నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

వినయపిటకే

వినయాలఙ్కార-టీకా (పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

ముత్తహారాదినయగాథా

యో లోకే లోకలోకో వరతరపరదో రాజరాజగ్గజఞ్ఞో;

ఆకాసాకారకారో పరమరతిరతో దేవదేవన్తవజ్జో.

సంసారాసారసారో సునరనమనతో మారహారన్తరట్ఠో;

లోకాలఙ్కారకారో అతిసతిగతిమా ధీరవీరత్తరమ్మో.

సీహనివత్తననయగాథా

సంసారచక్కవిద్ధంసం, సమ్బుద్ధం తం సుమానసం;

సంనమామి సుగుణేసం, సందేసితసుదుద్దసం.

అనోతత్తోదకావత్తనయగాథా

యేన విద్ధంసితా పాపా, యేన నిబ్బాపితా దరా;

యేన లోకా నిస్సరిసుం, యేన చాహం నమామి తం.

చతుదీపచక్కవత్తననయగాథా

సఙ్ఘం ససఙ్ఘం నమామి, వన్తన్తవరధమ్మజం;

మగ్గగ్గమనఫలట్ఠం, సుసంసం సుభమానసం.

అబ్యపేతచతుపాదఆదియమకగాథా

వినయం వినయం సారం, సఙ్గహం సఙ్గహం కరం;

చరియం చరియం వన్దే, పరమం పరమం సుతం.

బ్యపేతచతుపాదఆదిఅన్తయమకగాథా

పకారే బహుపకారే, సాగరే గుణసాగరే;

గరవో మమ గరవో, వన్దామి అభివన్దామి.

వత్థుత్తయే గన్థకారే, గరూసు సాదరం మయా;

కతేన నమక్కారేన, హిత్వా సబ్బే ఉపద్దవే.

సిక్ఖాకామేహి ధీరేహి, జినసాసనకారిభి;

భిక్ఖూహి వినయఞ్ఞూహి, సాదరం అభియాచితో.

వణ్ణయిస్సామి వినయ-సఙ్గహం పీతివడ్ఢనం;

భిక్ఖూనం వేనయికానం, యథాసత్తిబలం అహం.

పోరాణేహి కతా టీకా, కిఞ్చాపి అత్థి సా పన;

అతిసఙ్ఖేపభావేన, న సాధేతి యథిచ్ఛితం.

తస్మా హి నానాసత్థేహి, సారమాదాయ సాధుకం;

నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారం, కరిస్సం అత్థవణ్ణనం.

వినయాలఙ్కారం నామ, పేసలానం పమోదనం;

ఇమం పకరణం సబ్బే, సమ్మా ధారేన్తు సాధవోతి.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

వివిధవిసేసనయసమన్నాగతం కాయవాచావినయనకరణసమత్థం లజ్జిపేసలభిక్ఖూనం సంసయవినోదనకారకం యోగావచరపుగ్గలానం సీలవిసుద్ధిసమ్పాపకం జినసాసనవుడ్ఢిహేతుభూతం పకరణమిదమారభితుకామో అయమాచరియాసభో పఠమం తావ రతనత్తయపణామపణామారహభావఅభిధేయ్యకరణహేతు కరణప్పకారపకరణాభిధాననిమిత్తపయోజనాని దస్సేతుం ‘‘వత్థుత్తయం నమస్సిత్వా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ హి వత్థుత్తయం నమస్సిత్వాతి ఇమినా రతనత్తయపణామో వుత్తో పణామేతబ్బపణామఅత్థదస్సనతో. సరణం సబ్బపాణినన్తి ఇమినా పణామారహభావో పణామహేతుదస్సనతో. పాళిముత్తవినిచ్ఛయన్తి అభిధేయ్యో ఇమస్స పకరణస్స అత్థభావతో. విప్పకిణ్ణమనేకత్థాతి కరణహేతు తేనేవకారణేన పకరణస్స కతత్తా. సమాహరిత్వా ఏకత్థ, దస్సయిస్సమనాకులన్తి కరణప్పకారో తేనాకారేన పకరణస్స కరణతో. పకరణాభిధానం పన సమాహరితసద్దస్స సామత్థియతో దస్సితం సమాహరిత్వా దస్సనేనేవ ఇమస్స పకరణస్స వినయసఙ్గహఇతి నామస్స లభనతో.

నిమిత్తం పన అజ్ఝత్తికబాహిరవసేన దువిధం. తత్థ అజ్ఝత్తికం నామ కరుణా, తం దస్సనకిరియాయ సామత్థియతో దస్సితం తస్మిం అసతి దస్సనకిరియాయ అభావతో. బాహిరం నామ సోతుజనసమూహో, తం యోగావచరభిక్ఖూనన్తి తస్స కరుణారమ్మణభావతో. పయోజనం పన దువిధం పణామపయోజనపకరణపయోజనవసేన. తత్థ పణామపయోజనం నామ అన్తరాయవిసోసనపసాదజననాదికం, తం సరణం సబ్బపాణినన్తి ఇమస్స సామత్థియతో దస్సితం హేతుమ్హి సతి ఫలస్స అవినాభావతో. వుత్తఞ్హి అభిధమ్మటీకాచరియేన ‘‘గుణవిసేసవా హి పణామారహో హోతి, పణామారహే చ కతో పణామో వుత్తప్పయోజనసిద్ధికరోవ హోతీ’’తి (ధ. స. మూలటీ. ౧). పకరణపయోజనమ్పి దువిధం ముఖ్యానుసఙ్గికవసేన. తేసు ముఖ్యపయోజనం నామ బ్యఞ్జనానురూపం అత్థస్స పటివిజ్ఝనం పకాసనఞ్చ అత్థానురూపం బ్యఞ్జనస్స ఉద్దిసనం ఉద్దేసాపనఞ్చ, తం వినయే పాటవత్థాయాతి ఇమినా వుత్తం. అనుసఙ్గికపయోజనం నామ సీలాదిఅనుపాదాపరినిబ్బానన్తో అత్థో, తం సమాహరిత్వా ఏకత్థ దస్సయిస్సన్తి ఇమస్స సామత్థియేన దస్సితం ఏకత్థ సమాహరిత్వా దస్సనే సతి తదుగ్గహపరిపుచ్ఛాదినా కతపయోగస్స అనన్తరాయేన తదత్థసిజ్ఝనతోతి.

కిమత్థం పనేత్థ రతనత్తయపణామాదయో ఆచరియేన కతా, నను అధిప్పేతగన్థారమ్భోవ కాతబ్బోతి? వుచ్చతే – ఏత్థ రతనత్తయపణామకరణం తబ్బిహతన్తరాయో హుత్వా అనాయాసేన గన్థపరిసమాపనత్థం. పణామారహభావవచనం అత్తనో యుత్తపత్తకారితాదస్సనత్థం, తం విఞ్ఞూనం తోసాపనత్థం, తం పకరణస్స ఉగ్గహణత్థం, తం సబ్బసమ్పత్తినిప్ఫాదనత్థం. అభిధేయ్యకథనం విదితాభిధేయ్యస్స గన్థస్స విఞ్ఞూనం ఉగ్గహధారణాదివసేన పటిపజ్జనత్థం. కరణహేతుకథనం అకారణే కతస్స వాయామస్స నిప్ఫలభావతో తప్పటిక్ఖేపనత్థం. కరణప్పకారకథనం విదితప్పకారస్స గన్థస్స సోతూనం ఉగ్గహణాదీసు రుచిజననత్థం. అభిధానదస్సనం వోహారసుఖత్థం. నిమిత్తకథనం ఆసన్నకారణదస్సనత్థం. పయోజనదస్సనం దువిధపయోజనకామీనం సోతూనం సముస్సాహజననత్థన్తి.

రతనత్తయపణామపయోజనం పన బహూహి పకారేహి విత్థారయన్తి ఆచరియా, తం తత్థ తత్థ వుత్తనయేనేవ గహేతబ్బం. ఇధ పన గన్థగరుభావమోచనత్థం అట్ఠకథాచరియేహి అధిప్పేతపయోజనమేవ కథయిమ్హ. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాచరియేన –

‘‘నిపచ్చకారస్సేతస్స;

కతస్స రతనత్తయే;

ఆనుభావేన సోసేత్వా;

అన్తరాయే అసేసతో’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా ౭);

అయమేత్థ సముదాయత్థో, అయం పన అవయవత్థో – అహం సబ్బపాణీనం సరణం సరణీభూతం వత్థుత్తయం నమస్సామి, నమస్సిత్వా యోగావచరభిక్ఖూనం వినయే పాటవత్థాయ అనేకత్థవిప్పకిణ్ణం పాళిముత్తవినిచ్ఛయం ఏకత్థ సమాహరిత్వా అనాకులం కత్వా దస్సయిస్సం దస్సయిస్సామీతి యోజనా.

తత్థ వసన్తి ఏత్థాతి వత్థు. కిం తం? బుద్ధాదిరతనం. తఞ్హి యస్మా సరణగతా సప్పురిసా సరణగమనసమఙ్గినో హుత్వా బుద్ధాదిరతనం ఆరమ్మణం కత్వా తస్మిం ఆరమ్మణే వసన్తి ఆవసన్తి నివసన్తి, తస్మా ‘‘వత్థూ’’తి వుచ్చతి. ఆరమ్మణఞ్హి ఆధారో, ఆరమ్మణికం ఆధేయ్యోతి. ఇతో పరానిపి వత్థుసద్దస్స వచనత్థాదీని ఆచరియేహి వుత్తాని, తానిపి తత్థ తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఇధ పన గన్థవిత్థారపరిహరణత్థం ఏత్తకమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బన్తి. తిణ్ణం సమూహోతి తయం, తయో అంసా అవయవా అస్సాతి వా తయం. కిం తం? సముదాయో. వత్థూనం తయన్తి వత్థుత్తయం. కిం తం? బుద్ధాదిరతనత్తయం. నమస్సామీతి నమస్సిత్వా, అనమిన్తి నమస్సిత్వా. బుద్ధాదిరతనఞ్హి ఆరమ్మణం కత్వా చిత్తస్స ఉప్పజ్జనకాలే త్వా-పచ్చయో పచ్చుప్పన్నకాలికో హోతి, తస్మా పఠమో విగ్గహో కతో, పాళిముత్తవినిచ్ఛయం ఏకత్థ దస్సనకాలే అతీతకాలికో, తస్మా దుతియో విగ్గహో. తేనేవ చ కారణేన అత్థయోజనాయపి పచ్చుప్పన్నకాలఅతీతకాలవసేన యోజనా కతా.

