౩. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౧౮-౬౨౧. తతియే పాళియం పిలిన్దవచ్ఛత్థేరేన ‘‘న ఖో, మహారాజ, భగవతా ఆరామికో అనుఞ్ఞాతో’’తి పఠమం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆరామిక’’న్తి పుగ్గలానమ్పి ఆరామికనామేన దాసగ్గహణే అనుఞ్ఞాతే ఏవ ఆరామికానం గహితత్తా ఖేత్తవత్థాదీని కప్పియవోహారేనపి పుగ్గలానం గహేతుం న వట్టతి, తథా అననుఞ్ఞాతత్తాతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) హి పటిక్ఖిత్తేసు ఏకస్సేవ పుగ్గలికవసేన గహణే అనుఞ్ఞాతే ఇతరీతరానం తథా న గహేతబ్బతా సిద్ధావ హోతి. యఞ్చ పిలిన్దవచ్ఛత్థేరేన దాయకకులస్స దారికాయ సువణ్ణమాలావసేన తిణణ్డుపకస్స నిమ్మానం, తం ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయే’’తి (పారా. ౧౫౯) వచనతో కులసఙ్గహాది న హోతీతి కతన్తి దట్ఠబ్బం, కేచి పన ‘‘ఖీణాసవానం లాభిచ్ఛాయ అభావతో కులసఙ్గహేపి ఆజీవకోపో నత్థీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం ఖీణాసవానమ్పి ఆజీవవిపత్తిహేతూనం పిణ్డపాతాదీనం పరివజ్జేతబ్బతో. వుత్తఞ్హి ధమ్మసేనాపతినా ‘‘నేవ భిన్దేయ్యమాజీవం, చజమానోపి జీవిత’’న్తి (మి. ప. ౬.౧.౫). భగవతా చ ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనీయ’’న్తిఆది వుత్తం (సు. ని. ౮౧, ౪౮౪; మి. ప. ౪.౫.౯; సం. ని. ౧.౧౯౭).

౬౨౨. ఉగ్గహితకన్తి పరిభోగత్థాయ సయం గహితం. సయం కరోతీతి పచిత్వా కరోతి. పురేభత్తన్తి తదహుపురేభత్తమేవ వట్టతి సవత్థుకపటిగ్గహితత్తా. సయంకతన్తి ఖీరనవనీతం పచిత్వా కతం. నిరామిసమేవాతి తదహుపురేభత్తం సన్ధాయ వుత్తం. అజ్జ సయంకతం నిరామిసమేవ భుఞ్జన్తస్స కస్మా సామపాకో న హోతీతి ఆహ ‘‘నవనీతం తాపేన్తస్సా’’తిఆది. పటిగ్గహితేహీతి ఖీరదధీని సన్ధాయ వుత్తం. ఉగ్గహితకేహి కతం అబ్భఞ్జనాదీసు ఉపనేతబ్బన్తి యోజనా. ఏసేవ నయోతి నిస్సగ్గియాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. అకప్పియమంససప్పిమ్హీతి హత్థిఆదీనం సప్పిమ్హి.

ఏత్థ పనాతి నవనీతే విసేసో అత్థీతి అత్థో. ధోతం వట్టతీతి ధోతమేవ పటిగ్గహితుమ్పి న వట్టతి, ఇతరథా సవత్థుకపటిగ్గహితం హోతీతి థేరానం అధిప్పాయో.

మహాసివత్థేరస్స పన వత్థునో వియోజితత్తా దధిగుళికాదీహి యుత్తతామత్తేన సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతి, తస్మా తక్కతో ఉద్ధటమత్తమేవ పటిగ్గహేత్వా ధోవిత్వా, పచిత్వా వా నిరామిసమేవ కత్వా పరిభుఞ్జింసూతి అధిప్పాయో, న పన దధిగుళికాదీహి సహ వికాలే భుఞ్జింసు. తేనాహ ‘‘తస్మా నవనీతం పరిభుఞ్జన్తేన…పే… సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతీ’’తి. తత్థ అధోతం పటిగ్గహేత్వాపి తం నవనీతం పరిభుఞ్జన్తేన దధిఆదీని అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి అత్థో. ఖయం గమిస్సతీతి నిరామిసం హోతి, తస్మా వికాలేపి వట్టతీతి అత్థో. ఏత్తావతాతి నవనీతే లగ్గమత్తేన విసుం దధిఆదివోహారం అలద్ధేన అప్పమత్తేన దధిఆదినాతి అత్థో, ఏతేన విసుం పటిగ్గహితదధిఆదీహి సహ పక్కం సవత్థుకపటిగ్గహితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి దస్సేతి. తస్మిమ్పీతి నిరామిసభూతేపి. కుక్కుచ్చకానం పన అయం అధిప్పాయో – పటిగ్గహణే తావ దధిఆదీహి అసమ్భిన్నరసత్తా భత్తేన సహితేన గుళపిణ్డాది వియ సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతి, తం పన పచన్తేన ధోవిత్వావ పచితబ్బం, ఇతరథా పచనక్ఖణే పచ్చమానదధిగుళికాదీహి సమ్భిన్నరసతాయ సామంపక్కం జాతం, తేసు ఖీణేసు సామంపక్కమేవ హోతి, తస్మా నిరామిసమేవ పచితబ్బన్తి. తేనేవ ‘‘ఆమిసేన సహ పక్కత్తా’’తి కారణం వుత్తం.

