౩. పత్తవగ్గో
౧. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౦౨. తతియవగ్గస్స పఠమే అడ్ఢతేరసపలాతి మాగధికాయ మానతులాయ అడ్ఢతేరసపలపరిమితం ఉదకం గణ్హన్తం సన్ధాయ వుత్తం, తథా పరిమితం యవమాసాదిం గణ్హన్తిం సన్ధాయాతి కేచి. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన పన ‘‘పకతిచతుముట్ఠికం కుడువం, చతుకుడువం నాళి, తాయ నాళియా సోళస నాళియో దోణం, తం పన మగధనాళియా ద్వాదస నాళియో హోన్తీతి వదన్తీ’’తి వుత్తం. దమిళనాళీతి పురాణనాళిం సన్ధాయ వుత్తం. సా చ చతుముట్ఠికేహి కుడువేహి అట్ఠ కుడువా, తాయ నాళియా ద్వే నాళియో మగధనాళిం గణ్హాతి. పురాణా పన ‘‘సీహళనాళి తిస్సో నాళియో గణ్హాతీ’’తి వదన్తి, తేసం మతేన మగధనాళి ఇదాని పవత్తమానాయ చతుకుడువాయ దమిళనాళియా చతునాళికా హోతి, తతో మగధనాళితో ఉపడ్ఢఞ్చ పురాణదమిళనాళిసఙ్ఖాతం పత్థం నామ హోతి, ఏతేన చ ‘‘ఓమకో నామ పత్తో పత్థోదనం గణ్హాతీ’’తి పాళివచనఞ్చ సమేతి, లోకియేహిపి –
‘‘లోకియం మగధఞ్చేతి, పత్థద్వయముదాహటం;
లోకియం సోళసపలం, మాగధం దిగుణం మత’’న్తి. –
ఏవం లోకే నాళియా మగధనాళి దిగుణాతి దస్సితా, ఏవఞ్చ గయ్హమానే ఓమకపత్తస్స చ యాపనమత్తోదనగాహికా చ సిద్ధా హోతి. న హి సక్కా అట్ఠకుడువతో ఊనోదనగాహినా పత్తేన అథూపీకతం పిణ్డపాతం పరియేసిత్వా యాపేతుం. తేనేవ వేరఞ్జకణ్డట్ఠకథాయం ‘‘పత్థో నామ నాళిమత్తం హోతి ఏకస్స పురిసస్స అలం యాపనాయ. వుత్తమ్పి హేతం ‘పత్థోదనో నాలమయం దువిన్న’’’న్తి (జా. ౨.౨౧.౧౯౨) వుత్తం, ‘‘ఏకేకస్స ద్విన్నం తిణ్ణం పహోతీ’’తి చ ఆగహం, తస్మా ఇధ వుత్తనయానుసారేనేవ గహేతబ్బం.
ఆలోపస్స అనురూపన్తి ఏత్థ ‘‘బ్యఞ్జనస్స మత్తా నామ ఓదనతో చతుత్థభాగో’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౭) బ్రహ్మాయుసుత్తట్ఠకథాయం వుత్తత్తా ఆలోపస్స చతుత్థభాగమేవ బ్యఞ్జనం అనురూపన్తి దట్ఠబ్బం. ఓదనగతికానేవాతి ఓదనస్స అన్తో ఏవ పవిసనసీలాని సియుం, అత్తనో ఓకాసం న గవేసన్తీతి అత్థో. నామమత్తేతి ‘‘మజ్ఝిమో పత్తో మజ్ఝిమోమకో’’తిఆదినామమత్తే.
౬౦౭-౮. ఏవం పయోగే పయోగేతి పరియోసానాలోపజ్ఝోహరణపయోగే పయోగే, ఆలోపే ఆలోపేతి అత్థో. కత్వాతి పాకపరియోసానం కత్వా. పచిత్వా ఠపేస్సామీతి కాళవణ్ణపాకం సన్ధాయ వుత్తం. ఛిద్దన్తి ముఖవట్టితో ద్వఙ్గులస్స హేట్ఠాఛిద్దం వుత్తం. సేసం పఠమకథినే వుత్తనయమేవ.
పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౦౯-౬౧౩. దుతియే పాళియం అహం పత్తేన తే భిక్ఖూ సన్తపేస్సామీతి సేసో. ‘‘అపత్తో’’తి ఇమినా అధిట్ఠానవిజహనమ్పి దస్సేతి. పఞ్చబన్ధనేపి పత్తే అపరిపుణ్ణపాకే పత్తే వియ అధిట్ఠానం న రుహతి. ‘‘తిపుపట్టకేన వా’’తి వుత్తత్తా తమ్బలోహాదీహి కప్పియలోహేహి అయోపత్తస్స ఛిద్దం ఛాదేతుం వట్టతి. తేనేవ ‘‘లోహమణ్డలకేనా’’తి వుత్తం. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే అకాళవణ్ణమ్పి కప్పియపత్తం విఞ్ఞాపేన్తస్స ఆపత్తి ఏవాతి దట్ఠబ్బం. అధిట్ఠానుపగపత్తస్స ఊనపఞ్చబన్ధనతా, అత్తుద్దేసికతా, అకతవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౧౮-౬౨౧. తతియే పాళియం పిలిన్దవచ్ఛత్థేరేన ‘‘న ఖో, మహారాజ, భగవతా ఆరామికో అనుఞ్ఞాతో’’తి పఠమం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆరామిక’’న్తి పుగ్గలానమ్పి ఆరామికనామేన దాసగ్గహణే అనుఞ్ఞాతే ఏవ ఆరామికానం గహితత్తా ఖేత్తవత్థాదీని కప్పియవోహారేనపి పుగ్గలానం గహేతుం న వట్టతి, తథా అననుఞ్ఞాతత్తాతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) హి పటిక్ఖిత్తేసు ఏకస్సేవ పుగ్గలికవసేన గహణే అనుఞ్ఞాతే ఇతరీతరానం తథా న గహేతబ్బతా సిద్ధావ హోతి. యఞ్చ పిలిన్దవచ్ఛత్థేరేన దాయకకులస్స దారికాయ సువణ్ణమాలావసేన తిణణ్డుపకస్స నిమ్మానం, తం ‘‘అనాపత్తి, భిక్ఖవే, ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయే’’తి (పారా. ౧౫౯) వచనతో కులసఙ్గహాది న హోతీతి కతన్తి దట్ఠబ్బం, కేచి పన ‘‘ఖీణాసవానం లాభిచ్ఛాయ అభావతో కులసఙ్గహేపి ఆజీవకోపో నత్థీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం ఖీణాసవానమ్పి ఆజీవవిపత్తిహేతూనం పిణ్డపాతాదీనం పరివజ్జేతబ్బతో. వుత్తఞ్హి ధమ్మసేనాపతినా ‘‘నేవ భిన్దేయ్యమాజీవం, చజమానోపి జీవిత’’న్తి (మి. ప. ౬.౧.౫). భగవతా చ ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనీయ’’న్తిఆది వుత్తం (సు. ని. ౮౧, ౪౮౪; మి. ప. ౪.౫.౯; సం. ని. ౧.౧౯౭).
