౧. పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౯. సమితావినాతి సమితపాపేన. గోతమకచేతియం నామ గోతమయక్ఖస్స చేతియట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి.

౪౬౧. నవమం వా దసమం వాతి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. సచే భవేయ్యాతి సచే కస్సచి కఙ్ఖా భవేయ్య. వుత్తసదిసన్తి దసమం వాతి వుత్తసదిసం పరిచ్ఛేదసదిసం, ‘‘వుత్తసదిసమేవా’’తిపి లిఖన్తి. ధారేతున్తి ఏత్థ ఆహాతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో.

౪౬౩. సూచియా పటిసామనన్తి సూచిఘరే సంగోపనం, ఇదఞ్చ సూచికమ్మస్స సబ్బస్స పరినిట్ఠితభావదస్సనత్థం వుత్తం. ఏతన్తి నట్ఠచీవరం. ఏతేసమ్పీతి నట్ఠచీవరాదీని పరామసతి, తేన చీవరపలిబోధాభావం దస్సేతి. దుతియస్స పలిబోధస్సాతి ఆవాసపలిబోధస్స. ఏత్థ చ నిట్ఠితచీవరస్మిం, ఉబ్భతస్మిం కథినేతి ద్వీహి పదేహి ద్విన్నం పలిబోధానం అభావదస్సనేన అత్థతకథినస్స పఞ్చమాసబ్భన్తరే యావ చీవరపలిబోధఆవాసపలిబోధేసు అఞ్ఞతరం న ఉపచ్ఛిజ్జతి, తావ అతిరేకచీవరం ధారేతుం వట్టతీతి దీపేతి. పక్కమనం అన్తో అస్సాతి పక్కమనన్తికా, ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా. విత్థారో పనేత్థ ఆగతట్ఠానే ఆవి భవిస్సతి.

దసాహపరమం కాలన్తి అచ్చన్తసంయోగవచనం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి…పే… దసాహపరమభావోతి ఇదం దసాహపరమతాపదస్స అత్థమత్తదస్సనం, దసాహపరమభావోతి ఇదఞ్హి వుత్తం హోతీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. అయమత్థోతిఆది దసాహపరమపదస్సేవ అధిప్పేతత్థదస్సనవసేన వుత్తం. తత్థ ఏత్తకో కాలోతి ‘‘దసాహపరమతా’’తి వుత్తో యో కాలో, సో ఏత్తకో కాలోతి అత్థో.

ఖోమన్తి ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపటచీవరం, తం వాకమయన్తి వదన్తి. కప్పాససుత్తేహి వాయితం కప్పాసికం, ఏవం సేసానిపి. కమ్బలన్తి ఏళకాదీనం లోమమయసుత్తేన వాయితపటం. భఙ్గన్తి ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని, ఏకచ్చాని వా మిస్సేత్వా వాయితం చీవరం. భఙ్గమ్పి వాకమయమేవాతి కేచి. దుకూలం పత్తుణ్ణం సోమారపటం చీనపటం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి ఇమాని పన ఛ చీవరాని ఏతేసఞ్ఞేవ అనులోమానీతి విసుం న వుత్తాని. దుకూలఞ్హి సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. ‘‘పత్తుణ్ణం కోసేయ్యవిసేసో’’తి అభిధానకోసే వుత్తం. సోమారదేసే, చీనదేసే చ జాతవత్థాని సోమారచీనపటాని. పత్తుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజన్తి ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం. కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం, దేవదిన్నఞ్చ ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసం సబ్బేసం అనులోమాని. మనుస్సానం పకతివిదత్థిం సన్ధాయ ‘‘ద్వే విదత్థియో’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా దీఘతో వడ్ఢకీహత్థప్పమాణం విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం వికప్పనుపగన్తి దస్సేతి. తథా హి ‘‘సుగతవిదత్థి నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో, వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థో హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯) కుటికారసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా సుగతఙ్గులేన ద్వాదసఙ్గులా సుగతవిదత్థి వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థోతి సిద్ధం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులం వడ్ఢకీహత్థప్పమాణ’’న్తి ఆగతట్ఠానేహి చ సమేతి.

