౧. చీవరవగ్గో

౧. పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౯. సమితావినాతి సమితపాపేన. గోతమకచేతియం నామ గోతమయక్ఖస్స చేతియట్ఠానే కతవిహారో వుచ్చతి.

౪౬౧. నవమం వా దసమం వాతి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. సచే భవేయ్యాతి సచే కస్సచి కఙ్ఖా భవేయ్య. వుత్తసదిసన్తి దసమం వాతి వుత్తసదిసం పరిచ్ఛేదసదిసం, ‘‘వుత్తసదిసమేవా’’తిపి లిఖన్తి. ధారేతున్తి ఏత్థ ఆహాతి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో.

౪౬౩. సూచియా పటిసామనన్తి సూచిఘరే సంగోపనం, ఇదఞ్చ సూచికమ్మస్స సబ్బస్స పరినిట్ఠితభావదస్సనత్థం వుత్తం. ఏతన్తి నట్ఠచీవరం. ఏతేసమ్పీతి నట్ఠచీవరాదీని పరామసతి, తేన చీవరపలిబోధాభావం దస్సేతి. దుతియస్స పలిబోధస్సాతి ఆవాసపలిబోధస్స. ఏత్థ చ నిట్ఠితచీవరస్మిం, ఉబ్భతస్మిం కథినేతి ద్వీహి పదేహి ద్విన్నం పలిబోధానం అభావదస్సనేన అత్థతకథినస్స పఞ్చమాసబ్భన్తరే యావ చీవరపలిబోధఆవాసపలిబోధేసు అఞ్ఞతరం న ఉపచ్ఛిజ్జతి, తావ అతిరేకచీవరం ధారేతుం వట్టతీతి దీపేతి. పక్కమనం అన్తో అస్సాతి పక్కమనన్తికా, ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా. విత్థారో పనేత్థ ఆగతట్ఠానే ఆవి భవిస్సతి.

దసాహపరమం కాలన్తి అచ్చన్తసంయోగవచనం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి…పే… దసాహపరమభావోతి ఇదం దసాహపరమతాపదస్స అత్థమత్తదస్సనం, దసాహపరమభావోతి ఇదఞ్హి వుత్తం హోతీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. అయమత్థోతిఆది దసాహపరమపదస్సేవ అధిప్పేతత్థదస్సనవసేన వుత్తం. తత్థ ఏత్తకో కాలోతి ‘‘దసాహపరమతా’’తి వుత్తో యో కాలో, సో ఏత్తకో కాలోతి అత్థో.

ఖోమన్తి ఖోమసుత్తేహి వాయితం ఖోమపటచీవరం, తం వాకమయన్తి వదన్తి. కప్పాససుత్తేహి వాయితం కప్పాసికం, ఏవం సేసానిపి. కమ్బలన్తి ఏళకాదీనం లోమమయసుత్తేన వాయితపటం. భఙ్గన్తి ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని, ఏకచ్చాని వా మిస్సేత్వా వాయితం చీవరం. భఙ్గమ్పి వాకమయమేవాతి కేచి. దుకూలం పత్తుణ్ణం సోమారపటం చీనపటం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి ఇమాని పన ఛ చీవరాని ఏతేసఞ్ఞేవ అనులోమానీతి విసుం న వుత్తాని. దుకూలఞ్హి సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. ‘‘పత్తుణ్ణం కోసేయ్యవిసేసో’’తి అభిధానకోసే వుత్తం. సోమారదేసే, చీనదేసే చ జాతవత్థాని సోమారచీనపటాని. పత్తుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజన్తి ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం. కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం, దేవదిన్నఞ్చ ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతీతి తేసం సబ్బేసం అనులోమాని. మనుస్సానం పకతివిదత్థిం సన్ధాయ ‘‘ద్వే విదత్థియో’’తిఆది వుత్తం. ఇమినా దీఘతో వడ్ఢకీహత్థప్పమాణం విత్థారతో తతో ఉపడ్ఢప్పమాణం వికప్పనుపగన్తి దస్సేతి. తథా హి ‘‘సుగతవిదత్థి నామ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో, వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థో హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౪౮-౩౪౯) కుటికారసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా సుగతఙ్గులేన ద్వాదసఙ్గులా సుగతవిదత్థి వడ్ఢకీహత్థేన దియడ్ఢో హత్థోతి సిద్ధం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సుగతఙ్గులేన అట్ఠఙ్గులం వడ్ఢకీహత్థప్పమాణ’’న్తి ఆగతట్ఠానేహి చ సమేతి.