ఏత్థ చాయం విచారణా – సవత్థుకపటిగ్గహితత్తాభావే ఆమిసేన సహ భిక్ఖునా పక్కస్స సయంపాకదోసో వా పరిసఙ్కీయతి యావకాలికతా వా, తత్థ న తావ సయంపాకదోసో ఏత్థ సమ్భవతి సత్తాహకాలికత్తా. యఞ్హి తత్థ దధిఆది ఆమిసగతం, తం పరిక్ఖీణన్తి. అథ పటిగ్గహితదధిగుళికాదినా సహ అత్తనా పక్కత్తా సవత్థుకపక్కం వియ భవేయ్యాతి పరిసఙ్కీయతి, తదా ఆమిసేన సహ పటిగ్గహితత్తాతి కారణం వత్తబ్బం, న పన పక్కత్తాతి. తథా చ ఉపడ్ఢత్థేరానం మతమేవ అఙ్గీ కతం సియా. తత్థ చ సామణేరాదీహి పక్కమ్పి యావకాలికమేవ సియా పటిగ్గహితఖీరాదిం పచిత్వా అనుపసమ్పన్నేహి కతసప్పిఆది వియ చ, న చ తం యుత్తం, భిక్ఖాచారేన లద్ధనవనీతాదీనం తక్కాదిఆమిససంసగ్గసమ్భవేన అపరిభుఞ్జితబ్బతాపసఙ్గతో. న హి గహట్ఠా ధోవిత్వా, సోధేత్వా వా పత్తే ఆకిరన్తీతి నియమో అత్థి, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘యథా తత్థ పతితతణ్డులకణాదయో న పచ్చన్తి, ఏవం…పే… పున పచిత్వా దేతి, పురిమనయేనేవ సత్తాహం వట్టతీ’’తి ఇమినా వచనేనపేతం విరుజ్ఝతి, తస్మా ఇధ కుక్కుచ్చకానం కుక్కుచ్చుప్పత్తియా నిమిత్తమేవ న దిస్సతి. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘లజ్జీ సామణేరో యథా తత్థ పతితతణ్డులకణాదయో న పచ్చన్తి, ఏవం సామిసపాకం మోచేన్తో అగ్గిమ్హి విలీయాపేత్వా…పే… వట్టతీ’’తి వచనస్సాపి నిమిత్తం న దిస్సతి. యది హి ఏతం యావకాలికసంసగ్గపరిహారాయ వుత్తం సియా, అత్తనాపి తథా కాతబ్బం భవేయ్య. గహట్ఠేహి దిన్నసప్పిఆదీసు చ ఆమిససంసగ్గసఙ్కా న విగచ్ఛేయ్య. న హి గహట్ఠా ఏవం విలీయాపేత్వా పన తణ్డులాదిం అపనేత్వా పున పచన్తి, అపిచ భేసజ్జేహి సద్ధిం ఖీరాదిం పక్ఖిపిత్వా యథా ఖీరాది ఖయం గచ్ఛతి, ఏవం పరేహి పక్కభేసజ్జతేలాదిపి యావకాలికమేవ సియా, న చ తమ్పి యుత్తం దధిఆదిఖయకరణత్థం ‘‘పున పచిత్వా దేతీ’’తి వుత్తత్తా. తస్మా మహాసివత్థేరవాదే కుక్కుచ్చం అకత్వా అధోతమ్పి నవనీతం తదహుపి పునదివసాదీసుపి పచితుం, తణ్డులాదిమిస్సం సప్పిఆదిం అత్తనాపి అగ్గిమ్హి విలీయాపేత్వా పరిస్సావేత్వా పున తక్కాదిఖయత్థం పచితుఞ్చ వట్టతి.

