౪. నిస్సగ్గియకణ్డో
౧. చీవరవగ్గో
౧. పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౫౯. సమితావినాతి సమితపాపేన. గోతమకచేతియం నామ గోతమయక్ఖస్స చేతియట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి.
౪౬౧. నవమం వా దసమం వాతి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. సచే భవేయ్యాతి సచే కస్సచి కఙ్ఖా భవేయ్య. వుత్తసదిసన్తి దసమం వాతి వుత్తసదిసం పరిచ్ఛేదసదిసం, ‘‘వుత్తసదిసమేవా’’తిపి లిఖన్తి. ధారేతున్తి ఏత్థ ఆహాతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో.
౪౬౩. సూచియా పటిసామనన్తి సూచిఘరే సంగోపనం, ఇదఞ్చ సూచికమ్మస్స సబ్బస్స పరినిట్ఠితభావదస్సనత్థం వుత్తం. ఏతన్తి నట్ఠచీవరం. ఏతేసమ్పీతి నట్ఠచీవరాదీని పరామసతి, తేన చీవరపలిబోధాభావం దస్సేతి. దుతియస్స పలిబోధస్సాతి ఆవాసపలిబోధస్స. ఏత్థ చ నిట్ఠితచీవరస్మిం, ఉబ్భతస్మిం కథినేతి ద్వీహి పదేహి ద్విన్నం పలిబోధానం అభావదస్సనేన అత్థతకథినస్స పఞ్చమాసబ్భన్తరే యావ చీవరపలిబోధఆవాసపలిబోధేసు అఞ్ఞతరం న ఉపచ్ఛిజ్జతి, తావ అతిరేకచీవరం ధారేతుం వట్టతీతి దీపేతి. పక్కమనం అన్తో అస్సాతి పక్కమనన్తికా, ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా. విత్థారో పనేత్థ ఆగతట్ఠానే ఆవి భవిస్సతి.
దసాహపరమం కాలన్తి అచ్చన్తసంయోగవచనం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి…పే… దసాహపరమభావోతి ఇదం దసాహపరమతాపదస్స అత్థమత్తదస్సనం, దసాహపరమభావోతి ఇదఞ్హి వుత్తం హోతీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. అయమత్థోతిఆది దసాహపరమపదస్సేవ అధిప్పేతత్థదస్సనవసేన వుత్తం. తత్థ ఏత్తకో కాలోతి ‘‘దసాహపరమతా’’తి వుత్తో యో కాలో, సో ఏత్తకో కాలోతి అత్థో.
ఖోమన్తి ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపటచీవరం, తం వాకమయన్తి వదన్తి. కప్పాససుత్తేహి వాయితం కప్పాసికం, ఏవం సేసానిపి. కమ్బలన్తి ఏళకాదీనం లోమమయసుత్తేన వాయితపటం. భఙ్గన్తి ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని, ఏకచ్చాని వా మిస్సేత్వా వాయితం చీవరం. భఙ్గమ్పి వాకమయమేవాతి కేచి. దుకూలం పత్తుణ్ణం సోమారపటం చీనపటం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి ఇమాని పన ఛ చీవరాని ఏతేసఞ్ఞేవ అనులోమానీతి విసుం న వుత్తాని. దుకూలఞ్హి సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. ‘‘పత్తుణ్ణం కోసేయ్యవిసేసో’’తి అభిధానకోసే వుత్తం. సోమారదేసే, చీనదేసే చ జాతవత్థాని సోమారచీనపటాని. పత్తుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజన్తి ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం. కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం, దేవదిన్నఞ్చ ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసం సబ్బేసం అనులోమాని. మనుస్సానం పకతివిదత్థిం సన్ధాయ ‘‘ద్వే విదత్థియో’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా దీఘతో వడ్ఢకీహత్థప్పమాణం విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం వికప్పనుపగన్తి దస్సేతి. తథా హి ‘‘సుగతవిదత్థి నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో, వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థో హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯) కుటికారసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా సుగతఙ్గులేన ద్వాదసఙ్గులా సుగతవిదత్థి వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థోతి సిద్ధం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులం వడ్ఢకీహత్థప్పమాణ’’న్తి ఆగతట్ఠానేహి చ సమేతి.
తం అతిక్కామయతోతి ఏత్థ తన్తి చీవరం, కాలం వా పరామసతి. తస్స యో అరుణోతి చీవరుప్పాదదివసస్స యో అతిక్కన్తో అరుణో. చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిన్తి చీవరుప్పాదదివసస్స ఆదిభూతేన అతిక్కన్తఅరుణేన సద్ధిన్తి అత్థో, ఇదఞ్చ భగవతా ‘‘దసాహపరమ’’న్తి వత్వా పున ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే’’తి వుత్తత్తా పుబ్బాపరసంసన్దనత్థం సద్దతో గమ్మమానమ్పి ‘‘చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధి’’న్తి ఏవం వుత్తం. ‘‘దసమే అరుణే’’తి వుత్తే ఏవ హి దసాహపరమేన సద్ధిం సమేతి. దివసపరియోసానస్స అవధిభూతఅనాగతారుణవసేన హి దివసం అతిక్కన్తం నామ హోతి, న పన దివసస్స ఆదిభూతారుణవసేన పరివాసాదీసు తథా అగ్గహణతో, ఇధ పన భగవతా దివసస్స ఆదిఅన్తపరిచ్ఛేదదస్సనవసేన ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే’’తి వుత్తం, తస్మా అట్ఠకథాయం దివసస్స ఆదిభూతం తందివసనిస్సితమ్పి అరుణం గహేత్వా ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం హోతీ’’తి వుత్తం. అరుణోతి చేత్థ సూరియుగ్గమనస్స పురేచరో వడ్ఢనఘనరత్తో పభావిసేసోతి దట్ఠబ్బో.
వచనీయోతి సఙ్ఘాపేక్ఖో. వచనభేదోతి ‘‘ఞత్తియం ద్వే ఆపత్తియో సరతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో.
౪౬౮. ‘‘న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతీ’’తి ఇదం వేమతికఞ్చ అనతిక్కన్తసఞ్ఞఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. యోపి ఏవంసఞ్ఞీ తస్సపీతి యో అనతిక్కన్తసఞ్ఞీ, వేమతికో వా, తస్సపీతి అత్థో. అనట్ఠతో అవిలుత్తస్స విసేసమాహ ‘‘పసయ్హావహారవసేనా’’తి. థేయ్యావహారవసేన గహితమ్పి ఇధ నట్ఠం.
అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వాతిఆది నిసీదనసన్థతం సన్ధాయ వుత్తం. యేన హి పురాణసన్థతస్స సామన్తా సుగతవిదత్థిం అనాదియిత్వా నవం నిసీదనసన్థతం కతం, తస్స తం నిస్సగ్గియమ్పి తతో అఞ్ఞస్స పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తికరన్తి సిజ్ఝనతో అయమత్థో సబ్బనిస్సగ్గియేసుపి సిజ్ఝతి.
౪౬౯. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠాతుం. ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి ఇమినా నామేన న వికప్పేతుం, ఏతేన వికప్పితతిచీవరో తేచీవరికో న హోతి. తస్స తస్మిం అధిట్ఠితతిచీవరే వియ అవిప్పవాసాదినా కత్తబ్బవిధి న కాతబ్బోతి దస్సేతి, న పన వికప్పనే దోసోతి. తతో పరన్తి చతుమాసతో పరం వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతన్తి కేచి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘వికప్పేత్వా యావ ఆగామివస్సానం, తావ ఠపేతుమేవ వట్టతీ’’తి వదన్తి, అపరే పన ‘‘వికప్పనే న దోసో, తథా వికప్పితం పరిక్ఖారాదినామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి వదన్తి.
ముట్ఠిపఞ్చకన్తి ముట్ఠియా ఉపలక్ఖితం పఞ్చకం, చతుహత్థే మినిత్వా పఞ్చమం హత్థం ముట్ఠిం కత్వా మినితబ్బన్తి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘ముట్ఠిహత్థానం పఞ్చకం ముట్ఠిపఞ్చకం, తస్మా పఞ్చపి హత్థే ముట్ఠిం కత్వావ మినితబ్బా’’తి వదన్తి. ముట్ఠిత్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ద్విహత్థేన అన్తరవాసకేన తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘పారుపనేనా’’తిఆది. అతిరేకన్తి సుగతచీవరప్పమాణతో అధికం. ఊనకన్తి ముట్ఠిపఞ్చకాదితో ఊనకం, తేన చ తేసు తిచీవరాధిట్ఠానం న రుహతీతి దస్సేతి.
ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీతి ఇమం సఙ్ఘాటిఅధిట్ఠానం ఉక్ఖిపామి పరిచ్చజామీతి అత్థో. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థేన చీవరం పరామసన్తేన, చాలేన్తేన వా. వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బాతి ఏత్థ కాయేనపి చాలేత్వా వాచమ్పి భిన్దిత్వా కాయవాచాహి అధిట్ఠానమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం ‘‘కాయేన అఫుసిత్వా’’తి వుత్తత్తా. దువిధన్తి అహత్థపాసహత్థపాసవసేన దువిధం. తత్థ హత్థపాసో నామ అడ్ఢతేయ్యహత్థో వుచ్చతి. ద్వాదసహత్థన్తి కేచి వదన్తి, తం ఇధ న సమేతి. ‘‘సామన్తవిహారే’’తి ఇదం ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణయోగ్గే ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. తతో దూరే ఠితమ్పి ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేన్తేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ. తత్థపి చీవరస్స ఠపితభావసల్లక్ఖణమేవ పమాణం. న హి సక్కా సబ్బథా ఠానం సల్లక్ఖేతుం. ఏకస్మిం విహారే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞస్మిం ఠపితన్తి అధిట్ఠాతుం న వట్టతి. కేచి పన ‘‘తథాపి అధిట్ఠితే న దోసో’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి, వీమంసితబ్బం. అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి, తేనేవ ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పరిక్ఖారచోళస్స పచ్చుద్ధారం దస్సేతి. ఏతేన చ తేచీవరధుతఙ్గం పరిహరన్తేన పంసుకూలాదివసేన లద్ధం వత్థం దసాహబ్భన్తరే కత్వా రజిత్వా పారుపితుం అసక్కోన్తేన పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వావ దసాహం అతిక్కమేతబ్బం, ఇతరథా నిస్సగ్గియం హోతీతి దస్సేతి. తేనేవ ‘‘రజితకాలతో పన పట్ఠాయ నిక్ఖిపితుం న వట్టతి, ధుతఙ్గచోరో నామ హోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౨౫) విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. ‘‘పున అధిట్ఠాతబ్బానీ’’తి ఇదఞ్చ సఙ్ఘాటిఆదితిచీవరనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామస్స వసేన వుత్తం, ఇతరస్స పన పురిమాధిట్ఠానమేవ అలన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పున అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి ఇమినా కప్పబిన్దుపి దాతబ్బన్తి దస్సేతి.
బద్ధసీమాయం అవిప్పవాససీమాసమ్ముతిసమ్భవతో న తత్థ దుప్పరిహారతాతి ఆహ ‘‘అబద్ధసీమాయం దుప్పరిహార’’న్తి.
అతిరిత్తప్పమాణాయ ఛేదనకం పాచిత్తియన్తి ఆహ ‘‘అనతిరిత్తప్పమాణా’’తి. తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి వస్సికమాసతో పరం అధిట్ఠానం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, ఇమినా చతున్నం వస్సికమాసానం ఉపరి అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి విఞ్ఞాయతి తతో పచ్చుద్ధరాయోగా. యఞ్చ మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి, కణ్డుపటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, తం సమన్తపాసాదికాయం నత్థి. పరివారట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హే’’తి ఏత్థ ఇదం వుత్తం ‘‘కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం నివాసేన్తో హేమన్తే ఆపజ్జతి, కురున్దియం పన ‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం, ‘చతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతు’న్తి హి వుత్త’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౩). తత్థ మహాఅట్ఠకథాయం నివాసనపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, కురున్దట్ఠకథాయం పన అపచ్చుద్ధారపచ్చయా, తస్మా కురున్దియం వుత్తనయేనాపి వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేపి అధిట్ఠానం న విజహతీతి పఞ్ఞాయతి. అధిట్ఠానవిజహనేసు చ వస్సానమాసఆబాధానం విగమేన విజహనం మాతికాట్ఠకథాయమ్పి న ఉద్ధటం, తస్మా సమన్తపాసాదికాయం ఆగతనయేన యావ పచ్చుద్ధారా అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి గహేతబ్బం. నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి ఇమినా సఙ్ఘాటిఆదీసు వియ దుతియే అధిట్ఠానం న రుహతి, అతిరేకచీవరం హోతీతి దస్సేతి. మహాపచ్చరియం చీవరవసేన పరిభోగకిచ్చస్స అభావం సన్ధాయ అనాపత్తి వుత్తా సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే వియ. యం పన ‘‘పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం సేనాసనత్థాయేవాతి నియమితం న హోతి నవసు చీవరేసు గహితత్తా, తస్మా అత్తనో నామేన అధిట్ఠహిత్వా నిదహిత్వా పరిక్ఖారచోళం వియ యథా తథా వినియుజ్జితబ్బమేవాతి గహేతబ్బం. పావారో కోజవోతి ఇమేసమ్పి పచ్చత్థరణాదీనం లోకేపి వోహరణతో సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణతో విసుం గహణం కతం.
‘‘హీనాయావత్తనేనా’’తి ఇదం అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపజ్జిత్వా భిక్ఖుపటిఞ్ఞాయ ఠితస్స చేవ తిత్థియపక్కన్తస్స చ భిక్ఖునియా చ భిక్ఖునిభావే నిరపేక్ఖతాయ గిహిలిఙ్గతిత్థియలిఙ్గగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం. సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనం సన్ధాయ వుత్తన్తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం తదాపిస్స ఉపసమ్పన్నత్తా, చీవరస్స చ తస్స సన్తకత్తావిజహనతో. పమాణచీవరస్సాతి పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ వుత్తం. ద్వే చీవరాని పారుపన్తస్సాతి గామప్పవేసే దిగుణం కత్వా సఙ్ఘాటియో పారుపనం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఏస నయో’’తి ఇమినా పమాణయుత్తేసు యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతీతిఆదిఅత్థం సఙ్గణ్హాతి.
అఞ్ఞం పచ్ఛిమప్పమాణం నామ నత్థీతి సుత్తే ఆగతం నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తమేవ విభావేతుం ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం, తం న సమేతి, సఙ్ఘాటిఆదీనం ముట్ఠిపఞ్చకాదిహేట్ఠిమప్పమాణస్స సుత్తే అనాగతత్తాతి అధిప్పాయో.
మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతీతి ఏత్థ అతిమహన్తం చీవరం ముట్ఠిపఞ్చకాదిపచ్ఛిమప్పమాణయుత్తం కత్వా సమన్తతో ఛిన్దనేనాపి విచ్ఛిన్దనకాలే ఛిజ్జమానట్ఠానం ఛిద్దసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి అధిట్ఠానం న విజహతి ఏవాతి సిజ్ఝతి, ‘‘ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతీ’’తి వచనేన చ సమేతి. పరిక్ఖారచోళం పన వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణతో ఊనం కత్వా ఛిన్నం అధిట్ఠానం విజహతి అధిట్ఠానస్స అనిస్సయత్తా. తాని పున బద్ధాని ఘటితాని అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘వస్సికసాటికచీవరే ద్విధా ఛిన్నే యదిపి ఏకేకం ఖణ్డం పచ్ఛిమపచ్ఛిమప్పమాణం పహోతి, ఏకస్మింయేవ ఖణ్డే అధిట్ఠానం తిట్ఠతి, న ఇతరే, ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి వుత్తత్తా. నిసీదనకణ్డుప్పటిచ్ఛాదీసుపి ఏసేవ నయోతి వదన్తి.
