౧౨. సత్తసతికక్ఖన్ధకో
దసవత్థుకథావణ్ణనా
౪౪౬. సత్తసతికక్ఖన్ధకే భిక్ఖగ్గేనాతి భిక్ఖుగణనాయ. మహీతి హిమం.
౪౪౭. అవిజ్జానివుతాతి అవిజ్జానీవరణేన నివుతా పటిచ్ఛన్నా. అవిద్దసూతి అఞ్ఞాణినో. ఉపక్కిలేసా వుత్తాతి తేసం సమణబ్రాహ్మణానం ఏతే సురాపానాదయో ఉపక్కిలేసాతి వుత్తా. నేత్తియా తణ్హాయ సహితా సనేత్తికా.
౪౫౦-౧. అహోగఙ్గోతి తస్స పబ్బతస్స నామం. పటికచ్చేవ గచ్ఛేయ్యన్తి యత్థ నం అధికరణం వూపసమితుం భిక్ఖూ సన్నిపతిస్సన్తి, తత్థాహం పఠమమేవ గచ్ఛేయ్యం. సమ్భావేసున్తి సమ్పాపుణింసు.
౪౫౨. అలోణికన్తి లోణరహితం భత్తం, బ్యఞ్జనం వా. ఆసుతాతి సబ్బసమ్భారసజ్జితా, ‘‘అసుత్తా’’తి వా పాఠో.
౪౫౩. ఉజ్జవింసూతి నావాయ పటిసోతం గచ్ఛింసు. పాచీనకాతి పురత్థిమదిసాయ జాతత్తా వజ్జిపుత్తకే సన్ధాయ వుత్తం. పావేయ్యకాతి పావేయ్యదేసవాసినో.
౪౫౪. నను త్వం, ఆవుసో, వుడ్ఢోతి నను త్వం థేరో నిస్సయముత్తో, కస్మా తం థేరో పణామేసీతి భేదవచనం వదన్తి. గరునిస్సయం గణ్హామాతి నిస్సయముత్తాపి మయం ఏకం సమ్భావనీయగరుం నిస్సయభూతం గహేత్వావ వసిస్సామాతి అధిప్పాయో.
౪౫౫. మూలాదాయకాతి పఠమం దసవత్థూనం దాయకా, ఆవాసికాతి అత్థో. పథబ్యా సఙ్ఘత్థేరోతి లోకే సబ్బభిక్ఖూనం తదా ఉపసమ్పదాయ వుడ్ఢో. సుఞ్ఞతావిహారేనాతి సుఞ్ఞతాముఖేన అధిగతఫలసమాపత్తిం సన్ధాయ వదతి.
౪౫౭. సుత్తవిభఙ్గేతి పదభాజనీయే. ఇదఞ్చ ‘‘యో పన భిక్ఖు సన్నిధికారకం ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా’’తి (పాచి. ౨౫౩) సుత్తే యావకాలికస్సేవ పరామట్ఠత్తా సిఙ్గీలోణస్స యావజీవికస్స సన్నిధికతస్స ఆమిసేన సద్ధిం పరిభోగే పాచిత్తియం విభఙ్గనయేనేవ సిజ్ఝతీతి వుత్తం, తం పన పాచిత్తియం విభఙ్గే ఆగతభావం సాధేతుం ‘‘కథం సుత్తవిభఙ్గే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హి లోణమేత్థ సన్నిధికతం, న ఖాదనీయం భోజనీయన్తి లోణమిస్సభోజనే వజ్జిపుత్తకా అనవజ్జసఞ్ఞినో అహేసుం. తథాసఞ్ఞీనమ్పి నేసం ఆపత్తిదస్సనత్థం ‘‘సన్నిధికారే అసన్నిధికారసఞ్ఞీ’’తి ఇదం సుత్తవిభఙ్గం ఉద్ధటన్తి వేదితబ్బం.
తేన సద్ధిన్తి పురేపటిగ్గహితలోణేన సద్ధిం. దుక్కటేనేత్థ భవితబ్బన్తి ‘‘యావకాలికేన, భిక్ఖవే, యావజీవికం పటిగ్గహిత’’న్తి అవత్వా ‘‘తదహుపటిగ్గహిత’’న్తి వచనసామత్థియతో పురేపటిగ్గహితం యావజీవికం యావకాలికేన సద్ధిం సమ్భిన్నరసం కాలేపి న కప్పతీతి సిజ్ఝతి, తత్థ దుక్కటేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. దుక్కటేనపి న భవితబ్బన్తి యది హి సన్నిధికారపచ్చయా దుక్కటం మఞ్ఞథ, యావజీవికస్స లోణస్స సన్నిధిదోసాభావా దుక్కటేన న భవితబ్బం, అథ ఆమిసేన సమ్భిన్నరసస్స తస్స ఆమిసగతికత్తా దుక్కటం మా మఞ్ఞథ. తదా చ హి పాచిత్తియేనేవ భవితబ్బం ఆమిసత్తుపగమనతోతి అధిప్పాయో. న హి ఏత్థ యావజీవికన్తిఆదినాపి దుక్కటాభావం సమత్థేతి.
పాళియం రాజగహే సుత్తవిభఙ్గేతిఆదీసు సబ్బత్థ సుత్తే చ విభఙ్గే చాతి అత్థో గహేతబ్బో. తస్స తస్స వికాలభోజనాదినో సుత్తేపి పటిక్ఖిత్తత్తా వినయస్స అతిసరణం అతిక్కమో వినయాతిసారో. ‘‘నిసీదనం నామ సదసం వుచ్చతీతి ఆగత’’న్తి ఇదం విభఙ్గే చ ఆగతదస్సనత్థం వుత్తం. తం పమాణం కరోన్తస్సాతి సుగతవిదత్థియా విదత్థిత్తయప్పమాణం కరోన్తస్స, దసాయ పన విదత్థిద్వయప్పమాణం కతం. అదసకమ్పి నిసీదనం వట్టతి ఏవాతి అధిప్పాయో. సేసమిధ హేట్ఠా సబ్బత్థ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
దసవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సత్తసతికక్ఖన్ధకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం
చూళవగ్గవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
పరివారవణ్ణనా
మహావగ్గో
పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనా
౧. విసుద్ధపరివారస్స సీలక్ఖన్ధాదిధమ్మక్ఖన్ధసరీరస్స భగవతో వినయపరియత్తిసాసనే ఖన్ధకానం అనన్తరం పరివారోతి యో వినయో సఙ్గహం సమారుళ్హో, తస్స దాని అనుత్తానత్థవణ్ణనం కరిస్సామీతి యోజనా.
సమన్తచక్ఖునాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన. అతివిసుద్ధేన మంసచక్ఖునాతి రత్తిన్దివం సమన్తా యోజనప్పమాణే అతిసుఖుమానిపి రూపాని పస్సనతో అతివియ పరిసుద్ధేన పసాదచక్ఖునా. ‘‘అత్థి తత్థ పఞ్ఞత్తీ’’తిఆదీసు అత్థి ను ఖో తత్థ పఞ్ఞత్తీతిఆదినా అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘తత్థ పఞ్ఞత్తి…పే… కేనాభతన్తి పుచ్ఛా’’తి.
౨. పుచ్ఛావిస్సజ్జనేతి పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే. వినీతకథాతి వినీతవత్థుకథా, అయమేవ వా పాఠో.