౬౨౨. ఉగ్గహితకన్తి పరిభోగత్థాయ సయం గహితం. సయం కరోతీతి పచిత్వా కరోతి. పురేభత్తన్తి తదహుపురేభత్తమేవ వట్టతి సవత్థుకపటిగ్గహితత్తా. సయంకతన్తి ఖీరనవనీతం పచిత్వా కతం. నిరామిసమేవాతి తదహుపురేభత్తం సన్ధాయ వుత్తం. అజ్జ సయంకతం నిరామిసమేవ భుఞ్జన్తస్స కస్మా సామపాకో న హోతీతి ఆహ ‘‘నవనీతం తాపేన్తస్సా’’తిఆది. పటిగ్గహితేహీతి ఖీరదధీని సన్ధాయ వుత్తం. ఉగ్గహితకేహి కతం అబ్భఞ్జనాదీసు ఉపనేతబ్బన్తి యోజనా. ఏసేవ నయోతి నిస్సగ్గియాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. అకప్పియమంససప్పిమ్హీతి హత్థిఆదీనం సప్పిమ్హి.
ఏత్థ పనాతి నవనీతే విసేసో అత్థీతి అత్థో. ధోతం వట్టతీతి ధోతమేవ పటిగ్గహితుమ్పి న వట్టతి, ఇతరథా సవత్థుకపటిగ్గహితం హోతీతి థేరానం అధిప్పాయో.
మహాసివత్థేరస్స పన వత్థునో వియోజితత్తా దధిగుళికాదీహి యుత్తతామత్తేన సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతి, తస్మా తక్కతో ఉద్ధటమత్తమేవ పటిగ్గహేత్వా ధోవిత్వా, పచిత్వా వా నిరామిసమేవ కత్వా పరిభుఞ్జింసూతి అధిప్పాయో, న పన దధిగుళికాదీహి సహ వికాలే భుఞ్జింసు. తేనాహ ‘‘తస్మా నవనీతం పరిభుఞ్జన్తేన…పే… సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతీ’’తి. తత్థ అధోతం పటిగ్గహేత్వాపి తం నవనీతం పరిభుఞ్జన్తేన దధిఆదీని అపనేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి అత్థో. ఖయం గమిస్సతీతి నిరామిసం హోతి, తస్మా వికాలేపి వట్టతీతి అత్థో. ఏత్తావతాతి నవనీతే లగ్గమత్తేన విసుం దధిఆదివోహారం అలద్ధేన అప్పమత్తేన దధిఆదినాతి అత్థో, ఏతేన విసుం పటిగ్గహితదధిఆదీహి సహ పక్కం సవత్థుకపటిగ్గహితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి దస్సేతి. తస్మిమ్పీతి నిరామిసభూతేపి. కుక్కుచ్చకానం పన అయం అధిప్పాయో – పటిగ్గహణే తావ దధిఆదీహి అసమ్భిన్నరసత్తా భత్తేన సహితేన గుళపిణ్డాది వియ సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతి, తం పన పచన్తేన ధోవిత్వావ పచితబ్బం, ఇతరథా పచనక్ఖణే పచ్చమానదధిగుళికాదీహి సమ్భిన్నరసతాయ సామంపక్కం జాతం, తేసు ఖీణేసు సామంపక్కమేవ హోతి, తస్మా నిరామిసమేవ పచితబ్బన్తి. తేనేవ ‘‘ఆమిసేన సహ పక్కత్తా’’తి కారణం వుత్తం.