తం అతిక్కామయతోతి ఏత్థ తన్తి చీవరం, కాలం వా పరామసతి. తస్స యో అరుణోతి చీవరుప్పాదదివసస్స యో అతిక్కన్తో అరుణో. చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిన్తి చీవరుప్పాదదివసస్స ఆదిభూతేన అతిక్కన్తఅరుణేన సద్ధిన్తి అత్థో, ఇదఞ్చ భగవతా ‘‘దసాహపరమ’’న్తి వత్వా పున ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే’’తి వుత్తత్తా పుబ్బాపరసంసన్దనత్థం సద్దతో గమ్మమానమ్పి ‘‘చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధి’’న్తి ఏవం వుత్తం. ‘‘దసమే అరుణే’’తి వుత్తే ఏవ హి దసాహపరమేన సద్ధిం సమేతి. దివసపరియోసానస్స అవధిభూతఅనాగతారుణవసేన హి దివసం అతిక్కన్తం నామ హోతి, న పన దివసస్స ఆదిభూతారుణవసేన పరివాసాదీసు తథా అగ్గహణతో, ఇధ పన భగవతా దివసస్స ఆదిఅన్తపరిచ్ఛేదదస్సనవసేన ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే’’తి వుత్తం, తస్మా అట్ఠకథాయం దివసస్స ఆదిభూతం తందివసనిస్సితమ్పి అరుణం గహేత్వా ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం హోతీ’’తి వుత్తం. అరుణోతి చేత్థ సూరియుగ్గమనస్స పురేచరో వడ్ఢనఘనరత్తో పభావిసేసోతి దట్ఠబ్బో.

వచనీయోతి సఙ్ఘాపేక్ఖో. వచనభేదోతి ‘‘ఞత్తియం ద్వే ఆపత్తియో సరతీ’’తిఆదినా వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో.

౪౬౮. ‘‘న ఇధ సఞ్ఞా రక్ఖతీ’’తి ఇదం వేమతికఞ్చ అనతిక్కన్తసఞ్ఞఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం. యోపి ఏవంసఞ్ఞీ తస్సపీతి యో అనతిక్కన్తసఞ్ఞీ, వేమతికో వా, తస్సపీతి అత్థో. అనట్ఠతో అవిలుత్తస్స విసేసమాహ ‘‘పసయ్హావహారవసేనా’’తి. థేయ్యావహారవసేన గహితమ్పి ఇధ నట్ఠం.

అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వాతిఆది నిసీదనసన్థతం సన్ధాయ వుత్తం. యేన హి పురాణసన్థతస్స సామన్తా సుగతవిదత్థిం అనాదియిత్వా నవం నిసీదనసన్థతం కతం, తస్స తం నిస్సగ్గియమ్పి తతో అఞ్ఞస్స పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జన్తస్స అనాపత్తికరన్తి సిజ్ఝనతో అయమత్థో సబ్బనిస్సగ్గియేసుపి సిజ్ఝతి.

౪౬౯. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి సఙ్ఘాటిఆదినామేన అధిట్ఠాతుం. ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి ఇమినా నామేన న వికప్పేతుం, ఏతేన వికప్పితతిచీవరో తేచీవరికో న హోతి. తస్స తస్మిం అధిట్ఠితతిచీవరే వియ అవిప్పవాసాదినా కత్తబ్బవిధి న కాతబ్బోతి దస్సేతి, న పన వికప్పనే దోసోతి. తతో పరన్తి చతుమాసతో పరం వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితుం అనుఞ్ఞాతన్తి కేచి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘వికప్పేత్వా యావ ఆగామివస్సానం, తావ ఠపేతుమేవ వట్టతీ’’తి వదన్తి, అపరే పన ‘‘వికప్పనే న దోసో, తథా వికప్పితం పరిక్ఖారాదినామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి వదన్తి.

ముట్ఠిపఞ్చకన్తి ముట్ఠియా ఉపలక్ఖితం పఞ్చకం, చతుహత్థే మినిత్వా పఞ్చమం హత్థం ముట్ఠిం కత్వా మినితబ్బన్తి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘ముట్ఠిహత్థానం పఞ్చకం ముట్ఠిపఞ్చకం, తస్మా పఞ్చపి హత్థే ముట్ఠిం కత్వావ మినితబ్బా’’తి వదన్తి. ముట్ఠిత్తికన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ద్విహత్థేన అన్తరవాసకేన తిమణ్డలం పటిచ్ఛాదేతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘పారుపనేనా’’తిఆది. అతిరేకన్తి సుగతచీవరప్పమాణతో అధికం. ఊనకన్తి ముట్ఠిపఞ్చకాదితో ఊనకం, తేన చ తేసు తిచీవరాధిట్ఠానం న రుహతీతి దస్సేతి.

ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీతి ఇమం సఙ్ఘాటిఅధిట్ఠానం ఉక్ఖిపామి పరిచ్చజామీతి అత్థో. కాయవికారం కరోన్తేనాతి హత్థేన చీవరం పరామసన్తేన, చాలేన్తేన వా. వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బాతి ఏత్థ కాయేనపి చాలేత్వా వాచమ్పి భిన్దిత్వా కాయవాచాహి అధిట్ఠానమ్పి సఙ్గహితన్తి వేదితబ్బం ‘‘కాయేన అఫుసిత్వా’’తి వుత్తత్తా. దువిధన్తి అహత్థపాసహత్థపాసవసేన దువిధం. తత్థ హత్థపాసో నామ అడ్ఢతేయ్యహత్థో వుచ్చతి. ద్వాదసహత్థన్తి కేచి వదన్తి, తం ఇధ న సమేతి. ‘‘సామన్తవిహారే’’తి ఇదం ఠపితట్ఠానసల్లక్ఖణయోగ్గే ఠితం సన్ధాయ వుత్తం. తతో దూరే ఠితమ్పి ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేన్తేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ. తత్థపి చీవరస్స ఠపితభావసల్లక్ఖణమేవ పమాణం. న హి సక్కా సబ్బథా ఠానం సల్లక్ఖేతుం. ఏకస్మిం విహారే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞస్మిం ఠపితన్తి అధిట్ఠాతుం న వట్టతి. కేచి పన ‘‘తథాపి అధిట్ఠితే న దోసో’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి, వీమంసితబ్బం. అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహీతి పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి, తేనేవ ‘‘ఇమం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పరిక్ఖారచోళస్స పచ్చుద్ధారం దస్సేతి. ఏతేన చ తేచీవరధుతఙ్గం పరిహరన్తేన పంసుకూలాదివసేన లద్ధం వత్థం దసాహబ్భన్తరే కత్వా రజిత్వా పారుపితుం అసక్కోన్తేన పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వావ దసాహం అతిక్కమేతబ్బం, ఇతరథా నిస్సగ్గియం హోతీతి దస్సేతి. తేనేవ ‘‘రజితకాలతో పన పట్ఠాయ నిక్ఖిపితుం న వట్టతి, ధుతఙ్గచోరో నామ హోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౨౫) విసుద్ధిమగ్గే వుత్తం. ‘‘పున అధిట్ఠాతబ్బానీ’’తి ఇదఞ్చ సఙ్ఘాటిఆదితిచీవరనామేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుకామస్స వసేన వుత్తం, ఇతరస్స పన పురిమాధిట్ఠానమేవ అలన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పున అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి ఇమినా కప్పబిన్దుపి దాతబ్బన్తి దస్సేతి.

బద్ధసీమాయం అవిప్పవాససీమాసమ్ముతిసమ్భవతో న తత్థ దుప్పరిహారతాతి ఆహ ‘‘అబద్ధసీమాయం దుప్పరిహార’’న్తి.