తం అతిక్కామయతోతి ఏత్థ తన్తి చీవరం, కాలం వా పరామసతి. తస్స యో అరుణోతి చీవరుప్పాదదివసస్స యో అతిక్కన్తో అరుణో. చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిన్తి చీవరుప్పాదదివసస్స ఆదిభూతేన అతిక్కన్తఅరుణేన సద్ధిన్తి అత్థో, ఇదఞ్చ భగవతా ‘‘దసాహపరమ’’న్తి వత్వా పున ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే’’తి వుత్తత్తా పుబ్బాపరసంసన్దనత్థం సద్దతో గమ్మమానమ్పి ‘‘చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధి’’న్తి ఏవం వుత్తం. ‘‘దసమే అరుణే’’తి వుత్తే ఏవ హి దసాహపరమేన సద్ధిం సమేతి. దివసపరియోసానస్స అవధిభూతఅనాగతారుణవసేన హి దివసం అతిక్కన్తం నామ హోతి, న పన దివసస్స ఆదిభూతారుణవసేన పరివాసాదీసు తథా అగ్గహణతో, ఇధ పన భగవతా దివసస్స ఆదిఅన్తపరిచ్ఛేదదస్సనవసేన ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే’’తి వుత్తం, తస్మా అట్ఠకథాయం దివసస్స ఆదిభూతం తందివసనిస్సితమ్పి అరుణం గహేత్వా ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం హోతీ’’తి వుత్తం. అరుణోతి చేత్థ సూరియుగ్గమనస్స పురేచరో వడ్ఢనఘనరత్తో పభావిసేసోతి దట్ఠబ్బో.

వచనీయోతి సఙ్ఘాపేక్ఖో. వచనభేదోతి ‘‘ఞత్తియం ద్వే ఆపత్తియో సరతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో.

౪౬౮. ‘‘న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతీ’’తి ఇదం వేమతికఞ్చ అనతిక్కన్తసఞ్ఞఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. యోపి ఏవంసఞ్ఞీ తస్సపీతి యో అనతిక్కన్తసఞ్ఞీ, వేమతికో వా, తస్సపీతి అత్థో. అనట్ఠతో అవిలుత్తస్స విసేసమాహ ‘‘పసయ్హావహారవసేనా’’తి. థేయ్యావహారవసేన గహితమ్పి ఇధ నట్ఠం.

అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వాతిఆది నిసీదనసన్థతం సన్ధాయ వుత్తం. యేన హి పురాణసన్థతస్స సామన్తా సుగతవిదత్థిం అనాదియిత్వా నవం నిసీదనసన్థతం కతం, తస్స తం నిస్సగ్గియమ్పి తతో అఞ్ఞస్స పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తికరన్తి సిజ్ఝనతో అయమత్థో సబ్బనిస్సగ్గియేసుపి సిజ్ఝతి.

౪౬౯. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠాతుం. ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి ఇమినా నామేన న వికప్పేతుం, ఏతేన వికప్పితతిచీవరో తేచీవరికో న హోతి. తస్స తస్మిం అధిట్ఠితతిచీవరే వియ అవిప్పవాసాదినా కత్తబ్బవిధి న కాతబ్బోతి దస్సేతి, న పన వికప్పనే దోసోతి. తతో పరన్తి చతుమాసతో పరం వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతన్తి కేచి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘వికప్పేత్వా యావ ఆగామివస్సానం, తావ ఠపేతుమేవ వట్టతీ’’తి వదన్తి, అపరే పన ‘‘వికప్పనే న దోసో, తథా వికప్పితం పరిక్ఖారాదినామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి వదన్తి.

ముట్ఠిపఞ్చకన్తి ముట్ఠియా ఉపలక్ఖితం పఞ్చకం, చతుహత్థే మినిత్వా పఞ్చమం హత్థం ముట్ఠిం కత్వా మినితబ్బన్తి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘ముట్ఠిహత్థానం పఞ్చకం ముట్ఠిపఞ్చకం, తస్మా పఞ్చపి హత్థే ముట్ఠిం కత్వావ మినితబ్బా’’తి వదన్తి. ముట్ఠిత్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ద్విహత్థేన అన్తరవాసకేన తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘పారుపనేనా’’తిఆది. అతిరేకన్తి సుగతచీవరప్పమాణతో అధికం. ఊనకన్తి ముట్ఠిపఞ్చకాదితో ఊనకం, తేన చ తేసు తిచీవరాధిట్ఠానం న రుహతీతి దస్సేతి.

ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీతి ఇమం సఙ్ఘాటిఅధిట్ఠానం ఉక్ఖిపామి పరిచ్చజామీతి అత్థో. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థేన చీవరం పరామసన్తేన, చాలేన్తేన వా. వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బాతి ఏత్థ కాయేనపి చాలేత్వా వాచమ్పి భిన్దిత్వా కాయవాచాహి అధిట్ఠానమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం ‘‘కాయేన అఫుసిత్వా’’తి వుత్తత్తా. దువిధన్తి అహత్థపాసహత్థపాసవసేన దువిధం. తత్థ హత్థపాసో నామ అడ్ఢతేయ్యహత్థో వుచ్చతి. ద్వాదసహత్థన్తి కేచి వదన్తి, తం ఇధ న సమేతి. ‘‘సామన్తవిహారే’’తి ఇదం ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణయోగ్గే ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. తతో దూరే ఠితమ్పి ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేన్తేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ. తత్థపి చీవరస్స ఠపితభావసల్లక్ఖణమేవ పమాణం. న హి సక్కా సబ్బథా ఠానం సల్లక్ఖేతుం. ఏకస్మిం విహారే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞస్మిం ఠపితన్తి అధిట్ఠాతుం న వట్టతి. కేచి పన ‘‘తథాపి అధిట్ఠితే న దోసో’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి, వీమంసితబ్బం. అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి, తేనేవ ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పరిక్ఖారచోళస్స పచ్చుద్ధారం దస్సేతి. ఏతేన చ తేచీవరధుతఙ్గం పరిహరన్తేన పంసుకూలాదివసేన లద్ధం వత్థం దసాహబ్భన్తరే కత్వా రజిత్వా పారుపితుం అసక్కోన్తేన పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వావ దసాహం అతిక్కమేతబ్బం, ఇతరథా నిస్సగ్గియం హోతీతి దస్సేతి. తేనేవ ‘‘రజితకాలతో పన పట్ఠాయ నిక్ఖిపితుం న వట్టతి, ధుతఙ్గచోరో నామ హోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౨౫) విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. ‘‘పున అధిట్ఠాతబ్బానీ’’తి ఇదఞ్చ సఙ్ఘాటిఆదితిచీవరనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామస్స వసేన వుత్తం, ఇతరస్స పన పురిమాధిట్ఠానమేవ అలన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పున అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి ఇమినా కప్పబిన్దుపి దాతబ్బన్తి దస్సేతి.

బద్ధసీమాయం అవిప్పవాససీమాసమ్ముతిసమ్భవతో న తత్థ దుప్పరిహారతాతి ఆహ ‘‘అబద్ధసీమాయం దుప్పరిహార’’న్తి.