సరతి హింసతీతి సరణం. కిం తం? బుద్ధాదిరతనత్తయం. తఞ్హి సరణగతానం సప్పురిసానం భయం సన్తాసం దుక్ఖం దుగ్గతివినిపాతం సంకిలేసం సరతి హింసతి వినాసేతి, తస్మా ‘‘సరణ’’న్తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హి భగవతా –

‘‘యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౬.౧౦; ౧౧.౧౧),

‘‘ఏవం బుద్ధం సరన్తానం;

ధమ్మం సఙ్ఘఞ్చ భిక్ఖవో;

భయం వా ఛమ్భితత్తం వా;

లోమహంసో న హేస్సతీ’’తి చ. (సం. ని. ౧.౨౪౯);

యస్మా పన ‘‘సరణ’’న్తి ఇదం పదం ‘‘నాథ’’న్తి పదస్స వేవచనభూతం కితసుద్ధనామపదం హోతి, న కితమత్తపదం, తస్మా ధాత్వత్థో అన్తోనీతో. ‘‘సర హింసాయ’’న్తి హి వుత్తం హింసత్థం గహేత్వా సబ్బపాణీనం సరణం హింసకం వత్థుత్తయం నమస్సిత్వా విఞ్ఞాయమానే అనిట్ఠప్పసఙ్గతో సబ్బపాణీనం సరణం సరణీభూతం నాథభూతం వత్థుత్తయం నమస్సిత్వాతి విఞ్ఞాయమానేయేవ యుజ్జతి, తేనేవ చ కారణేన అత్థయోజనాయమ్పి తథా యోజనా కతా. సబ్బ-సద్దో నిరవసేసత్థవాచకం సబ్బనామపదం. సహ అవేన యో వత్తతీతి సబ్బోతి కతే పన సకల-సద్దో వియ సముదాయవాచకం సమాసనామపదం హోతి. పాణో ఏతేసం అత్థీతి పాణినో, పాణోతి చేత్థ జీవితిన్ద్రియం అధిప్పేతం. సబ్బే పాణినో సబ్బపాణినో, తేసం సబ్బపాణీనం. ఏత్తావతా వత్థుత్తయస్స సబ్బలోకసరణభావం, తతోయేవ చ నమస్సనారహభావం, నమస్సనారహే చ కతాయనమస్సనకిరియాయ యథాధిప్పేతత్థసిద్ధికరభావం, అత్తనో కిరియాయ చ ఖేత్తఙ్గతభావం దస్సేతి.

ఏవం సహేతుకం రతనత్తయపణామం దస్సేత్వా ఇదాని పకరణారమ్భస్స సనిమిత్తం ముఖ్యపయోజనం దస్సేతుమాహ ‘‘వినయే పాటవత్థాయ, యోగావచరభిక్ఖూన’’న్తి. ఏత్థ చ వినయే పాటవత్థాయాతి ముఖ్యపయోజనదస్సనం, తందస్సనేన చ అనుసఙ్గికపయోజనమ్పి విభావితమేవ హోతి కారణే సిద్ధే కారియస్స సిజ్ఝనతో. యోగావచరభిక్ఖూనన్తి బాహిరనిమిత్తదస్సనం, తస్మిం దస్సితే అజ్ఝత్తికనిమిత్తమ్పి దీపితమేవ హోతి ఆరమ్మణే ఞాతే ఆరమ్మణికస్స ఞాతబ్బతో. తత్థ వివిధా నయా ఏత్థాతి వినయో, దువిధపాతిమోక్ఖదువిధవిభఙ్గపఞ్చవిధపాతిమోక్ఖుద్దేసపఞ్చఆపత్తిక్ఖన్ధసత్తఆపత్తిక్ఖన్ధాదయో వివిధా అనేకప్పకారా నయా ఏత్థ సన్తీతి అత్థో. అథ వా విసేసా నయా ఏత్థాతి వినయో, దళ్హీకమ్మసిథిలకరణపయోజనా అనుపఞ్ఞత్తినయాదయో విసేసా నయా ఏత్థ సన్తీతి అత్థో. అథ వా వినేతీతి వినయో. కాయో వినేతి కాయవాచాయో, ఇతి కాయవాచానం వినయనతో వినయో. వుత్తఞ్హి అట్ఠకథాయం –

‘‘వివిధవిసేసనయత్తా;

వినయనతో చేవ కాయవాచానం;

వినయత్థవిదూహి అయం;

వినయో ‘వినయో’తి అక్ఖాతో’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా);

కో సో? వినయపిటకం. తస్మిం వినయే. పటతి వియత్తభావం గచ్ఛతీతి పటు. కో సో? పణ్డితో. పటునో భావో పాటవం. కిం తం? ఞాణం. అసతి కారణానురూపం భవతీతి అత్థో. కో సో? పయోజనం. పాటవమేవ అత్థో పాటవత్థో, తస్స పాటవత్థాయ, వినయపిటకే కోసల్లఞాణపయోజనాయాతి వుత్తం హోతి. యుఞ్జనం యోగో, కమ్మట్ఠానమనసికారో. అవచరన్తీతి అవచరా, యోగే అవచరా యోగావచరా, కమ్మట్ఠానికా భిక్ఖూ. సంసారే భయం ఇక్ఖన్తీతి భిక్ఖూ, యోగావచరా చ తే భిక్ఖూ చాతి యోగావచరభిక్ఖూ, తేసం యోగావచరభిక్ఖూనం. ఏతేన వినయే పటుభావో నామ భిక్ఖూనంయేవ అత్థో హోతి, న గహట్ఠతాపసపరిబ్బాజకాదీనం. భిక్ఖూసు చ కమ్మట్ఠానే నియుత్తానం లజ్జిపేసలభిక్ఖూనంయేవ, న విస్సట్ఠకమ్మట్ఠానానం అలజ్జిభిక్ఖూనన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి.

ఏవం పకరణారమ్భస్స సనిమిత్తం పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని సహేతుకం అభిధేయ్యం దస్సేతుం ‘‘విప్పకిణ్ణమనేకత్థ, పాళిముత్తవినిచ్ఛయ’’న్తి ఆహ. తత్థ విప్పకిణ్ణం అనేకత్థాతి ఇమినా పకరణారమ్భస్స హేతుం దస్సేతి హేతుమన్తవిసేసనత్తా, ఇమస్స అనేకత్థవిప్పకిణ్ణత్తాయేవ ఆచరియస్స ఆరమ్భో హోతి, న అవిప్పకిణ్ణే సతి. వక్ఖతి హి ‘‘సమాహరిత్వా ఏకత్థ దస్సయిస్స’’న్తి (వి. సఙ్గ. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా). పాళిముత్తవినిచ్ఛయన్తి ఇమినా పకరణాభిధేయ్యం. తత్థ కిరతి విక్ఖిపతీతి కిణ్ణో, పకారేన కిణ్ణో పకిణ్ణో, వివిధేన పకిణ్ణో విప్పకిణ్ణో. కో సో? పాళిముత్తవినిచ్ఛయో, తం విప్పకిణ్ణం.

అనేకత్థాతి ఏత్థ సఙ్ఖ్యావాచకో సబ్బనామికో ఏక-సద్దో, న ఏకో అనేకే. బహ్వత్థవాచకో అనేకసద్దో. ఏకన్తఏకవచనన్తోపి ఏక-సద్దో న-ఇతినిపాతేన యుత్తత్తా బహువచనన్తో జాతోతి. తత్థ అనేకత్థ బహూసూతి అత్థో, పారాజికకణ్డట్ఠకథాదీసు అనేకేసు పకరణేసూతి వుత్తం హోతి. పోరాణటీకాయం పన అనేకత్థాతి అనేకేసు సిక్ఖాపదపదేసేసూతి అత్థో దస్సితో, ఏవఞ్చ సతి ఉపరి ‘‘సమాహరిత్వా ఏకత్థా’’తి వక్ఖమానత్తా ‘‘అనేకత్థవిప్పకిణ్ణం ఏకత్థ సమాహరిత్వా’’తి ఇమేసం పదానం సహయోగీభూతత్తా అనేకేసు సిక్ఖాపదపదేసేసు విప్పకిణ్ణం ఏకస్మిం సిక్ఖాపదపదేసే సమాహరిత్వాతి అత్థో భవేయ్య, సో చ అత్థో అయుత్తో. కస్మా? అనేకేసు పకరణేసు విప్పకిణ్ణం ఏకస్మిం పకరణే సమాహరిత్వాతి అత్థో అమ్హేహి వుత్తో. అథ పన ‘‘ఏకత్థా’’తి ఇమస్స ‘‘ఏకతో’’తి అత్థం వికప్పేత్వా అనేకేసు సిక్ఖాపదపదేసేసు విప్పకిణ్ణం ఏకతో సమాహరిత్వాతి అత్థం గణ్హేయ్య, సో అత్థో యుత్తో భవేయ్య.

పకట్ఠానం ఆళీతి పాళి, ఉత్తమానం వచనానం అనుక్కమోతి అత్థో. అథ వా అత్తత్థపరత్థాదిభేదం అత్థం పాలేతి రక్ఖతీతి పాళి, లళానమవిసేసో. కా సా? వినయతన్తి. ముచ్చతీతి ముత్తో, పాళితో ముత్తో పాళిముత్తో. ఛిన్దియతే అనేనాతి ఛయో, నీహరిత్వా ఛయో నిచ్ఛయో, విసేసేన నిచ్ఛయో వినిచ్ఛయో, ఖిలమద్దనాకారేన పవత్తో సద్దనయో అత్థనయో చ. పాళిముత్తో చ సో వినిచ్ఛయో చాతి పాళిముత్తవినిచ్ఛయో, తం పాళిముత్తవినిచ్ఛయం. ఇదఞ్చ ‘‘ఆనగరా ఖదిరవన’’న్తిఆదీసు వియ యేభుయ్యనయవసేన వుత్తం కత్థచి పాళివినిచ్ఛయస్సపి దిస్సనతో. పోరాణటీకాయం పన పాళివినిచ్ఛయో చ పాళిముత్తవినిచ్ఛయో చ పాళిముత్తవినిచ్ఛయోతి ఏవం ఏకదేససరూపేకసేసవసేన వా ఏతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బన్తి దుతియనయోపి వుత్తో, ఏవఞ్చ సతి పాళివినిచ్ఛయపాళిముత్తవినిచ్ఛయేహి అఞ్ఞస్స వినిచ్ఛయస్స అభావా కిమేతేన గన్థగరుకరేన పాళిముత్తగ్గహణేన. విసేసనఞ్హి సమ్భవబ్యభిచారే చ సతి సాత్థకం సియాతి పఠమనయోవ ఆరాధనీయో హోతి.

ఏవం సహేతుకం అభిధేయ్యం దస్సేత్వా ఇదాని కరణప్పకారం దస్సేతి ‘‘సమాహరిత్వా’’తిఆదినా. దువిధో హేత్థ కరణప్పకారో ఏకత్థసమాహరణఅనాకులకరణవసేన. సో దువిధోపి తేన పకారేన పకరణస్స కతత్తా ‘‘కరణప్పకారో’’తి వుచ్చతి. తత్థ సమాహరిస్సామీతి సమాహరిత్వా, సం-సద్దో సఙ్ఖేపత్థో, తస్మా సఙ్ఖిపియ ఆహరిస్సామీతి అత్థో. అనాగతకాలికవసేన పచ్చమానేన ‘‘దస్సయిస్స’’న్తి పదేన సమానకాలత్తా అనాగతకాలికో ఇధ త్వా-పచ్చయో వుత్తో. ఏకత్థాతి ఏకస్మిం ఇధ వినయసఙ్గహప్పకరణే. ఏకత్థాతి వా ఏకతో. దస్సయిస్సన్తి దస్సయిస్సామి, ఞాపయిస్సామీతి అత్థో. ఆకులతి బ్యాకులతీతి ఆకులో, న ఆకులో అనాకులో, పుబ్బాపరబ్యాకిణ్ణవిరహితో పాళిముత్తవినిచ్ఛయో. అనాకులన్తి పన భావనపుంసకం, తస్మా కరధాతుమయేన కత్వాసద్దేన యోజేత్వా దస్సనకిరియాయ సమ్బన్ధితబ్బం.