ఏత్థ చాయం విచారణా – సవత్థుకపటిగ్గహితత్తాభావే ఆమిసేన సహ భిక్ఖునా పక్కస్స సయంపాకదోసో వా పరిసఙ్కీయతి యావకాలికతా వా, తత్థ న తావ సయంపాకదోసో ఏత్థ సమ్భవతి సత్తాహకాలికత్తా. యఞ్హి తత్థ దధిఆది ఆమిసగతం, తం పరిక్ఖీణన్తి. అథ పటిగ్గహితదధిగుళికాదినా సహ అత్తనా పక్కత్తా సవత్థుకపక్కం వియ భవేయ్యాతి పరిసఙ్కీయతి, తదా ఆమిసేన సహ పటిగ్గహితత్తాతి కారణం వత్తబ్బం, న పన పక్కత్తాతి. తథా చ ఉపడ్ఢత్థేరానం మతమేవ అఙ్గీ కతం సియా. తత్థ చ సామణేరాదీహి పక్కమ్పి యావకాలికమేవ సియా పటిగ్గహితఖీరాదిం పచిత్వా అనుపసమ్పన్నేహి కతసప్పిఆది వియ చ, న చ తం యుత్తం, భిక్ఖాచారేన లద్ధనవనీతాదీనం తక్కాదిఆమిససంసగ్గసమ్భవేన అపరిభుఞ్జితబ్బతాపసఙ్గతో. న హి గహట్ఠా ధోవిత్వా, సోధేత్వా వా పత్తే ఆకిరన్తీతి నియమో అత్థి, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘యథా తత్థ పతితతణ్డులకణాదయో న పచ్చన్తి, ఏవం…పే… పున పచిత్వా దేతి, పురిమనయేనేవ సత్తాహం వట్టతీ’’తి ఇమినా వచనేనపేతం విరుజ్ఝతి, తస్మా ఇధ కుక్కుచ్చకానం కుక్కుచ్చుప్పత్తియా నిమిత్తమేవ న దిస్సతి. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘లజ్జీ సామణేరో యథా తత్థ పతితతణ్డులకణాదయో న పచ్చన్తి, ఏవం సామిసపాకం మోచేన్తో అగ్గిమ్హి విలీయాపేత్వా…పే… వట్టతీ’’తి వచనస్సాపి నిమిత్తం న దిస్సతి. యది హి ఏతం యావకాలికసంసగ్గపరిహారాయ వుత్తం సియా, అత్తనాపి తథా కాతబ్బం భవేయ్య. గహట్ఠేహి దిన్నసప్పిఆదీసు చ ఆమిససంసగ్గసఙ్కా న విగచ్ఛేయ్య. న హి గహట్ఠా ఏవం విలీయాపేత్వా పన తణ్డులాదిం అపనేత్వా పున పచన్తి, అపిచ భేసజ్జేహి సద్ధిం ఖీరాదిం పక్ఖిపిత్వా యథా ఖీరాది ఖయం గచ్ఛతి, ఏవం పరేహి పక్కభేసజ్జతేలాదిపి యావకాలికమేవ సియా, న చ తమ్పి యుత్తం దధిఆదిఖయకరణత్థం ‘‘పున పచిత్వా దేతీ’’తి వుత్తత్తా. తస్మా మహాసివత్థేరవాదే కుక్కుచ్చం అకత్వా అధోతమ్పి నవనీతం తదహుపి పునదివసాదీసుపి పచితుం, తణ్డులాదిమిస్సం సప్పిఆదిం అత్తనాపి అగ్గిమ్హి విలీయాపేత్వా పరిస్సావేత్వా పున తక్కాదిఖయత్థం పచితుఞ్చ వట్టతి.
తత్థ విజ్జమానస్సపి పచ్చమానక్ఖణే సమ్భిన్నరసస్స యావకాలికస్స అబ్బోహారికత్తేన సవత్థుకపటిగ్గహితపురేపటిగ్గహితానమ్పి అబ్బోహారికతోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బన్తి. తేనేవ ‘‘ఏత్తావతా సవత్థుకపటిగ్గహితం నామ న హోతీ’’తి వుత్తం. విసుం పటిగ్గహితేన పన ఖీరాదిఆమిసేన నవనీతాదిం మిస్సేత్వా భిక్ఖునా వా అఞ్ఞేహి వా పక్కతేలాదిభేసజ్జం సవత్థుకపటిగ్గహితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, తత్థ పవిట్ఠయావకాలికస్స అబ్బోహారికత్తాభావా. యం పన పురేపరిగ్గహితభేసజ్జేహి అప్పటిగ్గహితం ఖీరాదిం పక్ఖిపిత్వా పక్కతేలాదికం అనుపసమ్పన్నేహేవ పక్కమ్పి సవత్థుకపటిగ్గహితమ్పి సన్నిధిపి న హోతి, తత్థ పక్ఖిత్తఖీరాదికస్సపి తస్మిం ఖణే సమ్భిన్నరసతాయ పురేపటిగ్గహితత్తాపత్తితో. సచే పన అప్పటిగ్గహితేహేవ, అఞ్ఞేహి వా పక్కతేలాదీసుపి సచే ఆమిసరసో పఞ్ఞాయతి, తం యావకాలికమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. ఉగ్గహేత్వాతి సయమేవ గహేత్వా.
పరిస్సావేత్వా గహితన్తి తణ్డులాదివిగమత్థం పరిస్సావేత్వా, తక్కాదివిగమత్థం పున పచిత్వా గహితన్తి అత్థో. పటిగ్గహేత్వా ఠపితభేసజ్జేహీతి అతిరేకసత్తాహపటిగ్గహితేహి, ఏతేన తేహి యుత్తమ్పి సప్పిఆది అతిరేకసత్తాహపటిగ్గహితం న హోతీతి దస్సేతి. వద్దలిసమయేతి వస్సకాలసమయే, అనాతపకాలేతి అత్థో.
నిబ్బట్టితత్తాతి యావకాలికవత్థుతో వివేచితత్తా, ఏతేన తేలే సభావతో యావకాలికత్తాభావం, భిక్ఖునో సవత్థుకపటిగ్గహణేన యావకాలికత్తుపగమనఞ్చ దస్సేతి. ఉభయమ్పీతి అత్తనా, అఞ్ఞేహి చ కతం.