సమ్ముఖే పవత్తా సమ్ముఖాతి పచ్చత్తవచనం, తఞ్చ వికప్పనవిసేసనం, తస్మా ‘‘సమ్ముఖే’’తి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనం కత్వాపి అత్థం వదన్తి, అభిముఖేతి అత్థో. అథ వా సమ్ముఖేన అత్తనో వాచాయ ఏవ వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా. పరమ్ముఖేన వికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనాతి కరణత్థేనాపి అత్థో దట్ఠబ్బో, అయమేవ పాళియా సమేతి. సన్నిహితాసన్నిహితభావన్తి ఆసన్నదూరభావం. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతీతి ఏత్తకేనేవ వికప్పనాకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా, అతిరేకచీవరం న హోతీతి దసాహాతిక్కమే న నిస్సగ్గియం జనేతీతి అధిప్పాయో. పరిభుఞ్జితుం…పే… న వట్టతీతి సయం అపచ్చుద్ధరణం పరిభుఞ్జనే పాచిత్తియం, అధిట్ఠానే పరేసం విస్సజ్జనే దుక్కటఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం.
పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీతి పరిభోగవిస్సజ్జనఅధిట్ఠానానిపి. అపి-సద్దేన నిధేతుమ్పి వట్టతీతి అత్థో, ఏతేన చ పచ్చుద్ధారేపి కతే చీవరమ్పి వికప్పితచీవరమేవ హోతి, న అతిరేకచీవరం. తం పన తిచీవరాదినామేన అధిట్ఠాతుకామేన అధిట్ఠహితబ్బం, ఇతరేన వికప్పితచీవరమేవ కత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి దస్సేతి. కేచి పన ‘‘యం వికప్పితచీవరం, తం యావ అపరిభోగకాలా అపచ్చుద్ధరాపేత్వావ నిదహితబ్బం, పరిభోగకాలే పన సమ్పత్తే పచ్చుద్ధరాపేత్వా అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. యది హి తతో పురేపి పచ్చుద్ధరాపేయ్య, పచ్చుద్ధారేనేవ వికప్పనాయ విగతత్తా అతిరేకచీవరం నామ హోతి, దసాహాతిక్కమే చ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. తస్మా యం అపరిభుఞ్జిత్వావ ఠపేతబ్బం, తదేవ వికప్పేతబ్బం, పచ్చుద్ధారే చ కతే అన్తోదసాహేయేవ అధిట్ఠాతబ్బం. యఞ్చ అట్ఠకథాయం ‘తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీ’తిఆది వుత్తం, తం పాళియా విరుజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవ. పాళియఞ్హి ‘‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి (పారా. ౪౬౯) చ ‘‘సామం చీవరం వికప్పేత్వా అపచ్చుద్ధారణం పరిభుఞ్జేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౩౭౩) చ ‘‘అనాపత్తి సో వా దేతి, తస్స వా విస్సాసన్తో పరిభుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౩౭౪) చ సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘ఇమం చీవరం వా వికప్పనం వా పచ్చుద్ధరామీ’’తిఆదినా పచ్చుద్ధారం అదస్సేత్వా ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా’’తి ఏవం అత్తనో సన్తకత్తం అమోచేత్వావ పరిభోగాదివసేనేవ పచ్చుద్ధారస్స వుత్తత్తా, ‘‘తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీ’’తి అధిట్ఠానం వినాపి విసుం పరిభోగస్స, నిదహనస్స చ వుత్తత్తా వికప్పనానన్తరమేవ పచ్చుద్ధరాపేత్వా అనధిట్ఠహిత్వా ఏవ తిచీవరవిరహితం వికప్పనారహం చీవరం పరిభుఞ్జితుం, నిదహితుఞ్చ ఇదం పాటేక్కం వినయకమ్మన్తి ఖాయతి. అపిచ బహూనం పత్తానం వికప్పేతుం, పచ్చుద్ధారేతుఞ్చ వుత్తత్తా పచ్చుద్ధారేన తేసం అతిరేకపత్తతా దస్సితాతి సిజ్ఝతి తేసు ఏకస్సేవ అధిట్ఠాతబ్బతో. తస్మా అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ గహేతబ్బం.
పఞ్ఞత్తికోవిదో న హోతీతి ఏవం వికప్పితే ‘‘అనన్తరమేవ ఏవం పచ్చుద్ధరితబ్బ’’న్తి వినయకమ్మం న జానాతి. తేనాహ ‘‘న జానాతి పచ్చుద్ధరితు’’న్తి, ఇమినాపి చేతం వేదితబ్బం ‘‘వికప్పనానన్తరమేవ పచ్చుద్ధారో కాతబ్బో’’తి.
అవిసేసేన వుత్తవచనన్తి తిచీవరాదీనం సాధారణవచనేన వుత్తవచనం. యం పనేత్థ ‘‘విరుద్ధం వియ దిస్సతీ’’తి వత్వా తం విరోధాసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘తిచీవరసఙ్ఖేపేన…పే… వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో హోతీ’’తి వుత్తం, తం ‘‘అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి తిచీవరమ్పి వికప్పేతీతి అయమత్థో న సిజ్ఝతి, ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) విసేసేత్వా వుత్తత్తా. యం పన అధిట్ఠాతబ్బం, తం అధిట్ఠాతి. యం తిచీవరవిరహితం, తం వికప్పేతబ్బం, తం వికప్పేతీతి ఏవమత్థో సిజ్ఝతీతి. తస్మా ఏత్థ పుబ్బాపరవిరోధో న దిస్సతి సామఞ్ఞవచనస్స వుత్తావసేసేయేవ అవతిట్ఠనతో. యం పనేత్థ తిచీవరస్సాపి వికప్పనవిధిం దస్సేతుం ‘‘తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహరియమానేసు ఏకమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం న వట్టతి, తిచీవరతో పన ఏకం వా సకలమేవ వా అపనేత్వా అపరం తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహరితుకామస్స వా తిచీవరాధిట్ఠానం ముఞ్చిత్వా పరిక్ఖారచోళవసేనేవ సబ్బచీవరం పరిభుఞ్జితుకామస్స వా పురిమం అధిట్ఠితచీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం వట్టతీతి ఏవమధిప్పాయేన ‘‘తిచీవరే ఏకేన చీవరేన విప్పవసితుకామో హోతీ’’తిఆది వుత్తం సియా, ఇచ్చేతం పాళియా సద్ధిం సమేతి. అథ పునపి తదేవ తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతుకామో హుత్వా విప్పవాససుఖత్థం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం సియా, తం ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) ఇమినా వచనేన న సమేతి. యది హి సేసచీవరాని వియ తిచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బం సియా, ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి ఇదం వచనమేవ నిరత్థకం సియా సేసచీవరేహి తిచీవరస్స విసేసాభావా. తస్మా ‘‘వికప్పేతీ’’తి ఇదం తిచీవరవిరహితమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తిచీవరం పన వికప్పేతుం న వట్టతీతి విఞ్ఞాయతి, తేనేవ దుతియకథినసిక్ఖాపదస్స అనాపత్తివారే ‘‘వికప్పేతీ’’తి ఇదం న వుత్తం, వీమంసిత్వా యథా పాళియా సద్ధిం న విరుజ్ఝతి, తథా ఏత్థ అధిప్పాయో గహేతబ్బో.
తుయ్హం దేమీతిఆదీసు పరిచ్చత్తత్తా మనసా అసమ్పటిచ్ఛన్తేపి సమ్పదానభూతస్సేవ సన్తకం హోతి, సో ఇచ్ఛితక్ఖణే గహేతుం లభతి. ఇత్థన్నామస్సాతి పరమ్ముఖే ఠితం సన్ధాయ వదతి. యస్స పన రుచ్చతీతిఆది ఉభోహిపి పరిచ్చత్తతాయ అస్సామికతం సన్ధాయ వుత్తం.
‘‘తం న యుజ్జతీ’’తి ఇదం అన్తోదసాహే ఏవ విస్సాసగ్గహణం సన్ధాయ అనాపత్తివారస్స ఆగతత్తా, ఇధ నిస్సగ్గియచీవరస్స కప్పియభావకరణత్థం లేసేన గహితత్తా చ వుత్తం, కేచి పన ‘‘పరేహి సభాగేన అచ్ఛిన్నే, విస్సాసగ్గహితే చ పున లద్ధే దోసో న దిస్సతీ’’తి వదన్తి. అనధిట్ఠానేనాతి కాయవాచాహి కత్తబ్బస్స అకరణేనాతి అధిప్పాయో. చీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, జాతిపమాణయుత్తతా, ఛిన్నపలిబోధభావో, అతిరేకచీవరతా, దసాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౭౩. దుతియే అవిప్పవాసేతి అవిప్పవాసే నిప్ఫాదేతబ్బే, విప్పవాసదోసాభావే సాధేతబ్బే కత్తబ్బా సమ్ముతీతి అత్థో.
౪౭౫. పటిసిద్ధపరియాపన్నేనాతి విప్పవసితుం పటిసిద్ధేసు తీసు చీవరేసు అన్తోగధేన, ఏకేన చ అవయవే సముదాయోపచారం దస్సేతి.
౪౭౮-౯. ఏత్తావతాతి ‘‘పరిక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా. ‘‘సభాయేతి లిఙ్గబ్యత్తయేన సభా వుత్తా’’తి వత్వా పున సయమ్పి ‘‘సభాయే’’తి ఇమినా వోహరన్తో సభా-సద్దస్స పరియాయో సభాయ-సద్దో నపుంసకలిఙ్గయుత్తో అత్థీతి దస్సేతి. ‘‘సభాయన్తి లిఙ్గబ్యత్తయేన సభా వుత్తా’’తి వా పాఠో. లిఙ్గబ్యత్తయేన సభాతి చ లిఙ్గన్తరయుత్తో సభాసద్దపరియాయో సభాయసద్దోతి అత్థో.
సభాయం గచ్ఛతీతి సభం గచ్ఛతి. వసితబ్బం నత్థీతి చీవరహత్థపాసేయేవ వసితబ్బం నత్థీతి అత్థో. తస్సాతి వీథియా. సభాయస్స చ ద్వారస్స చ హత్థపాసా న విజహితబ్బన్తి ఏత్థ సభాయద్వారానమన్తరే వీథి గేహాపి గహితా ఏవ హోన్తి ఆదిపరియోసానానం గహితత్తా. ఏత్థ చ ద్వారవీథిఘరేసు వసన్తేన గామప్పవేసనసహసేయ్యాదిదోసం పరిహరిత్వా సుపటిచ్ఛన్నతాదియుత్తేనేవ భవితబ్బం, సభా పన యది సబ్బేసం వసనత్థాయ సాలాసదిసా కతా, అన్తరారామే వియ యథాసుఖం వసితుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. పరిక్ఖిత్తతాయ చ ఏకూపచారతం, అపరిక్ఖిత్తతాయ నానూపచారతఞ్చ నివేసనాదీసుపి అతిదిసన్తో ఆహ ‘‘ఏతేనేవూపాయేనా’’తిఆది. నివేసనాదీని బహిగామతో సన్నివిట్ఠాని గహితాని అన్తోగామే ఠితానం గామగ్గహణేనేవ గహితత్తా. సబ్బత్థాతి గామనిగమనివేసనాదీసు పన్నరససు. పరిక్ఖేపాదీతి ఆది-సద్దేన అపరిక్ఖేపస్సేవ గహణం, న ఏకకులాదీనమ్పి తేసం ఏకూపచారతానానూపచారతానిమిత్తతాభావా. ఏత్థ చ సత్థస్స కతిపాహం కత్థచి నివిట్ఠస్సేవ పరిక్ఖేపో హోతి, న గచ్ఛన్తస్స.
౪౮౨-౭. గామతో బహి ఇస్సరానం సముద్దతీరాదీసు కతభణ్డసాలా ఉదోసితోతి ఆహ ‘‘యానాదీన’’న్తిఆది. ముణ్డచ్ఛదనపాసాదోతి నాతిఉచ్చో చన్దికఙ్గణయుత్తో సిఖరకూటమాలాదివిరహితో పాసాదో.
౪౮౯. పరియాదియిత్వాతి అజ్ఝోత్థరిత్వా. నదీపరిహారోతి విసుంగామాదీనం వియ నదీపరిహారస్స అవుత్తత్తా చీవరహత్థపాసో ఏవాతి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘ఇమినా అట్ఠకథావచనేన నదీపరిహారోపి విసుం సిద్ధో, నదియా హత్థపాసో న విజహితబ్బో’’తి వదన్తి. విహారసీమన్తి అవిప్పవాససీమం సన్ధాయాహ. ఏత్థ చ విహారస్స నానాకులసన్తకభావేపి అవిప్పవాససీమాపరిచ్ఛేదబ్భన్తరే సబ్బత్థ చీవరఅవిప్పవాససమ్భవతో తస్సా పధానత్తా తత్థ సత్థపరిహారో న లబ్భతీతి ‘‘విహారం గన్త్వా వసితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘సత్థసమీపే’’తి ఇదం యథావుత్తం అబ్భన్తరపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. పాళియం నానాకులస్స సత్థో హోతి, సత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా హత్థపాసా న విజహితబ్బన్తి ఏత్థ సత్థహత్థపాసో గహితో.
౪౯౦. ఏకకులస్స ఖేత్తేతి అపరిక్ఖిత్తం సన్ధాయ వదతి.
౪౯౧-౪. విహారో నామ ఉపచారసీమా. తత్థ యస్మిం విహారేతి తస్స అన్తోపరివేణాదిం సన్ధాయ వుత్తం, ఏకకులాదిసన్తకతా చేత్థ కారాపకానం వసేన. ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసస్సాతి ఉజుకం అవక్ఖిత్తలేడ్డుపాతబ్భన్తరం సన్ధాయ వదతి.
అగమనపథేతి తదహేవ గన్త్వా నివత్తేతుం న సక్కుణేయ్యకే సముద్దమజ్ఝే యే దీపకా, తేసూతి యోజనా. ఇతరస్మిన్తి పురత్థిమదిసాయ చీవరే. ‘‘ఉపోసథకాలే…పే… వడ్ఢతీ’’తి ఇమినా చీవరవిప్పవాససత్తబ్భన్తరతో సమానసంవాసాయ సత్తబ్భన్తరసీమాయ అచ్చన్తవిసదిసతం దస్సేతి. తథా హి బహూసు భిక్ఖూసు ఏకతో నిసీదిత్వా సమన్తా సత్తబ్భన్తరపరిచ్ఛేదేసు యథాసకం చీవరం ఠపేత్వా పరిహరన్తేసు ఏకేకస్స భిక్ఖునో నిసిన్నోకాసతో పట్ఠాయ పచ్చేకం సత్తబ్భన్తరస్స పరిచ్ఛేదో అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసో అనేకవిధో హోతి, న ఏకో పరిసపరియన్తతో పట్ఠాయ అనిమితబ్బత్తా. తేనేవ తత్థ పరిసవసేన వుడ్ఢి, హాని వా న హోతి, న ఏవం సత్తబ్భన్తరసీమాయ. సా హి యోజనికాయపి పరిసపరియన్తతోవ పట్ఠాయ సమన్తా సత్తబ్భన్తరపఅచ్ఛిన్నా ఏకావ హోతి. తేనేవ సా పరిసవసేన వడ్ఢతి, హాయతి చ, తస్మా అఞ్ఞావ సత్తబ్భన్తరసీమా అఞ్ఞో సత్తబ్భన్తరతో పరిచ్ఛిన్నో చీవరవిప్పవాసపరిహారో అబ్భోకాసోతి వేదితబ్బం. యఞ్చేత్థ వత్తబ్బం, తం ఖన్ధకే సీమాకథాయమేవ (మహావ. ౧౪౩) వక్ఖామ.