అతిరిత్తప్పమాణాయ ఛేదనకం పాచిత్తియన్తి ఆహ ‘‘అనతిరిత్తప్పమాణా’’తి. తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బాతి వస్సికమాసతో పరం అధిట్ఠానం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, ఇమినా చతున్నం వస్సికమాసానం ఉపరి అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి విఞ్ఞాయతి తతో పచ్చుద్ధరాయోగా. యఞ్చ మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి, కణ్డుపటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, తం సమన్తపాసాదికాయం నత్థి. పరివారట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హే’’తి ఏత్థ ఇదం వుత్తం ‘‘కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం నివాసేన్తో హేమన్తే ఆపజ్జతి, కురున్దియం పన ‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం, ‘చతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతు’న్తి హి వుత్త’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౩). తత్థ మహాఅట్ఠకథాయం నివాసనపచ్చయా దుక్కటం వుత్తం, కురున్దట్ఠకథాయం పన అపచ్చుద్ధారపచ్చయా, తస్మా కురున్దియం వుత్తనయేనాపి వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేపి అధిట్ఠానం న విజహతీతి పఞ్ఞాయతి. అధిట్ఠానవిజహనేసు చ వస్సానమాసఆబాధానం విగమేన విజహనం మాతికాట్ఠకథాయమ్పి న ఉద్ధటం, తస్మా సమన్తపాసాదికాయం ఆగతనయేన యావ పచ్చుద్ధారా అధిట్ఠానం తిట్ఠతీతి గహేతబ్బం. నహానత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘వణ్ణభేదమత్తరత్తాపి చేసా వట్టతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి ఇమినా సఙ్ఘాటిఆదీసు వియ దుతియే అధిట్ఠానం న రుహతి, అతిరేకచీవరం హోతీతి దస్సేతి. మహాపచ్చరియం చీవరవసేన పరిభోగకిచ్చస్స అభావం సన్ధాయ అనాపత్తి వుత్తా సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణే వియ. యం పన ‘‘పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం సేనాసనత్థాయేవాతి నియమితం న హోతి నవసు చీవరేసు గహితత్తా, తస్మా అత్తనో నామేన అధిట్ఠహిత్వా నిదహిత్వా పరిక్ఖారచోళం వియ యథా తథా వినియుజ్జితబ్బమేవాతి గహేతబ్బం. పావారో కోజవోతి ఇమేసమ్పి పచ్చత్థరణాదీనం లోకేపి వోహరణతో సేనాసనపరిక్ఖారత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణతో విసుం గహణం కతం.

‘‘హీనాయావత్తనేనా’’తి ఇదం అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపజ్జిత్వా భిక్ఖుపటిఞ్ఞాయ ఠితస్స చేవ తిత్థియపక్కన్తస్స చ భిక్ఖునియా చ భిక్ఖునిభావే నిరపేక్ఖతాయ గిహిలిఙ్గతిత్థియలిఙ్గగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం. సిక్ఖం అపచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనం సన్ధాయ వుత్తన్తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం తదాపిస్స ఉపసమ్పన్నత్తా, చీవరస్స చ తస్స సన్తకత్తావిజహనతో. పమాణచీవరస్సాతి పచ్ఛిమప్పమాణం సన్ధాయ వుత్తం. ద్వే చీవరాని పారుపన్తస్సాతి గామప్పవేసే దిగుణం కత్వా సఙ్ఘాటియో పారుపనం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఏస నయో’’తి ఇమినా పమాణయుత్తేసు యత్థ కత్థచి ఛిద్దం అధిట్ఠానం విజహతీతిఆదిఅత్థం సఙ్గణ్హాతి.

అఞ్ఞం పచ్ఛిమప్పమాణం నామ నత్థీతి సుత్తే ఆగతం నత్థీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తమేవ విభావేతుం ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం, తం న సమేతి, సఙ్ఘాటిఆదీనం ముట్ఠిపఞ్చకాదిహేట్ఠిమప్పమాణస్స సుత్తే అనాగతత్తాతి అధిప్పాయో.

మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతీతి ఏత్థ అతిమహన్తం చీవరం ముట్ఠిపఞ్చకాదిపచ్ఛిమప్పమాణయుత్తం కత్వా సమన్తతో ఛిన్దనేనాపి విచ్ఛిన్దనకాలే ఛిజ్జమానట్ఠానం ఛిద్దసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి అధిట్ఠానం న విజహతి ఏవాతి సిజ్ఝతి, ‘‘ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న భిజ్జతీ’’తి వచనేన చ సమేతి. పరిక్ఖారచోళం పన వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణతో ఊనం కత్వా ఛిన్నం అధిట్ఠానం విజహతి అధిట్ఠానస్స అనిస్సయత్తా. తాని పున బద్ధాని ఘటితాని అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘వస్సికసాటికచీవరే ద్విధా ఛిన్నే యదిపి ఏకేకం ఖణ్డం పచ్ఛిమపచ్ఛిమప్పమాణం పహోతి, ఏకస్మింయేవ ఖణ్డే అధిట్ఠానం తిట్ఠతి, న ఇతరే, ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి వుత్తత్తా. నిసీదనకణ్డుప్పటిచ్ఛాదీసుపి ఏసేవ నయోతి వదన్తి.