౬౨౩. అచ్ఛవసన్తి దుక్కటవత్థూనఞ్ఞేవ ఉపలక్ఖణన్తి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా మనుస్సవస’’న్తి. సంసట్ఠన్తి పరిస్సావితం. తిణ్ణం దుక్కటానన్తి అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే తీణి దుక్కటాని సన్ధాయ వుత్తం. కిఞ్చాపి పరిభోగత్థాయ వికాలే పటిగ్గహణపచనపరిస్సావనాదీసు పుబ్బపయోగేసు పాళియం, అట్ఠకథాయఞ్చ ఆపత్తి న వుత్తా, తథాపి ఏత్థ ఆపత్తియా ఏవ భవితబ్బం పటిక్ఖిత్తస్స కరణతో ఆహారత్థాయ వికాలే యామకాలికాదీనం పటిగ్గహణే వియ. యస్మా ఖీరాదిం పక్ఖిపిత్వా పక్కభేసజ్జతేలే కసటం ఆమిసగతికం, తేన సహ తేలం పటిగ్గహేతుం, పచితుం వా భిక్ఖునో న వట్టతి. తస్మా వుత్తం ‘‘పక్కతేలకసటే వియ కుక్కుచ్చాయతీ’’తి. సచే వసాయ సహ పక్కత్తా న వట్టతి, ఇదం కస్మా న వట్టతీతి పుచ్ఛన్తా ‘‘భన్తే …పే… వట్టతీ’’తి ఆహంసు. థేరో అతికుక్కుచ్చతాయ చ ‘‘ఏతమ్పి, ఆవుసో, న వట్టతీ’’తి ఆహ. రోగనిగ్గహత్థాయ ఏవ వసాయ అనుఞ్ఞాతత్తం సల్లక్ఖేత్వా పచ్ఛా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.
‘‘మధుకరీహి నామ మధుమక్ఖికాహీ’’తి ఇదం ఖుద్దకభమరానం ద్విన్నం ఏవ విసేసనన్తి కేచి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘దణ్డకేసు మధుకారికా మధుకరీమక్ఖికా నామ, తాహి సహ తిస్సో మధుమక్ఖికాజాతియో’’తి వదన్తి. భమరమక్ఖికాతి మహాపటలకారికా. సిలేససదిసన్తి సుక్ఖతాయ వా పక్కతాయ వా ఘనీభూతం. ఇతరన్తి తనుకమధు.
ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయాతి నిక్కసటరసస్సపి సత్తాహకాలికతం దస్సేతి ‘‘ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్త’’న్తి పాళియం సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా. యం పన సుత్తన్తట్ఠకథాయం ‘‘ఉచ్ఛు చే, యావకాలికో. ఉచ్ఛురసో చే, యామకాలికో. ఫాణితం చే, సత్తాహకాలికం. తచో చే, యావజీవకో’’తి వుత్తం, తం అమ్బఫలరసాదిమిస్సతాయ యామకాలికత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి గహేతబ్బం, అవినయవచనత్తా తం అప్పమాణన్తి. తేనేవ ‘‘పురేభత్తం పటిగ్గహితేన అపరిస్సావితఉచ్ఛురసేనా’’తిఆది వుత్తం. నిరామిసమేవ వట్టతి తత్థ పవిట్ఠయావకాలికస్స అబ్బోహారికత్తాతి ఇదం గుళే కతే తత్థ విజ్జమానమ్పి కసటం పాకేన సుక్ఖతాయ యావజీవికత్తం భజతీతి వుత్తం. తస్స యావకాలికత్తే హి సామంపాకేన పురేభత్తేపి అనజ్ఝోహరణీయం సియాతి. ‘‘సవత్థుకపటిగ్గహితత్తా’’తి ఇదం ఉచ్ఛురసే చుణ్ణవిచుణ్ణం హుత్వా ఠితకసటం సన్ధాయ వుత్తం, తేన చ అపరిస్సావితేన అప్పటిగ్గహితేన అనుపసమ్పన్నేహి కతం సత్తాహం వట్టతీతి దస్సేతి. ఝామఉచ్ఛుఫాణితన్తి అగ్గిమ్హి ఉచ్ఛుం తాపేత్వా కతం. కోట్టితఉచ్ఛుఫాణితన్తి ఖుద్దానుఖుద్దకం ఛిన్దిత్వా కోట్టేత్వా నిప్పీళేత్వా పక్కం.
తం తత్థ విజ్జమానమ్పి కసటం పక్కకాలే యావకాలికత్తం విజహతీతి ఆహ ‘‘తం యుత్త’’న్తి. సీతోదకేన కతన్తి మధుకపుప్ఫాని సీతోదకేన మద్దిత్వా పరిస్సావేత్వా పచిత్వా కతం, అమద్దిత్వా కతన్తి కేచి, తత్థ కారణం న దిస్సతి. ఖీరజల్లికన్తి ఖీరఫేణం. మధుకపుప్ఫం పనాతిఆది యావకాలికరూపేన ఠితస్సపి అవట్టనకమేరయబీజవత్థుం దస్సేతుం ఆరద్ధం.
సబ్బానిపీతి సప్పిఆదీని పఞ్చపి. ఆహారకిచ్చం కరోన్తాని ఏతాని కస్మా ఏవం పరిభుఞ్జితబ్బానీతి చోదనాపరిహారాయ భేసజ్జోదిస్సం దస్సేన్తేన తప్పసఙ్గేన సబ్బానిపి ఓదిస్సకాని ఏకతో దస్సేతుం ‘‘సత్తవిధం హీ’’తిఆది వుత్తం. అపకతిభేసజ్జత్తా వికటాని విరూపాని విసహరణతో మహావిసయత్తా మహన్తాని చాతి మహావికటాని. ఉపసమ్పదాదీనీతి ఆది-సద్దేన గణఙ్గణూపాహనాదిం సఙ్గణ్హాతి.
అధిట్ఠేతీతి బాహిరపరిభోగత్థమేతన్తి చిత్తం ఉప్పాదేతి, ఏవం పరిభోగే అనపేక్ఖతాయ పటిగ్గహణం విజహతీతి అధిప్పాయో. ఏవం అఞ్ఞేసుపి కాలికేసు అనజ్ఝోహరితుకామతాయ సుద్ధచిత్తేన బాహిరపరిభోగత్థాయ నియమేపి పటిగ్గహణం విజహతీతి ఇదమ్పి విసుం ఏకం పటిగ్గహణవిజహనకారణన్తి దట్ఠబ్బం.