ఏవం రతనత్తయపణామాదికం పుబ్బకరణం దస్సేత్వా ఇదాని యే పాళిముత్తవినిచ్ఛయే దస్సేతుకామో, తేసం అనుక్కమకరణత్థం మాతికం ఠపేన్తో ‘‘తత్రాయం మాతికా’’తిఆదిమాహ. మాతికాయ హి అసతి దస్సితవినిచ్ఛయా వికిరన్తి విధంసేన్తి యథా తం సుత్తేన అసఙ్గహితాని పుప్ఫాని. సన్తియా పన మాతికాయ దస్సితవినిచ్ఛయా న వికిరన్తి న విధంసేన్తి యథా తం సుత్తేన సఙ్గహితాని పుప్ఫాని. తం తం అత్థం జానితుకామేహి మాతికానుసారేన గన్త్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితవినిచ్ఛయం పత్వా సో సో అత్థో జానితబ్బో హోతి, తస్మా సుఖగ్గహణత్థం మాతికా ఠపితా. తత్థ తత్రాతి తస్మిం పాళిముత్తవినిచ్ఛయే. అయన్తి అయం మయా వక్ఖమానా. మాతా వియాతి మాతికా. యథా హి పుత్తా మాతితో పభవన్తి, ఏవం నిద్దేసపదాని ఉద్దేసతో పభవన్తి, తస్మా ఉద్దేసో మాతికా వియాతి ‘‘మాతికా’’తి వుచ్చతి.

దివాసేయ్యాతిఆదీసు దివాసేయ్యా దివాసేయ్యవినిచ్ఛయకథా. పరిక్ఖారో పరిక్ఖారవినిచ్ఛయకథా…పే… పకిణ్ణకం పకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథాతి యోజనా. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘దివాసయనవినిచ్ఛయకథా సమత్తా’’తిఆది. ఇతి-సద్దో ఇదమత్థో వా నిదస్సనత్థో వా పరిసమాపనత్థో వా. తేసు ఇదమత్థే కా సా? దివాసేయ్యా…పే… పకిణ్ణకం ఇతి అయన్తి. నిదస్సనత్థే కథం సా? దివాసేయ్యా…పే… పకిణ్ణకం ఇతి దట్ఠబ్బాతి. పరిసమాపనత్థే సా కిత్తకేన పరిసమత్తా? దివాసేయ్యా…పే… పకిణ్ణకం ఇతి ఏత్తకేన పరిసమత్తాతి అత్థో. ఇమేసం పన దివాసేయ్యాదిపదానం వాక్యవిగ్గహం కత్వా అత్థే ఇధ వుచ్చమానే అతిపపఞ్చో భవిస్సతి, సోతూనఞ్చ దుస్సల్లక్ఖణీయో, తస్మా తస్స తస్స నిద్దేసస్స ఆదిమ్హియేవ యథానురూపం వక్ఖామ.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. దివాసేయ్యవినిచ్ఛయకథా

౧. ఏవం పాళిముత్తవినిచ్ఛయకథానం మాతికం ఠపేత్వా ఇదాని యథాఠపితమాతికానుక్కమేన నిద్దిసన్తో ‘‘తత్థ దివాసేయ్యాతి దివానిపజ్జన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తేసు మాతికాపదేసు సమభినివిట్ఠస్స ‘‘దివాసేయ్యా’’తి పదస్స ‘‘దివానిపజ్జన’’న్తి అత్థో దట్ఠబ్బోతి యోజనా. తత్థ దివా-సద్దో అహవాచకో ఆకారన్తో నిపాతో. వుత్తఞ్హి అభిధానప్పదీపికాయం ‘‘ఆనుకూల్యేతు సద్ధఞ్చ, నత్తం దోసో దివా త్వహే’’తి. సయనం సేయ్యా, కరజకాయగతరూపానం ఉద్ధం అనుగ్గన్త్వా దీఘవసేన విత్థారతో పవత్తనసఙ్ఖాతో ఇరియాపథవిసేసో. దివాకాలస్మిం సేయ్యా దివాసేయ్యా. అరుణుగ్గమనతో పట్ఠాయ యావ సూరియత్థఙ్గమనా, ఏతస్మిం కాలే సయనఇరియాపథకరణన్తి. తేనాహ ‘‘దివానిపజ్జనన్తి అత్థో’’తి.

తత్రాతి తస్మిం దివాసయనే అయం వక్ఖమానో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి యోజనా. ‘‘అనుజానామి…పే… వచనతో’’తి (పారా. ౭౭) అయం పఠమపారాజికసిక్ఖాపదస్స వినీతవత్థూసు ఆగతో భగవతా ఆహచ్చభాసితో ఞాపకపాఠో. తత్థ దివా పటిసల్లీయన్తేనాతి దివా నిపజ్జన్తేన. ద్వారం సంవరిత్వా పటిసల్లీయితున్తి ద్వారం పిదహిత్వా నిపజ్జితుం. ‘‘దివా…పే… నిపజ్జితబ్బన్తి ఞాప్యం. నను పాళియం ‘‘అయం నామ ఆపత్తీ’’తి న వుత్తా, అథ కథమేత్థ ఆపత్తి విఞ్ఞాయతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏత్థ చ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. తత్థ ఏత్థాతి ఏతస్మిం దివానిపజ్జనే. చ-సద్దో వాక్యారమ్భజోతకో, కిఞ్చాపి-సద్దో నిపాతసముదాయో, యదిపీత్యత్థో. పాళియం అయం నామ ఆపత్తీతి కిఞ్చాపి న వుత్తా, పన తథాపి అసంవరిత్వా నిపజ్జన్తస్స అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౭౭) దుక్కటం యస్మా వుత్తం, తస్మా ఏత్థ ఆపత్తి విఞ్ఞాయతీతి యోజనా. ఏవం సన్తేపి అసతి భగవతో వచనే కథం అట్ఠకథాయం వుత్తం సియాతి ఆహ ‘‘వివరిత్వా…పే… అనుఞ్ఞాతత్తా’’తి. ఏతేన భగవతో అనుజాననమ్పి తం అకరోన్తస్స ఆపత్తికారణం హోతీతి దస్సేతి.

తత్థ ‘‘ఉప్పన్నే వత్థుమ్హీతి ఇత్థియా కతఅజ్ఝాచారవత్థుస్మి’’న్తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౭౭) వుత్తం, సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౭౭) పన ‘‘మేథునవత్థుస్మిం ఉప్పన్నే’’తి వుత్తం, పోరాణటీకాయమ్పి తమేవ గహేత్వా ‘‘ఉప్పన్నే మేథునవత్థుస్మి’’న్తి వుత్తం, తదేతం విచారేతబ్బం మేథునలక్ఖణస్స అభావా. నను సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం నామ బుద్ధవిసయో, అథ కస్మా అట్ఠకథాయం దుక్కటం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘భగవతో’’తిఆది. న కేవలం ఉపాలిత్థేరాదీహి ఏవ అట్ఠకథా ఠపితా, అథ ఖో పాళితో చ అత్థతో చ బుద్ధేన భగవతా వుత్తో. న హి భగవతా అబ్యాకతం తన్తిపదం నామ అత్థి, సబ్బేసంయేవ అత్థో కథితో, తస్మా సమ్బుద్ధేనేవ తిణ్ణం పిటకానం అత్థవణ్ణనక్కమోపి భాసితోతి దట్ఠబ్బం. తత్థ తత్థ హి భగవతా పవత్తితా పకిణ్ణకదేసనాయేవ అట్ఠకథాతి.

కిం పనేత్థ ఏతం దివా ద్వారం అసంవరిత్వా నిపజ్జన్తస్స దుక్కటాపత్తిఆపజ్జనం అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా ఏవ సిద్ధం, ఉదాహు అఞ్ఞేనపీతి ఆహ ‘‘అత్థాపత్తీ’’తిఆది. ఏతం దుక్కటాపత్తిఆపజ్జనం న కేవలం అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా ఏవ సిద్ధం, అథ ఖో ‘‘అత్థాపత్తి దివా ఆపజ్జతి, నో రత్తి’’న్తి (పరి. ౩౨౩) ఇమినా పరివారపాఠేనపి సిద్ధం హోతీతి యోజనా. కతరస్మిం పన వత్థుస్మిం ఇదం సిక్ఖాపదం వుత్తన్తి? ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు వేసాలియం మహావనే కూటాగారసాలాయం దివా విహారగతో ద్వారం వివరిత్వా నిపన్నో అహోసి. తస్స అఙ్గమఙ్గాని వాతుపత్థద్ధాని అహేసుం. తేన ఖో పన సమయేన సమ్బహులా ఇత్థియో గన్ధఞ్చ మాలఞ్చ ఆదాయ విహారం ఆగమింసు విహారపేక్ఖికాయో. అథ ఖో తా ఇత్థియో తం భిక్ఖుం పస్సిత్వా అఙ్గజాతే అభినిసీదిత్వా యావదత్థం కత్వా ‘పురిసుసభో వతాయ’న్తి వత్వా గన్ధఞ్చ మాలఞ్చ ఆరోపేత్వా పక్కమింసు. భిక్ఖూ కిలిన్నం పస్సిత్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ఆకారేహి అఙ్గజాతం కమ్మనియం హోతి రాగేన, వచ్చేన, పస్సావేన, వాతేన, ఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠేన. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చహాకారేహి అఙ్గజాతం కమ్మనియం హోతి. అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం తస్స భిక్ఖునో రాగేన అఙ్గజాతం కమ్మనియం అస్స, అరహం సో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు, అనాపత్తి భిక్ఖవే తస్స భిక్ఖునో. అనుజానామి భిక్ఖవే దివా పటిసల్లీయన్తేన ద్వారం సంవరిత్వా పటిసల్లీయితు’’న్తి (పారా. ౭౭) ఏతస్మిం వత్థుస్మిం ఇదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౨. ఇదాని ద్వారవిసేసం దస్సేతుం ‘‘కీదిస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పరివత్తకద్వారమేవాతి సంవరణవివరణవసేన ఇతో చితో చ పరివత్తనయోగ్గద్వారమేవ. రుక్ఖసూచికణ్టకద్వారన్తి రుక్ఖసూచిద్వారం కణ్టకద్వారఞ్చ. ‘‘రుక్ఖసూచిద్వారకణ్టకద్వార’’మిచ్చేవ వా పాఠో. యం ఉభోసు పస్సేసు రుక్ఖత్థమ్భే నిఖనిత్వా తత్థ విజ్ఝిత్వా మజ్ఝే ద్వే తిస్సో రుక్ఖసూచియో పవేసేత్వా కరోన్తి, తం రుక్ఖసూచిద్వారం నామ. పవేసననిక్ఖమనకాలే అపనేత్వా థకనయోగ్గం ఏకాయ, బహూహి వా కణ్టకసాఖాహి కతం కణ్టకద్వారం నామ. గామద్వారస్స పిధానత్థం పదరేన వా కణ్టకసాఖాదీహి వా కతస్స కవాటస్స ఉదుక్ఖలపాసకరహితతాయ ఏకేన సంవరితుం వివరితుఞ్చ అసక్కుణేయ్యస్స హేట్ఠా ఏకం చక్కం యోజేన్తి, యేన పరివత్తమానకకవాటం సుఖథకనకం హోతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చక్కలకయుత్తద్వార’’న్తి. చక్కమేవ హి లాతబ్బత్థేన సంవరణవివరణత్థాయ గహేతబ్బత్థేన చక్కలకం, తేన యుత్తకవాటమ్పి చక్కలకం నామ, తేన యుత్తద్వారం చక్కలకయుత్తద్వారం.