తత్థ విజ్జమానస్సపి పచ్చమానక్ఖణే సమ్భిన్నరసస్స యావకాలికస్స అబ్బోహారికత్తేన సవత్థుకపటిగ్గహితపురేపటిగ్గహితానమ్పి అబ్బోహారికతోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బన్తి. తేనేవ ‘‘ఏత్తావతా సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతీ’’తి వుత్తం. విసుం పటిగ్గహితేన పన ఖీరాదిఆమిసేన నవనీతాదిం మిస్సేత్వా భిక్ఖునా వా అఞ్ఞేహి వా పక్కతేలాదిభేసజ్జం సవత్థుకపటిగ్గహితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, తత్థ పవిట్ఠయావకాలికస్స అబ్బోహారికత్తాభావా. యం పన పురేపరిగ్గహితభేసజ్జేహి అప్పటిగ్గహితం ఖీరాదిం పక్ఖిపిత్వా పక్కతేలాదికం అనుపసమ్పన్నేహేవ పక్కమ్పి సవత్థుకపటిగ్గహితమ్పి సన్నిధిపి న హోతి, తత్థ పక్ఖిత్తఖీరాదికస్సపి తస్మిం ఖణే సమ్భిన్నరసతాయ పురేపటిగ్గహితత్తాపత్తితో. సచే పన అప్పటిగ్గహితేహేవ, అఞ్ఞేహి వా పక్కతేలాదీసుపి సచే ఆమిసరసో పఞ్ఞాయతి, తం యావకాలికమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. ఉగ్గహేత్వాతి సయమేవ గహేత్వా.

పరిస్సావేత్వా గహితన్తి తణ్డులాదివిగమత్థం పరిస్సావేత్వా, తక్కాదివిగమత్థం పున పచిత్వా గహితన్తి అత్థో. పటిగ్గహేత్వా ఠపితభేసజ్జేహీతి అతిరేకసత్తాహపటిగ్గహితేహి, ఏతేన తేహి యుత్తమ్పి సప్పిఆది అతిరేకసత్తాహపటిగ్గహితం న హోతీతి దస్సేతి. వద్దలిసమయేతి వస్సకాలసమయే, అనాతపకాలేతి అత్థో.

నిబ్బట్టితత్తాతి యావకాలికవత్థుతో వివేచితత్తా, ఏతేన తేలే సభావతో యావకాలికత్తాభావం, భిక్ఖునో సవత్థుకపటిగ్గహణేన యావకాలికత్తుపగమనఞ్చ దస్సేతి. ఉభయమ్పీతి అత్తనా, అఞ్ఞేహి చ కతం.

౬౨౩. అచ్ఛవసన్తి దుక్కటవత్థూనఞ్ఞేవ ఉపలక్ఖణన్తి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా మనుస్సవస’’న్తి. సంసట్ఠన్తి పరిస్సావితం. తిణ్ణం దుక్కటానన్తి అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే తీణి దుక్కటాని సన్ధాయ వుత్తం. కిఞ్చాపి పరిభోగత్థాయ వికాలే పటిగ్గహణపచనపరిస్సావనాదీసు పుబ్బపయోగేసు పాళియం, అట్ఠకథాయఞ్చ ఆపత్తి న వుత్తా, తథాపి ఏత్థ ఆపత్తియా ఏవ భవితబ్బం పటిక్ఖిత్తస్స కరణతో ఆహారత్థాయ వికాలే యామకాలికాదీనం పటిగ్గహణే వియ. యస్మా ఖీరాదిం పక్ఖిపిత్వా పక్కభేసజ్జతేలే కసటం ఆమిసగతికం, తేన సహ తేలం పటిగ్గహేతుం, పచితుం వా భిక్ఖునో న వట్టతి. తస్మా వుత్తం ‘‘పక్కతేలకసటే వియ కుక్కుచ్చాయతీ’’తి. సచే వసాయ సహ పక్కత్తా న వట్టతి, ఇదం కస్మా న వట్టతీతి పుచ్ఛన్తా ‘‘భన్తే …పే… వట్టతీ’’తి ఆహంసు. థేరో అతికుక్కుచ్చతాయ చ ‘‘ఏతమ్పి, ఆవుసో, న వట్టతీ’’తి ఆహ. రోగనిగ్గహత్థాయ ఏవ వసాయ అనుఞ్ఞాతత్తం సల్లక్ఖేత్వా పచ్ఛా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