౪౯౫. నదిం ఓతరతీతి హత్థపాసం ముఞ్చిత్వా ఓతరతి. బహిగామే ఠపేత్వాతి అపారుపితబ్బతాయ వుత్తం. వినయకమ్మం కాతబ్బన్తి ఉత్తరాసఙ్గే చ బహిగామే ఠపితసఙ్ఘాటియఞ్చ పఠమం వినయకమ్మం కత్వా పచ్ఛా ఉత్తరాసఙ్గం నివాసేత్వా అన్తరవాసకే కాతబ్బం. ఏత్థ చ బహిగామే ఠపితస్సాపి వినయకమ్మవచనతో పరమ్ముఖాపి ఠితం విస్సజ్జితుం, నిస్సట్ఠం దాతుఞ్చ వట్టతీతి వేదితబ్బం. దహరానం గమనే సఉస్సాహత్తా ‘‘నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి వుత్తం. ముహుత్తం…పే… పటిప్పస్సమ్భతీతి సఉస్సాహత్తే గమనస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా వుత్తం. తేసం పన పురారుణావ ఉట్ఠహిత్వా సఉస్సాహేన గచ్ఛన్తానం అరుణే అన్తరా ఉట్ఠితేపి న పటిప్పస్సమ్భతి ‘‘యావ అరుణుగ్గమనా సయన్తీ’’తి వుత్తత్తా. తేనేవ ‘‘గామం పవిసిత్వా…పే… న పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వచనం అగ్గహేత్వాతిఆదిమ్హి సఉస్సాహత్తా గమనక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధి న వుత్తా. ధేనుభయేనాతి తరుణవచ్ఛగావీనం అభిధావిత్వా సిఙ్గేన పహరణభయేన. నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతీతి ఏత్థ ధేనుభయాదీహి ఠితానం యావ భయవూపసమా ఠాతబ్బతో ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ గమిస్సామీ’’తి నియమేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం. యత్థ పన ఏవం నియమేతుం సక్కా, తత్థ అన్తరారుణే ఉగ్గతేపి నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతి భేసజ్జత్థాయ గామప్పవిట్ఠదహరానం వియ. అన్తోసీమాయం గామన్తి అవిప్పవాససీమాసమ్ముతితో పచ్ఛా పతిట్ఠాపితగామం సన్ధాయ వదతి గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ ఠపేత్వా సమ్మన్నితబ్బతో. పవిట్ఠానన్తి ఆచరియన్తేవాసికానం విసుం విసుం గతానం అవిప్పవాససీమత్తా నేవ చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, సఉస్సాహతాయ నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతి. అన్తరామగ్గేతి ధమ్మం సుత్వా ఆగచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గే.
‘‘ఇధ అపచ్చుద్ధరణ’’న్తి ఇమినా అధిట్ఠానవికప్పనాని వియ పచ్చుద్ధరణమ్పి కాయేన వా వాచాయ వా కత్తబ్బన్తి దస్సేతి. కాయవాచాహి కత్తబ్బస్స అకరణతోతి ఇదం కాయవాచాసముట్ఠానం వుత్తం. అధిట్ఠితతిచీవరతా, అనత్థతకథినతా, అలద్ధసమ్ముతితా, రత్తివిప్పవాసోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౪౯౭. తతియే పాళియం చీవరపచ్చాసా నిక్ఖిపితున్తి చీవరపచ్చాసాయ సతియా నిక్ఖిపితున్తి అత్థో. నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునాతి ఏత్థ దుతియకథినే వియ సామివసేనేవ కరణవచనస్స అత్థో వేదితబ్బో.
౪౯౯-౫౦౦. తుయ్హం దమ్మీతి దిన్నన్తి ‘‘తుయ్హం, భన్తే, అకాలచీవరం దమ్మీ’’తి ఏవం దిన్నం, ఏతమ్పి కాలే ఆదిస్స దిన్నం నామ హోతీతి అధిప్పాయో. ఇదం పన అట్ఠకథావచనం, పాళియం ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్న’’న్తి ఇదఞ్చ ‘‘అకాలచీవర’’న్తి వచనసామఞ్ఞతో లబ్భమానం సబ్బమ్పి దస్సేతుం అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం పఠమఅనియతే సోతస్స రహో వియ. సఙ్ఘస్స హి కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం అకాలే ఉప్పన్నచీవరం వియ సమ్ముఖీభూతేహి వుత్థవస్సేహి, అవుత్థవస్సేహి చ సబ్బేహిపి భాజేతబ్బతాసామఞ్ఞేన అకాలచీవరం నామ హోతీతి దస్సనత్థం అత్థుద్ధారవసేన పాళియం ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్న’’న్తి వుత్తం, న పన ‘‘తతో భాజేత్వా లద్ధచీవరమ్పి అకాలే లద్ధచీవరమ్పి వుత్థవస్సానం ఏకమాసపరిహారం, పఞ్చమాసపరిహారం వా న లభతి, పచ్చాసాచీవరే అసతి దసాహపరిహారమేవ లభతీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తం, అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘ఆదిస్స దిన్న’’న్తి వచనసామఞ్ఞతో లబ్భమానం సబ్బం అత్థుద్ధారవసేన దస్సేతుం ‘‘ఏకపుగ్గలస్స వా ఇదం తుయ్హం దమ్మీతి దిన్న’’న్తి వుత్తం, న పన తథాలద్ధం వా అకాలే లద్ధం వా అనత్థతకథినానం దసాహబ్భన్తరే అధిట్ఠాతబ్బన్తి దస్సేతున్తి వేదితబ్బం ఇతరథా పాళిఅట్ఠకథాహి విరుజ్ఝనతో. తథా హి అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదే అకాలే ఉప్పన్నమ్పి అచ్చేకచీవరం ‘‘యావచీవరకాలసమయం నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి (పారా. ౬౪౮) వుత్తం, తస్స అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘పవారణమాసస్స జుణ్హపక్ఖపఞ్చమియం ఉప్పన్నస్స అచ్చేకచీవరస్స అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చ మాసా చ పరిహారో వుత్తో, తమేవ పరిహారం సన్ధాయ ‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయ పన ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా ఠపితచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతియేవా’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౪౬-౬౪౯) వుత్తం. తస్మా కాలేపి అకాలేపి చ యథాతథా లద్ధం అతిరేకచీవరం వుత్థవస్సానం ఏకమాసం, పఞ్చమాసం వా యథారహం పరిహారం లభతి ఏవాతి గహేతబ్బం.
ఏవం పన అవత్వా పదభాజనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ ఏవన్తి యం అట్ఠకథాయం ‘‘తతో చే ఉత్తరీ’’తి ఇమస్స మాసపరమతో ఉత్తరీతి అత్థో వుత్తో, తం పరామసతి. పదభాజనియం ఏవమత్థం అవత్వా అఞ్ఞథా అత్థో వుత్తోతి అధిప్పాయో. తావ ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరన్తి పచ్చత్తవచనం. ‘‘మూలచీవర’’న్తి ఇదం ఉపయోగవచనం. అత్తనో గతికం కరోతీతి అనన్తరా దుతియదివసాదీసు ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరం మాసపరమం మూలచీవరం ఠపేతుం అదత్వా అత్తనో దసాహపరమతాయ ఏవ పతిట్ఠాపేతీతి అత్తనో గతికం కరోతీతి. తతో ఉద్ధం మూలచీవరన్తి ఏత్థ పన మూలచీవరన్తి పచ్చత్తవచనం. తఞ్హి వీసతిమదివసతో ఉద్ధం ద్వావీసతిమదివసాదీసు ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరం అత్తనా సద్ధిం ఏకతో సిబ్బేత్వా ఘటితం దసాహపరమం గన్తుం అదత్వా నవాహపరమతాదివసేన అత్తనో గతికం కరోతి, ఏకతో అసిబ్బేత్వా విసుం ఠపితం పన పచ్చాసాచీవరం దసాహపరమమేవ.
పాళియం దసాహాతి దసాహేన. ఏకాదసే ఉప్పన్నేతిఆదీసు ఏకాదసాహే ఉప్పన్నేతిఆదినా అత్థో, అయమేవ వా పాఠో గహేతబ్బో. ఏకవీసే ఉప్పన్నే…పే… నవాహా కారేతబ్బన్తిఆది పచ్చాసాచీవరస్స ఉప్పన్నదివసం ఠపేత్వా వుత్తం. తేనేవ ‘‘తింసే…పే… తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘అఞ్ఞం పచ్చాసాచీవరం…పే… కారేతబ్బ’’న్తి ఇదం సతియా ఏవ పచ్చాసాయ వుత్తం. సచే పన ‘‘ఇతో పట్ఠాయ చీవరం న లభిస్సామీ’’తి ఇచ్ఛితట్ఠానతో పచ్చాసాయ ఉపచ్ఛిన్నాయ అఞ్ఞత్థాపి యేన కేనచి ఉపాయేన పచ్చాసం ఉప్పాదేతి, మూలచీవరం న అధిట్ఠాతబ్బం, సబ్బథా పచ్చాసాయ ఉపచ్ఛిన్నాయ దసాహాతిక్కన్తం మూలచీవరం తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బం. పచ్చాసాచీవరమ్పి పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతబ్బన్తి పఠమతరం ఉప్పన్నం విసభాగం సన్ధాయ వదతి. అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం అఞ్ఞం, అయమేవ వా పాఠో. అఙ్గం పనేత్థ పఠమకథినే వుత్తసదిసమేవ. కేవలఞ్హి తత్థ దసాహాతిక్కమో, ఇధ మాసాతిక్కమోతి అయం విసేసో.
తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౦౩-౫. చతుత్థే పాళియం భత్తవిస్సగ్గన్తి భత్తస్స ఉదరే విస్సజ్జనం, పవేసనం అజ్ఝోహరణం భత్తకిచ్చన్తి అత్థో, భోజనపరియోసానేన భత్తస్స విస్సజ్జనన్తిపి వదన్తి. తత్థ నామ త్వన్తి సో నామ త్వం, తాయ నామ త్వన్తి వా అత్థో. పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితా చ మాతా చ పితామహా, తే ఏవ యుగళట్ఠేన యుగో, తస్మా యావ సత్తమా పితామహయుగా పితామహావట్టాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పితామహగ్గహణేన మాతామహో చ పితామహీ మాతామహీ చ గహితావ హోన్తి. సత్తమయుగతో పరం ‘‘అఞ్ఞాతకా’’తి వేదితబ్బం. యాతి భిక్ఖునీ. పితు మాతా పితామహీ, మాతు పితా మాతామహో.
పయోగే పయోగే భిక్ఖుస్స దుక్కటన్తి ‘‘ధోవా’’తి ఆణాపనవాచాయ ఏకాయ ఏవ తదనుగుణస్స సబ్బస్సాపి పయోగస్స ఆణత్తత్తా వుత్తం.
౫౦౬. తదవినాభావతో ధోవనస్స ‘‘కాయవికారం కత్వా’’తి చ ‘‘అన్తోద్వాదసహత్థే’’తి చ వుత్తత్తా కాయేన ధోవాపేతుకామతం అప్పకాసేత్వా దానఖిపనపేసనాదిం కరోన్తస్స చ ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ముఞ్చిత్వా బహి ఠత్వా కాయవాచాహి ఆణాపేత్వా ఖిపనపేసనాదిం కరోన్తస్స చ అనాపత్తి ఏవ.
ఏకేన వత్థునాతి పఠమకతేన. పఞ్చసతాని పమాణం ఏతాసన్తి పఞ్చసతా. భిక్ఖుభావతో పరివత్తలిఙ్గాపి భిక్ఖునీ భిక్ఖూనం సన్తికే ఏకతోఉపసమ్పన్నా ఏవ.
౫౦౭. తావకాలికం గహేత్వాతి అత్తనా కతిపాహం పారుపనాదిఅత్థాయ తావకాలికం యాచిత్వా. పురాణచీవరతా, ఉపచారే ఠత్వా అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా ఆణాపనం, తస్సా ధోవాపనాదీని చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౦౮. పఞ్చమే అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి గణమ్హా ఓహీయనసిక్ఖాపదే (పాచి. ౬౯౧-౬౯౨) అపఞ్ఞత్తే. కోట్ఠాససమ్పత్తీతి కేసాదిపఞ్చకోట్ఠాసానం కల్యాణతా. హత్థతలేయేవ దస్సేత్వాతి హత్థతలతో సేసకాయస్స అదస్సనం దీపేతి.
౫౧౦. విహత్థతాయాతి విహతతాయ, అమిస్సితతాయ అపటిసరణతాయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సమభితున్నత్తా’’తి, బ్యధితత్తాతి అత్థో. పరివత్తేతబ్బం పరివత్తం, తదేవ పారివత్తకం, పరివత్తేత్వా దియ్యమానన్తి అత్థో.
పురిమసిక్ఖాపదే వియ ఇధ ద్వాదసహత్థో ఉపచారనియమో నత్థీతి ఆహ ‘‘ఉపచారం ముఞ్చిత్వా’’తి. అఞ్ఞత్ర పారివత్తకాతి యం అన్తమసో హరీటకఖణ్డమ్పి దత్వా వా ‘‘దస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా వా పరివత్తకం గణ్హాతి, తం ఠపేత్వా. ‘‘తం అచిత్తకభావేన న సమేతీ’’తి ఇమినా ఞాతిభావాజాననాదీసు వియ భిక్ఖునీభావాజాననాదివసేనాపి అచిత్తకతం పకాసేతి.
౫౧౩-౪. తికఞ్చ తం పాచిత్తియఞ్చాతి తికపాచిత్తియం, పాచిత్తియతికన్తి అత్థో. పత్తత్థవికాదీతి అనధిట్ఠానుపగం సన్ధాయ వదతి. కో పన వాదో పత్తత్థవికాదీసూతి మహతియాపి తావ భిసిచ్ఛవియా అనధిట్ఠానుపగత్తా అనాపత్తి, వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణవిరహితతాయ అనధిట్ఠాతబ్బేసు కిమేవ వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. పత్తత్థవికాదీని పన వికప్పనుపగపచ్ఛిమాని గణ్హితుం న వట్టతి ఏవ. పటిగ్గహణం కిరియా, అపరివత్తనం అకిరియా. వికప్పనుపగచీవరతా, పారివత్తకాభావో, అఞ్ఞాతికాయ హత్థతో గహణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౧౫. ఛట్ఠే పటు ఏవ పట్టో. పాళియం ధమ్మనిమన్తనాతి సమణేసు వత్తబ్బాచారధమ్మమత్తవసేన నిమన్తనా, దాతుకామతాయ కతనిమన్తనా న హోతీతి అత్థో. తేనేవ ‘‘విఞ్ఞాపేస్సతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞాతకఅప్పవారితతో హి విఞ్ఞత్తి నామ హోతి.