మహాద్వారేసు పన ద్వే తీణి చక్కలకాని యోజేతీతి ఆహ ‘‘ఫలకేసూ’’తిఆది. కిటికాసూతి వేళుపేసికాదీహి కణ్టకసాఖాదీహి చ కతథకనకేసు. సంసరణకిటికద్వారన్తి చక్కలకయన్తేన సంసరణకిటికాయుత్తమహాద్వారం. గోప్ఫేత్వాతి ఆవుణిత్వా, రజ్జూహి గన్థేత్వా వా. ఏకం దుస్ససాణిద్వారమేవాతి ఏత్థ కిలఞ్జసాణిద్వారమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతి. వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౭౬-౭౭) పన ‘‘దుస్సద్వారం సాణిద్వారఞ్చ దుస్ససాణిద్వారం. దుస్ససాణి కిలఞ్జసాణీతిఆదినా వుత్తం సబ్బమ్పి దుస్ససాణియమేవ సఙ్గహేత్వా వుత్తం, ఏకసదిసత్తా ఏకన్తి వుత్త’’న్తి వుత్తం.

౩. ఏవం ద్వారవిసేసం దస్సేత్వా ఇదాని యత్తకేన ద్వారం సంవుతం హోతి, తం పమాణం దస్సేతుం ‘‘కిత్తకేన’’త్యాదిమాహ. తత్థ సూచీతి మజ్ఝే ఛిద్దం కత్వా పవేసితా. ఘటికాతి ఉపరి యోజితా. ఇదాని యత్థ ద్వారం సంవరిత్వా నిపజ్జితుం న సక్కా హోతి, తత్థ కాతబ్బవిధిం దస్సేతుం ‘‘సచే బహూనం వళఞ్జనట్ఠానం హోతీ’’తిఆది వుత్తం. బహూనం అవళఞ్జనట్ఠానేపి ఏకం ఆపుచ్ఛిత్వా నిపజ్జితుం వట్టతియేవ. అథ భిక్ఖూ…పే… నిసిన్నా హోన్తీతి ఇదం తత్థ భిక్ఖూనం సన్నిహితభావదస్సనత్థం వుత్తం, న సేసఇరియాపథసమఙ్గితానివత్తనత్థం, తస్మా నిపన్నేపి ఆభోగం కాతుం వట్టతి. నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తే పన ఆభోగం కాతుం న వట్టతి. అసన్తపక్ఖే ఠితత్తా రహో నిసజ్జాయ వియ ద్వారసంవరణం నామ మాతుగామానం పవేసనివారణత్థం అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘కేవలం భిక్ఖునిం వా’’తిఆది.

ఏత్థ చ తం యుత్తం, ఏవం సబ్బత్థపి యో యో థేరవాదో వా అట్ఠకథావాదో వా పచ్ఛా వుచ్చతి, సో సోవ పమాణన్తి గహేతబ్బన్తి ఇదం అట్ఠకథావచనతో అతిరేకం ఆచరియస్స వచనం. ఇతో పుబ్బాపరవచనం అట్ఠకథావచనమేవ. తత్థ తం యుత్తన్తి ‘‘కురున్దట్ఠకథాయం పన…పే… న వత్తతీ’’తి యం వచనం అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తం, తం వచనం యుత్తన్తి అత్థో. ఏవం…పే… గహేతబ్బన్తి యథా చేత్థ కురున్దియం వుత్తవచనం యుత్తం, ఏవం సబ్బత్థపి వినిచ్ఛయే యో యో థేరవాదో వా అట్ఠకథావాదో వా పచ్ఛా వుచ్చతి, సో సోవ పమాణన్తి గహేతబ్బం, పురే వుత్తో థేరవాదో వా అట్ఠకథావాదో వా పమాణన్తి న గహేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఇదం వచనం అట్ఠానే వుత్తం వియ దిస్సతి. కథం? యం తావ వుత్తం, తం యుత్తన్తి. తం ఇమస్మిం ఆపుచ్ఛనఆభోగకరణవినిచ్ఛయే అఞ్ఞస్స అయుత్తస్స అట్ఠకథావాదస్స వా థేరవాదస్స వా అభావా వత్తుం న సక్కా. న హి పుబ్బవాక్యే ‘‘భిక్ఖూ ఏవా’’తి అవధారణం కతం, అథ ఖో ఆసన్నవసేన వా పట్ఠానవసేన వా ‘‘భిక్ఖూ చీవరకమ్మం’’ఇచ్చాదికంయేవ వుత్తం. యమ్పి వుత్తం ‘‘ఏవం సబ్బత్థపీ’’త్యాది, తమ్పి అనోకాసం. ఇమస్మిం వినిచ్ఛయే అఞ్ఞస్స అట్ఠకథావాదస్స వా ఆచరియవాదస్స వా అవచనతో పురే పచ్ఛాభావో చ న దిస్సతి, అయం ‘‘పమాణ’’న్తి గహేతబ్బో, అయం ‘‘న గహేతబ్బో’’తి వత్తబ్బభావో చ.

ఉపరి పన ‘‘కో ముచ్చతి, కో న ముచ్చతీ’’తి ఇమస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జనే మహాపచ్చరివాదో చ కురున్దివాదో చ మహాఅట్ఠకథావాదో చాతి తయో అట్ఠకథావాదా ఆగతా, ఏకో మహాపదుమత్థేరవాదో, తస్మా తత్థేవ యుత్తాయుత్తభావో చ పమాణాపమాణభావో చ గహేతబ్బాగహేతబ్బభావో చ దిస్సతి, తస్మా తస్మింయేవ ఠానే వత్తబ్బం సియా, సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన పన ఆచరియాసభేన అవత్తబ్బట్ఠానే వుత్తం న సియా, తస్మా ఉపరి అట్ఠకథావాదసంసన్దనావసానే మహాపదుమత్థేరేన వుత్తన్తి ఇమస్స వచనస్స పచ్ఛతో వుత్తం సియా, తం పచ్ఛా లేఖకేహి పరివత్తేత్వా లిఖితం భవేయ్య, పారాజికకణ్డట్ఠకథాయఞ్చ ఇదం వచనం వుత్తం. టీకాయఞ్చ ఇమస్మిం ఠానే న వుత్తం, ఉపరియేవ వుత్తం, ‘‘యో చ యక్ఖగహితకో, యో చ బన్ధిత్వా నిపజ్జాపితో’’తి ఇమస్స అట్ఠకథావాదస్స పచ్ఛిమత్తా సోయేవ పమాణతో గహేతబ్బో. తథా చ వక్ఖతి ‘‘సబ్బత్థ యో యో అట్ఠకథావాదో వా థేరవాదో వా పచ్ఛా వుచ్చతి, సో సోయేవ పమాణతో దట్ఠబ్బో’’తి, తస్మా ఇదమేత్థ విచారేత్వా గహేతబ్బం.

౪. ఇదాని ద్వారం సంవరణస్స అన్తరాయే సతి అసంవరిత్వాపి నిపజ్జితుం వట్టతీతి దస్సేతుం ‘‘అథ ద్వారస్స’’త్యాదిమాహ. నిస్సేణిం ఆరోపేత్వాతి ఉపరిమతలం ఆరోపేత్వా విసఙ్ఖరిత్వా భూమియం పాతేత్వా, ఛడ్డేత్వా వా నిపజ్జితుం వట్టతి. ఇదం ఏకాబద్ధతాయ వుత్తం. ద్వేపి ద్వారాని జగ్గితబ్బానీతి ఏత్థ సచే ఏకస్మిం ద్వారే కవాటం వా నత్థి, హేట్ఠా వుత్తనయేన సంవరితుం వా న సక్కా, ఇతరం ద్వారం అసంవరిత్వా నిపజ్జితుం వట్టతి. ద్వారపాలస్సాతి ద్వారకోట్ఠకే మహాద్వారే, నిస్సేణిమూలే వా ఠత్వా ద్వారజగ్గనకస్స. పచ్ఛిమానం భారోతి ఏకాబద్ధవసేన ఆగచ్ఛన్తే సన్ధాయ వుత్తం. అసంవుతద్వారే అన్తోగబ్భే వాతి యోజేతబ్బం. బహి వాతి గబ్భతో బహి. నిపజ్జనకాలేపి…పే… వట్టతియేవాతి ఏత్థ ద్వారజగ్గనకస్స తదధీనత్తా తదా తస్స తత్థ సన్నిహితాసన్నిహితభావం అనుపధారేత్వాపి ఆభోగం కాతుం వట్టతియేవాతి వదన్తి.

యేన కేనచి పరిక్ఖిత్తేతి ఏత్థ పరిక్ఖేపస్స ఉబ్బేధతో పమాణం సహసేయ్యప్పహోనకే వుత్తసదిసమేవ. వుత్తఞ్హి సమన్తపాసాదికాయం (పాచి. అట్ఠ. ౫౧) ‘‘యఞ్హి సేనాసనం ఉపరి పఞ్చహి ఛదనేహి అఞ్ఞేన వా కేనచి సబ్బమేవ పటిచ్ఛన్నం, అయం సబ్బచ్ఛన్నా నామ సేయ్యా…పే… యం పన సేనాసనం భూమితో పట్ఠాయ యావ ఛదనం ఆహచ్చ పాకారేన వా అఞ్ఞేన వా కేనచి అన్తమసో వత్థేనపి పరిక్ఖిత్తం, అయం సబ్బపరిచ్ఛన్నా నామ సేయ్యా. ఛదనం అనాహచ్చ సబ్బన్తిమేన పరియాయేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధేన పాకారాదినా పరిక్ఖిత్తాపి సబ్బపరిచ్ఛన్నాయేవాతి కురున్దట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి. ‘‘దియడ్ఢహత్థుబ్బేధో వడ్ఢకిహత్థేన గహేతబ్బో’’తి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౫౧) విమతివినోదనియఞ్చ (వి. వి. టీ. పాచిత్తియ ౨.౫౦-౫౧) వుత్తం. మహాపరివేణన్తి మహన్తం అఙ్గణం. తేన బహుజనసఞ్చరణట్ఠానం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘మహాబోధీ’’తిఆది.

అరుణే ఉగ్గతే వుట్ఠాతి, అనాపత్తి అనాపత్తిఖేత్తభూతాయ రత్తియా సుద్ధచిత్తేన నిపన్నత్తా. పబుజ్ఝిత్వా పున సుపతి, ఆపత్తీతి అరుణే ఉగ్గతే పబుజ్ఝిత్వా అరుణుగ్గమనం ఞత్వా వా అఞత్వా వా అనుట్ఠహిత్వా సయితసన్తానేన సుపతి, ఉట్ఠహిత్వా కత్తబ్బస్స ద్వారసంవరణాదినో అకతత్తా అకిరియసముట్ఠానా ఆపత్తి హోతి అనాపత్తిఖేత్తే కతనిపజ్జనకిరియాయ అనఙ్గత్తా. అయఞ్హి ఆపత్తి ఈదిసే ఠానే అకిరియా, దివా ద్వారం అసంవరిత్వా నిపజ్జనక్ఖణే కిరియాకిరియా చ అచిత్తకా చాతి వేదితబ్బా. పురారుణా పబుజ్ఝిత్వాపి యావ అరుణుగ్గమనా సయన్తస్సపి పురిమనయేన ఆపత్తియేవ.