‘‘మధుకరీహి నామ మధుమక్ఖికాహీ’’తి ఇదం ఖుద్దకభమరానం ద్విన్నం ఏవ విసేసనన్తి కేచి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘దణ్డకేసు మధుకారికా మధుకరీమక్ఖికా నామ, తాహి సహ తిస్సో మధుమక్ఖికాజాతియో’’తి వదన్తి. భమరమక్ఖికాతి మహాపటలకారికా. సిలేససదిసన్తి సుక్ఖతాయ వా పక్కతాయ వా ఘనీభూతం. ఇతరన్తి తనుకమధు.

ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయాతి నిక్కసటరసస్సపి సత్తాహకాలికతం దస్సేతి ‘‘ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్త’’న్తి పాళియం సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా. యం పన సుత్తన్తట్ఠకథాయం ‘‘ఉచ్ఛు చే, యావకాలికో. ఉచ్ఛురసో చే, యామకాలికో. ఫాణితం చే, సత్తాహకాలికం. తచో చే, యావజీవకో’’తి వుత్తం, తం అమ్బఫలరసాదిమిస్సతాయ యామకాలికత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం, అవినయవచనత్తా తం అప్పమాణన్తి. తేనేవ ‘‘పురేభత్తం పటిగ్గహితేన అపరిస్సావితఉచ్ఛురసేనా’’తిఆది వుత్తం. నిరామిసమేవ వట్టతి తత్థ పవిట్ఠయావకాలికస్స అబ్బోహారికత్తాతి ఇదం గుళే కతే తత్థ విజ్జమానమ్పి కసటం పాకేన సుక్ఖతాయ యావజీవికత్తం భజతీతి వుత్తం. తస్స యావకాలికత్తే హి సామంపాకేన పురేభత్తేపి అనజ్ఝోహరణీయం సియాతి. ‘‘సవత్థుకపటిగ్గహితత్తా’’తి ఇదం ఉచ్ఛురసే చుణ్ణవిచుణ్ణం హుత్వా ఠితకసటం సన్ధాయ వుత్తం, తేన చ అపరిస్సావితేన అప్పటిగ్గహితేన అనుపసమ్పన్నేహి కతం సత్తాహం వట్టతీతి దస్సేతి. ఝామఉచ్ఛుఫాణితన్తి అగ్గిమ్హి ఉచ్ఛుం తాపేత్వా కతం. కోట్టితఉచ్ఛుఫాణితన్తి ఖుద్దానుఖుద్దకం ఛిన్దిత్వా కోట్టేత్వా నిప్పీళేత్వా పక్కం.

తం తత్థ విజ్జమానమ్పి కసటం పక్కకాలే యావకాలికత్తం విజహతీతి ఆహ ‘‘తం యుత్త’’న్తి. సీతోదకేన కతన్తి మధుకపుప్ఫాని సీతోదకేన మద్దిత్వా పరిస్సావేత్వా పచిత్వా కతం, అమద్దిత్వా కతన్తి కేచి, తత్థ కారణం న దిస్సతి. ఖీరజల్లికన్తి ఖీరఫేణం. మధుకపుప్ఫం పనాతిఆది యావకాలికరూపేన ఠితస్సపి అవట్టనకమేరయబీజవత్థుం దస్సేతుం ఆరద్ధం.

సబ్బానిపీతి సప్పిఆదీని పఞ్చపి. ఆహారకిచ్చం కరోన్తాని ఏతాని కస్మా ఏవం పరిభుఞ్జితబ్బానీతి చోదనాపరిహారాయ భేసజ్జోదిస్సం దస్సేన్తేన తప్పసఙ్గేన సబ్బానిపి ఓదిస్సకాని ఏకతో దస్సేతుం ‘‘సత్తవిధం హీ’’తిఆది వుత్తం. అపకతిభేసజ్జత్తా వికటాని విరూపాని విసహరణతో మహావిసయత్తా మహన్తాని చాతి మహావికటాని. ఉపసమ్పదాదీనీతి ఆది-సద్దేన గణఙ్గణూపాహనాదిం సఙ్గణ్హాతి.