౫౧౭. ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బ’’న్తి ఇమినా భూతగామవికోపనం అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘నేవ భూతగామపాతబ్యతాయా’’తిఆది. పఠమం సుద్ధచిత్తేన లిఙ్గం గహేత్వా పచ్ఛా లద్ధిం గణ్హన్తోపి తిత్థియపక్కన్తకో ఏవాతి ఆహ ‘‘నివాసేత్వాపి లద్ధి న గహేతబ్బా’’తి.
యం ఆవాసం పఠమం ఉపగచ్ఛతీతి ఏత్థాపి విహారచీవరాదిఅత్థాయ పవిసన్తేనపి తిణాదీహి పటిచ్ఛాదేత్వావ గన్తబ్బం, న త్వేవ నగ్గేన ఆగన్తబ్బన్తి సామఞ్ఞతో దుక్కటస్స వుత్తత్తా. చిమిలికాహీతి పటపిలోతికాహి. పరిభోగేనేవాతి అఞ్ఞం చీవరం అలభిత్వా పరిభుఞ్జనేన. పరిభోగజిణ్ణన్తి యథా తం చీవరం పరిభుఞ్జియమానం ఓభగ్గవిభగ్గతాయ అసారుప్పం హోతి, ఏవం జిణ్ణం.
౫౨౧. అఞ్ఞస్సత్థాయాతి ఏత్థాపి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇదం అనువత్తతి ఏవాతి ఆహ ‘‘అత్తనో ఞాతకపవారితే’’తిఆది. ఇధ పన అఞ్ఞస్స అచ్ఛిన్ననట్ఠచీవరస్స అత్థాయ అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే విఞ్ఞాపేన్తస్స నిస్సగ్గియేన అనాపత్తీతి అత్థో గహేతబ్బో, ఇతరథా ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇమినా విసేసో న భవేయ్య. తేనేవ అనన్తరసిక్ఖాపదే వక్ఖతి ‘‘అట్ఠకథాసు పన ఞాతకపరివాతట్ఠానే…పే… పమాణమేవ వట్టతీతి వుత్తం, తం పాళియా న సమేతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) చ ‘‘యస్మా పనిదం సిక్ఖాపదం అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మింయేవ పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇధ ‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’తి న వుత్త’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) చ. వికప్పనుపగచీవరతా, సమయాభావో, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౨౨-౫౨౪. సత్తమే పాళియం పగ్గాహికసాలన్తి దుస్సాపణం. తఞ్హి వాణిజకేహి దుస్సాని పగ్గహేత్వా దస్సనట్ఠానతాయ ‘‘పగ్గాహికసాలా’’తి వుచ్చతి. అస్స చీవరస్సాతి సాదితబ్బచీవరస్స. ‘‘తిచీవరికేనా’’తి ఇమినా అచ్ఛిన్నతిచీవరతో అఞ్ఞస్స విహారాదీసు నిహితస్స చీవరస్స అభావం దస్సేతి. యది భవేయ్య, విఞ్ఞాపేతుం న వట్టేయ్య. తావకాలికం నివాసేత్వా అత్తనో చీవరం గాహేతబ్బం, తావకాలికమ్పి అలభన్తస్స భూతగామవికోపనం కత్వా తిణపణ్ణేహి ఛదనం వియ విఞ్ఞాపనమ్పి వట్టతి ఏవ. అఞ్ఞేనాతి అచ్ఛిన్నఅసబ్బచీవరేన. ద్వే నట్ఠానీతి అధికారతో వుత్తం ‘‘ద్వే సాదితబ్బానీ’’తి.
౫౨౬. పాళియా న సమేతీతి ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇమాయ పాళియా న సమేతి తతుత్తరివిఞ్ఞాపనఆపత్తిప్పసఙ్గే ఏవ వుత్తత్తా. ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయాతి న వుత్త’’న్తి ఇదం అఞ్ఞస్సత్థాయ తతుత్తరి విఞ్ఞాపనే నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం హోతీతి ఇమమత్థం దీపేతి, తఞ్చ పాచిత్తియం యేసం అత్థాయ విఞ్ఞాపేతి, తేసం వా సియా, విఞ్ఞాపకస్సేవ వా, న తావ తేసం తేహి అవిఞ్ఞాపితత్తా, నాపి విఞ్ఞాపకస్స అత్తానం ఉద్దిస్స అవిఞ్ఞాపితత్తా. తస్మా అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపేన్తస్సాపి నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం న దిస్సతి. పాళియం పన ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స అత్తనో సాదియనపటిబద్ధతావసేన పవత్తత్తా ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి అనాపత్తివారే న వుత్తన్తి వదన్తి, తఞ్చ యుత్తం వియ దిస్సతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. తతుత్తరిచీవరతా, అచ్ఛిన్నాదికారణతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౨౮-౫౩౧. అట్ఠమే యో కత్తాతి దాయకం సన్ధాయ వుత్తం. పటో ఏవ పటకో. ‘‘అప్పగ్ఘం చేతాపేతీ’’తి ఇదం నిస్సగ్గియపాచిత్తియా అనాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, విఞ్ఞత్తిపచ్చయా పన దుక్కటమేవ. ‘‘పుబ్బే అప్పవారితో’’తి హి సుత్తే విఞ్ఞత్తికారణం వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయమ్పి ‘‘చీవరే భియ్యోకమ్యతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గానీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఉపక్ఖటసిక్ఖాపద) అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తితా పకాసితా, కేచి పన ‘‘దాయకేన దాతుకామోమ్హీతి అత్తనో సన్తికే అవుత్తేపి యదగ్ఘనకం సో దాతుకామో, తదగ్ఘనకం ఆహరాపేతుం వట్టతి ఏవా’’తి వదన్తి, తం రాజసిక్ఖాపదట్ఠకథాయపి న సమేతి, దూతేన వా దాయకేన వా ‘‘ఆయస్మన్తం ఉద్దిస్స చీవరచేతాపన్నం ఆభత’’న్తి ఆరోచితేపి ముఖవేవటియకప్పియకారకాదీనం సన్తికా ఆహరాపనస్స తత్థ పటిక్ఖిత్తత్తా. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘ఇమే ద్వే అనిద్దిట్ఠకప్పియకారకా నామ, ఏతేసు అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బం…పే… న కిఞ్చి వత్తబ్బా. దేసనామత్తమేవ చేతం ‘దూతేన చీవరచేతాపన్నం పహిణేయ్యా’తి సయం ఆహరిత్వాపి పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయ దదన్తేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. ముఖవేవటియకప్పియకారకాదయో హి దాయకేన పరిచ్చత్తేపి వత్థుమ్హి ‘‘అసుకస్స సన్తికే చీవరపిణ్డపాతాదిం గణ్హథా’’తి అనిద్దిట్ఠత్తా ఏవ ‘‘న కిఞ్చి వత్తబ్బా’’తి వుత్తం, న పన తస్స వత్థునో ముఖవేవటియాదీనం సన్తకత్తా, తస్మా ఇధాపి దాయకేన వా దూతేన వా ‘‘యం ఇచ్ఛథ, తం వదథా’’తి అప్పవారితస్స వదతో దుక్కటమేవ. అగ్ఘవడ్ఢనకన్తి చీవరే అగ్ఘవడ్ఢనకం నిస్సాయ పవత్తం ఇదం సిక్ఖాపదం, న పిణ్డపాతాదీసు తేసు అగ్ఘవడ్ఢనస్స దుక్కటమత్తత్తా, పణీతపిణ్డపాతే సుద్ధికపాచిత్తియత్తా చాతి గహేతబ్బం. తేనేవ ‘‘చీవరే భియ్యోకమ్యతా’’తి అఙ్గం వుత్తం.
పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౩౩. నవమే పాళియం పచ్చేకచీవరచేతాపన్నాతి పచ్చేకం నియమేత్వా చీవరచేతాపన్నా, ఏకేకేన విసుం విసుం నియమితా చీవరచేతాపన్నాతి అత్థో. ఉభోవ సన్తా ఏకేనాతి ఉభో ఏకతోవ సన్తా, ఉభో ఏకతో హుత్వాతి అత్థో.
దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౩౭. దసమే ‘‘అజ్జణ్హో’’తి ‘‘అజ్జ నో’’తి వత్తబ్బే హ-కారాగమం, న-కారస్స చ ణ-కారం కత్వా వుత్తోతి ఆహ ‘‘అజ్జ ఏకదివసం అమ్హాక’’న్తి.
౫౩౮-౯. యం వుత్తం మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘ఇమినా చీవరచేతాపన్నేన చీవరం చేతాపేత్వా ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం చీవరేన అచ్ఛాదేహీతి ఇదం ఆగమనసుద్ధిం దస్సేతుం వుత్తం, సచే హి ‘ఇదం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేహీ’తి పేసేయ్య, ఆగమనస్స అసుద్ధత్తా అకప్పియవత్థుం ఆరబ్భ భిక్ఖునా కప్పియకారకోపి నిద్దిసితబ్బో న భవేయ్యా’’తి, తం నిస్సగ్గియవత్థుదుక్కటవత్థుభూతం అకప్పియచీవరచేతాపన్నం ‘‘అసుకస్స భిక్ఖునో దేహీ’’తి ఏవం ఆగమనసుద్ధియా అసతి, సిక్ఖాపదే ఆగతనయేన దూతవచనే చ అసుద్ధే సబ్బథా పటిక్ఖేపో ఏవ కాతుం వట్టతి, న పన ‘‘చీవరఞ్చ ఖో మయం పటిగ్గణ్హామా’’తి వత్తుం, తదనుసారేన న వేయ్యావచ్చకరఞ్చ నిద్దిసితుం ఆగమనదూతవచనానం ఉభిన్నం అసుద్ధత్తా. పాళియం ఆగతనయేన పన ఆగమనసుద్ధియా సతి దూతవచనే అసుద్ధేపి సిక్ఖాపదే ఆగతనయేన సబ్బం కాతుం వట్టతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. తేన చ యథా దూతవచనాసుద్ధియమ్పి ఆగమనే సుద్ధే వేయ్యావచ్చకరమ్పి నిద్దిసితుం వట్టతి, ఏవం ఆగమనాసుద్ధియమ్పి దూతవచనే సుద్ధే వట్టతి ఏవాతి అయమత్థో అత్థతో సిద్ధోవ హోతి, ఉభయసుద్ధియం వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఉభయాసుద్ధిపక్ఖమేవ సన్ధాయ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘కప్పియకారకోపి నిద్దిసితబ్బో న భవేయ్యా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
యం పనేత్థ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౫౩౭-౫౩౯) ‘‘ఆగమనస్స సుద్ధియా వా అసుద్ధియా వా విసేసప్పయోజనం న దిస్సతీ’’తిఆది వుత్తం, తం మాతికాట్ఠకథావచనస్స అధిప్పాయం అసల్లక్ఖేత్వా వుత్తం యథావుత్తనయేన ఆగమనసుద్ధిఆదినా సప్పయోజనత్తా. యో పనేత్థ ‘‘మూలసామికేన కప్పియవోహారవసేన, పేసితస్స దూతస్స అకప్పియవోహారవసేన చ వదతోపి కప్పియకారకో నిద్దిసితబ్బో భవేయ్యా’’తి అనిట్ఠప్పసఙ్గో వుత్తో, సో అనిట్ఠప్పసఙ్గో ఏవ న హోతి అభిమతత్తా. తథా హి సిక్ఖాపదే ఏవ ‘‘పటిగ్గణ్హాతు ఆయస్మా చీవరచేతాపన్న’’న్తి అకప్పియవోహారేన వదతో దూతస్స కప్పియేన కమ్మేన వేయ్యావచ్చకరో నిద్దిసితబ్బో వుత్తో ఆగమనస్స సుద్ధత్తా, ఆగమనస్సాపి అసుద్ధియం పన కప్పియేనాపి కమ్మేన వేయ్యావచ్చకరో న నిద్దిసితబ్బోతి అత్థేవ ఆగమనస్స సుద్ధిఅసుద్ధీసు పయోజనం. కథం పన దూతవచనేన ఆగమనసుద్ధి విఞ్ఞాయతీతి? నాయం భారో. దూతేన హి అకప్పియవోహారేనేవ వుత్తే ఏవ ఆగమనసుద్ధి గవేసితబ్బా, న ఇతరథా, తత్థ చ తస్స వచనక్కమేన పుచ్ఛిత్వా చ యుత్తిఆదీహి చ సక్కా విఞ్ఞాతుం. ఇధాపి హి సిక్ఖాపదే ‘‘చీవరచేతాపన్నం ఆభత’’న్తి దూతవచనేనేవ చీవరం కిణిత్వా దాతుం పేసితభావో విఞ్ఞాయతి. యది హి సబ్బథా ఆగమనసుద్ధి న విఞ్ఞాయతి, పటిక్ఖేపో ఏవ కత్తబ్బోతి.
పాళియఞ్చ ‘‘చీవరఞ్చ ఖో మయం పటిగ్గణ్హామా’’తిఆది దూతవచనస్స అకప్పియత్తేపి ఆగమనసుద్ధియా సతి పటిపజ్జనవిధిదస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘ఏసో ఖో…పే… న వత్తబ్బో ‘తస్స దేహీ’’’తిఆది అకప్పియవత్థుసాదియనపరిమోచనత్థం వుత్తం. ‘‘సఞ్ఞత్తో’’తిఆది ‘‘ఏవం దూతేన పున వుత్తే ఏవ చోదేతుం వట్టతి, న ఇతరథా’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘న వత్తబ్బో ‘దేహి మే చీవరం…పే… చేతాపేహి మే చీవర’’’న్తి ఇదం దూతేనాభతరూపియం పటిగ్గహేతుం అత్తనా నిద్దిట్ఠకప్పియకారకత్తావ ‘‘దేహి మే చీవరం…పే… చేతాపేహి మే చీవర’’న్తి వదన్తో రూపియస్స పకతత్తా తేన రూపియేన పరివత్తేత్వా ‘‘దేహి చేతాపేహీ’’తి రూపియసంవోహారం సమాపజ్జన్తో నామ హోతీతి తం దోసం దూరతో పరివజ్జేతుం వుత్తం రూపియపటిగ్గహణేన సఙ్ఘమజ్ఝే నిస్సట్ఠరూపియే వియ. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘న వత్తబ్బో ఇమం వా ఇమం వా ఆహరా’’తి. తస్మా న ఇదం విఞ్ఞత్తిదోసం పరివజ్జేతుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం, ‘‘అత్థో మే, ఆవుసో, చీవరేనా’’తిపి అవత్తబ్బతాపసఙ్గతో, తేనేవ దూతనిద్దిట్ఠేసు రూపియసంవోహారసఙ్కాభావతో అఞ్ఞం కప్పియకారకం ఠపేత్వాపి ఆహరాపేతబ్బన్తి వుత్తం. తత్థాపి ‘‘దూతేన ఠపితరూపియేన చేతాపేత్వా చీవరం ఆహరాపేహీ’’తి అవత్వా కేవలం ‘‘చీవరం ఆహరాపేహీ’’తి ఏవం ఆహరాపేతబ్బన్తి అధిప్పాయో గహేతబ్బో. ఠానం భఞ్జతీతి ఏత్థ ఠానన్తి ఠితియా చ కారణస్స చ నామం, తస్మా ఆసనే నిసీదనేన ఠానమ్పి కుప్పతి, ఆగతకారణమ్పి తేసం న విఞ్ఞాయతి. ఠితం పన అకోపేత్వా ఆమిసపటిగ్గహణాదీసు ఆగతకారణమేవ భఞ్జతి, న ఠానం. తేనాహ ‘‘ఆగతకారణం భఞ్జతీ’’తి. కేచి పన ‘‘ఆమిసపటిగ్గహణాదినా ఠానమ్పి భఞ్జతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి.