అరుణే ఉగ్గతే వుట్ఠహిస్సామీతి…పే… ఆపత్తియేవాతి ఏత్థ కదా అస్స ఆపత్తీతి? వుచ్చతే – న తావ రత్తియం, ‘‘దివా ఆపజ్జతి, నో రత్తి’’న్తి (పరి. ౩౨౩) వుత్తత్తా అనాదరియదుక్కటా న ముచ్చతీతి వుత్తదుక్కటం పన దివాసయనదుక్కటమేవ న హోతి అనాదరియదుక్కటత్తా ఏవ. ‘‘అరుణుగ్గమనే పన అచిత్తకం అకిరియసముట్ఠానం ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బ’’న్తి విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. ౧.౭౭) వుత్తం, సారత్థదీపనియమ్పి (సారత్థ. టీ. పారాజిక ౨.౭౭) ‘‘యథాపరిచ్ఛేదమేవ వుట్ఠాతీతి అరుణే ఉగ్గతేయేవ ఉట్ఠహతి. తస్స ఆపత్తీతి అసుద్ధచిత్తేనేవ నిపన్నత్తా నిద్దాయన్తస్సపి అరుణే ఉగ్గతే దివాపటిసల్లానమూలికా ఆపత్తి. ‘ఏవం నిపజ్జన్తో అనాదరియదుక్కటాపి న ముచ్చతీ’తి వుత్తత్తా అసుద్ధచిత్తేన నిపజ్జన్తో అరుణుగ్గమనతో పురేతరం ఉట్ఠహన్తోపి అనుట్ఠహన్తోపి నిపజ్జనకాలేయేవ అనాదరియదుక్కటం ఆపజ్జతి, దివాపటిసల్లానమూలికం పన దుక్కటం అరుణేయేవ ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తం, తస్మా ఏవం నిపజ్జన్తస్స ద్వే దుక్కటాని ఆపజ్జన్తీతి వేదితబ్బం.

సచే ద్వారం సంవరిత్వా అరుణే ఉగ్గతే ఉట్ఠహిస్సామీతి నిపజ్జతి, ద్వారే చ అఞ్ఞేహి అరుణుగ్గమనకాలే వివటేపి తస్స అనాపత్తియేవ ద్వారపిదహనస్స రత్తిదివాభాగేసు విసేసాభావా. ఆపత్తిఆపజ్జనస్సేవ కాలవిసేసో ఇచ్ఛితబ్బో, న తప్పరిహారస్సాతి గహేతబ్బం. ‘‘ద్వారం సంవరిత్వా రత్తిం నిపజ్జతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౭౭) హి వుత్తం. దివా సంవరిత్వా నిపన్నస్స కేనచి వివటేపి ద్వారే అనాపత్తియేవ, అత్తనాపి అనుట్ఠహిత్వావ సతి పచ్చయే వివటేపి అనాపత్తీతి వదన్తి, ఇదమ్పి విమతివినోదనియమేవ (వి. వి. టీ. ౧.౭౭) వుత్తం.

యథాపరిచ్ఛేదమేవ వుట్ఠాతీతి అరుణే ఉగ్గతేయేవ వుట్ఠాతి, ఆపత్తియేవాతి మూలాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. అనాదరియఆపత్తి పన పురారుణా ఉట్ఠితస్సపి తస్స హోతేవ ‘‘దుక్కటా న ముచ్చతీ’’తి వుత్తత్తా. దుక్కటా న ముచ్చతీతి చ పురారుణా ఉట్ఠహిత్వా మూలాపత్తియా ముత్తోపి అనాదరియదుక్కటా న ముచ్చతీతి అధిప్పాయో.

౫. నిద్దావసేన నిపజ్జతీతి నిద్దాభిభూతతాయ ఏకపస్సేన నిపజ్జతి. ‘‘నిద్దావసేన నిపజ్జతీ’’తి వోహారవసేన వుత్తం, పాదానం పన భూమితో అమోచితత్తా అయం నిపన్నో నామ హోతీతి తేనేవ అనాపత్తి వుత్తా. అపస్సాయ సుపన్తస్సాతి కటిట్ఠితో ఉద్ధం పిట్ఠికణ్టకే అప్పమత్తకం పదేసం భూమిం అఫుసాపేత్వా సుపన్తస్స. కటిట్ఠిం పన భూమిం ఫుసాపేన్తస్స సయనం నామ న హోతి. పిట్ఠిపసారణలక్ఖణా హి సేయ్యా దీఘా, వన్దనాదీసుపి తిరియం పిట్ఠికణ్టకానం పసారితత్తా నిపజ్జనమేవాతి ఆపత్తి పరిహరితబ్బావ. వన్దనాపి హి పాదమూలే నిపజ్జతీతిఆదీసు నిపజ్జనమేవ వుత్తా. సహసా వుట్ఠాతీతి పక్ఖలితా పతితో వియ సహసా వుట్ఠాతి, తస్సపి అనాపత్తి పతనక్ఖణే అవిసయత్తా, విసయే జాతే సహసా వుట్ఠితత్తా చ. యస్స పన విసఞ్ఞితాయ పచ్ఛాపి అవిసయో ఏవ, తస్స అనాపత్తియేవ పతనక్ఖణే వియ. తత్థేవ సయతి, న వుట్ఠాతీతి ఇమినా విసయేపి అకరణం దస్సేతి, తేనేవ తస్స ఆపత్తీతి వుత్తం.

ఇదాని అట్ఠకథావాదసంసన్దనం కాతుం ‘‘కో ముచ్చతి, కో న ముచ్చతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ మహాపచ్చరియన్తిఆదీసు పచ్చరీతి ఉళుమ్పం వుచ్చతి, తస్మిం నిసీదిత్వా కతత్తా తమేవ నామం జాతం. కురున్దివల్లివిహారో నామ అత్థి, తత్థ కతత్తా కురున్దీతి నామం జాతం. మహాఅట్ఠకథా నామ సఙ్గీతిత్తయమారుళ్హా తేపిటకస్స బుద్ధవచనస్స అట్ఠకథా. యా మహామహిన్దత్థేరేన తమ్బపణ్ణిదీపం ఆభతా, తమ్బపణ్ణియేహి థేరేహి పచ్ఛా సీహళభాసాయ అభిసఙ్ఖతా చ హోతి. ఏకభఙ్గేనాతి ఏకపస్సభఞ్జనేన పాదే భూమితో అమోచేత్వా ఏకపస్సేన సరీరం భఞ్జిత్వా నిపన్నోతి వుత్తం హోతి. మహాఅట్ఠకథాయం పన మహాపదుమత్థేరేన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తేన మహాఅట్ఠకథాయ లిఖితమహాపదుమత్థేరవాదే ‘‘అయ’’న్తి దస్సేతి. ‘‘ముచ్ఛిత్వా పతితత్తా అవిసయత్తా ఆపత్తి న దిస్సతీ’’తి థేరేన వుత్తం. ఆచరియా పన యథా యక్ఖగహితకో బన్ధిత్వా నిపజ్జాపితో చ పరవసో హోతి, ఏవం అపరవసత్తా ముచ్ఛిత్వా పతితో కఞ్చికాలం జానిత్వా నిపజ్జతీతి అనాపత్తిం న వదన్తి, విసఞ్ఞితే పన సతి అనాపత్తియేవ.

ద్వే జనాతిఆది మహాఅట్ఠకథాయమేవ వచనం, తదేవ పచ్ఛా వుత్తత్తా పమాణం. యక్ఖగహితగ్గహణేనేవ చేత్థ విసఞ్ఞిభూతోపి సఙ్గహితో, ఏకభఙ్గేన నిపన్నో పన అనిపన్నత్తా ఆపత్తితో ముచ్చతియేవాతి గహేతబ్బం. సారత్థదీపనియఞ్చ (సారత్థ. టీ. ౨.౭౭) ‘‘యో చ యక్ఖగహితకో, యో చ బన్ధిత్వా నిపజ్జాపితో’’తి ఇమస్స అట్ఠకథావాదస్స పచ్ఛిమత్తా సోయేవ పమాణతో గహేతబ్బో, తథా చ వక్ఖతి ‘‘సబ్బత్థ యో యో అట్ఠకథావాదో వా పచ్ఛా వుచ్చతి, సో సోయేవ పమాణతో గహేతబ్బో’’తి. ఇమస్మిం ఠానే ఇమస్స అట్ఠకథాపాఠస్స ఆనీతత్తా ఇమస్మిం వినయసఙ్గహప్పకరణేపి ఇమస్మింయేవ ఠానే సో పాఠో వత్తబ్బోతి నో ఖన్తి. ఏత్థ చ ‘‘రత్తిం ద్వారం వివరిత్వా నిపన్నో అరుణే ఉగ్గతే ఉట్ఠాతి, అనాపత్తీ’’తిఆదివచనతో అరుణుగ్గమనే సంసయవినోదనత్థం అరుణకథా వత్తబ్బా. తత్రిదం వుచ్చతి –

‘‘కో ఏస అరుణో నామ;

కేన సో అరుణో భవే;

కీదిసో తస్స వణ్ణా తు;

సణ్ఠానం కీదిసం భవే.

‘‘కిస్మిం కాలే చ దేసే చ, అరుణో సముగచ్ఛతి;

కిం పచ్చక్ఖసిద్ధో ఏసో, ఉదాహు అనుమానతో’’తి.

తత్థ కో ఏస అరుణో నామాతి ఏత్థ ఏస అరుణో నామ సూరియస్స పభావిసేసో. వుత్తఞ్హేతం అభిధానప్పదీపికాయం –

‘‘సూరస్సోదయతో పుబ్బుట్ఠితరంసి సియారుణో’’తి;

తట్టీకాయఞ్చ ‘‘సూరస్స ఉదయతో పుబ్బే ఉట్ఠితరంసి అరుణో నామ సియా’’తి. విమతివినోదనీనామికాయం వినయటీకాయఞ్చ (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౩) ‘‘అరుణోతి చేత్థ సూరియుగ్గమనస్స పురేచరో వడ్ఢనఘనరత్తో పభావిసేసోతి దట్ఠబ్బో’’తి వుత్తం, తస్మా సూరియప్పభాయేవ అరుణో నామ, న అఞ్ఞోతి దట్ఠబ్బం. కేన సో అరుణో భవేతి ఏత్థ అరుణో వణ్ణో అస్సాతి అరుణో, కిఞ్చిరత్తవణ్ణసమన్నాగతోతి అత్థో. అథ వా అరతి గచ్ఛతి రత్తవణ్ణభావేన పవత్తతీతి అరుణో. వుత్తఞ్హేతం అభిధానప్పదీపికాటీకాయం ‘‘అరుణవణ్ణతాయ అరతి గచ్ఛతీతి అరుణో’’తి. కీదిసో తస్స వణ్ణోతి ఏత్థ అబ్యత్తరత్తవణ్ణో తస్స వణ్ణో భవే. వుత్తఞ్హి అభిధానప్పదీపికాయం ‘‘అరుణో కిఞ్చిరత్తోథా’’తి. తట్టీకాయఞ్చ ‘‘కిఞ్చిరత్తో అబ్యత్తరత్తవణ్ణో అరుణో నామ యథా మచ్ఛస్స అక్ఖీ’’తి. విమతివినోదనియఞ్చ (వి. వి. టీ. ౧.౪౬౩) ‘‘వడ్ఢనఘనరత్తో పభావిసేసో’’తి, తస్మా సూరియస్స రత్తప్పభాయేవ అరుణో నామ, న సేతప్పభాదయోతి దట్ఠబ్బం. యది ఏవం పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకవణ్ణనాయ విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౩౮౩) ‘‘పాళియం పన నన్దిముఖియాతి ఓదాతదిసాముఖతాయ తుట్ఠముఖియా’’తి వుత్తం, తం కథం యుజ్జేయ్యాతి, నో న యుజ్జేయ్య. తత్థ హి అరుణుగ్గతకాలే అరుణోభాసేన ఓదాతదిసాముఖభావో వుత్తో, న అరుణోభాసస్స ఓదాతభావో. వుత్తఞ్హేతం ఉదానట్ఠకథాయం (ఉదా. అట్ఠ. ౨౩) ‘‘నన్దిముఖియాతి అరుణస్స ఉగ్గతత్తా ఏవ అరుణోభాయ సూరియాలోకూపజీవినో సత్తే నన్దాపనముఖియా రత్తియా జాతాయ విభాయమానాయాతి అత్థో’’తి.