౬౨౫. సచే ద్విన్నం…పే… న వట్టతీతి ఏత్థ పాఠో గళితో, ఏవం పనేత్థ పాఠో వేదితబ్బో ‘‘సచే ద్విన్నం సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం అవిభత్తం హోతి, సత్తాహాతిక్కమే ద్విన్నమ్పి అనాపత్తి, పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీ’’తి. అఞ్ఞథా హి సద్దప్పయోగోపి న సఙ్గహం గచ్ఛతి. ‘‘గణ్ఠిపదేపి చ అయమేవ పాఠో దస్సితో’’తి (సారత్థ. టీ. ౨.౬౨౫) సారత్థదీపనియం వుత్తం. ద్విన్నమ్పి అనాపత్తీతి అవిభత్తత్తా వుత్తం. ‘‘పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీ’’తి ఇదం ‘‘సత్తాహపరమం సన్నిధికారకం పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి వచనతో వుత్తం. ‘‘యేన పటిగ్గహితం, తేన విస్సజ్జితత్తా’’తి ఇమినా ఉపసమ్పన్నస్స దానమ్పి సన్ధాయ ‘‘విస్సజ్జేతీ’’తి ఇదం వుత్తన్తి దస్సేతి. ఉపసమ్పన్నస్స నిరపేక్ఖదిన్నవత్థుమ్హి పటిగ్గహణస్స అవిగతత్తేపి సకసన్తకతా విగతావ హోతి, తేన నిస్సగ్గియం న హోతి. అత్తనావ పటిగ్గహితత్తం, సకసన్తకత్తఞ్చాతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి నిస్సగ్గియం హోతి, న ఏకేన. అనుపసమ్పన్నస్స నిరపేక్ఖదానే పన తదుభయమ్పి విజహతి, పరిభోగోపేత్థ వట్టతి, న సాపేక్ఖదానే దానలక్ఖణాభావతో. ‘‘విస్సజ్జేతీ’’తి ఏతస్మిఞ్చ పాళిపదే కస్సచి అదత్వా అనపేక్ఖతాయ ఛడ్డనమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘అనపేక్ఖో దత్వా’’తి ఇదఞ్చ పటిగ్గహణవిజహనవిధిదస్సనత్థమేవ వుత్తం. పటిగ్గహణే హి విజహితే పున పటిగ్గహేత్వా పరిభోగో సయమేవ వట్టిస్సతి, తబ్బిజహనఞ్చ వత్థునో సకసన్తకతాపరిచ్చాగేన హోతీతి, ఏతేన చ వత్థుమ్హి అజ్ఝోహరణాపేక్ఖాయ సతి పటిగ్గహణవిస్సజ్జనం నామ విసుం న లబ్భతీతి సిజ్ఝతి. ఇతరథా హి ‘‘పటిగ్గహణే అనపేక్ఖోవ పటిగ్గహణం విస్సజ్జేత్వా పున పటిగ్గహేత్వా భుఞ్జతీ’’తి వత్తబ్బం సియా. ‘‘అప్పటిగ్గహితత్తా’’తి ఇమినా ఏకస్స సన్తకం అఞ్ఞేన పటిగ్గహితమ్పి నిస్సగ్గియం హోతీతి దస్సేతి.
ఏవన్తి ‘‘పున గహేస్సామీ’’తి అపేక్ఖం అకత్వా సుద్ధచిత్తేన పరిచ్చత్తతం పరామసతి. పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి నిస్సగ్గియమూలికాహి పాచిత్తియాదిఆపత్తీహి అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి అధిప్పాయో. పరిభోగే అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి ఏత్థ పన నిస్సట్ఠపటిలద్ధస్స కాయికపరిభోగాదీసు యా దుక్కటాపత్తి వుత్తా, తాయ అనాపత్తిదస్సనత్థన్తి అధిప్పాయో. సప్పిఆదీనం పటిగ్గహితభావో, అత్తనో సన్తకతా, సత్తాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౨౮. చతుత్థే జేట్ఠమూలపుణ్ణమాసియా…పే… కరణక్ఖేత్తఞ్చాతి పఠమద్ధమాసమ్పి కరణక్ఖేత్తం వుత్తం. తం ‘‘కత్వా నివాసేతబ్బ’’న్తి ఇమస్స పురిమద్ధమాసే వా పచ్ఛిమద్ధమాసే వా కత్వా పచ్ఛిమమాసేవ నివాసేతబ్బన్తి ఏవమత్థం గహేత్వా వుత్తం నివాసనేయేవ ఆపత్తియా వుత్తత్తాతి. యం పన మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘గిమ్హానం పచ్ఛిమో మాసో పరియేసనక్ఖేత్తం, పచ్ఛిమో అద్ధమాసో కరణనివాసనక్ఖేత్తమ్పీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, తం తస్మింయేవ అద్ధమాసే కత్వా నివాసేతబ్బన్తి ఏవమత్థం గహేత్వా వుత్తం. ఇధ వుత్తనయేనేవ అత్థే గహితే విరోధో నత్థి.
‘‘వత్తభేదే దుక్కట’’న్తి ఇదం వస్సికసాటికఅదిన్నపుబ్బే సన్ధాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘యే మనుస్సా’’తిఆది. పకతియా వస్సికసాటికదాయకా నామ సఙ్ఘం వా అత్తానం వా అప్పవారేత్వావ అనుసంవచ్ఛరం దాయకా.