ద్వఙ్గికేన ఏకేన సముట్ఠానేనాతి అఙ్గద్వయసముదాయభూతేన ఏకేన. అఙ్గద్వయవిముత్తస్స సముట్ఠానస్స అభావేపి తేసు ఏకేనఙ్గేన వినా అయం ఆపత్తి న హోతీతి దస్సనత్థమేవ ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేనా’’తి వుత్తం. ఇదాని తేసు ద్వీసు అఙ్గేసు పధానఙ్గం దస్సేతుమాహ ‘‘ఏత్థ హి చిత్తం అఙ్గం హోతీ’’తిఆది. యస్మా పన మగ్గేనమగ్గప్పటిపత్తిసఙ్ఖాతాయ కాయవిఞ్ఞత్తియా సేవనచిత్తేనేవ సమ్భవే సతి అయం తం అఙ్గద్వయం ఉపాదాయ భగవతా పఞ్ఞత్తా ఆపత్తిసమ్ముతి హోతి, నాసతి. తస్మా తం చిత్తం కాయవిఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతస్స కాయస్స అఙ్గం కారణం హోతి, న ఆపత్తియా. తస్స పన తంసముట్ఠితకాయో ఏవ అఙ్గం అబ్యవహితకారణం, చిత్తం పన కారణకారణన్తి అధిప్పాయో. ఏవం ఉపరిపి సబ్బత్థ చిత్తఙ్గయుత్తసముట్ఠానేసు అధిప్పాయో వేదితబ్బో. ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేన సముట్ఠాతీ’’తిఆదిపరివారవచనేనేవ ఆపత్తియా అకుసలాదిపరమత్థసభావతా పాళిఅట్ఠకథాసు పరియాయతోవ వుత్తా, సమ్ముతిసభావా ఏవ ఆపత్తీతి సిజ్ఝతి సముట్ఠానసముట్ఠితానం భేదసిద్ధితోతి గహేతబ్బం. ఇమమత్థం సన్ధాయాతి ఆపన్నాయ పారాజికాపత్తియా కేహిచిపి సమథేహి అనాపత్తిభావాపాదనస్స అసక్కుణేయ్యత్తసఙ్ఖాతమత్థం సన్ధాయ.
౩. పోరాణకేహి మహాథేరేహీతి సఙ్గీతిత్తయతో పచ్ఛా పోత్థకసఙ్గీతికారకేహి ఛళభిఞ్ఞాపఅసమ్భిదాదిగుణసముజ్జలేహి మహాథేరేహి. చతుత్థసఙ్గీతిసదిసా హి పోత్థకారోహసఙ్గీతి.
౧౮౮. మహావిభఙ్గేతి భిక్ఖువిభఙ్గే. సోళస వారా దస్సితాతి యేహి వారేహి ఆదిభూతేహి ఉపలక్ఖితత్తా అయం సకలోపి పరివారో సోళసపరివారోతి వోహరీయతి, తే సన్ధాయ వదతి.
పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సముట్ఠానసీసవణ్ణనా
౨౫౭. పాళియం నిబ్బానఞ్చేవ పఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ యస్మా సఙ్ఖతధమ్మే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తా సమ్ముతిసచ్చభూతా పుగ్గలాదిపఞ్ఞత్తి పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా ఉప్పత్తివినాసయుత్తవత్థుధమ్మనియతేన అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణద్వయేన యుత్తాతి వత్తుం అయుత్తా, కారకవేదకాదిరూపేన పన పరికప్పితేన అత్తసభావేన విరహితత్తా ‘‘అనత్తా’’తి వత్తుం యుత్తా. తస్మా అయం పఞ్ఞత్తిపి అసఙ్ఖతత్తసామఞ్ఞతో వత్థుభూతేన నిబ్బానేన సహ ‘‘అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయా’’తి వుత్తా. అవిజ్జమానాపి హి సమ్ముతి కేనచి పచ్చయేన అకతత్తా అసఙ్ఖతా ఏవాతి.
కరుణాసీతలత్తం, పఞ్ఞాపభాసితత్తఞ్చ భగవతో దస్సేతుం ‘‘బుద్ధచన్దే, బుద్ధాదిచ్చే’’తి ఏతం ఉభయం వుత్తం. హాయతి ఏతేనాతి హాని, దుక్ఖస్స హాని దుక్ఖహాని, సబ్బదుక్ఖాపనూదనకారణన్తి అత్థో. పిటకే తీణి దేసయీతి యస్మా అఞ్ఞేపి మహావీరా సమ్మాసమ్బుద్ధా సద్ధమ్మం దేసయన్తి, తస్మా అఙ్గీరసో పిటకాని తీణి దేసయీతి యోజనా. మహాగుణన్తి మహానిసంసం. ఏవం నీయతి సద్ధమ్మోతి యది వినయపరియత్తి అపరిహీనా తిట్ఠతి, ఏవం సతి పటిపత్తిపటివేధసద్ధమ్మోపి నీయతి పవత్తీయతి, న పరిహాయతీతి అత్థో.
వినయపరియత్తి పన కథం తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘ఉభతో చా’’తిఆది. పరివారేన గన్థితా తిట్ఠతీతి యోజేతబ్బం. తస్సేవ పరివారస్సాతి తస్మిం ఏవ పరివారే. సముట్ఠానం నియతో కతన్తి ఏకచ్చం సముట్ఠానేన నియతం కతం. తస్మిం పరివారే కిఞ్చి సిక్ఖాపదం నియతసముట్ఠానం అఞ్ఞేహి అసాధారణం, తం పకాసితన్తి అత్థో.
సమ్భేదం నిదానఞ్చఞ్ఞన్తి సమ్భేదో సిక్ఖాపదానం అఞ్ఞమఞ్ఞసముట్ఠానేన సంకిణ్ణతా, నిదానఞ్చ పఞ్ఞత్తిట్ఠానం, అఞ్ఞం పుగ్గలాదివత్థాది చ. సుత్తే దిస్సన్తి ఉపరీతి హేట్ఠా వుత్తే, ఉపరి వక్ఖమానే చ పరివారసుత్తే ఏవ దిస్సన్తి. యస్మా చ ఏవం, తస్మా సకలసాసనాధారస్స వినయస్స ఠితిహేతుభూతం పరివారం సిక్ఖేతి, ఏవమేత్థ యోజనా దట్ఠబ్బా.
సమ్భిన్నసముట్ఠానానీతి అఞ్ఞేహి సాధారణసముట్ఠానాని. ఆదిమ్హి తావ పురిమనయేతి సబ్బపఠమే పఞ్ఞత్తివారే ఆగతనయం సన్ధాయ వదతి, తత్థ పన పఞ్ఞత్తివారే ‘‘పఠమం పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్తన్తి, వేసాలియం పఞ్ఞత్త’’న్తిఆదినా (పరి. ౧) నిదానమ్పి దిస్సతి ఏవ. పరతోతి ఆగతభావం పన సన్ధాయ పరతో ఆగతే సుత్తే దిస్సతీతి వేదితబ్బన్తి వుత్తం. తస్సాతి ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నస్స సిక్ఖాపదస్స.
౨౫౮. అనియతా పఠమికాతి ఆపత్తిం అపేక్ఖిత్వావ ఇత్థిలిఙ్గం కతం, పఠమానియతం సిక్ఖాపదన్తి అత్థో. పాళియం నానుబన్ధే పవత్తినిన్తి వుట్ఠాపితం పవత్తినిం అననుబన్ధనసిక్ఖాపదం.
౨౬౦. ఏళకలోమసిక్ఖాపదవత్థుస్మిం ‘‘భిక్ఖునియో ఏళకలోమాని ధోవన్తియో రజన్తియో విజటేన్తియో రిఞ్చన్తి ఉద్దేసం పరిపుచ్ఛ’’న్తి (పారా. ౫౭౬) ఆగతత్తా ఇమం రిఞ్చన్తి-పదం గహేత్వా సిక్ఖాపదం ఉపలక్ఖితన్తి దస్సేన్తో ‘‘విభఙ్గే ‘రిఞ్చన్తి ఉద్దేస’న్తి ఆగతం ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపద’’న్తి ఆహ.
వస్సికసాటికసిక్ఖాపదన్తి అసమయే వస్సికసాటికపరియేసనసిక్ఖాపదం (పారా. ౬౨౬ ఆదయో). రతనసిక్ఖాపదన్తి రతనం వా రతనసమ్మతం వా పటిసామనసిక్ఖాపదం (పాచి. ౫౦౨ ఆదయో).