సమ్ముఖే పవత్తా సమ్ముఖాతి పచ్చత్తవచనం, తఞ్చ వికప్పనవిసేసనం, తస్మా ‘‘సమ్ముఖే’’తి భుమ్మత్థే నిస్సక్కవచనం కత్వాపి అత్థం వదన్తి, అభిముఖేతి అత్థో. అథ వా సమ్ముఖేన అత్తనో వాచాయ ఏవ వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా. పరమ్ముఖేన వికప్పనా పరమ్ముఖావికప్పనాతి కరణత్థేనాపి అత్థో దట్ఠబ్బో, అయమేవ పాళియా సమేతి. సన్నిహితాసన్నిహితభావన్తి ఆసన్నదూరభావం. ఏత్తావతా నిధేతుం వట్టతీతి ఏత్తకేనేవ వికప్పనాకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా, అతిరేకచీవరం న హోతీతి దసాహాతిక్కమే న నిస్సగ్గియం జనేతీతి అధిప్పాయో. పరిభుఞ్జితుం…పే… న వట్టతీతి సయం అపచ్చుద్ధరణం పరిభుఞ్జనే పాచిత్తియం, అధిట్ఠానే పరేసం విస్సజ్జనే దుక్కటఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం.

పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీతి పరిభోగవిస్సజ్జనఅధిట్ఠానానిపి. అపి-సద్దేన నిధేతుమ్పి వట్టతీతి అత్థో, ఏతేన చ పచ్చుద్ధారేపి కతే చీవరమ్పి వికప్పితచీవరమేవ హోతి, న అతిరేకచీవరం. తం పన తిచీవరాదినామేన అధిట్ఠాతుకామేన అధిట్ఠహితబ్బం, ఇతరేన వికప్పితచీవరమేవ కత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి దస్సేతి. కేచి పన ‘‘యం వికప్పితచీవరం, తం యావ అపరిభోగకాలా అపచ్చుద్ధరాపేత్వావ నిదహితబ్బం, పరిభోగకాలే పన సమ్పత్తే పచ్చుద్ధరాపేత్వా అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. యది హి తతో పురేపి పచ్చుద్ధరాపేయ్య, పచ్చుద్ధారేనేవ వికప్పనాయ విగతత్తా అతిరేకచీవరం నామ హోతి, దసాహాతిక్కమే చ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. తస్మా యం అపరిభుఞ్జిత్వావ ఠపేతబ్బం, తదేవ వికప్పేతబ్బం, పచ్చుద్ధారే చ కతే అన్తోదసాహేయేవ అధిట్ఠాతబ్బం. యఞ్చ అట్ఠకథాయం ‘తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీ’తిఆది వుత్తం, తం పాళియా విరుజ్ఝతీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవ. పాళియఞ్హి ‘‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి (పారా. ౪౬౯) చ ‘‘సామం చీవరం వికప్పేత్వా అపచ్చుద్ధారణం పరిభుఞ్జేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౩౭౩) చ ‘‘అనాపత్తి సో వా దేతి, తస్స వా విస్సాసన్తో పరిభుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౩౭౪) చ సామఞ్ఞతో వుత్తత్తా, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘ఇమం చీవరం వా వికప్పనం వా పచ్చుద్ధరామీ’’తిఆదినా పచ్చుద్ధారం అదస్సేత్వా ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా’’తి ఏవం అత్తనో సన్తకత్తం అమోచేత్వావ పరిభోగాదివసేనేవ పచ్చుద్ధారస్స వుత్తత్తా, ‘‘తతో పభుతి పరిభోగాదయోపి వట్టన్తీ’’తి అధిట్ఠానం వినాపి విసుం పరిభోగస్స, నిదహనస్స చ వుత్తత్తా వికప్పనానన్తరమేవ పచ్చుద్ధరాపేత్వా అనధిట్ఠహిత్వా ఏవ తిచీవరవిరహితం వికప్పనారహం చీవరం పరిభుఞ్జితుం, నిదహితుఞ్చ ఇదం పాటేక్కం వినయకమ్మన్తి ఖాయతి. అపిచ బహూనం పత్తానం వికప్పేతుం, పచ్చుద్ధారేతుఞ్చ వుత్తత్తా పచ్చుద్ధారేన తేసం అతిరేకపత్తతా దస్సితాతి సిజ్ఝతి తేసు ఏకస్సేవ అధిట్ఠాతబ్బతో. తస్మా అట్ఠకథాయం ఆగతనయేనేవ గహేతబ్బం.

