙ్ఖేపాదివసేన పవత్తివిభాగఞ్చ దస్సేత్వా తతో పరం ఇతి భగవాతిఆదిపాఠేన భగవతో తేన ధమ్మట్ఠితిఞాణేన పటిచ్చసముప్పాదస్స సబ్బాకారతో పటివిద్ధభావం దస్సేత్వా పున ఇమినా ధమ్మట్ఠితిఞాణేనాతిఆదినా భగవతో తేన ఞాణేన సంసారచక్కారానం విద్ధంసితభావం దస్సేతుం తత్థ దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జాతిఆది వుత్తం. తత్థ తిణ్ణం ఆయతనానన్తి చక్ఖుసోతమనాయతనానం తిణ్ణం. ఏస నయో తిణ్ణం ఫస్సానన్తిఆదీసుపి. రూపతణ్హాదివసేన ఛ తణ్హాకాయా ఏవ వేదితబ్బా.

సగ్గసమ్పత్తిన్తి కామసుగతీసు సమ్పత్తిం. తథేవాతి కాముపాదానపచ్చయా ఏవ. బ్రహ్మలోకసమ్పత్తిన్తి రూపీబ్రహ్మలోకసమ్పత్తిం. తేభూమకధమ్మవిసయస్స సబ్బస్సాపి రాగస్స కిలేసకామభావతో భవరాగోపి కాముపాదానమేవాతి ఆహ ‘‘కాముపాదానపచ్చయాయేవ మేత్తం భావేతీ’’తి. సేసుపాదానమూలికాసుపీతి దిట్ఠుపాదానసీలబ్బతుపాదానఅత్తవాదుపాదానమూలికాసుపి యోజనాసు. తత్రాయం యోజనానయో – ఇధేకచ్చో ‘‘నత్థి పరలోకో ఉచ్ఛిజ్జతి అత్తా’’తి (దీ. ని. ౧.౮౫-౮౬ అత్థతో సమానం) దిట్ఠిం గణ్హాతి, సో దిట్ఠుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆదినా, అపరో ‘‘అసుకస్మిం భవే అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి దిట్ఠిం గహేత్వా కామరూపారూపభవూపపత్తియా తం తం కుసలం కరోతీతిఆదినా చ దిట్ఠుపాదానమూలికా యోజనా, ఇమినావ నయేన అత్తవాదుపాదానమూలికా యోజనా వేదితబ్బా. అపరో ‘‘సీలేన సుద్ధి వతేన సుద్ధీ’’తి అసుద్ధిమగ్గం ‘‘సుద్ధిమగ్గో’’తి పరామసన్తో సీలబ్బతుపాదానపచ్చయా కాయేన దుచ్చరితం చరతీతిఆదినా సబ్బభవేసు సీలబ్బతుపాదానమూలికా యోజనా వేదితబ్బా.

ఇదాని యస్స సంసారచక్కారానం ఘాతనసమత్థస్స ధమ్మట్ఠితిఞాణస్స అవిజ్జాదిపచ్చయపఅగ్గహాకారం దస్సేతుం కామభవే చ అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతీతిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావో దస్సితో, తమేవ ఞాణం అవిజ్జాదీసు పవత్తిఆకారేన సద్ధిం పటిసమ్భిదామగ్గపాళిం ఆనేత్వా నిగమనవసేన దస్సేన్తో ఏవమయన్తిఆదిమాహ. విసుద్ధిమగ్గటీకాయం పన ‘‘ఇదాని య్వాయం సంసారచక్కం దస్సేన్తేన కామభవే అవిజ్జా కామభవే సఙ్ఖారానం పచ్చయో హోతీతిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయభావో సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయుప్పన్నభావో దస్సితో, తమేవ పటిసమ్భిదామగ్గపాళిం ఆనేత్వా నిగమనవసేన దస్సేన్తో ఏవమయన్తిఆదిమాహా’’తి వుత్తం. సారత్థదీపనియా వినయటీకాయపి అయమేవ పాఠో లిఖితో. తత్థ చ కామభవే చ అవిజ్జాతిఆదినా అవిజ్జాదీనం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావో సంసారచక్కం దస్సేన్తేన వుత్తో న హోతి తస్స చ అవిజ్జా నాభి, మూలత్తాతిఆదినా పుబ్బేవ దస్సితత్తా ఉపరి చక్కరూపతో పయోగత్తేన ఉపసంహారాభావా చ. ‘‘అపి చ తమేవ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావం నిగమనవసేన దస్సేన్తో’’తి చ వుత్తం, న చేత్థ పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావో నిగమనవసేన పధానత్తేన దస్సితో, అథ ఖో పచ్చయపరిగ్గహవసప్పవత్తం ధమ్మట్ఠితిఞాణమేవ యథావుత్తపచ్చయపరిగ్గహాకారస్స నిగమనవసేన దస్సితం. తథా హి ‘‘ఏవమయం అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా, ఉభోపేతే ధమ్మా హేతుసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం. అనాగతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జా హేతు…పే… ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౪౬) ధమ్మట్ఠితిఞాణమేవ పధానత్తేన దస్సితం. ‘‘అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నా’’తిఆది పన పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి (పటి. మ. మాతికా ౪; ౧.౪౫) వుచ్చమానత్తా తస్స పచ్చయపరిగ్గహాకారపరిదీపనత్థం విసయత్తేన వుత్తం, న పధానత్తేన.

అయఞ్హేత్థ అత్థో – ఏవన్తి అనన్తరే వుత్తనయేన అయం అవిజ్జా సఙ్ఖారానం హేతు, సఙ్ఖారా చ తేన హేతునా సముప్పన్నా. ఉభోపేతేతి యస్మా అయం అవిజ్జా పరపరికప్పితపకతిఇస్సరాది వియ అహేతుకా నిచ్చా ధువా న హోతి, అథ ఖో ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) వచనతో సయమ్పి సహేతుకా సఙ్ఖతా అనిచ్చాయేవ హోతి, తస్మా ఉభోపేతే అవిజ్జాసఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నాయేవ. ఇతీతి ఏవం యథావుత్తనయేన పచ్చయపరిగ్గణ్హనే యా పఞ్ఞా, తం ధమ్మానం ఠితిసఙ్ఖాతే కారణే యాథావతో పవత్తత్తా ధమ్మట్ఠితిఞాణం నామాతి.