౨౬౫. పాళియం బుద్ధఞాణేనాతి పటివిద్ధసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన.
౨౬౭. ‘‘న దేసేన్తి తథాగతా’’తి ఏతేన ఛత్తపాణిస్స ధమ్మదేసనాపటిక్ఖేపం దస్సేతి.
౨౬౯. అకతన్తి అఞ్ఞేహి అమిస్సీకతం, నియతసముట్ఠానన్తి అత్థో. అకతన్తి వా పుబ్బే అనాగతం, అభినవన్తి అత్థో.
౨౭౦. సముట్ఠానఞ్హి సఙ్ఖేపన్తి ఏత్థ సఙ్ఖిపన్తి సఙ్గయ్హన్తి సదిససముట్ఠానాని ఏత్థాతి సఙ్ఖేపో, సముట్ఠానసీసం. నేతి వినేతి కాయవచీదుచ్చరితన్తి నేత్తి, వినయపాళి, సా ఏవ ధమ్మోతి నేత్తిధమ్మోతి ఆహ ‘‘వినయపాళిధమ్మస్సా’’తి.
సముట్ఠానసీసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అన్తరపేయ్యాలం
కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనా
౨౭౧. కతి ఆపత్తియోతి పారాజికాదీసు పఞ్చసు ఆపత్తీసు మేథునాదిన్నాదానాదిఅన్తోగధభేదం అపేక్ఖిత్వా జాతివసేన ఏకత్తం ఆరోపేత్వా పుచ్ఛా కతా. కతి ఆపత్తిక్ఖన్ధాతి అన్తోగధభేదం అపేక్ఖిత్వా పచ్చేకం రాసట్ఠేనాతి ఏత్తకమేవేత్థ భేదో. వినీతానియేవ వినీతవత్థూనీతి ఆపత్తితో విరమణాని ఏవ అవిప్పటిసారపామోజ్జాదిధమ్మానం కారణత్తా వత్థూనీతి వినీతవత్థూని, తాని ఏత్థ అత్థతో విరతిఆదిఅనవజ్జధమ్మా ఏవ. వేరం మణతీతి వేరహేతుత్తా ‘‘వేర’’న్తి లద్ధనామం రాగాదిఅకుసలపక్ఖం వినాసేతి.
ధమ్మస్సవనగ్గం భిన్దిత్వా గచ్ఛతీతి బహూసు ఏకతో నిసీదిత్వా ధమ్మం సుణన్తేసు తం ధమ్మస్సవనసమాగమం కోపేత్వా ఉట్ఠాయ గచ్ఛతి. అనాదరోవాతి తుస్సితబ్బట్ఠానే తుట్ఠిం, సంవిజితబ్బట్ఠానే సంవేగఞ్చ అపవేదేన్తో ఏవ. కాయపాగబ్భియన్తి ఉన్నతివసేన పవత్తనకాయానాచారం.
౨౭౪. మేత్తాయ సమ్భూతం మేత్తం, కాయకమ్మం. ఉభయేహిపీతి నవకేహి, థేరేహి చ. పియం కరోతీతి తం పుగ్గలం పేమట్ఠానం కరోతి, కేసన్తి ఆహ ‘‘సబ్రహ్మచారీన’’న్తి.
పుగ్గలం పటివిభజిత్వా భుఞ్జతీతి పకతేన సమ్బన్ధో. తమేవ పుగ్గలపటివిభాగం దస్సేతుం ‘‘అసుకస్సా’’తిఆది వుత్తం.
భుజిస్సభావకరణతోతి తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా సమథవిపస్సనాసు సేరివిహారితాకరణతోతి అత్థో. నియ్యాతీతి పవత్తతి. సమ్మాదుక్ఖక్ఖయాయ సంవత్తతీతి అత్థో.
కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఛఆపత్తిసముట్ఠానవారవణ్ణనా
౨౭౬. పఠమేన ఆపత్తిసముట్ఠానేనాతి కేవలం కాయేన. పారాజికాపత్తియా ఏకన్తసచిత్తకసముట్ఠానత్తా ‘‘న హీతి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. సఙ్ఘాదిసేసాదీనం దుక్కటపరియోసానానం పఞ్చన్నం అచిత్తకానమ్పి సమ్భవతో ‘‘సియా’’తి వుత్తం, ఆపజ్జనం సియా భవేయ్యాతి అత్థో. హీనుక్కట్ఠేహి జాతిఆదీహి ఓమసనే ఏవ దుబ్భాసితస్స పఞ్ఞత్తత్తా సా ఏకన్తవాచాచిత్తసముట్ఠానా ఏవాతి.
దుతియసముట్ఠాననయే వాచాయ ఏవ సమాపజ్జితబ్బపాటిదేసనీయస్స అభావా ‘‘న హీ’’తి వుత్తం.
తతియే పన వోసాసమానరూపం భిక్ఖునిం కాయవాచాహి అనపసాదనపచ్చయా పాటిదేసనీయసమ్భవతో ‘‘సియా’’తి వుత్తం.
ఓమసనే పాచిత్తియస్స అదిన్నాదానసముట్ఠానత్తేపి తప్పచ్చయా పఞ్ఞత్తస్స దుబ్భాసితస్స పఞ్చమేనేవ సముప్పత్తీతి దస్సేతుం చతుత్థవారే ‘‘దుబ్భాసితం ఆపజ్జేయ్యాతి న హీతి వత్తబ్బ’’న్తి వత్వా పఞ్చమవారే ‘‘సియాతి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. కాయవికారేనేవ ఓమసన్తస్స పనేత్థ దుబ్భాసితభావేపి కాయకీళాభావాభావతో దుక్కటమేవాతి దట్ఠబ్బం.
ఛట్ఠవారే పన విజ్జమానోపి కాయో దుబ్భాసితస్స అఙ్గం న హోతి, పఞ్చమసముట్ఠానే ఏవ ఛట్ఠమ్పి పవిసతీతి దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తి పటిక్ఖిత్తం, న పన తత్థ సబ్బథా దుబ్భాసితేన అనాపత్తీతి దస్సేతుం. న హి దవకమ్యతాయ కాయవాచాహి ఓమసన్తస్స దుబ్భాసితాపత్తి న సమ్భవతి. యఞ్హి పఞ్చమేనేవ సమాపజ్జతి, తం ఛట్ఠేనపి సమాపజ్జతి ఏవ ధమ్మదేసనాపత్తి వియాతి గహేతబ్బం. సేసం సముట్ఠానవారే సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఛఆపత్తిసముట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
కతాపత్తివారవణ్ణనా
౨౭౭. దుతియే పన కతివారే పఠమసముట్ఠానేన ఆపజ్జితబ్బానం ఆపత్తీనం లహుదస్సనసుఖత్థం కుటికారాదీని ఏవ సముద్ధటాని, న అఞ్ఞేసం అభావా, సఞ్చరిత్తాదీనమ్పి విజ్జమానత్తా. ఏవం దుతియసముట్ఠానాదీసుపి. ‘‘కప్పియసఞ్ఞీ’’తి ఇమినా అచిత్తకత్తం దస్సేతి. ‘‘కుటిం కరోతీ’’తి ఇమినా వచీపయోగాభావం. ఉభయేనాపి కేవలం కాయేనేవ దుక్కటాదీనం సమ్భవం దస్సేతి. ఏవం ఉపరిపి యథానురూపం కాతబ్బం.
‘‘ఏకేన సముట్ఠానేన సముట్ఠహన్తీ’’తి ఇదం ఇధ విసేసేత్వా దస్సితానం కాయతోవ సముట్ఠితానం వసేన వుత్తం, అవిసేసతో పన తా ఆపత్తియో ఇతరసముట్ఠానేహిపి యథారహం సముట్ఠహన్తి ఏవ. ఏవం ఉపరిపి.