జాతకట్ఠకథాయఞ్చ –

‘‘జిఘఞ్ఞరత్తిం అరుణస్మిముహతే;

యా దిస్సతి ఉత్తమరూపవణ్ణినీ;

తథూపమా మం పటిభాసి దేవతే;

ఆచిక్ఖ మే తం కతమాసి అచ్ఛరా’’తి. (జా. అట్ఠ. ౫.౨౧.౨౫౪);

ఇమస్స గాథాయ అత్థవణ్ణనాయం ‘‘తత్థ జిఘఞ్ఞరత్తిన్తి పచ్ఛిమరత్తిం, రత్తిపరియోసానేతి అత్థో. ఉహతేతి అరుణే ఉగ్గతే. యాతి యా పురత్థిమా దిసా రత్తవణ్ణతాయ ఉత్తమరూపధరా హుత్వా దిస్సతీ’’తి. ఏవం అరుణుగ్గతసమయే పురత్థిమదిసాయ రత్తవణ్ణతా వుత్తా, తస్మా తస్మిం సమయే అరుణస్స ఉట్ఠితత్తా పురత్థిమాయ దిసాయ రత్తభాగో సూరియాలోకస్స పత్థటత్తా సేసదిసానం ఓదాతభావో విఞ్ఞాయతి.

సణ్ఠానం కీదిసం భవేతి ఏత్థ అరుణస్స పాటేక్కం సణ్ఠానం నామ నత్థి రస్మిమత్తత్తా. యత్తకం పదేసం ఫరతి, తత్తకం తస్స సణ్ఠానన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా పురత్థిమదిసాసణ్ఠానం. వుత్తఞ్హి జాతకట్ఠకథాయం (జా. అట్ఠ. ౫.౨౧.౨౫౫) ‘‘పురత్థిమదిసా రత్తవణ్ణతాయ ఉత్తమరూపధరా హుత్వా దిస్సతీ’’తి.

కిస్మిం కాలే చ దేసే చ, అరుణో సముగచ్ఛతీతి ఏత్థ ఏస అరుణో సూరియుగ్గమనస్స పురే కాలే పురత్థిమదిసాయం ఉగ్గచ్ఛతి. వుత్తఞ్హేతం ఉదానట్ఠకథాయం (ఉదా. అట్ఠ. ౨౩) ‘‘ఉద్ధస్తే అరుణేతి ఉగ్గతే అరుణే, అరుణో నామ పురత్థిమదిసాయం సూరియోదయతో పురేతరమేవ ఉట్ఠితోభాసో’’తి. అభిధానప్పదీపికాయఞ్చ ‘‘సూరస్సోదయతో పుబ్బుట్ఠితరంసీ’’తి.

కిం పచ్చక్ఖసిద్ధో ఏసో, ఉదాహు అనుమానతోతి ఏత్థ అయం అరుణో నామ పచ్చక్ఖసిద్ధో ఏవ, న అనుమానసిద్ధో. కస్మా విఞ్ఞాయతీతి చే? చక్ఖువిఞ్ఞాణగోచరవణ్ణాయతనభావతో. అక్ఖస్స పతీతి పచ్చక్ఖం, చక్ఖురూపానం అభిముఖభావేన ఆపాథగతత్తా చక్ఖువిఞ్ఞాణం హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩, ౪౪, ౪౫, సం. ని. ౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭), తస్మా అయం అరుణవణ్ణో చక్ఖునా దిస్వా జానితబ్బతో పచ్చక్ఖసిద్ధోయేవ హోతి, న ఏవం సతి ఏవం భవేయ్యాతి అనుమానేన పునప్పునం చిన్తనేన సిద్ధోతి. ఇమం పఞ్హవిస్సజ్జనం సాధుకం మనసి కరిత్వా పణ్డితేహి రత్తోభాసోయేవ అరుణోతి పచ్చేతబ్బో సల్లక్ఖేతబ్బోతి.

కస్మా పన ఇమస్మిం ఠానే అరుణకథా వుత్తాతి? ఇమిస్సా అరుణకథాయ మహావిసయభావతో. కథం? ఉపోసథికా ఉపాసకా చ ఉపాసికాయో చ అరుణుగ్గమనం తథతో అజానన్తా అనుగ్గతేయేవ అరుణే ఉగ్గతసఞ్ఞాయ ఖాదనీయం వా ఖాదన్తి, భోజనీయం వా భుఞ్జన్తి, మాలాగన్ధాదీని వా ధారేన్తి, తతో తేసం సీలం భిజ్జతి. సామణేరా తథేవ వికాలభోజనం భుఞ్జిత్వా సీలవినాసం పాపుణన్తి. నిస్సయపటిపన్నకా భిక్ఖూ ఆచరియుపజ్ఝాయేహి వినా బహిసీమే చరన్తా నిస్సయప్పస్సమ్భనం పాపుణన్తి, అన్తోవస్సే భిక్ఖూ ఉపచారసీమతో బహిగచ్ఛన్తా వస్సచ్ఛేదం, తేచీవరికా భిక్ఖూ అబద్ధసీమాయం చీవరేన విప్పవసన్తా నిస్సగ్గియపాచిత్తియం, తథా సత్తబ్భన్తరసీమాయం, సహసేయ్యప్పహోనకట్ఠానే అనుపసమ్పన్నమాతుగామేహి సహ సయన్తా పాచిత్తియం, తథా యావకాలికం భుఞ్జన్తా భిక్ఖూ, పారివాసికాదయో వత్తం నిక్ఖిపన్తా రత్తిచ్ఛేదం. ఏవమాదిఅనేకాదీనవసమ్భవతో లజ్జిపేసలానం భిక్ఖూనం తథతో అరుణుగ్గమనస్స జాననత్థం వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

కేచి పన భిక్ఖూ అడ్ఢరత్తిసమయే ఘటిసుఞ్ఞత్తా అడ్ఢరత్తికాలం అతిక్కమ్మ అఞ్ఞదివసో హోతి, తస్మా తస్మిం కాలే అరుణం ఉట్ఠితం నామ హోతీతి మఞ్ఞమానా అడ్ఢరత్తిం అతిక్కమ్మ ఖాదనీయభోజనీయాదీని భుఞ్జన్తి, తే పన బుద్ధసమయం అజానన్తా వేదసమయమేవ మనసి కరోన్తా ఏవం కరోన్తి, తస్మా తేసం తంకరణం పమాణం న హోతి. బహవో పన భిక్ఖూ అరుణస్స పచ్చక్ఖభావం అజానన్తా అనుమానవసేన చిన్తితుఞ్చ అసక్కోన్తా అనుస్సవవసేనేవ పరవచనం సద్దహన్తా అమ్హాకం ఆచరియా అరుణుగ్గమనవేలాయం ఉట్ఠాయ గచ్ఛన్తా సూరియుగ్గమనవేలాయం ద్విసహస్సదణ్డప్పమాణం ఠానం పాపుణన్తి, తిసహస్సదణ్డప్పమాణం ఠానం పాపుణన్తీతి చ వదన్తి. ఇమమ్హా విహారా అసుకం నామ విహారం అసుకం నామ చేతియం అసుకం నామ గామం పాపుణన్తీతిఆదీని చ వదన్తీతి ఏవం అనుస్సవవచనం వదన్తి, తమ్పి అప్పమాణం. కస్మా? అద్ధానం నామ బలవన్తస్స జవసమ్పన్నస్స చ రస్సం హోతి, దుబ్బలస్స సన్తస్స చ దీఘం హోతి. వుత్తఞ్హి భగవతా –

‘‘దీఘా జాగరతో రత్తి, దీఘం సన్తస్స యోజనం;

దీఘో బాలాన సంసారో, సద్ధమ్మం అవిజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౬౦);

తస్మా అద్ధానం నామ సబ్బేసం ఏకసదిసం న హోతీతి అరుణుగ్గమనస్స లక్ఖణం భవితుం న సక్కా, న చ తే ఆయస్మన్తో పిటకత్తయతో కిఞ్చి సాధకభూతం వచనం ఆహరన్తి, అసక్ఖికం అడ్డం కరోన్తి వియ యథాజ్ఝాసయమేవ వదన్తీతి పమాణం న హోతి.

అఞ్ఞే పన –

‘‘అతీతరత్తియా యామో;

పచ్ఛిమోడ్ఢమముస్స వా;

భావినియాదిప్పహారో;

తదడ్ఢం వాజ్జతేహ్య హోతి –

కచ్చాయనసారప్పకరణాగతం గాథం వత్వా అతీతరత్తియా పచ్ఛిమో యామో అజ్జ పరియాపన్నో, తస్మా పచ్ఛిమయామస్స ఆదితో పట్ఠాయ అరుణం ఉగ్గచ్ఛతీ’’తి వదన్తి. అయం వాదో సకారణసఞ్ఞాపకత్తా పురిమేహి బలవా హోతి, ఏవం సన్తేపి అయుత్తోయేవ. కస్మా? అయఞ్హి గాథా బాహిరసద్దసత్థే జఙ్గదాసప్పకరణే వుత్తనయేన అజ్జ భవా అజ్జతనీతి వుత్తఅజ్జవోహారస్స పవత్తనకాలం దస్సేతుం వుత్తా, న పిటకత్తయే వుత్తస్స అరుణుగ్గమనస్స కాలం దస్సేతుం, తస్మా అఞ్ఞసాధ్యస్స అఞ్ఞసాధకేన సాధితత్తా అయుత్తోయేవ.

అపరే పన ‘‘పహారో యామసఞ్ఞితో’’తి అభిధానప్పదీపికాయం వుత్తత్తా పహారయామసద్దానం ఏకత్థత్తా తత్థేవ ‘‘తియామా సంవరీ భవే’’తి వుత్తత్తా రత్తియా చ తియామభావతో పాళియఞ్చ (ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౩) ‘‘అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పచ్ఛిమో యామో, ఉద్ధస్తో అరుణో’’తి ఆగతత్తా ఇదాని రత్తియా చతూసు పహారేసు తతియప్పహారస్స అవసానే అరుణో ఉగ్గతో, తస్మా అవసేసఏకప్పహారమత్తో కాలో దివసభాగం భజతీతి వదేయ్యుం, అయం వాదో తతియవాదతోపి బలవతరో. కస్మా? ఞాపకఞాప్యానం అనురూపభావతో. తథా హి ‘‘పహారో యామసఞ్ఞితో’’తి అయం ఞాపకో పహారయామానం ఏకత్థభావస్స అనురూపో, ‘‘తియామా సంవరీభవే’’తి అయం రత్తియా తియామభావస్స, ‘‘పాళియఞ్చా’’తిఆది తతియప్పహారస్స అవసానే అరుణుగ్గమనస్స, తథాపి అయుత్తోయేవ హోతి. కస్మా? ‘‘అవసేసఏకప్పహారమత్తో కాలో దివసభాగం భజతీ’’తి వచనస్స విరుద్ధత్తా. మజ్ఝిమదేసే హి దసఘటికాపమాణస్స కాలస్స ఏకప్పహారత్తా సబ్బా రత్తి తియామావ హోతి, న చతుయామా, ఇదాని పన పచ్చన్తవిసయేసు సత్తట్ఠఘటికామత్తస్స కాలస్స ఏకప్పహారకతత్తా చతుప్పహారా భవతి, తస్మా మజ్ఝిమదేసవోహారం గహేత్వా అభిధానప్పదీపికాయఞ్చ ‘‘తియామా సంవరీ భవే’’తి వుత్తం, పాళియఞ్చ (ఉదా. ౪౫; చూళవ. ౩౮౩) ‘‘నిక్ఖన్తో పచ్ఛిమో యామో, ఉద్ధస్తో అరుణో’’తి, తస్మా రత్తిపరియోసానేయేవ అరుణో ఉగ్గతోతి దట్ఠబ్బో. తథా హి వుత్తం విమతివినోదనియం (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౨౦౧) ‘‘తథా పారివాసికాదీనమ్పి అరుణం అనుట్ఠాపేత్వా వత్తం నిక్ఖిపన్తానం రత్తిచ్ఛేదో వుత్తో, ఉగ్గతే అరుణే నిక్ఖిపితబ్బన్తి హి వుత్త’’న్తి.