పఞ్ఞత్తికోవిదో న హోతీతి ఏవం వికప్పితే ‘‘అనన్తరమేవ ఏవం పచ్చుద్ధరితబ్బ’’న్తి వినయకమ్మం న జానాతి. తేనాహ ‘‘న జానాతి పచ్చుద్ధరితు’’న్తి, ఇమినాపి చేతం వేదితబ్బం ‘‘వికప్పనానన్తరమేవ పచ్చుద్ధారో కాతబ్బో’’తి.

అవిసేసేన వుత్తవచనన్తి తిచీవరాదీనం సాధారణవచనేన వుత్తవచనం. యం పనేత్థ ‘‘విరుద్ధం వియ దిస్సతీ’’తి వత్వా తం విరోధాసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘తిచీవరసఙ్ఖేపేన…పే… వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో హోతీ’’తి వుత్తం, తం ‘‘అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి తిచీవరమ్పి వికప్పేతీతి అయమత్థో న సిజ్ఝతి, ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) విసేసేత్వా వుత్తత్తా. యం పన అధిట్ఠాతబ్బం, తం అధిట్ఠాతి. యం తిచీవరవిరహితం, తం వికప్పేతబ్బం, తం వికప్పేతీతి ఏవమత్థో సిజ్ఝతీతి. తస్మా ఏత్థ పుబ్బాపరవిరోధో న దిస్సతి సామఞ్ఞవచనస్స వుత్తావసేసేయేవ అవతిట్ఠనతో. యం పనేత్థ తిచీవరస్సాపి వికప్పనవిధిం దస్సేతుం ‘‘తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహరియమానేసు ఏకమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం న వట్టతి, తిచీవరతో పన ఏకం వా సకలమేవ వా అపనేత్వా అపరం తిచీవరం తిచీవరసఙ్ఖేపేన పరిహరితుకామస్స వా తిచీవరాధిట్ఠానం ముఞ్చిత్వా పరిక్ఖారచోళవసేనేవ సబ్బచీవరం పరిభుఞ్జితుకామస్స వా పురిమం అధిట్ఠితచీవరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం వట్టతీతి ఏవమధిప్పాయేన ‘‘తిచీవరే ఏకేన చీవరేన విప్పవసితుకామో హోతీ’’తిఆది వుత్తం సియా, ఇచ్చేతం పాళియా సద్ధిం సమేతి. అథ పునపి తదేవ తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతుకామో హుత్వా విప్పవాససుఖత్థం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతీతి ఇమినా అధిప్పాయేన వుత్తం సియా, తం ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) ఇమినా వచనేన న సమేతి. యది హి సేసచీవరాని వియ తిచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బం సియా, ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి ఇదం వచనమేవ నిరత్థకం సియా సేసచీవరేహి తిచీవరస్స విసేసాభావా. తస్మా ‘‘వికప్పేతీ’’తి ఇదం తిచీవరవిరహితమేవ సన్ధాయ వుత్తం. తిచీవరం పన వికప్పేతుం న వట్టతీతి విఞ్ఞాయతి, తేనేవ దుతియకథినసిక్ఖాపదస్స అనాపత్తివారే ‘‘వికప్పేతీ’’తి ఇదం న వుత్తం, వీమంసిత్వా యథా పాళియా సద్ధిం న విరుజ్ఝతి, తథా ఏత్థ అధిప్పాయో గహేతబ్బో.

తుయ్హం దేమీతిఆదీసు పరిచ్చత్తత్తా మనసా అసమ్పటిచ్ఛన్తేపి సమ్పదానభూతస్సేవ సన్తకం హోతి, సో ఇచ్ఛితక్ఖణే గహేతుం లభతి. ఇత్థన్నామస్సాతి పరమ్ముఖే ఠితం సన్ధాయ వదతి. యస్స పన రుచ్చతీతిఆది ఉభోహిపి పరిచ్చత్తతాయ అస్సామికతం సన్ధాయ వుత్తం.

‘‘తం న యుజ్జతీ’’తి ఇదం అన్తోదసాహే ఏవ విస్సాసగ్గహణం సన్ధాయ అనాపత్తివారస్స ఆగతత్తా, ఇధ నిస్సగ్గియచీవరస్స కప్పియభావకరణత్థం లేసేన గహితత్తా చ వుత్తం, కేచి పన ‘‘పరేహి సభాగేన అచ్ఛిన్నే, విస్సాసగ్గహితే చ పున లద్ధే దోసో న దిస్సతీ’’తి వదన్తి. అనధిట్ఠానేనాతి కాయవాచాహి కత్తబ్బస్స అకరణేనాతి అధిప్పాయో. చీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, జాతిపమాణయుత్తతా, ఛిన్నపలిబోధభావో, అతిరేకచీవరతా, దసాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని.

పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౩. దుతియే అవిప్పవాసేతి అవిప్పవాసే నిప్ఫాదేతబ్బే, విప్పవాసదోసాభావే సాధేతబ్బే కత్తబ్బా సమ్ముతీతి అత్థో.

౪౭౫. పటిసిద్ధపరియాపన్నేనాతి విప్పవసితుం పటిసిద్ధేసు తీసు చీవరేసు అన్తోగధేన, ఏకేన చ అవయవే సముదాయోపచారం దస్సేతి.

౪౭౮-౯. ఏత్తావతాతి ‘‘పరిక్ఖిత్తో’’తి ఇమినా. ‘‘సభాయేతి లిఙ్గబ్యత్తయేన సభా వుత్తా’’తి వత్వా పున సయమ్పి ‘‘సభాయే’’తి ఇమినా వోహరన్తో సభా-సద్దస్స పరియాయో సభాయ-సద్దో నపుంసకలిఙ్గయుత్తో అత్థీతి దస్సేతి. ‘‘సభాయన్తి లిఙ్గబ్యత్తయేన సభా వుత్తా’’తి వా పాఠో. లిఙ్గబ్యత్తయేన సభాతి చ లిఙ్గన్తరయుత్తో సభాసద్దపరియాయో సభాయసద్దోతి అత్థో.

సభాయం గచ్ఛతీతి సభం గచ్ఛతి. వసితబ్బం నత్థీతి చీవరహత్థపాసేయేవ వసితబ్బం నత్థీతి అత్థో. తస్సాతి వీథియా. సభాయస్స చ ద్వారస్స చ హత్థపాసా న విజహితబ్బన్తి ఏత్థ సభాయద్వారానమన్తరే వీథి గేహాపి గహితా ఏవ హోన్తి ఆదిపరియోసానానం గహితత్తా. ఏత్థ చ ద్వారవీథిఘరేసు వసన్తేన గామప్పవేసనసహసేయ్యాదిదోసం పరిహరిత్వా సుపటిచ్ఛన్నతాదియుత్తేనేవ భవితబ్బం, సభా పన యది సబ్బేసం వసనత్థాయ సాలాసదిసా కతా, అన్తరారామే వియ యథాసుఖం వసితుం వట్టతీతి వేదితబ్బం. పరిక్ఖిత్తతాయ చ ఏకూపచారతం, అపరిక్ఖిత్తతాయ నానూపచారతఞ్చ నివేసనాదీసుపి అతిదిసన్తో ఆహ ‘‘ఏతేనేవూపాయేనా’’తిఆది. నివేసనాదీని బహిగామతో సన్నివిట్ఠాని గహితాని అన్తోగామే ఠితానం గామగ్గహణేనేవ గహితత్తా. సబ్బత్థాతి గామనిగమనివేసనాదీసు పన్నరససు. పరిక్ఖేపాదీతి ఆది-సద్దేన అపరిక్ఖేపస్సేవ గహణం, న ఏకకులాదీనమ్పి తేసం ఏకూపచారతానానూపచారతానిమిత్తతాభావా. ఏత్థ చ సత్థస్స కతిపాహం కత్థచి నివిట్ఠస్సేవ పరిక్ఖేపో హోతి, న గచ్ఛన్తస్స.

౪౮౨-౭. గామతో బహి ఇస్సరానం సముద్దతీరాదీసు కతభణ్డసాలా ఉదోసితోతి ఆహ ‘‘యానాదీన’’న్తిఆది. ముణ్డచ్ఛదనపాసాదోతి నాతిఉచ్చో చన్దికఙ్గణయుత్తో సిఖరకూటమాలాదివిరహితో పాసాదో.

౪౮౯. పరియాదియిత్వాతి అజ్ఝోత్థరిత్వా. నదీపరిహారోతి విసుంగామాదీనం వియ నదీపరిహారస్స అవుత్తత్తా చీవరహత్థపాసో ఏవాతి వదన్తి, అఞ్ఞే పన ‘‘ఇమినా అట్ఠకథావచనేన నదీపరిహారోపి విసుం సిద్ధో, నదియా హత్థపాసో న విజహితబ్బో’’తి వదన్తి. విహారసీమన్తి అవిప్పవాససీమం సన్ధాయాహ. ఏత్థ చ విహారస్స నానాకులసన్తకభావేపి అవిప్పవాససీమాపరిచ్ఛేదబ్భన్తరే సబ్బత్థ చీవరఅవిప్పవాససమ్భవతో తస్సా పధానత్తా తత్థ సత్థపరిహారో న లబ్భతీతి ‘‘విహారం గన్త్వా వసితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘సత్థసమీపే’’తి ఇదం యథావుత్తం అబ్భన్తరపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. పాళియం నానాకులస్స సత్థో హోతి, సత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా హత్థపాసా న విజహితబ్బన్తి ఏత్థ సత్థహత్థపాసో గహితో.