‘‘తిణవత్థారకేన చా’’తి ఇదం సఙ్ఘాదిసేసవజ్జితానం చతున్నం ఆపత్తీనం వసేన వుత్తం.
౨౭౯. సంవిదహిత్వా కుటిం కరోతీతి వాచాయ సంవిదహతి, సయఞ్చ కాయేన కరోతీతి అత్థో.
కతాపత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆపత్తిసముట్ఠానగాథావణ్ణనా
౨౮౩. తతియో పన గాథావారో దుతియవారేన వుత్తమేవత్థం సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం వుత్తో. తత్థ కాయోవ కాయికోతి వత్తబ్బే వచనవిపల్లాసేన ‘‘కాయికా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘తేన సముట్ఠితా’’తి, కాయో సముట్ఠానం అక్ఖాతోతి అత్థో.
వివేకదస్సినాతి సబ్బసఙ్ఖతవివిత్తత్తా, తతో వివిత్తహేతుత్తా చ నీవరణవివేకఞ్చ నిబ్బానఞ్చ దస్సనసీలేన. విభఙ్గకోవిదాతి ఉభతోవిభఙ్గకుసలాతి ఆలపనం. ఇధ పనేవం అఞ్ఞో పుచ్ఛన్తో నామ నత్థి, ఉపాలిత్థేరో సయమేవ అత్థం పాకటం కాతుం పుచ్ఛావిసజ్జనఞ్చ అకాసీతి ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
ఆపత్తిసముట్ఠానగాథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
విపత్తిపచ్చయవారవణ్ణనా
౨౮౪. చతుత్థే పన విపత్తిపచ్చయవారే సీలవిపత్తిపచ్చయాతి సీలవిపత్తిపఅచ్ఛాదనపచ్చయా.
౨౮౬. దిట్ఠివిపత్తిపచ్చయాతి దిట్ఠివిపత్తియా అప్పటినిస్సజ్జనపచ్చయా.
౨౮౭. ఆజీవవిపత్తిపచ్చయాతి ఏత్థ ఆగమ్మ జీవన్తి ఏతేనాతి ఆజీవో, చతుపచ్చయో, సోవ మిచ్ఛాపత్తియా విపన్నత్తా విపత్తీతి ఆజీవవిపత్తి, తస్సా ఆజీవవిపత్తియా హేతు, తదుప్పాదనతపరిభోగనిమిత్తన్తి అత్థో.
విపత్తిపచ్చయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అధికరణపచ్చయవారవణ్ణనా
౨౯౧. పఞ్చమే అధికరణపచ్చయవారే కిచ్చాధికరణపచ్చయాతి అపలోకనవచనఞత్తికమ్మవాచాసఙ్ఖతకమ్మవాచాపచ్చయా. పఞ్చాతి ఏత్థ అధమ్మికకతికాదిం అపలోకేత్వా కరోన్తానం అనిమిత్తన్తి అత్థో. పఞ్చమే అధికరణపచ్చయవారే కిచ్చాధికరణపచ్చయా అపలోకనావసానే దుక్కటం, అధిప్పాయాదినా ఞత్తికమ్మాదిం కరోన్తానం థుల్లచ్చయాది చ సఙ్గయ్హతీతి దట్ఠబ్బం. అవసేసా ఆపత్తియోతి సోతాపత్తిఫలసమాపత్తిఆదయో. ‘‘నత్థఞ్ఞా ఆపత్తియో’’తి ఇదం విపత్తిఆదిభాగినియో సావజ్జాపత్తియో సన్ధాయ వుత్తం.
అధికరణపచ్చయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సమథభేదం
అధికరణపరియాయవారవణ్ణనా
౨౯౩. ఛట్ఠే పరియాయవారే అలోభో పుబ్బఙ్గమోతిఆది సాసనట్ఠితియా అవిపరీతతో ధమ్మవాదిస్స వివాదం సన్ధాయ వుత్తం. అట్ఠారస భేదకరవత్థూని ఠానానీతి ధమ్మాదీసు అధమ్మోతిఆదినా గహేత్వా దీపనాని ఇధేవ భేదకరవత్థూని, తాని ఏవ కాయకలహాదివివాదస్స కారణత్తా ఠానాని, ఓకాసత్తా వత్థూని, ఆధారత్తా భూమియోతి చ వుత్తాని. అబ్యాకతహేతూతి అసేక్ఖానం వివాదం సన్ధాయ వుత్తం. ద్వాదస మూలానీతి కోధో ఉపనాహో, మక్ఖో పలాసో, ఇస్సా మచ్ఛరియం, మాయా సాఠేయ్యం, పాపిచ్ఛతా మహిచ్ఛతా, సన్దిట్ఠిపరామాసితా ఆధానగ్గాహీదుప్పటినిస్సజ్జితానీతి ఇమేసం ఛన్నం యుగళానం వసేన ఛ ధమ్మా చేవ లోభాదయో ఛ హేతూ చాతి ద్వాదస ధమ్మా వివాదాధికరణస్స మూలాని.
౨౯౪. చుద్దస మూలానీతి తానేవ ద్వాదస కాయవాచాహి సద్ధిం చుద్దస అనువాదాధికరణస్స మూలాని.
౨౯౫. పథవీఖణనాదీసు పణ్ణత్తివజ్జేసు కుసలాబ్యాకతచిత్తమూలికా ఆపత్తి హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అలోభో పుబ్బఙ్గమో’’తిఆది వుత్తం. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఠానానీతిఆది సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం పటిచ్ఛాదనపచ్చయా ఆపత్తిసమ్భవతో వుత్తం. ‘‘ఆపత్తాధికరణపచ్చయా చతస్సో ఆపత్తియో ఆపజ్జతీ’’తి (పరి. ౨౯౦) హి వుత్తం. ‘‘ఛ హేతూ’’తి ఇదం కుసలానం ఆపత్తిహేతువోహారస్స అయుత్తతాయ వుత్తం, న పన కుసలహేతూనం అభావతో. ‘‘అలోభో పుబ్బఙ్గమో’’తి హి ఆది వుత్తం. ఆపత్తిహేతవో ఏవ హి పుబ్బఙ్గమనామేన వుత్తా.
౨౯౬. చత్తారి కమ్మాని ఠానానీతిఆదీసు అపలోకనవాచా, ఞత్తిఆదివాచాయో చ కమ్మానీతి వుత్తం. తా ఏవ హి ఏకసీమాయం సామగ్గిముపగతానం కమ్మప్పత్తానం అనుమతియా సావనకిరియానిప్ఫత్తిసఙ్ఖాతస్స సఙ్ఘగణకిచ్చసభావస్స కిచ్చాధికరణస్స అధిట్ఠానాభావేన ‘‘ఠానవత్థుభూమియో’’తి వుచ్చన్తి. ఏకం మూలం సఙ్ఘోతి యేభుయ్యవసేన వుత్తం. గణఞత్తిఅపలోకనానఞ్హి గణోపి మూలన్తి. ఞత్తితో వాతి ఞత్తిఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మవాచానం ఞత్తిరూపత్తా, ఞత్తిపుబ్బకత్తా చ వుత్తం. కమ్మఞత్తికమ్మవాచాఞత్తివసేన హి దువిధాసు ఞత్తీసు అనుస్సావనాపి కమ్మమూలకన్త్వేవ సఙ్గయ్హన్తి. ఞత్తివిభాగో చాయం ఉపరి ఆవి భవిస్సతి.