యతస్స చీవరచేతాపన్నన్తిఆది యేన అత్తనా వేయ్యావచ్చకరో నిద్దిట్ఠో, చీవరఞ్చ అనిప్ఫాదితం, తస్స కత్తబ్బవిధిదస్సనం. ఏవం భిక్ఖునా వత్థుసామికానం వుత్తే తే చోదేత్వా దేన్తి, వట్టతి ‘‘సామికా చోదేత్వా దేన్తీ’’తి అనాపత్తియం వుత్తత్తా. తేన చ యో సయం అచోదేత్వా ఉపాసకాదీహి పరియాయేన వత్వా చోదాపేతి, తేసు సత్తక్ఖత్తుమ్పి చోదేత్వా చీవరం దాపేన్తేసు తస్స అనాపత్తి సిద్ధా హోతి సిక్ఖాపదస్స అనాణత్తికత్తా.
కేనచి అనిద్దిట్ఠో అత్తనో ముఖేనేవ బ్యావటభావం వేయ్యావచ్చకరత్తం పత్తో ముఖవేవటికో. ‘‘అవిచారేతుకామతాయా’’తి ఇమినా విజ్జమానమ్పి దాతుం అనిచ్ఛన్తా అరియాపి వఞ్చనాధిప్పాయం వినా వోహారతో నత్థీతి వదన్తీతి దస్సేతి. భేసజ్జక్ఖన్ధకే మేణ్డకసేట్ఠివత్థుమ్హి (మహావ. ౨౯౯) వుత్తం ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనమేవ (మహావ. ౨౯౯) మేణ్డకసిక్ఖాపదం నామ. కప్పియకారకానం హత్థేతి దూతేన నిద్దిట్ఠకప్పియకారకే సన్ధాయ వుత్తం, న పన భిక్ఖునా నిద్దిట్ఠే, అనిద్దిట్ఠే వాతి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చ చోదనాయ పమాణం నత్థీ’’తిఆది.
సయం ఆహరిత్వా దదన్తేసూతి సమ్బన్ధో. ‘‘పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయా’’తి ఇమినా చీవరత్థాయేవ న హోతీతి దస్సేతి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా వత్థుసామినా నిద్దిట్ఠకప్పియకారకభేదేసుపి పిణ్డపాతాదీనమ్పి అత్థాయ దిన్నే చ ఠానచోదనాది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ కాతబ్బన్తి దస్సేతి.
‘‘సఙ్ఘం వా…పే… అనామసిత్వా’’తి వుత్తత్తా ‘‘సఙ్ఘస్స విహారత్థాయ దేమా’’తిఆదినా ఆమసిత్వా వదన్తేసు పటిక్ఖిపితబ్బమేవ. ‘‘సఙ్ఘో సమ్పటిచ్ఛతీ’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, గణాదీసుపి సఙ్ఘస్సత్థాయ సమ్పటిచ్ఛన్తేసుపి పటిగ్గహణేపి పరిభోగేపి దుక్కటమేవ. సారత్థదీపనియం ‘‘పటిగ్గహణే పాచిత్తియ’’న్తి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౩౭-౫౩౯) వుత్తం, తం న యుత్తం సఙ్ఘచేతియాదీనం అత్థాయ దుక్కటస్స వుత్తత్తా. చోదేతీతి తస్స దోసాభావం ఞత్వాపి కోధేన వా లోభేన వా భణ్డదేయ్యన్తి చోదేతి. సో ఏవ హి ముసావాదాదిపచ్చయా పాచిత్తియదుక్కటాదిఆపత్తీహి సాపత్తికో హోతి, గీవాతిసఞ్ఞాయ పన వత్వా నిద్దోసభావం ఞత్వా విరమన్తస్స నత్థి ఆపత్తి.
తళాకం ఖేత్తే పవిట్ఠత్తా ‘‘న సమ్పటిచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తం. చత్తారో పచ్చయే సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూతి దేతి, వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చతుపచ్చయపరిభోగత్థాయ తళాకం దమ్మీ’’తి వా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జితుం తళాకం దమ్మీ’’తి వా ‘‘ఇతో తళాకతో ఉప్పన్నే చత్తారో పచ్చయే దమ్మీ’’తి వా వత్తుమ్పి వట్టతి, ఇదఞ్చ సఙ్ఘస్స పరిభోగత్థాయ దియ్యమానఞ్ఞేవ సన్ధాయ వుత్తం, పుగ్గలస్స పన ఏవమ్పి దిన్నం తళాకఖేత్తాది న వట్టతి. సుద్ధచిత్తస్స పన ఉదకపరిభోగత్థం కూపపోక్ఖరణీఆదయో వట్టన్తి. ‘‘సఙ్ఘస్స తళాకం అత్థి, తం కథ’’న్తి హి ఆదినా సబ్బత్థ సఙ్ఘవసేనేవ వుత్తం. హత్థేతి వసే.
‘‘ఠపేథాతి వుత్తే’’తి ఇదం సామీచివసేన వుత్తం, అవుత్తేపి ఠపేన్తస్స దోసో నత్థి. తేనాహ ‘‘ఉదకం వారేతుం లబ్భతీ’’తి. సస్సకాలేపి తాసేత్వా ముఞ్చితుం వట్టతి, అముఞ్చతో పన భణ్డదేయ్యం. పున దేతీతి అచ్ఛిన్దిత్వా పున దేతి, ఏవమ్పి వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ఇమినా ‘‘యేన కేనచి ఇస్సరేన ‘పరిచ్చత్తమిదం భిక్ఖూహి, అస్సామిక’న్తిసఞ్ఞాయ అత్తనా గహేత్వా దిన్నం వట్టతీ’’తి దస్సేతి. కప్పియవోహారేపి వినిచ్ఛయం వక్ఖామాతి పాఠసేసో.
ఉదకవసేనాతి ఉదకపరిభోగత్థం. ‘‘సుద్ధచిత్తాన’’న్తి ఇదం సహత్థేన చ అకప్పియవోహారేన చ కరోన్తే సన్ధాయ వుత్తం. సస్ససమ్పాదనత్థన్తి ఏవం అసుద్ధచిత్తానమ్పి పన సయం అకత్వా కప్పియవోహారేన ఆణాపేతుం వట్టతి ఏవ. ‘‘కప్పియకారకం ఠపేతుం న వట్టతీ’’తి ఇదం సహత్థాదినా కతతళాకత్తా ‘‘అసారుప్ప’’న్తి వుత్తం, ఠపేన్తస్స, పన తం పచ్చయం పరిభుఞ్జన్తస్సపి వా సఙ్ఘస్స ఆపత్తి న విఞ్ఞాయతి, అట్ఠకథాపమాణేన వా ఏత్థ ఆపత్తి గహేతబ్బా. లజ్జిభిక్ఖునాతి లజ్జినాపి, పగేవ అలజ్జినా మత్తికుద్ధరణాదీసు కారాపితేసూతి అధిప్పాయో. నవసస్సేతి అకతపుబ్బే కేదారే. ‘‘కహాపణే’’తి ఇమినా ధఞ్ఞుట్ఠాపనే తస్సేవ అకప్పియన్తి దస్సేతి, ధఞ్ఞుట్ఠాపనే చస్స పయోగేపి దుక్కటమేవ, న కహాపణుట్ఠాపనే వియ.
‘‘కసథ వపథా’’తి వచనే సబ్బేసమ్పి అకప్పియం సియాతి ఆహ ‘‘అవత్వా’’తి. ఏత్తకో నామ భాగోతి ఏత్థ ఏత్తకో కహాపణోతి ఇదమ్పి సన్ధాయ వదతి. తథా వుత్తేపి హి తదా కహాపణానం అవిజ్జమానత్తా ఆయతిం ఉప్పన్నం అఞ్ఞేసం వట్టతి ఏవ. తేనాహ ‘‘తస్సేవ తం అకప్పియ’’న్తి. తస్స పన సబ్బపయోగేసు, పరిభోగేసుపి దుక్కటం. కేచి పన ‘‘ధఞ్ఞపరిభోగే ఏవ ఆపత్తి, న పుబ్బపయోగే’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం, యేన మిననరక్ఖణాదిపయోగేన పచ్ఛా ధఞ్ఞపరిభోగే ఆపత్తి హోతి, తస్స పయోగస్స కరణే అనాపత్తియా అయుత్తత్తా. పరియాయకథాయ పన సబ్బత్థ అనాపత్తి. తేనేవ ‘‘ఏత్తకేహి వీహీహి ఇదఞ్చిదఞ్చ ఆహరథా’’తి నియమవచనే అకప్పియం వుత్తం, కహాపణవిచారణేపి ఏసేవ నయో. వత్థు చ ఏవరూపం నామ సంవిజ్జతి, కప్పియకారకో నత్థీతి వత్తబ్బన్తిఆదివచనఞ్చేత్థ సాధకం.
వనం దమ్మి…పే… వట్టతీతి ఏత్థ నివాసట్ఠానత్తా పుగ్గలస్సాపి సుద్ధచిత్తేన గహేతుం వట్టతి. సీమం దేమాతి విహారసీమాదిసాధారణవచనేన వుత్తత్తా ‘‘వట్టతీ’’తి వుత్తం.
‘‘వేయ్యావచ్చకర’’న్తిఆదినా వుత్తేపి పుగ్గలస్సపి దాసం గహేతుం వట్టతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆరామిక’’న్తి (పారా. ౬౧౯; మహావ. ౨౭౦) విసేసేత్వా అనుఞ్ఞాతత్తా, తఞ్చ ఖో పిలిన్దవచ్ఛేన గహితపరిభుత్తక్కమేన, న గహట్ఠానం దాసపరిభోగక్కమేన. ఖేత్తాదయో పన సబ్బే సఙ్ఘస్సేవ వట్టన్తి పాళియం పుగ్గలికవసేన గహేతుం అననుఞ్ఞాతత్తాతి దట్ఠబ్బం. విహారస్స దేమాతి సఙ్ఘికవిహారం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) సుత్తన్తేసు ఆగతపటిక్ఖేపో భగవతా ఆపత్తియాపి హేతుభావేన కతోతి భగవతో అధిప్పాయం జానన్తేహి సఙ్గీతిమహాథేరేహి ఖేత్తపటిగ్గహణాదినిస్సితో అయం సబ్బోపి పాళిముత్తవినిచ్ఛయో వుత్తోతి గహేతబ్బో. కప్పియకారకస్స నిద్దిట్ఠభావో, దూతేన అప్పితతా, తతుత్తరి వాయామో, తేన పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.
రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో చీవరవగ్గో పఠమో.
౨. కోసియవగ్గో
౧. కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౪౨. దుతియస్స పఠమే పాళియం కోసియకారకేతి కోసకారకపాణానం కోసతో నిబ్బత్తత్తా కోసియేన సుత్తేన వత్థాదిం కరోన్తే. సఙ్ఘాతన్తి వినాసం.
౫౪౪. ‘‘అవాయిమ’’న్తి వుత్తత్తా వాయిత్వా కరణే అనాపత్తి. మిస్సేత్వాతి ఏళకలోమేహి మిస్సేత్వా. పటిలాభేనాతి పరినిట్ఠానేన ‘‘పరియోసాపేతి, నిస్సగ్గియ’’న్తి (పారా. ౫౪౫) వుత్తత్తా, కోసియమిస్సకతా, అత్తనో అత్థాయ సన్థతస్స కరణకారాపనం, పటిలాభో చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫౪౭-౫౫౨. దుతియఞ్చ తతియఞ్చ ఉత్తానమేవ. తత్థ పన ఓదాతాదిమిస్సకసఞ్ఞాయ సుద్ధకాళకానఞ్ఞేవ సన్థతస్స కరణవసేన చేత్థ ద్వేభాగతో అధికేసు సుద్ధకాళకేసు అనధికసఞ్ఞాయ సన్థతస్స కరణవసేన చ అచిత్తకతా వేదితబ్బా.
౪. ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౫౭. చతుత్థే హద కరీసుస్సగ్గే, మిహ సేచనేతి ధాతుఅత్థం సన్ధాయాహ ‘‘వచ్చమ్పి పస్సావమ్పి కరోన్తీ’’తి. ఊనకఛబ్బస్సేసు అతిరేకఛబ్బస్ససఙ్కితాదివసేనేత్థ అచిత్తకతా వేదితబ్బా.
ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౬౫. పఞ్చమే తత్థ సన్దిస్సిస్సతీతి సకాయ కతికాయ అయుత్తకారితావసేన విఞ్ఞూహి సన్దిస్సిస్సతీతి అత్థో. అరఞ్ఞకఙ్గాదీని తీణి పాళియం సేనాసనాదిపచ్చయత్తయస్స ఆదిఅఙ్గవసేన వుత్తాని, సేసానిపి తే సమాదియింసు ఏవాతి వేదితబ్బం.
౫౬౬. పిహయన్తాతి పత్థయన్తా. సన్థతస్స అవాయిమత్తా, సేనాసనపరిక్ఖారత్తా చ చీవరతా, అధిట్ఠాతబ్బతా చ నత్థీతి ఆహ ‘‘చతుత్థచీవరసఞ్ఞితాయా’’తి, విపల్లాససఞ్ఞాయాతి అత్థో. కేచి పన ‘‘ఇదం నిసీదనసన్థతం నామ నవసు చీవరేసు నిసీదనచీవరమేవ, నాఞ్ఞం. నిసీదనసిక్ఖాపదేపి (పాచి. ౫౩౧ ఆదయో) ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే వియ ‘నిసీదనం నామ సదసం వుచ్చతీ’తి చ అట్ఠకథాయఞ్చస్స ‘సన్థతసదిసం సన్థరిత్వా ఏకస్మిం అన్తే సుగతవిదత్థియా విదత్థిమత్తే పదేసే ద్వీసు ఠానేసు ఫాలేత్వా తిస్సో దసా కరీయన్తి, తాహి దసాహి సదసం నామ వుచ్చతీ’తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౩౧) చ వుత్తత్తా’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం ఇధ పమాణనియమస్స అవుత్తత్తా, సన్థతస్స చ అవాయిమచీవరత్తా, అధిట్ఠానుపగత్తాభావా అట్ఠకథాయం అవుత్తత్తా చ. నిసీదనచీవరం పన ఛన్నం చీవరానం ఖణ్డపిలోతికాని పమాణయుత్తమేవ సన్థరిత్వా సన్థతం వియ కరోన్తి. తేనేవ ‘‘సన్థతసదిస’’న్తి సదిసగ్గహణం కతం, తస్మా తదేవ చీవరం అధిట్ఠానుపగఞ్చ, న ఇదన్తి గహేతబ్బం.