అతిరిత్తప్పమాణాయ ఛేదనకం పాచిత్తియన్తి ఆహ ‘‘అనతిరిత్తప్పమాణా’’తి. తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి వస్సికమాసతో పరం అధిట్ఠానం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, ఇమినా చతున్నం వస్సికమాసానం ఉపరి అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి విఞ్ఞాయతి తతో పచ్చుద్ధరాయోగా. యఞ్చ మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి, కణ్డుపటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, తం సమన్తపాసాదికాయం నత్థి. పరివారట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హే’’తి ఏత్థ ఇదం వుత్తం ‘‘కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం నివాసేన్తో హేమన్తే ఆపజ్జతి, కురున్దియం పన ‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం, ‘చతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతు’న్తి హి వుత్త’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౩). తత్థ మహాఅట్ఠకథాయం నివాసనపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, కురున్దట్ఠకథాయం పన అపచ్చుద్ధారపచ్చయా, తస్మా కురున్దియం వుత్తనయేనాపి వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేపి అధిట్ఠానం న విజహతీతి పఞ్ఞాయతి. అధిట్ఠానవిజహనేసు చ వస్సానమాసఆబాధానం విగమేన విజహనం మాతికాట్ఠకథాయమ్పి న ఉద్ధటం, తస్మా సమన్తపాసాదికాయం ఆగతనయేన యావ పచ్చుద్ధారా అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి గహేతబ్బం. నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి ఇమినా సఙ్ఘాటిఆదీసు వియ దుతియే అధిట్ఠానం న రుహతి, అతిరేకచీవరం హోతీతి దస్సేతి. మహాపచ్చరియం చీవరవసేన పరిభోగకిచ్చస్స అభావం సన్ధాయ అనాపత్తి వుత్తా సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే వియ. యం పన ‘‘పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం సేనాసనత్థాయేవాతి నియమితం న హోతి నవసు చీవరేసు గహితత్తా, తస్మా అత్తనో నామేన అధిట్ఠహిత్వా నిదహిత్వా పరిక్ఖారచోళం వియ యథా తథా వినియుజ్జితబ్బమేవాతి గహేతబ్బం. పావారో కోజవోతి ఇమేసమ్పి పచ్చత్థరణాదీనం లోకేపి వోహరణతో సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణతో విసుం గహణం కతం.

‘‘హీనాయావత్తనేనా’’తి ఇదం అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపజ్జిత్వా భిక్ఖుపటిఞ్ఞాయ ఠితస్స చేవ తిత్థియపక్కన్తస్స చ భిక్ఖునియా చ భిక్ఖునిభావే నిరపేక్ఖతాయ గిహిలిఙ్గతిత్థియలిఙ్గగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం. సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనం సన్ధాయ వుత్తన్తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం తదాపిస్స ఉపసమ్పన్నత్తా, చీవరస్స చ తస్స సన్తకత్తావిజహనతో. పమాణచీవరస్సాతి పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ వుత్తం. ద్వే చీవరాని పారుపన్తస్సాతి గామప్పవేసే దిగుణం కత్వా సఙ్ఘాటియో పారుపనం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఏస నయో’’తి ఇమినా పమాణయుత్తేసు యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతీతిఆదిఅత్థం సఙ్గణ్హాతి.

అఞ్ఞం పచ్ఛిమప్పమాణం నామ నత్థీతి సుత్తే ఆగతం నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తమేవ విభావేతుం ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం, తం న సమేతి, సఙ్ఘాటిఆదీనం ముట్ఠిపఞ్చకాదిహేట్ఠిమప్పమాణస్స సుత్తే అనాగతత్తాతి అధిప్పాయో.

మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతీతి ఏత్థ అతిమహన్తం చీవరం ముట్ఠిపఞ్చకాదిపచ్ఛిమప్పమాణయుత్తం కత్వా సమన్తతో ఛిన్దనేనాపి విచ్ఛిన్దనకాలే ఛిజ్జమానట్ఠానం ఛిద్దసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి అధిట్ఠానం న విజహతి ఏవాతి సిజ్ఝతి, ‘‘ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతీ’’తి వచనేన చ సమేతి. పరిక్ఖారచోళం పన వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణతో ఊనం కత్వా ఛిన్నం అధిట్ఠానం విజహతి అధిట్ఠానస్స అనిస్సయత్తా. తాని పున బద్ధాని ఘటితాని అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘వస్సికసాటికచీవరే ద్విధా ఛిన్నే యదిపి ఏకేకం ఖణ్డం పచ్ఛిమపచ్ఛిమప్పమాణం పహోతి, ఏకస్మింయేవ ఖణ్డే అధిట్ఠానం తిట్ఠతి, న ఇతరే, ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి వుత్తత్తా. నిసీదనకణ్డుప్పటిచ్ఛాదీసుపి ఏసేవ నయోతి వదన్తి.