‘‘ఇమే సత్త సమథా…పే… పరియాయేనా’’తి ఇదం పుచ్ఛావచనం. ‘‘సియా’’తి ఇదం విసజ్జనం. ‘‘కథఞ్చ సియా’’తి ఇదం పున పుచ్ఛా. వివాదాధికరణస్స ద్వే సమథాతిఆది పున విసజ్జనం. తత్థ ‘‘వత్థువసేనా’’తి ఇదం ‘‘సత్త సమథా దస సమథా హోన్తీ’’తి ఇమస్స కారణవచనం. ‘‘పరియాయేనా’’తి ఇదం ‘‘దస సమథా సత్త సమథా హోన్తీ’’తి ఇమస్స కారణవచనం. చతుబ్బిధాధికరణసఙ్ఖాతవత్థువసేన చ దేసనాక్కమసఙ్ఖాతపరియాయవసేన చాతి అత్థో.
అధికరణపరియాయవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సాధారణవారాదివణ్ణనా
౨౯౭. సత్తమే సాధారణవారే సాధారణాతి వివాదాధికరణస్స వూపసమనకిచ్చసాధారణా. ఏవం సబ్బత్థ.
౨౯౮. అట్ఠమే తబ్భాగియవారే తబ్భాగియాతి వివాదాధికరణస్స వూపసమనతో తప్పక్ఖికా.
సాధారణవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
సమథాసమథస్ససాధారణవారవణ్ణనా
౨౯౯. నవమే సమథాసమథసాధారణవారే ‘‘సబ్బే సమథా ఏకతోవ అధికరణం సమేన్తి ఉదాహు నానా’’తి పుచ్ఛన్తేన ‘‘సమథా సమథస్స సాధారణా, సమథా సమథస్స అసాధారణా’’తి వుత్తం. వివాదాదిఅధికరణక్కమేన తబ్బూపసమహేతుభూతే సమథే ఉద్ధరన్తో ‘‘యేభుయ్యసికా’’తిఆదిమాహ. సమ్ముఖావినయం వినా కస్సచి సమథస్స అసమ్భవా సేసా ఛపి సమథా సమ్ముఖావినయస్స సాధారణా వుత్తా, తేసం పన ఛన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖాభావతో తే అఞ్ఞమఞ్ఞం అసాధారణా వుత్తా. తబ్భాగియవారేపి ఏసేవ నయో.
సమథాసమథస్ససాధారణవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సమథసమ్ముఖావినయవారాదివణ్ణనా
౩౦౧-౩. ఏకాదసమవారేపి సమ్ముఖావినయోతిఆది పుచ్ఛా. యేభుయ్యసికా సతివినయోతిఆది విసజ్జనం. ఏవం వినయవారే కుసల-వారే తతో పరేసుపి పుచ్ఛావిసజ్జనపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో.
తత్థ సమ్ముఖావినయో సియా కుసలోతిఆదీసు తస్మిం తస్మిం వినయకమ్మే, వివాదాదిమ్హి చ నియుత్తపుగ్గలానం సముప్పజ్జనకకుసలాదీనం వసేన సమ్ముఖావినయాదీనం, వివాదాదీనఞ్చ కుసలాదిభావో తేన తేన ఉపచారేన వుత్తో. యస్మా పనేతస్స సమ్ముఖావినయో నామ సఙ్ఘసమ్ముఖతాదయో హోన్తి, తేసఞ్చ అనవజ్జసభావత్తా అకుసలే విజ్జమానేపి అకుసలత్తూపచారో న యుత్తో ఆపత్తాధికరణస్స అకుసలత్తూపచారో వియ, తస్మా నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలోతి అత్థో.
౩౦౪. తతో పరేసు యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతిఆది సమ్ముఖావినయస్స ఇతరేహి సమథేహి నియమేన సంసట్ఠతం, ఇతరేసం పన ఛన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసగ్గాభావఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం.
సమథసమ్ముఖావినయవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
సంసట్ఠవారాదివణ్ణనా
౩౦౬. అధికరణన్తి వా సమథాతి వా ఇమే ధమ్మా సంసట్ఠాతిఆది సమథానం అధికరణేసు ఏవ యథారహం పవత్తిం, అధికరణాని వినా తేసం విసుం అట్ఠానఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం. వినిబ్భుజిత్వా నానాకరణం పఞ్ఞాపేతున్తి అధికరణతో సమథేహి వియోజేత్వా అసంసట్ఠే కత్వా నానాకరణం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంసట్ఠతాయ ఠితభావసఙ్ఖాతం నానత్తం పఞ్ఞాపేతుం అధికరణవూపసమక్ఖణే ఏవ తేసం అసంసగ్గం పఞ్ఞాపేతుం కిం సక్కాతి పుచ్ఛతి.
అధికరణన్తిఆది గారయ్హవాదదస్సనం. సో మా హేవన్తి యో ఏవం వదతి, సో ‘‘మా ఏవం వదా’’తి వచనీయో అస్స, న చ లబ్భతి సమథానం అఞ్ఞత్ర అధికరణా వూపసమలక్ఖణన్తి పహానావత్థానసఙ్ఖాతం నానాకరణం పటిక్ఖిపతి. లక్ఖణతో పన అధికరణేహి సమథానం నానాకరణం అత్థేవాతి దట్ఠబ్బం. సమథా అధికరణేహి సమ్మన్తీతి అపలోకనాదీహి చతూహి కిచ్చాధికరణేహి సబ్బేపి సమథా నిట్ఠానం గచ్ఛన్తి, నాఞ్ఞేహీతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవ వక్ఖతి ‘‘సమ్ముఖావినయో వివాదాధికరణేన న సమ్మతి. అనువాద…పే… ఆపత్తాధికరణేన న సమ్మతి, కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీ’’తిఆది (పరి. ౩౧౧).
౩౦౭-౩౧౩. వివాదాధికరణం కతిహి సమథేహి సమ్మతీతిఆదికో సమ్మతివారో. తదనన్తరో సమ్మతినసమ్మతివారో చ అధికరణేహి సమథానం సంసట్ఠతం, విసంసట్ఠతఞ్చ దస్సేతుం వుత్తో. సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతిఆదికో సమథాధికరణవారో సమథానం అఞ్ఞమఞ్ఞం, అధికరణేహి చ అధికరణానఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం, సమథేహి చ వూపసమావూపసమం దస్సేతుం వుత్తో.
౩౧౪. సముట్ఠాపేతివారో పన అధికరణేహి అధికరణానం ఉప్పత్తిప్పకారదస్సనత్థం వుత్తో. న కతమం అధికరణన్తి అత్తనో సమ్భవమత్తేన ఏకమ్పి అధికరణం న సముట్ఠాపేతీతి అత్థో. కథఞ్చరహి సముట్ఠాపేతీతి ఆహ ‘‘అపి చా’’తిఆది. తత్థ జాయన్తీతి అనన్తరమేవ అనుప్పజ్జిత్వా పరమ్పరపచ్చయా జాయన్తీతి అధిప్పాయో. ‘‘ధమ్మో అధమ్మో’’తిఆదినా ఉభిన్నం పుగ్గలానం వివాదపచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞఖేమభఙ్గా హోన్తి, తప్పచ్చయా తేసం పక్ఖం పరియేసనేన కలహం వడ్ఢన్తానం వివాదో కఞ్చి మహాపరిసం సఙ్ఘపరిణాయకం లజ్జిం ఆగమ్మ వూపసమం గచ్ఛతి. తథా అవూపసమన్తే పన వివాదో కమేన వడ్ఢిత్వా సకలేపి సఙ్ఘే వివాదం సముట్ఠాపేతి, తతో అనువాదాదీనీతి ఏవం పరమ్పరక్కమేన వూపసమకారణాభావే చత్తారి అధికరణాని జాయన్తి. తం సన్ధాయాహ ‘‘సఙ్ఘో వివదతి వివాదాధికరణ’’న్తి. సఙ్ఘస్స వివదతో యో వివాదో, తం వివాదాధికరణం హోతీతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి.