౫౬౭. సుగతవిదత్థికం అనాదాయ ఆదియన్తిసఞ్ఞాయ, సుగతవిదత్థిఊనే అనూనన్తిసఞ్ఞాయ చ వసేనేత్థ అచిత్తకతా వేదితబ్బా. వితానాదీనఞ్ఞేవ అత్థాయ కరణే అనాపత్తివచనతో నిపజ్జనత్థాయ కరోతోపి ఆపత్తి ఏవ. పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీతి కోసియేసు సుద్ధకాళకానఞ్చ వత్థూనం అకప్పియత్తా వుత్తం. తేనేవ పాళియం ‘‘అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పారా. ౫౪౫, ౫౫౦) తత్థ తత్థ వుత్తం, ఇతరేసు పన ద్వీసు ‘‘అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ చతుత్థే అఞ్ఞస్సత్థాయ కరణేపి అనాపత్తి, పఞ్చమే తత్థ దుక్కటన్తి దట్ఠబ్బం. నిస్సట్ఠదానవచనతో పన గహణే దోసో నత్థి, పరిభుఞ్జనే చ విజటేత్వా కప్పియవసేన కతే న దోసో.
నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౭౨. ఛట్ఠే పాళియం ‘‘అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్సా’’తి ఇదం వత్థువసేన వుత్తం. నివాసట్ఠానే లద్ధానిపి తియోజనతో పరం హరితుం న వట్టతి ఏవ. అసన్తే హారకేతి అనురూపతో వుత్తం. సన్తేపి హారకే హరతో నత్థి దోసో. ఆపత్తియేవాతి అనాణత్తేన హటత్తా. పక్ఖద్వయస్సపి కారణమాహ ‘‘సఉస్సాహత్తా’’తి, అనుపరతగమనిచ్ఛత్తాతి అత్థో. సుద్ధచిత్తపక్ఖస్సేవ కారణమాహ ‘‘అచిత్తకత్తా’’తి. న సమేతీతి ‘‘అనాపత్తి, అఞ్ఞం హరాపేతీ’’తి ఏత్తకస్సేవ పరిహరణే వుత్తత్తా. అగచ్ఛన్తేతి ఠితే. హేట్ఠాతి భూమియా.
౫౭౫. తం హరన్తస్సాతి పఠమం పటిలాభట్ఠానతో పట్ఠాయ తియోజనతో ఉద్ధం హరన్తస్సాతి అత్థో. తథా హరన్తస్స హి చోరేహి అచ్ఛిన్దిత్వా పున దిన్నట్ఠానతో తియోజనం హరితుం వట్టతి. కేచి పన ‘‘మాతికాట్ఠకథాయం అఙ్గేసు ‘పఠమప్పటిలాభో’తి వుత్తత్తా దుతియపటిలాభట్ఠానతో తియోజనాతిక్కమేపి అనాపత్తీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం, దుతియపటిలాభస్సాపి పటిలాభట్ఠానే పవిసనతో వాసత్థాయ గమనట్ఠానతో పున గమనే వియ. కాయబన్ధనాదీనన్తి ద్విపటలకాయబన్ధనాదీనం అన్తరే పక్ఖిత్తం పసిబ్బకే పక్ఖిత్తసదిసం, న కతభణ్డన్తి వుత్తం, తథా నిధానముఖన్తి. అకతభణ్డతా, పఠమప్పటిలాభో, తియోజనాతిక్కమనం, ఆహరణపచ్చాహరణం, అవాసాధిప్పాయతాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.
ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౮౧. సత్తమే పాళియం అనాపత్తివారే అపరిభుత్తం కతభణ్డం ధోవాపేతీతి ఏత్థ పరిభుత్తస్స కమ్బలాదికతభణ్డస్స ధోవాపనం పురాణచీవరధోవాపనసిక్ఖాపదేన ఆపత్తికరన్తి తన్నివత్తనత్థం ‘‘అపరిభుత్తం కతభణ్డ’’న్తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౮౩-౪. అట్ఠమే సువణ్ణమయకహాపణేన కహాపణోపి రజతే ఏవ సఙ్గయ్హతీతి ఆహ ‘‘సోవణ్ణమయో వా’’తి. రూపియమయో వాతి రజతేన రూపం సముట్ఠపేత్వా కతకహాపణో. పాకతికో నామ ఏతరహి పకతికహాపణో.
ఇచ్చేతం సబ్బమ్పీతి సిక్ఖాపదేన, విభఙ్గేన చ వుత్తం సబ్బమ్పి నిదస్సేతి. తస్స చతుబ్బిధం నిస్సగ్గియవత్థూతి ఇమినావ సమ్బన్ధో, న పన అనన్తరేన ‘‘రజత’’న్తి పదేన. ఇదాని తం చతుబ్బిధం నిస్సగ్గియవత్థుం సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘రజత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ కిఞ్చాపి హేట్ఠా రజతమాసకోవ వుత్తో, న కేవలం రజతం, తథాపి సిక్ఖాపదే ‘‘జాతరూపరజత’’న్తి పదేనేవ వుత్తన్తి తమ్పి దస్సేతుం ‘‘రజత’’న్తి ఇదం విసుం వుత్తం. పదభాజనే పన మాతికాపదేనేవ సిద్ధత్తా తం అవత్వా తేన సహ సఙ్గయ్హమానమేవ దస్సేతుం ‘‘రజతం నామ కహాపణో’’తిఆది వుత్తన్తి వేదితబ్బం. జాతరూపమాసకోతి సువణ్ణమయకహాపణో. వుత్తప్పభేదోతి ‘‘రూపియమయో వా పాకతికో వా’’తిఆదినా వుత్తప్పభేదో. పటోవ పటకో, వత్థం. దుక్కటమేవాతి పటిగ్గాహకస్సేవ పటిగ్గహణపచ్చయా దుక్కటం, పరిభోగే పన పఞ్చసహధమ్మికేహి పటిగ్గహితానం ధఞ్ఞవిరహితముత్తాదీనం కారణా ఉప్పన్నపచ్చయం పరిభుఞ్జన్తానం సబ్బేసమ్పి దుక్కటమేవ. కేచి పన ‘‘ధఞ్ఞమ్పి పఞ్చసహధమ్మికేహి పటిగ్గహితం ముత్తాదిఖేత్తాది వియ సబ్బేసమ్పి పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి, కేవలం సఙ్ఘికభూమియం కప్పియవోహారేన చ ఉప్పన్నస్స ధఞ్ఞస్స విచారణమేవ సన్ధాయ ‘తస్సేవేతం అకప్పియ’న్తి వుత్త’’న్తి వదన్తి.
ఏకో సతం వా సహస్సం వాతిఆది రూపియే హేట్ఠిమకోటియా పవత్తనాకారం దస్సేతుం వుత్తం, న పన ‘‘ఏవం పటిపజ్జితబ్బమేవా’’తి దస్సేతుం. ‘‘ఇధ నిక్ఖిపాహీ’’తి వుత్తే ఉగ్గణ్హాపనం హోతీతి ఆహ ‘‘ఇధ నిక్ఖిపాహీతి న వత్తబ్బ’’న్తి. కప్పియఞ్చ…పే… హోతీతి యస్మా అసాదితత్తా తతో ఉప్పన్నపచ్చయా వట్టన్తి, తస్మా కప్పియం నిస్సాయ ఠితం. యస్మా పన దుబ్బిచారణాయ సతి తతో ఉప్పన్నమ్పి న కప్పతి, తస్మా అకప్పియం నిస్సాయ ఠితన్తి వేదితబ్బం.
‘‘న తేన కిఞ్చి కప్పియభణ్డం చేతాపిత’’న్తి ఇమినా చేతాపితం చే, నత్థి పరిభోగూపాయో ఉగ్గహేత్వా అనిస్సట్ఠరూపియేన చేతాపితత్తా. ఈదిసఞ్హి సఙ్ఘమజ్ఝే నిస్సజ్జనం కత్వావ ఛడ్డేత్వా పాచిత్తియం దేసేతబ్బన్తి దస్సేతి. కేచి పన ‘‘యస్మా నిస్సగ్గియవత్థుం పటిగ్గహేత్వాపి చేతాపితం కప్పియభణ్డం సఙ్ఘే నిస్సట్ఠం కప్పియకారకేహి నిస్సట్ఠరూపియం పరివత్తేత్వా ఆనీతకప్పియభణ్డసదిసం హోతి, తస్మా వినావ ఉపాయం భాజేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం పత్తచతుక్కాదికథాయ (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౮౯) న సమేతి. తత్థ రూపియేన పరివత్తితపత్తస్స అపరిభోగోవ దస్సితో, న నిస్సజ్జనవిధానన్తి. ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వాతి కప్పియకారకేహి వడ్ఢియా పయోజనం సన్ధాయ వుత్తం. అకప్పియన్తి తేన వత్థునా గహితత్తా వుత్తం.
౫౮౫. ‘‘పతితోకాసం అసమన్నాహరన్తేనా’’తి ఇదం నిరపేక్ఖభావదస్సనపరన్తి వేదితబ్బం. అసన్తసమ్భావనాయాతి పరియాయాదినా అభూతారోచనం సన్ధాయ వుత్తం. థేయ్యపరిభోగోతి పచ్చయసామినా భగవతా అననుఞ్ఞాతత్తా వుత్తం. ఇణపరిభోగోతి భగవతా అనుఞ్ఞాతమ్పి కత్తబ్బం అకత్వా పరిభుఞ్జనతో వుత్తం, తేన చ పచ్చయసన్నిస్సితసీలం విపజ్జతీతి దస్సేతి. పరిభోగే పరిభోగేతి కాయతో మోచేత్వా మోచేత్వా పరిభోగే. పచ్ఛిమయామేసు పచ్చవేక్ఖితబ్బన్తి యోజనా. ఇణపరిభోగట్ఠానే తిట్ఠతీతి ఏత్థ ‘‘హియ్యో యం మయా చీవరం పరిభుత్త’’న్తిఆదినాపి అతీతపచ్చవేక్ఖణా వట్టతీతి వదన్తి. పరిభోగే పరిభోగేతి ఉదకపతనట్ఠానతో అన్తోపవేసనేసు, నిసీదనసయనేసు చ. సతిపచ్చయతా వట్టతీతి పచ్చవేక్ఖణసతియా పచ్చయత్తం లద్ధుం వట్టతి. పటిగ్గహణే చ పరిభోగే చ పచ్చవేక్ఖణాసతి అవస్సం లద్ధబ్బాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సతిం కత్వా’’తిఆది. కేచి పన ‘‘సతిపచ్చయతా పచ్చయే సతి భేసజ్జపరిభోగస్స కారణే సతీ’’తి ఏవమ్పి అత్థం వదన్తి, తేసమ్పి పచ్చయే సతీతి పచ్చయసబ్భావసల్లక్ఖణే సతీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో పచ్చయసబ్భావమత్తేన సీలస్స అసుజ్ఝనతో. ‘‘పరిభోగే అకరోన్తస్సేవ ఆపత్తీ’’తి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరసీలస్స భేదో దస్సితో, న పచ్చయసన్నిస్స్సిసీలస్స, తస్స అతీతపచ్చవేక్ఖణాయ విసుజ్ఝనతో. ఏతస్మిం, పన సేసపచ్చయేసు చ ఇణపరిభోగాదివచనేన పచ్చయసన్నిస్సితసీలస్సేవ భేదోతి ఏవమిమేసం నానాకరణం వేదితబ్బం.
ఏవం పచ్చయసన్నిస్సితసీలస్స విసుద్ధిం దస్సేత్వా తేనేవ పసఙ్గేన సబ్బాపి విసుద్ధియో దస్సేతుం ‘‘చతుబ్బిధా హి సుద్ధీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుజ్ఝతి దేసనాదీహి, సోధీయతీతి వా సుద్ధి, చతుబ్బిధసీలం. తేనాహ ‘‘దేసనాయ సుజ్ఝనతో’’తిఆది. ఏత్థ దేసనాగ్గహణేన వుట్ఠానమ్పి ఛిన్నమూలానం అభిక్ఖుతాపటిఞ్ఞాపి సఙ్గహితా. ఛిన్నమూలానమ్పి హి పారాజికాపత్తివుట్ఠానేన హేట్ఠా పరిరక్ఖితం భిక్ఖుసీలం విసుద్ధం నామ హోతి, తేన తేసం మగ్గపటిలాభోపి సమ్పజ్జతి.
దాతబ్బట్ఠేన దాయం, తం ఆదియన్తీతి దాయాదా. సత్తన్నం సేక్ఖానన్తి ఏత్థ కల్యాణపుథుజ్జనాపి సఙ్గహితా తేసం ఆణణ్యపరిభోగస్స దాయజ్జపరిభోగే సఙ్గహితత్తాతి వేదితబ్బం. ధమ్మదాయాదసుత్తన్తి ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౯) పవత్తం సుత్తం. తత్థ మా మే ఆమిసదాయాదాతి ఏవం మే-సద్దం ఆనేత్వా అత్థో గహేతబ్బో. ఏవఞ్హి తథా వుత్తత్థసాధకం హోతి.
లజ్జినా సద్ధిం పరిభోగోతి ధమ్మామిసవసేన మిస్సభావో. అలజ్జినా సద్ధిన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ హి అలజ్జీ నామ నత్థీ’’తి ఇమినా దిట్ఠదిట్ఠేసు ఆసఙ్కా నామ న కాతబ్బా, దిట్ఠసుతాదికారణే సతి ఏవ కాతబ్బాతి దస్సేతి. అత్తనో భారభూతా సద్ధివిహారికాదయో. సచే న ఓరమతీతి అగతిగమనేన ధమ్మామిసపరిభోగతో న ఓరమతి. ‘‘ఆపత్తి నామ నత్థీ’’తి ఇదం అలజ్జీనం ధమ్మేన ఉప్పన్నపచ్చయం, ధమ్మకమ్మఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. తేసమ్పి హి కులదూసనాదిసముప్పన్నపచ్చయం పరిభుఞ్జన్తానం, వగ్గకమ్మాదిం కరోన్తానఞ్చ ఆపత్తి ఏవ.
‘‘ధమ్మియాధమ్మియపరిభోగో పచ్చయవసేన వేదితబ్బో’’తి వుత్తత్తా హేట్ఠా లజ్జిపరిభోగో పచ్చయవసేన చ ఏకకమ్మాదివసేన చ వుత్తో ఏవాతి వేదితబ్బం. తేనేవ దుట్ఠదోససిక్ఖాపదట్ఠకథాయం చోదకచుదితకభావే ఠితా ద్వే అలజ్జినో ధమ్మపరిభోగమ్పి సన్ధాయ ‘‘ఏకసమ్భోగపరిభోగా హుత్వా జీవథా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) వుత్తా తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం ధమ్మామిసపరిభోగే విరోధాభావా. లజ్జీనమేవ హి అలజ్జినా సహ తదుభయపరిభోగా న వట్టన్తీతి.
ధమ్మపరిభోగోతి ‘‘ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో’’తిఆదినా (పారా. ౫౫, ౯౨, ౧౭౨) వుత్తసంవాసో చేవ నిస్సయగ్గహణదానాదికో సబ్బో నిరామిసపరిభోగో చ వేదితబ్బో. ‘‘న సో ఆపత్తియా కారేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా లజ్జినో అలజ్జిపగ్గహే ఆపత్తీతి వేదితబ్బం. ఇతరోపీతి లజ్జీపి. తస్సాపి అత్తానం పగ్గణ్హన్తస్స అలజ్జినో, ఇమినా చ లజ్జినో వణ్ణభణనాదిలాభం పటిచ్చ ఆమిసగరుకతాయ వా గేహసితపేమేన వా తం అలజ్జిం పగ్గణ్హన్తో లజ్జీ సాసనం అన్తరధాపేతి నామాతి దస్సేతి. ఏవం గహట్ఠాదీసు ఉపత్థమ్భితో అలజ్జీ బలం లభిత్వా పేసలే అభిభవిత్వా నచిరస్సేవ సాసనం ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం కరోతీతి.