సమ్ముఖే పవత్తా సమ్ముఖాతి పచ్చత్తవచనం, తఞ్చ వికప్పనవిసేసనం, తస్మా ‘‘సమ్ముఖే’’తి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనం కత్వాపి అత్థం వదన్తి, అభిముఖేతి అత్థో. అథ వా సమ్ముఖేన అత్తనో వాచాయ ఏవ వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా. పరమ్ముఖేన వికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనాతి కరణత్థేనాపి అత్థో దట్ఠబ్బో, అయమేవ పాళియా సమేతి. సన్నిహితాసన్నిహితభావన్తి ఆసన్నదూరభావం. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతీతి ఏత్తకేనేవ వికప్పనాకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా, అతిరేకచీవరం న హోతీతి దసాహాతిక్కమే న నిస్సగ్గియం జనేతీతి అధిప్పాయో. పరిభుఞ్జితుం…పే… న వట్టతీతి సయం అపచ్చుద్ధరణం పరిభుఞ్జనే పాచిత్తియం, అధిట్ఠానే పరేసం విస్సజ్జనే దుక్కటఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం.

పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీతి పరిభోగవిస్సజ్జనఅధిట్ఠానానిపి. అపి-సద్దేన నిధేతుమ్పి వట్టతీతి అత్థో, ఏతేన చ పచ్చుద్ధారేపి కతే చీవరమ్పి వికప్పితచీవరమేవ హోతి, న అతిరేకచీవరం. తం పన తిచీవరాదినామేన అధిట్ఠాతుకామేన అధిట్ఠహితబ్బం, ఇతరేన వికప్పితచీవరమేవ కత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి దస్సేతి. కేచి పన ‘‘యం వికప్పితచీవరం, తం యావ అపరిభోగకాలా అపచ్చుద్ధరాపేత్వావ నిదహితబ్బం, పరిభోగకాలే పన సమ్పత్తే పచ్చుద్ధరాపేత్వా అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. యది హి తతో పురేపి పచ్చుద్ధరాపేయ్య, పచ్చుద్ధారేనేవ వికప్పనాయ విగతత్తా అతిరేకచీవరం నామ హోతి, దసాహాతిక్కమే చ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. తస్మా యం అపరిభుఞ్జిత్వావ ఠపేతబ్బం, తదేవ వికప్పేతబ్బం, పచ్చుద్ధారే చ కతే అన్తోదసాహేయేవ అధిట్ఠాతబ్బం. యఞ్చ అట్ఠకథాయం ‘తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీ’తిఆది వుత్తం, తం పాళియా విరుజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవ. పాళియఞ్హి ‘‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి (పారా. ౪౬౯) చ ‘‘సామం చీవరం వికప్పేత్వా అపచ్చుద్ధారణం పరిభుఞ్జేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౩౭౩) చ ‘‘అనాపత్తి సో వా దేతి, తస్స వా విస్సాసన్తో పరిభుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౩౭౪) చ సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘ఇమం చీవరం వా వికప్పనం వా పచ్చుద్ధరామీ’’తిఆదినా పచ్చుద్ధారం అదస్సేత్వా ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా’’తి ఏవం అత్తనో సన్తకత్తం అమోచేత్వావ పరిభోగాదివసేనేవ పచ్చుద్ధారస్స వుత్తత్తా, ‘‘తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీ’’తి అధిట్ఠానం వినాపి విసుం పరిభోగస్స, నిదహనస్స చ వుత్తత్తా వికప్పనానన్తరమేవ పచ్చుద్ధరాపేత్వా అనధిట్ఠహిత్వా ఏవ తిచీవరవిరహితం వికప్పనారహం చీవరం పరిభుఞ్జితుం, నిదహితుఞ్చ ఇదం పాటేక్కం వినయకమ్మన్తి ఖాయతి. అపిచ బహూనం పత్తానం వికప్పేతుం, పచ్చుద్ధారేతుఞ్చ వుత్తత్తా పచ్చుద్ధారేన తేసం అతిరేకపత్తతా దస్సితాతి సిజ్ఝతి తేసు ఏకస్సేవ అధిట్ఠాతబ్బతో. తస్మా అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ గహేతబ్బం.

పఞ్ఞత్తికోవిదో న హోతీతి ఏవం వికప్పితే ‘‘అనన్తరమేవ ఏవం పచ్చుద్ధరితబ్బ’’న్తి వినయకమ్మం న జానాతి. తేనాహ ‘‘న జానాతి పచ్చుద్ధరితు’’న్తి, ఇమినాపి చేతం వేదితబ్బం ‘‘వికప్పనానన్తరమేవ పచ్చుద్ధారో కాతబ్బో’’తి.