౬౩౦. ‘‘ఛ మాసే పరిహారం లభతీ’’తి ఏతేన అన్తోవస్సేపి యావ వస్సానస్స పచ్ఛిమదివసా అకతా పరిహారం లభతీతి దీపితం హోతి. ఏకమాసన్తి హేమన్తస్స పచ్ఛిముపోసథేన సహ గణేత్వా వుత్తం. తస్మిం ఉపోసథదివసే ఏవ హి తం మూలచీవరం కాతబ్బం, ఇతరథా హి నిస్సగ్గియతో. ఏకాహద్వీహాదివసేన…పే… లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చాతి ఏత్థ ఏకాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ ద్వీహానాగతాయ…పే… దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ, అన్తోవస్సే వా లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చాతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. తత్థ ఆసళ్హీమాసస్స జుణ్హపక్ఖపుణ్ణమియం లద్ధా, తదహేవ రజనకప్పపరియోసానేహి నిట్ఠితా చ వస్సికసాటికా ‘‘ఏకాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చా’’తి వుచ్చతి. ఏతేనేవ నయేన జుణ్హపక్ఖస్స ఛట్ఠియం లద్ధా, నిట్ఠితా చ ‘‘దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చా’’తి వుచ్చతి. యావ పఠమకత్తికతేమాసిపుణ్ణమా, తావ లద్ధా, నిట్ఠితా చ ‘‘అన్తోవస్సే లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చా’’తి వుచ్చతి. పఠమకత్తికతేమాసిపుణ్ణమితో పరం లద్ధా చేవ నిట్ఠితా చ యావ చీవరకాలో నాతిక్కమతి, తావ అనధిట్ఠహిత్వాపి ఠపేతుం వట్టతీతి అధిప్పాయో.
ఏత్థ చ ‘‘తస్మింయేవ అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బా’’తి అవిసేసేన వుత్తేపి వస్సానతో పుబ్బే ఏకాహద్వీహాదివసేన అనాగతాయ వస్సూపనాయికాయ లద్ధా తేహి దివసేహి దసాహం అనతిక్కమన్తేన వస్సూపనాయికదివసతో పట్ఠాయ అధిట్ఠానక్ఖేత్తం సమ్పత్తా ఏవ అధిట్ఠాతబ్బా, తతో పన పుబ్బే దసాహాతిక్కమేన నిట్ఠితాపి న అధిట్ఠాతబ్బా అధిట్ఠానస్స అఖేత్తత్తా. తాదిసా పన వస్సూపనాయికదివసే ఏవ అధిట్ఠాతబ్బా, అనధిట్ఠహతో అరుణుగ్గమనేన నిస్సగ్గియం హోతి. యది ఏవం ‘‘దసాహానాగతాయా’’తి ఇమినా కిం పయోజనన్తి చే? వస్సానతో పుబ్బే ఏవ దసాహే అతిక్కన్తే నిట్ఠితా వస్సూపనాయికదివసే ఏవ అధిట్ఠాతబ్బాతి దస్సనత్థం వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘దసాహాతిక్కమే నిట్ఠితా తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బా’’తి.
దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కమేతబ్బాతి తేమాసబ్భన్తరే దసాహే అప్పహోన్తే నవాహానాగతాయ కత్తికతేమాసిపుణ్ణమాయ సత్తమితో పట్ఠాయ లద్ధా, నిట్ఠితా చ చీవరకాలం నాతిక్కమేతబ్బాతి అత్థో. తథా హి ‘‘మాసో సేసో గిమ్హానన్తి భిక్ఖునా వస్సికసాటికచీవరం పరియేసితబ్బ’’న్తి పరియేసనక్ఖేత్తం వత్వా ‘‘వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వుత్తత్తా కతాయపి అకతాయపి మాసమత్తం అనధిట్ఠాతబ్బతా సిద్ధా. యస్మా చ అకతా వస్సికసాటికసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, అకరణఞ్చ కేనచి వేకల్లేన, న అనాదరేన, తస్మా చాతుమాసం అకతత్తా ఏవ పరిహారం లభతి, కతా పన అధిట్ఠానక్ఖేత్తే, అకతా చ చీవరకాలే దసాహపరమసిక్ఖాపదేనేవ పరిహారం లభతీతి అయమత్థో లబ్భతి. కస్మాతి అత్తనో మతియా కారణపుచ్ఛా. తస్మాతి వస్సానేయేవ వస్సికసాటికాయ అధిట్ఠాతబ్బతావచనతో. ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతు’’న్తి సుత్తం పనేత్థ సేసచీవరానం ఏవం కాలనియమాభావం సాధేతుం ఉద్ధటం. న హి తేనేత్థ అఞ్ఞం పయోజనం అత్థి.
కదా అధిట్ఠాతబ్బాతిఆదికురున్దివచనేనాపి ‘‘యదా వా తదా వా అధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి ఇదం పటిక్ఖిపిత్వా దసాహబ్భన్తరే ఏవ కతాయ అధిట్ఠాతబ్బతం దస్సేతి.
పాళియం అచ్ఛిన్నచీవరస్సాతిఆదీసు అచ్ఛిన్నసేసచీవరస్స నట్ఠసేసచీవరస్స. ఏతేసఞ్హి అసమయే పరియేసననివాసనాపత్తియా ఏవ అనాపత్తి వుత్తా. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరస్స వా నట్ఠచీవరస్స వా అనివత్థం చోరా హరన్తీతి ఏవం ఆపదాసు వా నివాసయతో ఉమ్మత్తకాదీనఞ్చ అనాపత్తీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, ఇధ పన సమన్తపాసాదికాయం అయం నిస్సగ్గియా అనాపత్తి పాళితో సయమేవ సిజ్ఝతీతి ఇమం అదస్సేత్వా అసిజ్ఝమానం నగ్గస్స న్హాయతో దుక్కటాపత్తియా ఏవ అనాపత్తిం దస్సేతుం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరస్సా’’తిఆది వుత్తన్తి గహేతబ్బం. న హి ఏసా అనాపత్తి అవుత్తే సిజ్ఝతీతి. వస్సికసాటికాయ అత్తుద్దేసికతా, అసమయే పరియేసనతా, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమాని తావ పరియేసనాపత్తియా తీణి అఙ్గాని. నివాసనాపత్తియా పన సచీవరతా, ఆపదాభావో, వస్సికసాటికాయ సకభావో, అసమయే నివాసనన్తి చత్తారి అఙ్గాని.
వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౩౧. పఞ్చమే యమ్పి…పే… అచ్ఛిన్దీతి ఏత్థ యం తే అహం చీవరం అదాసిం, తం ‘‘మయా సద్ధిం పక్కమిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ అదాసిం, న అఞ్ఞథాతి కుపితో అచ్ఛిన్దీతి ఏవం అజ్ఝాహరిత్వా యోజేతబ్బం.