‘‘ధమ్మపరిభోగోపి తత్థ వట్టతీ’’తి ఇమినా ఆమిసపరిభోగతో ధమ్మపరిభోగోవ గరుకో, తస్మా అతివియ అలజ్జివివేకేన కాతబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘ధమ్మానుగ్గహేన ఉగ్గణ్హితుం వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా అలజ్జుస్సన్నతాయ సాసనే ఓసక్కన్తే, లజ్జీసు చ అప్పహోన్తేసు అలజ్జిమ్పి పకతత్తం గణపూరకం గహేత్వా ఉపసమ్పదాదికరణేన చేవ కేచి అలజ్జినో ధమ్మామిసపరిభోగేన సఙ్గహేత్వా సేసాలజ్జిగణస్స నిగ్గహేన చ సాసనం పగ్గణ్హితుం వట్టతి ఏవ.
కేచి పన ‘‘కోటియం ఠితో గన్థోతి వుత్తత్తా గన్థపరియాపుణనమేవ ధమ్మపరిభోగో, న ఏకకమ్మాది. తస్మా అలజ్జీహిపి సద్ధిం ఉపోసథాదికం కమ్మం కాతుం వట్టతి, ఆపత్తి నత్థీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం, ఏకకమ్మాదీసు బహూసు ధమ్మపరిభోగేసు అలజ్జినాపి సద్ధిం కత్తబ్బావత్థాయుత్తం ధమ్మపరిభోగం దస్సేతుం ఇధ నిదస్సనవసేన గన్థస్సేవ సముద్ధటత్తా. న హి ఏకకమ్మాదికో విధి ధమ్మపరిభోగో న హోతీతి సక్కా వత్తుం అనామిసత్తా ధమ్మామిసేసు అపరియాపన్నస్స కస్సచి అభావా. తేనేవ అట్ఠసాలినియం ధమ్మపటిసన్ధారకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౫౧)‘‘కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం, ధమ్మో వాచేతబ్బో…పే… అబ్భానవుట్ఠానమానత్తపరివాసా దాతబ్బా, పబ్బజ్జారహో పబ్బాజేతబ్బో, ఉపసమ్పదారహో ఉపసమ్పాదేతబ్బో…పే… అయం ధమ్మపటిసన్ధారో నామా’’తి ఏవం సఙ్ఘకమ్మాదిపి ధమ్మకోట్ఠాసే దస్సితం. తేసు పన ధమ్మకోట్ఠాసేసు యం గణపూరణాదివసేన అలజ్జినో అపేక్ఖిత్వా ఉపోసథాది వా తేసం సన్తికా ధమ్ముగ్గహణనిస్సయగ్గహణాది వా కరీయతి, తం ధమ్మో చేవ పరిభోగో చాతి ధమ్మపరిభోగోతి వుచ్చతి, ఏతం తథారూపపచ్చయం వినా కాతుం న వట్టతి, కరోన్తస్స అలజ్జిపరిభోగో చ హోతి దుక్కటఞ్చ. యం పన అలజ్జిసతం అనపేక్ఖిత్వా తజ్జనీయాదినిగ్గహకమ్మం వా పరివాసాదిఉపకారకమ్మం వా ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదానాది వా కరీయతి, తం ధమ్మో ఏవ, నో పరిభోగో. ఏతం అనురూపానం కాతుం వట్టతి, ఆమిసదానం వియ ఆపత్తి నత్థి. నిస్సయదానమ్పి తేరససమ్ముతిదానాది చ వత్తపటివత్తసాదియనాదిపరిభోగస్సాపి హేతుత్తా న వట్టతి.
యో పన మహాఅలజ్జీ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థు సాసనం కరోతి, తస్స సద్ధివిహారికాదీనం ఉపసమ్పదాదిఉపకారకమ్మమ్పి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదానాది చ కాతుం న వట్టతి, ఆపత్తి ఏవ హోతి, నిగ్గహకమ్మమేవ కాతబ్బం. తేనేవ అలజ్జిపగ్గహోపి పటిక్ఖిత్తో. ధమ్మామిసపరిభోగవివజ్జనేనాపి హి దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహో అధిప్పేతో, సో చ పేసలానం ఫాసువిహారసద్ధమ్మట్ఠితివినయానుగ్గహాదిఅత్థాయ ఏతదత్థత్తా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా. తస్మా యం యం దుమ్మఙ్కూనం ఉపత్థమ్భాయ పేసలానం అఫాసువిహారాయ సద్ధమ్మపరిహానాదిఅత్థాయ హోతి, తం సబ్బమ్పి పరిభోగో వా హోతు అపరిభోగో వా కాతుం న వట్టతి, ఏవం కరోన్తా సాసనం అన్తరధాపేన్తి, ఆపత్తిఞ్చ ఆపజ్జన్తి. ధమ్మామిసపరిభోగేసు చేత్థ అలజ్జీహి ఏకకమ్మాదిధమ్మపరిభోగో ఏవ పేసలానం అఫాసువిహారసద్ధమ్మపరిహానాదిఅత్థాయ హోతి, న తథా ఆమిసపరిభోగో. న హి అలజ్జీనం పచ్చయపరిభోగమత్తేన పేసలానం అఫాసువిహారాది హోతి, యథావుత్తధమ్మపరిభోగేన పన హోతి, తప్పరివజ్జనేన చ ఫాసువిహారాదయో. తథా హి కతసిక్ఖాపదవీతిక్కమా అలజ్జిపుగ్గలా ఉపోసథాదీసు పవిట్ఠా ‘‘తుమ్హే కాయద్వారే, వచీద్వారే చ వీతిక్కమం కరోథా’’తిఆదినా భిక్ఖూహి వత్తబ్బా హోన్తి, యథా వినయఞ్చ అతిట్ఠన్తా సఙ్ఘతో బహికరణాదివసేన సుట్ఠు నిగ్గహేతబ్బా, తథా అకత్వా తేహి సహ సంవసన్తాపి అలజ్జినోవ హోన్తి ‘‘ఏకోపి అలజ్జీ అలజ్జిసతమ్పి కరోతీ’’తిఆదివచనతో (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౮౫). యది హి తే ఏవం న నిగ్గహితా సియుం, సఙ్ఘే కలహాదిం వడ్ఢేత్వా ఉపోసథాదిసామగ్గీకమ్మపటిబాహనాదినా పేసలానం అఫాసుం కత్వా కమేన తే దేవదత్తవజ్జిపుత్తకాదయో వియ పరిసం వడ్ఢేత్వా అత్తనో విప్పటిపత్తిం ధమ్మతో వినయతో దీపేన్తా సఙ్ఘభేదాదిమ్పి కత్వా నచిరస్సేవ సాసనం అన్తరధాపేయ్యుం, తేసు పన సఙ్ఘతో బహికరణాదివసేన నిగ్గహితేసు సబ్బోపాయం ఉపద్దవో న హోతి. వుత్తఞ్హి –
‘‘దుస్సీలపుగ్గలే నిస్సాయ ఉపోసథో న తిట్ఠతి, పవారణా న తిట్ఠతి, సఙ్ఘకమ్మాని నప్పవత్తన్తి, సామగ్గీ న హోతి…పే… దుస్సీలేసు పన నిగ్గహితేసు సబ్బోపి అయం ఉపద్దవో న హోతి, తతో పేసలా భిక్ఖూ ఫాసు విహరన్తీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౩౯).
తస్మా ఏకకమ్మాదిధమ్మపరిభోగోవ ఆమిసపరిభోగతోపి అతివియ అలజ్జివివేకేన కాతబ్బో, ఆపత్తికరో చ సద్ధమ్మపరిహానిహేతుత్తాతి వేదితబ్బం.
అపిచ ఉపోసథో న తిట్ఠతి, పవారణా న తిట్ఠతి, సఙ్ఘకమ్మాని నప్పవత్తన్తీతి ఏవం అలజ్జీహి సద్ధిం సఙ్ఘకమ్మాకరణస్స అట్ఠకథాయం పకాసితత్తాపి చేతం సిజ్ఝతి, తథా పరివత్తలిఙ్గస్స భిక్ఖునో భిక్ఖునుపస్సయం గచ్ఛన్తస్స పటిపత్తికథాయం ‘‘ఆరాధికా చ హోన్తి సఙ్గాహికా లజ్జినియో, తా కోపేత్వా అఞ్ఞత్థ న గన్తబ్బం. గచ్ఛతి చే, గామన్తరనదీపారరత్తివిప్పవాసగణఓహీయనాపత్తీహి న ముచ్చతి…పే… అలజ్జినియో హోన్తి, సఙ్గహం పన కరోన్తి, తాపి పరిచ్చజిత్వా అఞ్ఞత్థ గన్తుం లబ్భతీ’’తి ఏవం అలజ్జినీసు దుతియికాగహణాదీసు సంవాసాపత్తిపరిహారాయ నదీపారగమనాదిగరుకాపత్తిట్ఠానానం అనుఞ్ఞాతత్తా తతోపి అలజ్జిసంవాసాపత్తి ఏవ సద్ధమ్మపరిహానిహేతుతో గరుకతరాతి విఞ్ఞాయతి. న హి లహుకాపత్తిట్ఠానం, అనాపత్తిట్ఠానం వా పరిహరితుం గరుకాపత్తిట్ఠానవీతిక్కమం ఆచరియా అనుజానన్తి, తథా అసంవాసపదస్స అట్ఠకథాయం ‘‘సబ్బేహిపి లజ్జిపుగ్గలేహి సమం సిక్ఖితబ్బభావతో సమసిక్ఖాతా నామ. ఏత్థ యస్మా సబ్బేపి లజ్జినో ఏతేసు కమ్మాదీసు సహ వసన్తి, న ఏకోపి తతో బహిద్ధా సన్దిస్సతి, తస్మా తాని సబ్బానిపి గహేత్వా ఏసో సంవాసో నామా’’తి ఏవం లజ్జీహేవ ఏకకమ్మాదిసంవాసో వట్టతీతి పకాసితో.
యది ఏవం, కస్మా అసంవాసికేసు అలజ్జీ న గణితోతి? నాయం విరోధో, యే గణపూరకే కత్వా కతం కమ్మం కుప్పతి, తేసం పారాజికాదిఅపకతత్తానఞ్ఞేవ అసంవాసికత్తే గహితత్తా. అలజ్జినో పన పకతత్తభూతాపి సన్తి, తే చే గణపూరణా హుత్వా కమ్మం సాధేన్తి, కేవలం కత్వా అగతిగమనేన కరోన్తానం ఆపత్తికరా హోన్తి సభాగాపత్తిఆపన్నా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం. యస్మా అలజ్జితఞ్చ లజ్జితఞ్చ పుథుజ్జనానం చిత్తక్ఖణపటిబద్ధం, న సబ్బకాలికం. సఞ్చిచ్చ హి వీతిక్కమచిత్తే ఉప్పన్నే అలజ్జినో ‘‘న పున ఈదిసం కరిస్సామీ’’తి చిత్తేన లజ్జినో చ హోన్తి, తేసు చ యే పేసలేహి ఓవదియమానాపి న ఓరమన్తి, పునప్పునం వీతిక్కమన్తి, తే ఏవ అసంవసితబ్బా, న ఇతరే లజ్జిధమ్మే ఓక్కన్తత్తా. తస్మాపి అలజ్జినో అసంవాసికేసు అగణేత్వా తప్పరివజ్జనత్థం సోధేత్వావ ఉపోసథాదికరణం అనుఞ్ఞాతం. తథా హి ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథ, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౪) అపరిసుద్ధాయ పరిసాయ ఉపోసథకరణస్స అయుత్తతా పకాసితా, ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి సో ఆవికరేయ్య…పే… ఫాసు హోతీ’’తి (మహావ. ౧౩౪) ఏవం అలజ్జిమ్పి లజ్జిధమ్మే పతిట్ఠాపేత్వా ఉపోసథకరణప్పకారో చ వుత్తో, ‘‘కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా…పే… పరిసుద్ధేత్థాయస్మన్తో’’తి (పారా. ౪౪౨, ౪౫౮, ౬౬౨; పాచి. ౫౫౧, ౫౭౫, ౬౫౫) చ పారిసుద్ధిఉపోసథే ‘‘పరిసుద్ధో అహం భన్తే, పరిసుద్ధోతి మం ధారేథా’’తి (మహావ. ౧౬౮) చ ఏవం ఉపోసథం కరోన్తానం పరిసుద్ధతా చ పకాసితా, వచనమత్తేన అనోరమన్తానఞ్చ ఉపోసథపవఆరణట్ఠపనవిధి చ వుత్తా, సబ్బథా లజ్జిధమ్మం అనోక్కమన్తేహి సంవాసస్స అయుత్తతాయ నిస్సయదానగ్గహణపటిక్ఖేపో, తజ్జనీయాదినిగ్గహకమ్మకరణఞ్చ ఉక్ఖేపనీయకమ్మకరణేన సానువత్తకపరిసస్స అలజ్జిస్స అసంవాసికత్తపాపనవిధి చ వుత్తా. తస్మా యథావుత్తేహి సుత్తనయేహి, అట్ఠకథావచనేహి చ పకతత్తేహిపి అపకతత్తేహిపి సబ్బేహి అలజ్జీహి ఏకకమ్మాదిసంవాసో న వట్టతి, కరోన్తానం ఆపత్తి ఏవ దుమ్మఙ్కూనం పుగ్గలానం నిగ్గహత్థాయేవ సబ్బసిక్ఖాపదానం పఞ్ఞత్తత్తాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. తేనేవ దుతియసఙ్గీతియం పకతత్తాపి అలజ్జినో వజ్జిపుత్తకా యసత్థేరాదీహి మహన్తేన వాయామేన సఙ్ఘతో వియోజితా. న హి తేసు పారాజికాదిఅసంవాసికా అత్థి తేహి దీపితానం దసన్నం వత్థూనం (చూళవ. ౪౫౨) లహుకాపత్తివిసయత్తా.
తస్స పన సన్తికేతి మహారక్ఖితత్థేరస్స సన్తికే. ఖరపత్తన్తి ఖరసఙ్ఖాతం సువణ్ణపతిరూపకం వత్థు. దాయకేహి అసతియా దిన్నం రూపియం తేహి పున సకసఞ్ఞాయ గణ్హన్తే అదాతుం, నిస్సగ్గియవత్థుం గణ్హాహీతి దాతుఞ్చ న వట్టతీతి ఆహ ‘‘తవ చోళకం పస్సాహీ’’తి. ఏవం వత్వాపి పన నట్ఠవత్థుస్మిం వియ నిస్సజ్జితబ్బాభావేపి ఆపత్తి దేసేతబ్బావ. అసతియాపి హి తం వత్థుం వత్థాదినా సహత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇదం దేమీ’’తి దిన్నం, తదా పరిచ్చాగసబ్భావతో దానమేవ హోతి ‘‘అప్పగ్ఘం దస్సామీ’’తి మహగ్ఘస్స దానే వియ. పటిగ్గణ్హన్తస్స చ అసతియా దియ్యమానత్తే ఞాతేపి అదిన్నాదానం న హోతి దాయకేహి దిన్నత్తా, తస్మా రూపియం నిస్సగ్గియమేవ హోతి. కేచి పన ‘‘ఈదిసం నామ న హోతి, తేనేవ చేత్థ ‘తవ చోళకం పస్సా’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం నో నక్ఖమతి, వీమంసితబ్బం.