సంసట్ఠవారాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
భజతివారవణ్ణనా
౩౧౮. తదనన్తరవారే పన వివాదాధికరణం చతున్నం అధికరణానన్తిఆది అధికరణానం వుత్తనయేన అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయత్తేపి సంసగ్గభావదస్సనత్థం వుత్తం. వివాదాధికరణం చతున్నం అధికరణానం వివాదాధికరణం భజతీతిఆదీసు వివాదాధికరణం చతూసు అధికరణేసు వివాదాధికరణభావమేవ భజతి, నాఞ్ఞాధికరణభావం, చతూసు అధికరణేసు వివాదాధికరణత్తమేవ నిస్సితం వివాదాధికరణమేవ పరియాపన్నం వివాదాధికరణభావేనేవ సఙ్గహితన్తి ఏవమత్థో గహేతబ్బో.
౩౧౯. వివాదాధికరణం సత్తన్నం సమథానం కతి సమథే భజతీతిఆది పన చతున్నం అధికరణానం వూపసమనే సతి నియతసమథే దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ కతి సమథే భజతీతి అత్తనో ఉపసమత్థాయ కిత్తకే సమథే ఉపగచ్ఛతి, కిత్తకే సమథే ఆగమ్మ వూపసమం గచ్ఛతీతి అత్థో. కతి సమథపరియాపన్నన్తి అత్తానం వూపసమేతుం కతిసు సమథేసు తేహి సమానవసేన పవిట్ఠం. కతిహి సమథేహి సఙ్గహితన్తి వూపసమం కరోన్తేహి కతిహి సమథేహి వూపసమకరణత్థం సఙ్గహితం.
భజతివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధకపుచ్ఛావారో
పుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా
౩౨౦. ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకన్తి పబ్బజ్జాఖన్ధకం (మహావ. ౮౪). సహ నిద్దేసేనాతి సనిద్దేసం. ‘‘సన్నిద్దేస’’న్తి వా పాఠో, సో ఏవత్థో. నిదానేన చ నిద్దేసేన చ సద్ధిన్తి ఏత్థ పఞ్ఞత్తిట్ఠానపుగ్గలాదిప్పకాసకం నిదానవచనం నిదానం నామ, తన్నిదానం పటిచ్చ నిద్దిట్ఠసిక్ఖాపదాని నిద్దేసో నామ, తేహి అవయవభూతేహి సహితం తంసముదాయభూతం ఖన్ధకం పుచ్ఛామీతి అత్థో. ఉత్తమాని పదానీతి ఆపత్తిపఞ్ఞాపకాని వచనాని అధిప్పేతాని. తేసం…పే… కతి ఆపత్తియో హోన్తీతి తేహి వచనేహి పఞ్ఞత్తా కతి ఆపత్తిక్ఖన్ధా హోన్తీతి అత్థో. నను ఆపత్తియో నామ పుగ్గలానఞ్ఞేవ హోన్తి, న పదానం, కస్మా పన ‘‘సముక్కట్ఠపదానం కతి ఆపత్తియో’’తి సామివసేన నిద్దేసో కతోతి ఆహ ‘‘యేన యేన హి పదేనా’’తిఆది. పాళియం ఉపోసథన్తిఆది ఉపోసథక్ఖన్ధకాదీనఞ్ఞేవ (మహావ. ౧౩౨ ఆదయో) గహణం.
పుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఏకుత్తరికనయం
ఏకకవారవణ్ణనా
౩౨౧. ఏకుత్తరికనయే పన అజానన్తేన వీతిక్కన్తాతి పణ్ణత్తిం వా వత్థుం వా అజానన్తేన వీతిక్కన్తా పథవీఖణనసహసేయ్యాదికా, సాపి పచ్ఛా ఆపన్నభావం ఞత్వా పటికమ్మం అకరోన్తస్స అన్తరాయికావ హోతి.
పారివాసికాదీహి పచ్ఛా ఆపన్నాతి వత్తభేదేసు దుక్కటాని సన్ధాయ వుత్తం. తస్మిం ఖణే ఆపజ్జితబ్బఅన్తరాపత్తియో సన్ధాయాతి కేచి వదన్తి, తస్స పుబ్బాపత్తీనంఅన్తరాపత్తి-పదేనేవ వక్ఖమానత్తా పురిమమేవ యుత్తతరం. మూలవిసుద్ధియా అన్తరాపత్తీతి మూలాయపటికస్సనాదీని అకత్వా సబ్బపఠమం దిన్నపరివాసమానత్తవిసుద్ధియా చరణకాలే ఆపన్నఅన్తరాపత్తిసఙ్ఖాతసఙ్ఘాదిసేసో. అగ్ఘవిసుద్ధియాతి అన్తరాపత్తిం ఆపన్నస్స మూలాయ పటికస్సిత్వా ఓధానసమోధానవసేన ఓధునిత్వా పురిమాపత్తియా సమోధాయ తదగ్ఘవసేన పున దిన్నపరివాసాదిసుద్ధియా చరణకాలే పున ఆపన్నా అన్తరాపత్తి.
సఉస్సాహేనేవాతి పునపి తం ఆపత్తిం ఆపజ్జితుకామతాచిత్తేన, ఏవం దేసితాపి ఆపత్తి న వుట్ఠాతీతి అధిప్పాయో. ధురనిక్ఖేపం అకత్వా ఆపజ్జనే సిఖాప్పత్తదోసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అట్ఠమే వత్థుస్మిం భిక్ఖునియా పారాజికమేవా’’తి. న కేవలఞ్చ భిక్ఖునియా ఏవ, భిక్ఖూనమ్పి ధురనిక్ఖేపం అకత్వా థోకం థోకం సప్పిఆదికం థేయ్యాయ గణ్హన్తానం పాదగ్ఘనకే పుణ్ణే పారాజికమేవ. కేచి పన ‘‘అట్ఠమే వత్థుస్మిం భిక్ఖునియా పారాజికమేవ హోతీతి వుత్తత్తా అట్ఠవత్థుకమేవేతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి.
ధమ్మికస్స పటిస్సవస్సాతి ‘‘ఇధ వస్సం వసిస్సామీ’’తిఆదినా గిహీనం సమ్ముఖా కతస్స ధమ్మికస్స పటిస్సవస్స, అధమ్మికస్స పన ‘‘అసుకం పహరిస్సామీ’’తిఆదికస్స పటిస్సవస్స అసచ్చాపనేన ఆపత్తి నత్థి.
తథా చోదితోతి అధమ్మేన చోదితో, సయం సచ్చే, అకుప్పే చ అట్ఠత్వా పటిచ్ఛాదేన్తోపి అధమ్మచుదితకో ఏవ. పఞ్చానన్తరియనియతమిచ్ఛాదిట్ఠియేవ మిచ్ఛత్తనియతా నామ. చత్తారో మగ్గా సమ్మత్తనియతా నామ.
ఏకకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుకవారవణ్ణనా
౩౨౨. దుకేసు సయమేవ సపుగ్గలోతి ఆహ ‘‘ముదుపిట్ఠికస్సా’’తిఆది. ఆది-సద్దేన అఙ్గజాతచ్ఛేదఅత్తఘాతాదిఆపత్తియో సఙ్గహితా.
భణ్డాగారికచిత్తకమ్మాని వాతి గహట్ఠానం భణ్డపటిసామనం, ఇత్థిపురిసాదిపటిభానచిత్తకమ్మాని వా. ‘‘చీవరాదీని అదేన్తో ఆపజ్జతీ’’తి ఇదం ‘‘ఉపజ్ఝాయేన, భిక్ఖవే, సద్ధివిహారికో సఙ్గహేతబ్బో అనుగ్గహేతబ్బో…పే… పత్తో దాతబ్బో’’తిఆది (మహావ. ౬౭) వచనతో అనాదరియేన ఆమిససఙ్గహం అకరోన్తస్స దుక్కటం, భిక్ఖునియా పాచిత్తియఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. నిస్సట్ఠచీవరాదీనం అదానఆపత్తిపి ఏత్థేవ సఙ్గహితా.