౬౩౩. ఏకం దుక్కటన్తి యది ఆణత్తో అవస్సం అచ్ఛిన్దతి, ఆణత్తిక్ఖణే పాచిత్తియమేవ. యది న అచ్ఛిన్దతి, తదా ఏవ దుక్కటన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకవాచాయ సమ్బహులా ఆపత్తియోతి యది ఆణత్తో అనన్తరాయేన అచ్ఛిన్దతి, ఆణత్తిక్ఖణేయేవ వత్థుగణనాయ పాచిత్తియఆపత్తియో పయోగకరణక్ఖణేయేవ ఆపత్తియా ఆపజ్జితబ్బతో, చీవరం పన అచ్ఛిన్నేయేవ నిస్సగ్గియం హోతి. యది సో న అచ్ఛిన్దతి, ఆణత్తిక్ఖణే ఏకమేవ దుక్కటన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవం అఞ్ఞత్థాపి ఈదిసేసు నయో ఞాతబ్బో.
౬౩౫. ఉపజ్ఝం గణ్హిస్సతీతి సామణేరస్స దానం దీపేతి, తేన చ సామణేరకాలే దత్వా ఉపసమ్పన్నకాలే అచ్ఛిన్దతోపి పాచిత్తియం దీపేతి. ‘‘భిక్ఖుస్స సామం చీవరం దత్వా’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం. ఆహరాపేతుం పన వట్టతీతి కమ్మే అకతే భతిసదిసత్తా వుత్తం. వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరతా, సామం దిన్నతా, సకసఞ్ఞితా, ఉపసమ్పన్నతా, కోధవసేన అచ్ఛిన్దనం వా అచ్ఛిన్దాపనం వాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౩౬. ఛట్ఠే వీతవీతట్ఠానం యస్మిం చతురస్సదారుమ్హి పలివేఠేన్తి, తస్స తురీతి నామం. వాయన్తా తిరియం సుత్తం పవేసేత్వా యేన ఆకోటేన్తా వత్థే ఘనభావం ఆపాదేన్తి, తం ‘‘వేమ’’న్తి వుచ్చతి.
‘‘ఇతరస్మిం తథేవ దుక్కట’’న్తి ఇమినా వాయితుం ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ యథావుత్తపరిచ్ఛేదనిట్ఠితేయేవ దుక్కటమ్పి హోతి, న తతో పుబ్బే వాయనపయోగేసూతి దస్సేతి.
తన్తే ఠితంయేవ అధిట్ఠాతబ్బన్తి ఏత్థ ఏకవారం అధిట్ఠితే పచ్ఛా వీతం అధిట్ఠితగతికమేవ హోతి, పున అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. సచే పన అన్తరన్తరా దసా ఠపేత్వా విసుం విసుం సపరిచ్ఛేదం వీతం హోతి, పచ్చేకం అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ కప్పియసుత్తం గహేత్వా అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేనాపి అకప్పియతన్తవాయేన ‘‘సుత్తమత్థి, వాయన్తో నత్థీ’’తిఆదిపరియాయముఖేన వాయాపేన్తస్స అనాపత్తి. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘వాయాపేయ్యా’’తి పదస్స ‘‘చీవరం మే, ఆవుసో, వాయథాతి అకప్పియవిఞ్ఞత్తియా వాయాపేయ్యా’’తి అత్థో వుత్తో, ఏవం వదన్తో అకప్పియతన్తవాయేన వాయాపేతి నామ, నాఞ్ఞథా.
౬౪౦. అనాపత్తి చీవరం సిబ్బేతున్తిఆదీసు ఇమినా సిక్ఖాపదేనేవ అనాపత్తి, అకతవిఞ్ఞత్తిపచ్చయా పన దుక్కటమేవాతి వదన్తి. అకప్పియసుత్తతా, అత్తుద్దేసికతా, అకప్పియతన్తవాయేన అకప్పియవిఞ్ఞత్తియా వాయాపనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౪౨. సత్తమే ‘‘కిఞ్చిమత్తం అనుపదజ్జేయ్యా’’తి ఇదం పయోగభేదదస్సనం, దానం పనేత్థ అఙ్గం న హోతి. తేనేవ తస్స విభఙ్గే ‘‘అన్తమసో ధమ్మమ్పి భణతీ’’తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. అఞ్ఞాతకఅప్పవారితానం తన్తవాయే ఉపసఙ్కమిత్వా వికప్పమాపజ్జనతా, చీవరస్స అత్తుద్దేసికతా, తస్స వచనేన సుత్తవడ్ఢనం, చీవరపటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౪౬. అట్ఠమే ఛట్ఠియం ఉప్పన్నచీవరస్స ఏకాదసమారుణో చీవరకాలే ఉట్ఠాతీతి ఆహ ‘‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయా’’తిఆది, తేన చ ‘‘దసాహానాగత’’న్తి వుత్తత్తా పఞ్చమితో పట్ఠాయ పుణ్ణమితో పుబ్బే దససు అరుణేసు ఉట్ఠితేసుపి చీవరం నిస్సగ్గియం న హోతి. పుణ్ణమియా సహ ఏకాదస దివసా లబ్భన్తీతి ఏత్తకమేవ ఇమినా సిక్ఖాపదేన లద్ధం, ఛట్ఠితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నం సబ్బచీవరం పఠమకథినసిక్ఖాపదవసేనేవ యావ చీవరకాలం నిస్సగ్గియం న హోతీతి దస్సేతి.