౫౮౬. ఏకపరిచ్ఛేదానీతి సియా కిరియత్తం, సియా అకిరియత్తఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. జాతరూపరజతభావో, అత్తుద్దేసికతా, గహణాదీసు అఞ్ఞతరభావోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౮౭. నవమే జాతరూపాదిచతుబ్బిధనిస్సగ్గియవత్థు ఇధ రూపియగ్గహణేనేవ గహితన్తి ఆహ ‘‘జాతరూపరజతపరివత్తన’’న్తి. పటిగ్గహితపరివత్తనేతి కప్పియవోహారేన, అకప్పియవోహారేన వా పటిగ్గహితస్స రూపియస్స పరివత్తనే.
౫౮౯. పాళియం ఘనకతన్తి ఇట్ఠకాది. రూపియం నామ సత్థువణ్ణోతిఆదీసు కిఞ్చాపి కేవలం రజతం న గహితం, తథాపి రూపియపదేనేవ తం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. సుద్ధో రూపియసంవోహారో ఏవ వుత్తోతి అజ్ఝాహరితబ్బం. రూపియే రూపియసఞ్ఞీతిఆదిమ్హి వినిచ్ఛయం వక్ఖామాతి పాఠసేసో.
౫౯౧. పాళియం రూపియే రూపియసఞ్ఞీతి అత్తనా దియ్యమానం సకసన్తకం సన్ధాయ వుత్తం. రూపియం చేతాపేతీతి పరసన్తకం. ఏస నయో సేసేసుపి. తత్థ అరూపియ-సద్దేన దుక్కటవత్థుమ్పి సఙ్గణ్హాతి. పచ్ఛిమే పన తికే ‘‘అరూపియే రూపియసఞ్ఞీ అరూపియం చేతాపేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇమినా నయేన సబ్బత్థ యోజనా వేదితబ్బా. ఇమస్మిఞ్చ తికే అరూపియ-సద్దేన కప్పియవత్థుయేవ గహితం, న ముత్తాదిదుక్కటవత్థు అన్తే ‘‘పఞ్చన్నం సహ అనాపత్తీ’’తి వుత్తత్తా. కిఞ్చాపి దుక్కటవత్థు న గహితం, తథాపి దుక్కటవత్థునా దుక్కటవత్థుం, కప్పియవత్థునా దుక్కటవత్థుఞ్చ పరివత్తయతో దుక్కటం, నయతో సిద్ధమేవ హోతి. తఞ్చ దుక్కటవత్థుమ్హి తథసఞ్ఞాయ వా అతథసఞ్ఞాయ వా విమతియా వా పరివత్తేన్తస్సపి హోతియేవ అచిత్తకత్తా ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స. పఞ్చన్నం సహాతి పఞ్చహి సహధమ్మికేహి సహ.
ఇదాని ‘‘నిస్సగ్గియవత్థునా దుక్కటవత్థుం వా’’తిఆదినా వుత్తస్స అత్థస్స పాళియం సరూపేన అనాగతత్తేపి నయతో లబ్భమానతం దస్సేతుం ‘‘యో హి అయ’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ యస్మా రూపియేన పరివత్తితం అరూపియం నిస్సట్ఠమ్పి సబ్బేసమ్పి అకప్పియత్తా నిస్సగ్గియమేవ న హోతి నిస్సజ్జిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బస్సేవ నిస్సజ్జితబ్బతో, కేవలం పన ఇదం ఛడ్డేత్వా పాచిత్తియమేవ పరివత్తకేన దేసేతబ్బం, తస్మా ‘‘రూపియే రూపియసఞ్ఞీ అరూపియం చేతాపేతి, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తిఆది తికో భగవతా న వుత్తో, తీసుపి పదేసు పరివత్తియమానస్స అరూపియత్తేన నిస్సగ్గియవచనాయోగా రూపియస్సేవ నిస్సజ్జితబ్బతో. రూపియస్సేవ హి నిస్సట్ఠస్స ఆరామికాదీహి పటిపజ్జనవిధి పాళియం దస్సితో, న అరూపియస్స. తస్మా పాచిత్తియమత్తసమ్భవదస్సనత్థమేవ పనేత్థ అట్ఠకథాయం ‘‘అవుత్తోపి అయం…పే… తికో వేదితబ్బో’’తి వుత్తం, న పన తస్స వత్థునో నిస్సగ్గియతాదస్సనత్థం. తేనేవ పత్తచతుక్కే ‘‘న సక్కా కేనచి ఉపాయేన కప్పియం కాతు’’న్తిఆది వుత్తం. అయం అమ్హాకం ఖన్తి. అత్తనో వా హీతిఆది దుతియతికానులోమేనేవ తతియత్తికస్స సిజ్ఝనప్పకారం సమత్థేతుం వుత్తం. తత్రాయం అధిప్పాయో – యస్మా హి యథా అత్తనో అరూపియేన పరస్స రూపియం చేతాపేన్తస్స ఏకస్మిం అన్తే రూపియసమ్భవతో ‘‘రూపియసంవోహారో కతో ఏవ హోతీ’’తి దుతియత్తికో వుత్తో, ఏవం అత్తనో రూపియేన పరస్స అరూపియం చేతాపేన్తస్సాపి హోతీతి తతియో తికో వత్తబ్బో భవేయ్య, సో పన దుతియత్తికేనేవ ఏకతో రూపియపక్ఖసామఞ్ఞేన సిజ్ఝతీతి పాళియం న వుత్తోతి. తత్థ ఏకన్తేన రూపియపక్ఖేతి ఏకేన అన్తేన రూపియపక్ఖే, ‘‘ఏకతో రూపియపక్ఖే’’తి వా పాఠో.
ఇదాని దుతియత్తికే అరూపియపదస్స అత్థభూతేసు దుక్కటవత్థుకప్పియవత్థూసు దుక్కటవత్థునా రూపియాదిపరివత్తనే ఆపత్తిభేదం దస్సేతుం ‘‘దుక్కటవత్థునా’’తిఆది ఆరద్ధం. దుక్కటవత్థునా దుక్కటవత్థున్తిఆది పన దుక్కటవత్థునా పరివత్తనప్పసఙ్గే పాళియం అవుత్తస్సాపి అత్థస్స నయతో లబ్భమానతం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ఇమినాతి రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదేన, తేన చ దుక్కటస్స అచిత్తకతమ్పి దస్సేతి. అఞ్ఞత్ర సహధమ్మికేహీతి ‘‘పఞ్చన్నం సహ అనాపత్తీ’’తి వచనతో వుత్తం, తేనాపి కయవిక్కయసిక్ఖాపదస్స కప్పియవత్థునిస్సితతం ఏవ సాధేతి. ఇమం…పే… రూపియచేతాపనఞ్చ సన్ధాయ వుత్తన్తి పకతేన సమ్బన్ధో. ఇధాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే. తత్థాతి కయవిక్కయసిక్ఖాపదే (పారా. ౫౯౩).
ఏవం దుక్కటవత్థునా రూపియాదిపరివత్తనే ఆపత్తిభేదం దస్సేత్వా ఇదాని కప్పియవత్థునాపి దస్సేతుం ‘‘కప్పియవత్థునా పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తేనేవాతి కప్పియవత్థునా ఏవ. ‘‘రూపియం ఉగ్గణ్హిత్వా’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం. ముత్తాదిదుక్కటవత్థుమ్పి ఉగ్గహేత్వా కారితమ్పి పఞ్చన్నమ్పి న వట్టతి ఏవ. సముట్ఠాపేతీతి సయం గన్త్వా, ‘‘ఇమం కహాపణాదిం కమ్మకారానం దత్వా బీజం సముట్ఠాపేహీ’’తి ఏవం అఞ్ఞం ఆణాపేత్వా వా సముట్ఠాపేతి. మహాఅకప్పియోతి అత్తనావ బీజతో పట్ఠాయ దూసితత్తా అఞ్ఞస్స మూలసామికస్స అభావతో వుత్తం. సో హి చోరేహి అచ్ఛిన్నోపి పున లద్ధో జానన్తస్స కస్సచిపి న వట్టతి. యది హి వట్టేయ్య, తళాకాదీసు వియ అచ్ఛిన్నో వట్టతీతి ఆచరియా వదేయ్యుం. న సక్కా కేనచి ఉపాయేనాతి సఙ్ఘే నిస్సజ్జనేన, చోరాదిఅచ్ఛిన్దనాదినా చ కప్పియం కాతుం న సక్కా, ఇదఞ్చ తేన రూపేన ఠితం, తమ్మూలికేన వత్థుముత్తాదిరూపేన ఠితఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. దుక్కటవత్థుమ్పి హి తమ్మూలికకప్పియవత్థుఞ్చ న సక్కా కేనచి ఉపాయేన తేన రూపేన కప్పియం కాతుం. యది పన సో భిక్ఖు తేన కప్పియవత్థుదుక్కటవత్థునా పున రూపియం చేతాపేయ్య, తం రూపియం నిస్సజ్జాపేత్వా అఞ్ఞేసం కప్పియం కాతుమ్పి సక్కా భవేయ్యాతి దట్ఠబ్బం.
పత్తం కిణాతీతి ఏత్థ ‘‘ఇమినా కహాపణాదినా కమ్మారకులతో పత్తం కిణిత్వా ఏహీ’’తి ఆరామికాదీహి కిణాపనమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం. తేనేవ రాజసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం ‘‘ఏత్తకేహి కహాపణేహి సాటకే ఆహర, ఏత్తకేహి యాగుఆదీని సమ్పాదేహీతి వదతి, యం తే ఆహరన్తి, సబ్బేసం అకప్పియం. కస్మా? కహాపణానం విచారితత్తా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౩౮-౫౩౯) వుత్తం. ఇమినా పన వచనేన యం మాతికాట్ఠకథాయం రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదం ‘‘అనాణత్తిక’’న్తి వుత్తం, తం న సమేతి. న కేవలఞ్చ ఇమినా, పాళియాపి తం న సమేతి. పాళియఞ్హి నిస్సట్ఠరూపియేన ఆరామికాదీహి సప్పియాదిం పరివత్తాపేతుం ‘‘సో వత్తబ్బో ‘ఆవుసో, ఇమం జానాహీ’తి. సచే సో భణతి ‘ఇమినా కిం ఆహరీయతూ’తి, న వత్తబ్బో ‘ఇమం వా ఇమం వా ఆహరా’తి. కప్పియం ఆచిక్ఖితబ్బం ‘సప్పి వా’’’తిఆదినా రూపియసంవోహారం పరిమోచేత్వావ వుత్తం. ‘‘ఇమినా రూపియేన కిం ఆహరీయతూ’’తి పుచ్ఛన్తో ‘‘ఇమం ఆహరా’’తి వుత్తేపి అధికారతో ‘‘ఇమినా రూపియేన ఇమం ఆహరా’’తి భిక్ఖూహి ఆణత్తో ఏవ హోతీతి తం రూపియసంవోహారం పరివజ్జేతుం ‘‘న వత్తబ్బో ‘ఇమం వా ఇమం వా ఆహరా’’’తి పటిక్ఖేపో కతో, అనాపత్తివారేపి ‘‘కప్పియకారకస్స ఆచిక్ఖతీ’’తి న వుత్తం. కయవిక్కయసిక్ఖాపదే (పారా. ౫౯౫) పన తథా వుత్తం, తస్మా ఇదం సాణత్తికం కయవిక్కయమేవ అనాణత్తికన్తి గహేతబ్బం.
మూలస్స అనిస్సట్ఠత్తాతి యేన ఉగ్గహితమూలేన పత్తో కీతో, తస్స మూలస్స సఙ్ఘమజ్ఝే అనిస్సట్ఠత్తా, ఏతేన రూపియమేవ నిస్సజ్జితబ్బం, న తమ్మూలికం అరూపియన్తి దస్సేతి. యది హి తేన రూపియేన అఞ్ఞం రూపియం చేతాపేయ్య, తం రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదే ఆగతనయేనేవ నిస్సజ్జాపేత్వా సేసేహి పరిభుఞ్జితబ్బం భవేయ్యాతి. ‘‘మూలస్స అసమ్పటిచ్ఛితత్తా’’తి ఇమినా మూలస్స గిహిసన్తకత్తం, తేనేవ పత్తస్స రూపియసంవోహారానుప్పన్నతఞ్చ దస్సేతి. పఞ్చసహధమ్మికసన్తకేనేవ హి రూపియసంవోహారదోసో. తత్థ చ అత్తనో సన్తకే పాచిత్తియం, ఇతరత్థ దుక్కటం.
నిస్సజ్జీతి దానవసేన వుత్తం, న వినయకమ్మవసేన. తేనేవ ‘‘సప్పిస్స పూరేత్వా’’తి వుత్తం. యం అత్తనో ధనేన పరివత్తేతి, తస్స వా ధనస్స రూపియభావో, పరివత్తనపరివత్తాపనేసు అఞ్ఞతరభావో చాతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని.
రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౫౯౩-౫. దసమే పాళియం జానాహీతి ఇదానేవ ఉపధారేహి, ఇదం పచ్ఛా ఛడ్డేతుం న సక్కాతి అధిప్పాయో. ఇమినాతి భిక్ఖునా దియ్యమానం వుత్తం. ఇమన్తి పరేన పటిదియ్యమానం. సేసఞాతకేసు సద్ధాదేయ్యవినిపాతసమ్భవతో తదభావట్ఠానమ్పి దస్సేతుం ‘‘మాతరం పన పితరం వా’’తి వుత్తం. న సక్కా తం పటిక్ఖిపితున్తి ఏత్థ యథా రూపియం భతకానం దత్వా అస్సామికభూమియం అయోబీజసముట్ఠాపనే భతియా ఖణన్తానం సన్తికా గహితభణ్డకభావేపి పాచిత్తియం హోతి, ఏవమిధాపీతి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం. యఞ్హి అస్సామికభూమిం ఖణిత్వా సముట్ఠాపితం అయోబీజం, తం భతకానం సన్తకం నామ హోతి, తదత్థఞ్చ తేసం రూపియం దేన్తస్స రూపియసంవోహారోవ హోతి అకప్పియవోహారేన రజనచ్ఛల్లిఆదీనం ఆహరాపనే కయవిక్కయో వియ, తాదిసమ్పి పరభణ్డం ఇధ వత్థధోవనాదీసు నత్థి, తస్మా అట్ఠకథాపమాణేనేవేత్థ పాచిత్తియం గహేతబ్బం.
౫౯౭. పుఞ్ఞం భవిస్సతీతి దేతీతి ఏత్థ సచే భిక్ఖు అత్తనో భణ్డస్స అప్పగ్ఘతం ఞత్వాపి అకథేత్వా ‘‘ఇదానేవ ఉపపరిక్ఖిత్వా గణ్హ, మా పచ్ఛా విప్పటిసారీ హోహీ’’తి వదతి, ఇతరో చ అత్తనో దియ్యమానస్స మహగ్ఘతం అజానన్తో ‘‘ఊనం వా అధికం వా తుమ్హాకమేవా’’తి దత్వా గచ్ఛతి, భిక్ఖుస్స అనాపత్తి ఉపనన్దస్స వియ పరిబ్బాజకవత్థుగ్గహణే. విప్పటిసారిస్స పున సకసఞ్ఞాయ ఆగతస్స యం అధికం గహితం, తం దాతబ్బం. యేన యం పరివత్తేతి, తేసం ఉభిన్నం కప్పియవత్థుతా, అసహధమ్మికతా, కయవిక్కయాపజ్జనఞ్చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.
కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిట్ఠితో కోసియవగ్గో దుతియో.