సహసేయ్యసిక్ఖాపదేపి (పాచి. ౫౨-౫౪) ‘‘అనుపసమ్పన్నేహి సహ నివుత్థభావపరిమోచనత్థం పురారుణా నిక్ఖమిత్వా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం చీవరవిప్పవాసాదీసు చ సబ్బత్థ రత్తిపరియోసానే ఆగమనవసేన అరుణుగ్గమనం దస్సితం, న అతీతారుణవసేనాతి. జాతకట్ఠకథాయమ్పి (జా. అట్ఠ. ౫.౨౧.౨౫౫) ‘‘రత్తిపరియోసానేతి అత్థో’’తి. న కేవలం మజ్ఝిమదేసేసు రత్తియాయేవ తిప్పహారభావో హోతి, అథ ఖో దివసస్సపి. తథా హి వుత్తం అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అభిధమ్మదేసనాపరియోసానఞ్చ తేసం భిక్ఖూనం సత్తప్పకరణఉగ్గహణఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ హోతీ’’తి, మూలటీకాయఞ్చ (ధ. స. మూలటీ. నిదానకథావణ్ణనా) ‘‘ఏకప్పహారేనాతి ఏత్థ పహారోతి దివసస్స తతియభాగో వుచ్చతీ’’తి, తస్మా ఏకో రత్తిదివో ఛప్పహారో హోతీతి విఞ్ఞాయతి. ఏవం మజ్ఝిమదేసవోహారేన తియామసఙ్ఖాతస్స తిప్పహారస్స అవసానే సబ్బరత్తిపరియోసానే ఉట్ఠితం అరుణం పచ్చన్తదేసవోహారేన తిప్పహారస్స అవసానేతి గహేత్వా ఏకప్పహారావసేసకాలే అరుణో ఉగ్గతోతి వుత్తత్తా అయమ్పి వాదో అయుత్తోయేవ హోతీతి దట్ఠబ్బో.

బహవో పన పణ్డితా ‘‘ఖుద్దసిక్ఖానిస్సయే వుత్తం –

‘సేతరుణఞ్చ పఠమం, దుతియం నన్దియావట్టం;

తతియం తమ్బవణ్ణఞ్చ, చతుత్థం గద్రభం ముఖ’న్తి. –

ఇమం గాథం నిస్సాయ ఏకరత్తియం అరుణో చతుక్ఖత్తుం ఉట్ఠహతి, తత్థ పఠమం సేతవణ్ణం హోతి, దుతియం నన్దియావట్టపుప్ఫవణ్ణం హోతి, తతియం తమ్బవణ్ణం హోతి, చతుత్థం గద్రభముఖవణ్ణం హోతీ’’తి వత్వా రత్తోభాసతో పురేతరం అతీతరత్తికాలేయేవ వత్తనిక్ఖిపనాదికమ్మం కరోన్తి. తేసం తం కరణం అనిసమ్మకారితం ఆపజ్జతి. అయఞ్హి గాథా నేవ పాళియం దిస్సతి, న అట్ఠకథాయం, న టీకాసు, కేవలం నిస్సయే ఏవ, నిస్సయేసు చ ఏకస్మింయేవ ఖుద్దసిక్ఖానిస్సయే దిస్సతి, న అఞ్ఞనిస్సయేసు, తత్థాపి నేవ పుబ్బాపరసమ్బన్ధో దిస్సతి, న హేతుఫలాదిభావో, న చ లిఙ్గనియమోతి న నిస్సయకారాచరియేన ఠపితా భవేయ్య, అథ ఖో పచ్ఛా అఞ్ఞేహి లేఖకేహి వా అత్తనో ఇచ్ఛానురూపం లిఖితా భవేయ్య, తస్మా అయం గాథా కుతో ఆభతా పాళితో వా అట్ఠకథాతో వా టీకాతో వా వినయతో వా సుత్తన్తతో వా అభిధమ్మతో వాతి పభవం అపరియేసిత్వా నిస్సయే దిట్ఠమత్తమేవ సారతో గహేత్వా పాళియట్ఠకథాటీకాసు వుత్తవచనం అనిసామేత్వా కతత్తా అనిసమ్మకారితం ఆపజ్జతి.

తత్రాయం పాళి ‘‘తేన ఖో పన సమయేన బుద్ధో భగవా సీతాసు హేమన్తికాసు రత్తీసు అన్తరట్ఠకాసు హిమపాతసమయే రత్తిం అజ్ఝోకాసే ఏకచీవరో నిసీది, న భగవన్తం సీతం అహోసి. నిక్ఖన్తే పఠమే యామే సీతం భగవన్తం అహోసి, దుతియం భగవా చీవరం పారుపి, న భగవన్తం సీతం అహోసి. నిక్ఖన్తే మజ్ఝిమే యామే సీతం భగవన్తం అహోసి, తతియం భగవా చీవరం పారుపి, న భగవన్తం సీతం అహోసి. నిక్ఖన్తే పచ్ఛిమే యామే ఉద్ధస్తే అరుణే నన్దిముఖియా రత్తియా సీతం భగవన్తం అహోసి, చతుత్థం భగవా చీవరం పారుపి, న భగవన్తం సీతం అహోసీ’’తి. అయం మహావగ్గే (మహావ. ౩౪౬) చీవరక్ఖన్ధకాగతా వినయపాళి. పాళియం నన్దిముఖియాతి తుట్ఠిముఖియా, పసన్నదిసాముఖాయాతి అత్థో. అయం తంసంవణ్ణనాయ విమతివినోదనీపాఠో (వి. వి. టీ. మహావగ్గ ౨.౩౪౬).

‘‘తేన ఖో పన సమయేన బుద్ధో భగవా సావత్థియం విహరతి పుబ్బారామే మిగారమాతుపాసాదే. తేన ఖో పన సమయేన భగవా తదహుపోసథే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నిసిన్నో హోతి. అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అభిక్కన్తాయ రత్తియా నిక్ఖన్తే పఠమే యామే ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – అభిక్కన్తా, భన్తే రత్తి, నిక్ఖన్తో పఠమో యామో, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఉద్దిసతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖన్తి. ఏవం వుత్తే భగవా తుణ్హీ అహోసి. దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అభిక్కన్తాయ రత్తియా నిక్ఖన్తే మజ్ఝిమే యామే ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో మజ్ఝిమో యామో, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఉద్దిసతు, భన్తే, భగవా భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖన్తి. దుతియమ్పి భగవా తుణ్హీ అహోసి. తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అభిక్కన్తాయ రత్తియా నిక్ఖన్తే పచ్ఛిమే యామే ఉద్ధస్తే అరుణే నన్దిముఖియా రత్తియా ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పచ్ఛిమో యామో, ఉద్ధస్తం అరుణం, నన్దిముఖీ రత్తి, చిరనిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఉద్దిసతు భన్తే భగవా భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖన్తి. అపరిసుద్ధా, ఆనన్ద, పరిసా’’తి (చూళవ. ౩౮౩). అయం చూళవగ్గే పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకాగతా అపరాపి వినయపాళి.

నన్దిముఖియా రత్తియాతి అరుణుట్ఠితకాలే పీతిముఖా వియ రత్తి ఖాయతి. తేనాహ ‘‘నన్దిముఖియా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౮౩) అయం తంసంవణ్ణనాభూతసమన్తపాసాదికట్ఠకథాపాఠో. అభిక్కన్తాతి పరిక్ఖీణా. ఉద్ధస్తే అరుణేతి ఉగ్గతే అరుణసీసే. నన్దిముఖియాతి తుట్ఠిముఖియా. అయం తంసంవణ్ణనాభూతసారత్థదీపనీపాఠో (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౮౩). పాళియం నన్దిముఖియాతి ఓదాతదిసాముఖితాయ తుట్ఠముఖియా. అయం తంసంవణ్ణనాయ (వి. వి. టీ. చూళవగ్గ ౨.౨౮౩) విమతివినోదనీపాఠో.

‘‘తతియమ్పి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో అభిక్కన్తాయరత్తియా నిక్ఖన్తే పచ్ఛిమే యామే ఉద్ధస్తే అరుణే నన్దిముఖియా రత్తియా ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం చీవరం కత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – అభిక్కన్తా, భన్తే, రత్తి, నిక్ఖన్తో పచ్ఛిమో యామో, ఉద్ధస్తో అరుణో, నన్దిముఖీ రత్తి, చిరనిసిన్నా ఆగన్తుకా భిక్ఖూ, పటిసమ్మోదతు, భన్తే, భగవా ఆగన్తుకే భిక్ఖూ’’తి. అయం ఉదానాగతా సుత్తన్తపాళి (ఉదా. ౪౫). ఉద్ధస్తే అరుణేతి ఉగ్గతే అరుణే. అరుణో నామ పురత్థిమదిసాయం సూరియోదయతో పురేతరమేవ ఉట్ఠితోభాసో. నన్దిముఖియా రత్తియాతి అరుణస్స ఉగ్గతత్తా ఏవ అరుణోభాయ సూరియాలోకూపజీవినో సత్తే నన్దాపనముఖియా రత్తియా జాతాయ, విభాయమానాయాతి అత్థో. అయం తంసంవణ్ణనాభూతా ఉదానట్ఠకథా (ఉదా. అట్ఠ. ౨౩).

ఇతి ఏత్తకాసు వినయసుత్తన్తాగతాసు పాళియట్ఠకథాటీకాసు ఏకస్మిమ్పిఠానే అరుణో చతుక్ఖత్తుం ఉగ్గతోతి నత్థి, ఏకవారమేవ వుత్తో. చతుబ్బిధవణ్ణసమన్నాగతోతిపి నత్థి, ఏకవణ్ణో ఏవ వుత్తో. జాతకట్ఠకథాయమ్పి (జా. అట్ఠ. ౫.౨౧.౨౫౫) రత్తవణ్ణో ఏవ వుత్తో, న సేతవణ్ణాదికో. నన్దిముఖీతి చ సత్తే నన్దాపనదిసాముఖీ రత్తి ఏవ వుత్తా, న అరుణస్స నన్దియావట్టపుప్ఫసదిసవణ్ణతా. తేనాహ ‘‘సత్తే నన్దాపనముఖియా రత్తియా’’తి. ఏవం అభిధానప్పదీపికాపకరణవచనేన విరుద్ధత్తా పాళియట్ఠకథాదీహి అసంసన్దనతో దుబ్బలసాధకత్తా చ అయమ్పి వాదో అయుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బో, తస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఆణం అనతిక్కన్తేన లజ్జిభిక్ఖునా యది కేనచి అప్పటిచ్ఛన్నే వివటోకాసే హోతి, మచ్ఛక్ఖిసమానఅబ్యత్తరత్తోభాసస్స పఞ్ఞాయమానకాలతో పట్ఠాయ వత్తనిక్ఖిపనాదికమ్మం కాతబ్బం.