౬౫౦. ఇదాని పఠమకథినాదిసిక్ఖాపదేహి తస్స తస్స చీవరస్స లబ్భమానం పరిహారం ఇధేవ ఏకతో సమ్పిణ్డేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అతిరేకచీవరస్సా’’తిఆదిమాహ. ‘‘అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చ మాసా’’తి అయమేవ పాఠో పాళియా సమేతి. కేచి పన ‘‘దసదివసాధికో మాసో, దసదివసాధికా పఞ్చ మాసాతి పాఠేన భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి, తం న యుత్తం, అఞ్ఞథా ‘‘నవాహానాగత’’న్తి వత్తబ్బతో. యం పనేత్థ మాతికాట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘కామఞ్చేస ‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’న్తి ఇమినావ సిద్ధో, అట్ఠుప్పత్తివసేన పన అపుబ్బం వియ అత్థం దస్సేత్వా సిక్ఖాపదం ఠపిత’’న్తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా) లిఖన్తి, తం పమాదలిఖితం ‘‘పవారణమాసస్స జుణ్హపక్ఖపఞ్చమితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నస్స చీవరస్స నిధానకాలో దస్సితో హోతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తత్తా. ఇమమేవ చ పమాదలిఖితం గహేత్వా భదన్తబుద్ధదత్తాచరియేన చ ‘‘పరిహారేకమాసోవ, దసాహపరమో మతో’’తిఆది వుత్తన్తి గహేతబ్బం.
అచ్చేకచీవరసదిసే అఞ్ఞస్మిన్తి పుబ్బే అధిట్ఠితే ఉప్పన్నకాలాకారాది సాదిసేన అచ్చేకచీవరసదిసే అఞ్ఞస్మిం చీవరే అచ్చేకచీవరసఞ్ఞాయ చీవరకాలం అతిక్కమేతీతి అత్థో. తేనేవేత్థ దుక్కటం, అనాపత్తి చ వుత్తా, ఇతరథా తీసుపి పదేసు పాచిత్తియస్సేవ వత్తబ్బతో. అనచ్చేకచీవరమ్పి హి చీవరకాలం అతిక్కమయతో పాచిత్తియమేవ అచ్చేకచీవరత్తికే వియాతి దట్ఠబ్బం. వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణస్స అచ్చేకచీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, దసాహానాగతాయ కత్తికతేమాసిపుణ్ణమాయ ఉప్పన్నభావో, అనధిట్ఠితఅవికప్పితతా, చీవరకాలాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౫౨-౩. నవమే అన్తరన్తరా ఘరమేత్థాతి అన్తరఘరన్తి గామో వుత్తోతి ఆహ ‘‘అన్తోగామే’’తి. ‘‘పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (విభ. ౬౨౪) ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘ఉపసమ్పజ్జ’’న్తి సానుసారం ఉద్ధటం. తం సన్ధాయాహ ‘‘ఉపసమ్పజ్జన్తిఆదీసు వియా’’తి. తస్సాపీతి ‘‘వుత్థవస్సాన’’న్తి విభఙ్గపదస్సపి. వుత్థవస్సానన్తి చ నిద్ధారణే సామివచనం, ఏతేన చ పురిమసిక్ఖాపదే అనత్థతకథినానం కథినమాసేపి అసమాదానచారో న లబ్భతీతి సిద్ధం హోతి, ఇతరథా సిక్ఖాపదస్సేవ నిరత్థకత్తాతి దట్ఠబ్బం.
పరిక్ఖేపారహట్ఠానతోతి ఏత్థ గామపరియన్తే ఠితఘరూపచారతో పట్ఠాయ ఏకో లేడ్డుపాతో పరిక్ఖేపారహట్ఠానం నామ. విసుద్ధిమగ్గేపి ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స పఠమలేడ్డుపాతతో పట్ఠాయా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౩౧) వుత్తం. తన్తి తం పఠమసేనాసనాదిం. మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయం పన విహారస్సపి గామస్సేవ ఉపచారం నీహరిత్వా ఉభిన్నం లేడ్డుపాతానం అన్తరా మినితబ్బన్తి వుత్తం.
‘‘కోసమ్బియం అఞ్ఞతరో భిక్ఖు గిలానో హోతీ’’తి ఆగతత్తా ‘‘కోసమ్బకసమ్ముతి అనుఞ్ఞాతా’’తి వుత్తం. ‘‘అయఞ్చ పచ్ఛిమదిసం గతో హోతీ’’తి ఇమినా అన్తరఘరే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా తస్మిం విహారే వసన్తస్స సకలమ్పి చీవరమాసం విప్పవసితుం వట్టతి, తతో అఞ్ఞత్థ గమనకిచ్చే సతి విహారతో బహి ఛారత్తం విప్పవాసో అనుఞ్ఞాతోతి దీపేతి. తేనాహ ‘‘సేనాసనం ఆగన్త్వా సత్తమం అరుణం ఉట్ఠాపేతు’’న్తిఆది. వసిత్వాతి అరుణం ఉట్ఠాపేత్వా. తత్థేవాతి తస్మిఞ్ఞేవ గతట్ఠానే. అఙ్గాని పనేత్థ అట్ఠకథాయమేవ వుత్తాని.
సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పరిణతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౬౬౦. దసమే రోపితమాలవచ్ఛతోతి కేనచి నియమేత్వా రోపితం సన్ధాయ వుత్తం. అనోచితం మిలాయమానం ఓచినిత్వా యత్థ కత్థచి పూజేతుం వట్టతి. ఠితం దిస్వాతి సేసకం గహేత్వా ఠితం దిస్వా. యత్థ ఇచ్ఛథ, తత్థ దేథాతి ఏత్థ నియమేత్వా ‘‘అసుకస్స దేహీ’’తి వుత్తేపి దోసో నత్థి ‘‘తుమ్హాకం రుచియా’’తి వుత్తత్తా. సఙ్ఘే పరిణతభావో, తం ఞత్వా అత్తనో పరిణామనం, పటిలాభోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
పరిణతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో పత్తవగ్గో తతియో.
ఇతి సమన్తపాసాదికాయ వినయట్ఠకథాయ విమతివినోదనియం
తింసకవణ్ణనానయో నిట్ఠితో.
పఠమో భాగో నిట్ఠితో.
నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స