అధిట్ఠేతీతి బాహిరపరిభోగత్థమేతన్తి చిత్తం ఉప్పాదేతి, ఏవం పరిభోగే అనపేక్ఖతాయ పటిగ్గహణం విజహతీతి అధిప్పాయో. ఏవం అఞ్ఞేసుపి కాలికేసు అనజ్ఝోహరితుకామతాయ సుద్ధచిత్తేన బాహిరపరిభోగత్థాయ నియమేపి పటిగ్గహణం విజహతీతి ఇదమ్పి విసుం ఏకం పటిగ్గహణవిజహనకారణన్తి దట్ఠబ్బం.

౬౨౫. సచే ద్విన్నం…పే… న వట్టతీతి ఏత్థ పాఠో గళితో, ఏవం పనేత్థ పాఠో వేదితబ్బో ‘‘సచే ద్విన్నం సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం అవిభత్తం హోతి, సత్తాహాతిక్కమే ద్విన్నమ్పి అనాపత్తి, పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీ’’తి. అఞ్ఞథా హి సద్దప్పయోగోపి న సఙ్గహం గచ్ఛతి. ‘‘గణ్ఠిపదేపి చ అయమేవ పాఠో దస్సితో’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౬౨౫) సారత్థదీపనియం వుత్తం. ద్విన్నమ్పి అనాపత్తీతి అవిభత్తత్తా వుత్తం. ‘‘పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీ’’తి ఇదం ‘‘సత్తాహపరమం సన్నిధికారకం పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి వచనతో వుత్తం. ‘‘యేన పటిగ్గహితం, తేన విస్సజ్జితత్తా’’తి ఇమినా ఉపసమ్పన్నస్స దానమ్పి సన్ధాయ ‘‘విస్సజ్జేతీ’’తి ఇదం వుత్తన్తి దస్సేతి. ఉపసమ్పన్నస్స నిరపేక్ఖదిన్నవత్థుమ్హి పటిగ్గహణస్స అవిగతత్తేపి సకసన్తకతా విగతావ హోతి, తేన నిస్సగ్గియం న హోతి. అత్తనావ పటిగ్గహితత్తం, సకసన్తకత్తఞ్చాతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి నిస్సగ్గియం హోతి, న ఏకేన. అనుపసమ్పన్నస్స నిరపేక్ఖదానే పన తదుభయమ్పి విజహతి, పరిభోగోపేత్థ వట్టతి, న సాపేక్ఖదానే దానలక్ఖణాభావతో. ‘‘విస్సజ్జేతీ’’తి ఏతస్మిఞ్చ పాళిపదే కస్సచి అదత్వా అనపేక్ఖతాయ ఛడ్డనమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘అనపేక్ఖో దత్వా’’తి ఇదఞ్చ పటిగ్గహణవిజహనవిధిదస్సనత్థమేవ వుత్తం. పటిగ్గహణే హి విజహితే పున పటిగ్గహేత్వా పరిభోగో సయమేవ వట్టిస్సతి, తబ్బిజహనఞ్చ వత్థునో సకసన్తకతాపరిచ్చాగేన హోతీతి, ఏతేన చ వత్థుమ్హి అజ్ఝోహరణాపేక్ఖాయ సతి పటిగ్గహణవిస్సజ్జనం నామ విసుం న లబ్భతీతి సిజ్ఝతి. ఇతరథా హి ‘‘పటిగ్గహణే అనపేక్ఖోవ పటిగ్గహణం విస్సజ్జేత్వా పున పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జతీ’’తి వత్తబ్బం సియా. ‘‘అప్పటిగ్గహితత్తా’’తి ఇమినా ఏకస్స సన్తకం అఞ్ఞేన పటిగ్గహితమ్పి నిస్సగ్గియం హోతీతి దస్సేతి.

ఏవన్తి ‘‘పున గహేస్సామీ’’తి అపేక్ఖం అకత్వా సుద్ధచిత్తేన పరిచ్చత్తతం పరామసతి. పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి నిస్సగ్గియమూలికాహి పాచిత్తియాదిఆపత్తీహి అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి అధిప్పాయో. పరిభోగే అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి ఏత్థ పన నిస్సట్ఠపటిలద్ధస్స కాయికపరిభోగాదీసు యా దుక్కటాపత్తి వుత్తా, తాయ అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి అధిప్పాయో. సప్పిఆదీనం పటిగ్గహితభావో, అత్తనో సన్తకతా, సత్తాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.