పాళియం దేసేన్తోతి సభాగాపత్తిం, అదేసనాగామినిఆదిఞ్చ దేసేన్తో. నిదానుద్దేసే ఆపత్తిం అనావికరోన్తో, న దేసేన్తో చ ఆపజ్జతి నామ. ఓవాదం అగణ్హన్తోతి భిక్ఖూహి భిక్ఖునిఓవాదత్థాయ వుత్తం వచనం అగణ్హన్తో బాలగిలానగమియవివజ్జితో. అత్తనో పరిభోగత్థం దిన్నం అఞ్ఞస్స దానే, సఙ్ఘాటిం అపారుపిత్వా సన్తరుత్తరేన గామప్పవేసనాదీసు చ ఆపత్తియోపి అపరిభోగేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియోవ. పమాణన్తి సఙ్ఘభేదానన్తరియనిప్ఫత్తియా లక్ఖణం. బాలస్సాతి నిస్సయగ్గహణవిధిం అజానన్తస్స లజ్జిబాలస్సేవ. లజ్జిస్సాతి బ్యత్తస్స నిస్సయదాయకసభాగతం పరివీమంసన్తస్స. వినయే ఆగతా అత్థా వేనయికాతి ఆహ ‘‘ద్వే అత్థా వినయసిద్ధా’’తి.
పాళియం అప్పత్తో నిస్సారణన్తి ఏత్థ పబ్బాజనీయకమ్మం విహారతో నిస్సారణత్తా నిస్సారణన్తి అధిప్పేతం, తఞ్చ యస్మా కులదూసకం అకరోన్తో పుగ్గలో ఆపత్తిబహులోపి ఆవేణికలక్ఖణేన అప్పత్తో నామ హోతి, తస్మా అప్పత్తో నిస్సారణం. యస్మా పన ఆపత్తాదిబహులస్సాపి ‘‘ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో పబ్బాజనీయకమ్మం కరేయ్యా’’తి (చూళవ. ౨౭) వుత్తం, తస్మా సునిస్సారితో, సబ్బథా పన సుద్ధో నిరాపత్తికో దున్నిస్సారితోతి దట్ఠబ్బో.
అప్పత్తో ఓసారణన్తిఆదీసు ఉపసమ్పదాకమ్మం ఏత్థ ఓసారణం అధిప్పేతం, తఞ్చ హత్థచ్ఛిన్నాదికో ఏకచ్చో పటిక్ఖిత్తత్తా అప్పత్తోపి సోసారితో, పణ్డకాదికో దోసారితోతి అత్థో.
దుకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
తికవారవణ్ణనా
౩౨౩. తికేసు లోహితుప్పాదాపత్తిన్తి పారాజికాపత్తిం. ఆవుసోవాదేనాతి ‘‘ఆవుసో’’తి ఆలపనేన. ఆపత్తిన్తి దుక్కటాపత్తిం. సేసా రత్తిఞ్చేవ దివా చాతి ఏత్థ అరుణుగ్గమనే ఆపజ్జితబ్బా పఠమకథినాదీ (పారా. ౪౫౯) సబ్బా ఆపత్తియోపి రత్తిన్దివానం వేమజ్ఝేయేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా తతియకోట్ఠాసఞ్ఞేవ పవిట్ఠాతి దట్ఠబ్బా. అథ వా ఉద్ధస్తే అరుణే ఆపజ్జితబ్బత్తా దివా ఆపజ్జితబ్బేసు ఏవ పవిట్ఠాతి దట్ఠబ్బా, అత్థఙ్గతే సూరియే భిక్ఖునియో ఓవాదనాపత్తియో, పన రత్తన్ధకారే పురిసేన సద్ధిం సన్తిట్ఠనాపత్తి చ రత్తియఞ్ఞేవ ఆపజ్జితబ్బా.
పురేభత్తం కులాని ఉపసఙ్కమనఅనతిరిత్తభోజనాదీని దివా ఏవ ఆపజ్జితబ్బాని. కేచి పన ‘‘భోజనపటిసంయుత్తాని సేఖియాని, గణభోజనాదీని చ దివా ఏవ ఆపజ్జితబ్బానీ’’తి వదన్తి. తస్మా ఈదిసా ఆపత్తియో ముఞ్చిత్వా సేసావ తతియకోట్ఠాసం భజన్తీతి వేదితబ్బం.
న ఊనదసవస్సోతి దసవస్సస్స బాలస్సేవ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదత్తా వుత్తం. సద్ధివిహారికఅన్తేవాసికేసు అసమ్మావత్తనాపత్తిం, అలజ్జీనం నిస్సయదానాదిమ్పి దసవస్సోవ ఆపజ్జతి, వుట్ఠాపినిం ద్వే వస్సాని అననుబన్ధాదిమ్పి ఊనదసవస్సా ఆపజ్జన్తి. అబ్యాకతచిత్తోతి సుపన్తస్స భవఙ్గచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం.
అప్పవారేన్తోతి అనాదరియేన అప్పవారేన్తో కేనచి పచ్చయేన అప్పవారేత్వా కాళపక్ఖచాతుద్దసే సఙ్ఘే పవారేన్తే తత్థ అనాదరియేన అప్పవారేన్తో తమేవ ఆపత్తిం కాళేపి ఆపజ్జతీతి జుణ్హే ఏవాతి నియమో న దిస్సతి, పచ్ఛిమవస్సంవుత్థో పన పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమియమేవ పవారేతుం లబ్భతీతి తత్థ అప్పవారణాపచ్చయా ఆపత్తిం ఆపజ్జమానో ఏవ జుణ్హే ఆపజ్జతీతి నియమేతబ్బోతి దట్ఠబ్బం. జుణ్హే కప్పతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
‘‘అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’’తి ఇమినా ‘‘వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి నియమవచనేనేవ అపచ్చుద్ధరన్తస్స దుక్కటన్తి దస్సేతి. వస్సానుపగమనఅకరణీయేన పక్కమాదయోపి వస్సే ఏవ ఆపజ్జతి. వత్థికమ్మాదిమ్పి గిలానో ఏవ. అధోతపాదేహి అక్కమనాదీనిపి అన్తో ఏవ ఆపజ్జతి. భిక్ఖునియా అనాపుచ్ఛా ఆరామప్పవేసనాది చ అన్తోసీమాయమేవ. నిస్సయపటిపన్నస్స అనాపుచ్ఛాదిసాపక్కమనాది చ బహిసీమాయమేవ. పాతిమోక్ఖుద్దేసే సన్తియా ఆపత్తియా అనావికరణాపత్తిసమనుభాసనఊనవీసతివస్సూపసమ్పాదనాదిసబ్బఅధమ్మకమ్మాపత్తియోపి సఙ్ఘే ఏవ. అధమ్మేన గణుపోసథాదీసుపి గణాదిమజ్ఝే ఏవ. అలజ్జిస్స సన్తికే నిస్సయగ్గహణాదిపి పుగ్గలస్స సన్తికే ఏవ ఆపజ్జతి.
తీణి అధమ్మికాని అమూళ్హవినయస్స దానానీతి యో ఉమ్మత్తకోపి వీతిక్కమకాలే, అనుమ్మత్తో సఞ్చిచ్చేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా భిక్ఖూహి పచ్ఛా చోదితో సరమానో ఏవ ‘‘న సరామీ’’తి వదతి, యో చ ‘‘సుపినం వియ సరామీ’’తి వా ముసా వదతి, యో చ ఉమ్మత్తకకాలే కతం సబ్బమ్పి సబ్బేసం వట్టతీతి వదతి, ఇమేసం తిణ్ణం దిన్నాని తీణి అమూళ్హవినయస్స దానాని అధమ్మికాని.
అపకతత్తోతి వినయే అపకతఞ్ఞూ. తేనాహ ‘‘ఆపత్తానాపత్తిం న జానాతీ’’తి (పరి. ౩౨౫). ‘‘దిట్ఠిఞ్చ అనిస్సజ్జన్తానంయేవ కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి ఇదం భిక్ఖూహి ఓవదియమానస్స దిట్ఠియా అనిస్సజ్జనపచ్చయా దుక్కటం, పాచిత్తియమ్పి వా అవస్సమేవ సమ్భవతీతి వుత్తం.