యది పన పబ్బతాదినా పటిచ్ఛన్నట్ఠానం హోతి, యత్తకేన కాలేన వివటట్ఠానే రత్తోభాసో పఞ్ఞాయతి, సూరియమణ్డలస్స దిస్సనకాలతో ఏకఘటికామత్తేన వా ద్విఘటికామత్తేన వా తత్తకం కాలం సల్లక్ఖేత్వా ఇమస్మిం కాలే అరుణో ఉగ్గతో భవేయ్యాతి తక్కేత్వా కాతబ్బం, సంసయం అనిచ్ఛన్తేన తతోపి కఞ్చికాలం అధివాసేత్వా నిస్సంసయకాలే కత్తబ్బం, అయం తత్థ సామీచి. అయం పన వాదో యథావుత్తప్పకరణవచనేహి సుట్ఠు సంసన్దతి యథా గఙ్గోదకేన యమునోదకం, తస్మా పణ్డితేహి పునప్పునం పుబ్బాపరం ఆలోళేన్తేన మనసి కాతబ్బో. ఏవం మనసి కరిత్వా అరుణపటిసంయుత్తేసు ఠానేసు సంసయో ఛిన్దితబ్బో, సంసయం ఛిన్దిత్వా విసారదేన హుత్వా తం తం కమ్మం కాతబ్బన్తి.

విసుద్ధత్థాయ సీలస్స, భిక్ఖూనం పియసీలినం;

కతారుణకథా ఏసా, న సారమ్భాదికారణా.

తస్మా సుట్ఠూపధారేత్వా, యుత్తం గణ్హన్తు సాధవో;

అయుత్తఞ్చే ఛడ్డయన్తు, మా హోన్తు దుమ్మనాదయోతి.

ఇతి వినయసఙ్గహసంవణ్ణనాభూతే వినయాలఙ్కారే

దివాసేయ్యవినిచ్ఛయకథాలఙ్కారో నామ

పఠమో పరిచ్ఛేదో.

౨. పరిక్ఖారవినిచ్ఛయకథా

౬. ఏవం దివాసేయ్యవినిచ్ఛయం కథేత్వా ఇదాని పరిక్ఖారవినిచ్ఛయం కథేతుం ‘‘పరిక్ఖారోతి సమణపరిక్ఖారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ దివాసేయ్యవినిచ్ఛయకథాయ ఆదిమ్హి వుత్తం ‘‘తత్థా’’తి పదం ఆనేత్వా తత్థ తేసు మాతికాపదేసు సమభినివిట్ఠస్స ‘‘పరిక్ఖారో’’తి పదస్స ‘‘సమణపరిక్ఖారో’’తి అత్థో దట్ఠబ్బోతి యోజనా, ఏస నయో ఇతో పరేపి. సమణపరిక్ఖారో వుత్తో, న గిహిపరిక్ఖారోతి అధిప్పాయో. పరిసమన్తతో కరియతేతి పరిక్ఖారో, ఛత్తాదికో. తత్రాతి సమణపరిక్ఖారే. కప్పతీతి కప్పియో, న కప్పియో అకప్పియో, కప్పియో చ అకప్పియో చ కప్పియాకప్పియో, సమాహారద్వన్దేపి పుల్లిఙ్గమిచ్ఛన్తి పణ్డితా. కప్పియాకప్పియో చ సో పరిక్ఖారో చేతి తథా, తస్స వినిచ్ఛయో కప్పియాకప్పియపరిక్ఖారవినిచ్ఛయో.

కేచి తాలపణ్ణచ్ఛత్తన్తి ఇదం ఉపలక్ఖణమత్తం. సబ్బమ్పి హి ఛత్తం తథాకరియమానం న వట్టతి. తేనేవాహ వజిరబుద్ధిటీకాయం (వజిర. టీ. పారాజిక ౮౫) ‘‘సబ్బపరిక్ఖారేసు వణ్ణమట్ఠవికారం కరోన్తస్స దుక్కటన్తి దీపేన్తేన న వట్టతీతి వుత్తన్తి వేదితబ్బ’’న్తి. న వణ్ణమట్ఠత్థాయాతి ఇమినా థిరకరణత్థం ఏకవణ్ణసుత్తేన వినన్ధియమానం యది వణ్ణమట్ఠం హోతి, తత్థ న దోసోతి దస్సేతి. ఆరగ్గేనాతి నిఖాదనముఖేన. యది న వట్టతి, తాదిసం ఛత్తదణ్డం లభిత్వా కిం కాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఘటకం వా’’తిఆది. సుత్తకేన వా దణ్డో వేఠేతబ్బోతి యథా లేఖా న పఞ్ఞాయతి, తథా వేఠేతబ్బో. దణ్డబున్దేతి దణ్డమూలే, ఛత్తదణ్డస్స హేట్ఠిమకోటియన్తి అత్థో. ఛత్తమణ్డలికన్తి ఛత్తస్స అన్తో ఖుద్దకమణ్డలం, ఛత్తపఞ్జరే మణ్డలాకారేన బద్ధదణ్డవలయం వా. ఉక్కిరిత్వాతి నిన్నం, ఉన్నతం వా కత్వా ఉట్ఠాపేత్వా. సా వట్టతీతి సా లేఖా రజ్జుకేహి బన్ధన్తు వా మా వా, బన్ధితుం యుత్తట్ఠానత్తా వట్టతి. తేన వుత్తం ఆచరియబుద్ధదత్తమహాథేరేన –

‘‘ఛత్తం పణ్ణమయం కిఞ్చి, బహి అన్తో చ సబ్బసో;

పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన, సిబ్బితుం న చ వట్టతి.

‘‘ఛిన్దితుం అడ్ఢచన్దం వా, పణ్ణే మకరదన్తకం;

ఘటకం వాళరూపం వా, లేఖా దణ్డే న వట్టతి.

‘‘సిబ్బితుం ఏకవణ్ణేన, ఛత్తం సుత్తేన వట్టతి;

థిరత్థం పఞ్చవణ్ణేన, పఞ్జరం వా వినన్ధితుం.

‘‘ఘటకం వాళరూపం వా, లేఖా వా పన కేవలా;

ఛిన్దిత్వా వాపి ఘంసిత్వా, ధారేతుం పన వట్టతి.

‘‘అహిచ్ఛత్తకసణ్ఠానం, దణ్డబున్దమ్హి వట్టతి;

ఉక్కిరిత్వా కతా లేఖా, బన్ధనత్థాయ వట్టతీ’’తి.

తస్స వణ్ణనాయమ్పి ఛత్తం పణ్ణమయం కిఞ్చీతి తాలపణ్ణాదిపణ్ణచ్ఛదనం యం కిఞ్చి ఛత్తం. బహీతి ఉపరి. అన్తోతి హేట్ఠా. సిబ్బితున్తి రూపం దస్సేత్వా సూచికమ్మం కాతుం. పణ్ణేతి ఛదనపణ్ణే. అడ్ఢచన్దన్తి అడ్ఢచన్దాకారం. మకరదన్తకన్తి మకరదన్తాకారం, యం ‘‘గిరికూట’’న్తి వుచ్చతి. ఛిన్దితుం న వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ముఖవట్టియా నామేత్వా బద్ధపణ్ణకోటియా వా మత్థకమణ్డలకోటియా వా గిరికూటాదిం కరోన్తి, ఇమినా తం పటిక్ఖిత్తం. దణ్డేతి ఛత్తదణ్డే. ఘటకన్తి ఘటాకారో. వాళరూపం వాతి బ్యగ్ఘాదివాళానం రూపకం వా. లేఖాతి ఉక్కిరిత్వా వా ఛిన్దిత్వా వా చిత్తకమ్మవసేన వా కతరాజి. పఞ్చవణ్ణానం సుత్తానం అన్తరే నీలాదిఏకవణ్ణేన సుత్తేన థిరత్థం ఛత్తం అన్తో చ బహి చ సిబ్బితుం వా ఛత్తదణ్డగ్గాహకసలాకపఞ్జరం థిరత్థం వినన్ధితుం వా వట్టతీతి యోజనా. పఞ్చవణ్ణానం ఏకవణ్ణేన థిరత్థన్తి ఇమినా అనేకవణ్ణేహి సుత్తేహి వణ్ణమట్ఠత్థాయ సిబ్బితుఞ్చ వినన్ధితుఞ్చ న వట్టతీతి దీపేతి. పోత్థకేసు పన ‘‘పఞ్చవణ్ణేనా’’తి పాఠో దిస్సతి, తస్స ఏకవణ్ణేన పఞ్చవణ్ణేన వా సుత్తేన థిరత్థం సిబ్బితుం వినన్ధితుం వా వట్టతీతి యోజనా కాతబ్బా హోతి.

ఏత్థ చ హేట్ఠా వుత్తేన ‘‘పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన సిబ్బితుం న చ వట్టతీ’’తి పాఠేన చ ‘‘కేచి తాలపణ్ణచ్ఛత్తం అన్తో వా బహి వా పఞ్చవణ్ణేన సుత్తేన సిబ్బేత్వా వణ్ణమట్ఠం కరోన్తి, తం న వట్టతి, ఏకవణ్ణే పన నీలేన వా పీతకేన వా యేన కేనచి సుత్తేన అన్తో వా బహి వా సిబ్బితుం, ఛత్తదణ్డగ్గాహకం సలాకపఞ్జరం వా వినన్ధితుం వట్టతి, తఞ్చ ఖో థిరకరణత్థం, న వణ్ణమట్ఠత్థాయా’’తి అట్ఠకథాపాఠేన చ విరుజ్ఝతి, తస్మా సో న గహేతబ్బో.

లేఖా వా పన కేవలాతి యథావుత్తప్పకారా సకలా లేఖా వా. ఛిన్దిత్వాతి ఉక్కిరిత్వా కతం ఛిన్దిత్వా. ఘంసిత్వాతి చిత్తకమ్మాదివసేన కతం ఘంసిత్వా. దణ్డబున్దమ్హీతి ఛత్తదణ్డస్స పఞ్జరే గాహణత్థాయ ఫాలితబున్దమ్హి, మూలేతి అత్థో. అయమేత్థ నిస్సన్దేహే వుత్తనయో. ఖుద్దసిక్ఖాగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఛత్తపిణ్డియా మూలే’’తి వుత్తం. అహిచ్ఛత్తకసణ్ఠానన్తి ఫుల్లఅహిచ్ఛత్తకాకారం. రజ్జుకేహి గాహాపేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధనట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వాతి వలయం వియ ఉపట్ఠాపేత్వా. బన్ధనత్థాయాతి వాతేన యథా న చలతి, ఏవం రజ్జూహి దణ్డే పఞ్జరస్స బన్ధనత్థాయ. ఉక్కిరిత్వా కతా లేఖా వట్టతీతి యోజనా. యథా వాతప్పహారేన అచలనత్థం ఛత్తమణ్డలికం రజ్జుకేహి గాహాపేత్వా దణ్డే బన్ధన్తి, తస్మిం బన్ధనట్ఠానే వలయమివ ఉక్కిరిత్వా లేఖం ఠపేన్తి, సా వట్టతీతి. సచేపి న బన్ధతి, బన్ధనారహట్ఠానత్తా వలయం ఉక్కిరిత్వా వట్టతీతి గణ్ఠిపదే వత్తన్తీతి ఆగతం, తస్మా పక్ఖరణేసు ఆగతనయేనేవ ఛత్తే పటిపజ్జితబ్బన్తి.