అవిసేసేన వుత్తవచనన్తి తిచీవరాదీనం సాధారణవచనేన వుత్తవచనం. యం పనేత్థ ‘‘విరుద్ధం వియ దిస్సతీ’’తి వత్వా తం విరోధాసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘తిచీవరసఙ్ఖేపేన…పే… వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో హోతీ’’తి వుత్తం, తం ‘‘అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి తిచీవరమ్పి వికప్పేతీతి అయమత్థో న సిజ్ఝతి, ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) విసేసేత్వా వుత్తత్తా. యం పన అధిట్ఠాతబ్బం, తం అధిట్ఠాతి. యం తిచీవరవిరహితం, తం వికప్పేతబ్బం, తం వికప్పేతీతి ఏవమత్థో సిజ్ఝతీతి. తస్మా ఏత్థ పుబ్బాపరవిరోధో న దిస్సతి సామఞ్ఞవచనస్స వుత్తావసేసేయేవ అవతిట్ఠనతో. యం పనేత్థ తిచీవరస్సాపి వికప్పనవిధిం దస్సేతుం ‘‘తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహరియమానేసు ఏకమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం న వట్టతి, తిచీవరతో పన ఏకం వా సకలమేవ వా అపనేత్వా అపరం తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహరితుకామస్స వా తిచీవరాధిట్ఠానం ముఞ్చిత్వా పరిక్ఖారచోళవసేనేవ సబ్బచీవరం పరిభుఞ్జితుకామస్స వా పురిమం అధిట్ఠితచీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం వట్టతీతి ఏవమధిప్పాయేన ‘‘తిచీవరే ఏకేన చీవరేన విప్పవసితుకామో హోతీ’’తిఆది వుత్తం సియా, ఇచ్చేతం పాళియా సద్ధిం సమేతి. అథ పునపి తదేవ తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతుకామో హుత్వా విప్పవాససుఖత్థం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం సియా, తం ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) ఇమినా వచనేన న సమేతి. యది హి సేసచీవరాని వియ తిచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బం సియా, ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి ఇదం వచనమేవ నిరత్థకం సియా సేసచీవరేహి తిచీవరస్స విసేసాభావా. తస్మా ‘‘వికప్పేతీ’’తి ఇదం తిచీవరవిరహితమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తిచీవరం పన వికప్పేతుం న వట్టతీతి విఞ్ఞాయతి, తేనేవ దుతియకథినసిక్ఖాపదస్స అనాపత్తివారే ‘‘వికప్పేతీ’’తి ఇదం న వుత్తం, వీమంసిత్వా యథా పాళియా సద్ధిం న విరుజ్ఝతి, తథా ఏత్థ అధిప్పాయో గహేతబ్బో.

తుయ్హం దేమీతిఆదీసు పరిచ్చత్తత్తా మనసా అసమ్పటిచ్ఛన్తేపి సమ్పదానభూతస్సేవ సన్తకం హోతి, సో ఇచ్ఛితక్ఖణే గహేతుం లభతి. ఇత్థన్నామస్సాతి పరమ్ముఖే ఠితం సన్ధాయ వదతి. యస్స పన రుచ్చతీతిఆది ఉభోహిపి పరిచ్చత్తతాయ అస్సామికతం సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘తం న యుజ్జతీ’’తి ఇదం అన్తోదసాహే ఏవ విస్సాసగ్గహణం సన్ధాయ అనాపత్తివారస్స ఆగతత్తా, ఇధ నిస్సగ్గియచీవరస్స కప్పియభావకరణత్థం లేసేన గహితత్తా చ వుత్తం, కేచి పన ‘‘పరేహి సభాగేన అచ్ఛిన్నే, విస్సాసగ్గహితే చ పున లద్ధే దోసో న దిస్సతీ’’తి వదన్తి. అనధిట్ఠానేనాతి కాయవాచాహి కత్తబ్బస్స అకరణేనాతి అధిప్పాయో. చీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, జాతిపమాణయుత్తతా, ఛిన్నపలిబోధభావో, అతిరేకచీవరతా, దసాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.