ముఖాలమ్బరకరణాదిభేదోతి ముఖభేరీవాదనాదిప్పభేదో. ఉపఘాతేతీతి వినాసేతి. బీజనిగ్గాహాదికేతి చిత్తం బీజనిం గాహేత్వా అనుమోదనాదికరణేతి అత్థో.
తికవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
చతుక్కవారవణ్ణనా
౩౨౪. చతుక్కేసు సోతి గిహిపరిక్ఖారో. అవాపురణం దాతున్తి గబ్భం వివరిత్వా అన్తో పరిక్ఖారట్ఠపనత్థాయ వివరణకుఞ్చికం దాతుం. సఙ్ఘత్థాయ ఉపనీతం సయమేవ అన్తో పటిసామితుమ్పి వట్టతి. తేనాహ ‘‘అన్తో ఠపాపేతుఞ్చ వట్టతీ’’తి.
ఆదికమ్మికేసు పఠమం పురిసలిఙ్గం ఉప్పజ్జతీతి ఆహ ‘‘పఠమం ఉప్పన్నవసేనా’’తి. పాళియం అనాపత్తి వస్సచ్ఛేదస్సాతి వస్సచ్ఛేదసమ్బన్ధినియా అనాపత్తియా ఏవమత్థో. మన్తభాసాతి మన్తాయ పఞ్ఞాయ కథనం. ‘‘నవమభిక్ఖునితో పట్ఠాయా’’తి ఇదం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అట్ఠన్నం భిక్ఖునీనం యథావుడ్ఢం అవసేసానం యథాకతిక’’న్తి (చూళవ. ౪౨౬) వచనతో ఆదితో అట్ఠన్నం భిక్ఖునీనం పచ్చుట్ఠాతబ్బత్తా వుత్తం.
‘‘ఇధ న కప్పన్తీతి వదన్తోపి పచ్చన్తిమేసు ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా సఞ్చిచ్చ కప్పియం అకప్పియన్తి వా అకప్పియం కప్పియన్తి వా కథేన్తస్స సబ్బత్థ దుక్కటన్తి దస్సేతి.
పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతీతి అట్ఠకథాసు వుత్తం, తాని ఇధ పరివారే ఉద్ధటానీతి అధిప్పాయో. ఇధాధిప్పేతాని పన దస్సేన్తో ‘‘ఛన్దపారిసుద్ధీ’’తిఆదిమాహ.
చతుక్కవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చకవారవణ్ణనా
౩౨౫. పఞ్చకేసు ఆపుచ్ఛిత్వా చారస్స అభావోతి పిణ్డపాతికస్స ‘‘నిమన్తితో సభత్తో’’తి ఇమస్స అఙ్గస్స అభావా తేన సిక్ఖాపదేన తస్స సబ్బథా అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. సుసానం నేత్వా పున ఆనీతకన్తి సుసానే పేతకిచ్చం కత్వా నిక్ఖన్తేహి న్హత్వా ఛడ్డితాని నివత్థపారుతవత్థాని ఏవం వుచ్చన్తి.
పాళియం పఞ్చహాకారేహీతి పఞ్చహి అవహారఙ్గేహి. వత్థుతో పన గరుకలహుకభేదేన పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటాని వుత్తాని. ఇత్థిపురిససంయోగాదికం కిలేససముదాచారహేతుకం పటిభానచిత్తకమ్మం నామ. పఞ్హాసహస్సం పుచ్ఛీతి సమథవిపస్సనాకమ్మట్ఠానేసు పఞ్హాసహస్సం సమ్మజ్జిత్వా ఠితం దహరం పుచ్ఛి. ఇతరోపి దహరో అత్తనో గతమగ్గత్తా సబ్బం విస్సజ్జేసి, తేన థేరో పసీది. వత్తం పరిచ్ఛిన్దీతి వత్తం నిట్ఠాపేసి. కిం త్వం ఆవుసోతిఆదికం థేరో ఖీణాసవో సమ్మజ్జనానిసంసం సబ్బేసం పాకటం కాతుం అవోచాతి దట్ఠబ్బం.
‘‘జణ్ణుకేహి పతిట్ఠాయ పదచేతియ’’న్తి పాఠసేసో. చోదనం కారేస్సామీతి భగవతా అత్తానం చోదాపేస్సామి, అత్తానం నిగ్గణ్హాపేస్సామీతి అత్థో.
ఏత్తకం గయ్హూపగన్తి ఏత్తకం అధికరణవూపసమత్థాయ గహేతబ్బవచనన్తి యథా సుత్వా విఞ్ఞాతుం సక్కోతి, ఏవం అనుగ్గణ్హన్తోతి యోజనా. ఏత్థ చ ‘‘అత్తనో భాసపరియన్తం అనుగ్గహేత్వా పరస్స భాసపరియన్తం అనుగ్గహేత్వా’’తి ఏకం, ‘‘అధమ్మేన కరోతీ’’తి ఏకం, ‘‘అప్పటిఞ్ఞాయా’’తి ఏకఞ్చ కత్వా పురిమేహి ద్వీహి పఞ్చఙ్గాని వేదితబ్బాని. వత్థున్తి మేథునాదివీతిక్కమం. కథానుసన్ధివినిచ్ఛయానులోమసన్ధివసేన వత్థుం న జానాతీతి చోదకేన వా చుదితకేన వా వుత్తకథానుసన్ధినా తేసం వచనపటివచనానురూపేన వదన్తో కథానుసన్ధినా వత్థుం న జానాతి నామ, తఞ్చ సుత్తవిభఙ్గే వినీతవత్థుసఙ్ఖాతేన వినిచ్ఛయానులోమేనేవ వదన్తో వినిచ్ఛయానులోమసన్ధివసేన వత్థుం న జానాతి నామ. ఞత్తికమ్మం నామ హోతీతి ఞత్తికమ్మం నిట్ఠితం నామ హోతీతి న జానాతీతి సమ్బన్ధో. ఞత్తియా కమ్మప్పత్తోతి ఞత్తియా నిట్ఠితాయపి కమ్మప్పత్తో ఏవ హోతి. అనుస్సావనట్ఠానే ఏవ కమ్మం నిట్ఠితం హోతీతి ఞత్తికమ్మం నిట్ఠితం నామ హోతి, తం ఞత్తియా కారణం న జానాతీతి అత్థో.
పాళియం పఞ్చ విసుద్ధియోతి ఆపత్తితో విసుద్ధిహేతుత్తా, విసుద్ధేహి కత్తబ్బతో చ పాతిమోక్ఖుద్దేసా వుత్తా.
పఞ్చకవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఛక్కవారాదివణ్ణనా
౩౨౬. ఛక్కాదీసు పాళియం ఛ అగారవాతి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసిక్ఖాసు, అప్పమాదే, పటిసన్థారే చ ఛ అగారవా, తేసు ఏవ చ ఛ గారవా వేదితబ్బా. ‘‘ఛబ్బస్సపరమతా ధారేతబ్బ’’న్తి ఇదం విభఙ్గే ఆగతస్స పరమస్స దస్సనం.
౩౨౮. పాళియం ఆగతేహి సత్తహీతి ‘‘పుబ్బేవస్స హోతి ముసా భణిస్స’’న్తిఆదినా ముసావాదసిక్ఖాపదే (పాచి. ౪) ఆగతేహి సత్తహి.
౩౨౯. తం కుతేత్థ లబ్భాతి తం అనత్థస్స అచరణం ఏత్థ ఏతస్మిం పుగ్గలే, లోకసన్నివాసే వా కుతో కేన కారణేన సక్కా లద్ధున్తి ఆఘాతం పటివినేతి.