౪౯౦. ఏకకులస్స ఖేత్తేతి అపరిక్ఖిత్తం సన్ధాయ వదతి.

౪౯౧-౪. విహారో నామ ఉపచారసీమా. తత్థ యస్మిం విహారేతి తస్స అన్తోపరివేణాదిం సన్ధాయ వుత్తం, ఏకకులాదిసన్తకతా చేత్థ కారాపకానం వసేన. ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసస్సాతి ఉజుకం అవక్ఖిత్తలేడ్డుపాతబ్భన్తరం సన్ధాయ వదతి.

అగమనపథేతి తదహేవ గన్త్వా నివత్తేతుం న సక్కుణేయ్యకే సముద్దమజ్ఝే యే దీపకా, తేసూతి యోజనా. ఇతరస్మిన్తి పురత్థిమదిసాయ చీవరే. ‘‘ఉపోసథకాలే…పే… వడ్ఢతీ’’తి ఇమినా చీవరవిప్పవాససత్తబ్భన్తరతో సమానసంవాసాయ సత్తబ్భన్తరసీమాయ అచ్చన్తవిసదిసతం దస్సేతి. తథా హి బహూసు భిక్ఖూసు ఏకతో నిసీదిత్వా సమన్తా సత్తబ్భన్తరపరిచ్ఛేదేసు యథాసకం చీవరం ఠపేత్వా పరిహరన్తేసు ఏకేకస్స భిక్ఖునో నిసిన్నోకాసతో పట్ఠాయ పచ్చేకం సత్తబ్భన్తరస్స పరిచ్ఛేదో అఞ్ఞమఞ్ఞవిసదిసో అనేకవిధో హోతి, న ఏకో పరిసపరియన్తతో పట్ఠాయ అనిమితబ్బత్తా. తేనేవ తత్థ పరిసవసేన వుడ్ఢి, హాని వా న హోతి, న ఏవం సత్తబ్భన్తరసీమాయ. సా హి యోజనికాయపి పరిసపరియన్తతోవ పట్ఠాయ సమన్తా సత్తబ్భన్తరపఅచ్ఛిన్నా ఏకావ హోతి. తేనేవ సా పరిసవసేన వడ్ఢతి, హాయతి చ, తస్మా అఞ్ఞావ సత్తబ్భన్తరసీమా అఞ్ఞో సత్తబ్భన్తరతో పరిచ్ఛిన్నో చీవరవిప్పవాసపరిహారో అబ్భోకాసోతి వేదితబ్బం. యఞ్చేత్థ వత్తబ్బం, తం ఖన్ధకే సీమాకథాయమేవ (మహావ. ౧౪౩) వక్ఖామ.

౪౯౫. నదిం ఓతరతీతి హత్థపాసం ముఞ్చిత్వా ఓతరతి. బహిగామే ఠపేత్వాతి అపారుపితబ్బతాయ వుత్తం. వినయకమ్మం కాతబ్బన్తి ఉత్తరాసఙ్గే చ బహిగామే ఠపితసఙ్ఘాటియఞ్చ పఠమం వినయకమ్మం కత్వా పచ్ఛా ఉత్తరాసఙ్గం నివాసేత్వా అన్తరవాసకే కాతబ్బం. ఏత్థ చ బహిగామే ఠపితస్సాపి వినయకమ్మవచనతో పరమ్ముఖాపి ఠితం విస్సజ్జితుం, నిస్సట్ఠం దాతుఞ్చ వట్టతీతి వేదితబ్బం. దహరానం గమనే సఉస్సాహత్తా ‘‘నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి వుత్తం. ముహుత్తం…పే… పటిప్పస్సమ్భతీతి సఉస్సాహత్తే గమనస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా వుత్తం. తేసం పన పురారుణావ ఉట్ఠహిత్వా సఉస్సాహేన గచ్ఛన్తానం అరుణే అన్తరా ఉట్ఠితేపి న పటిప్పస్సమ్భతి ‘‘యావ అరుణుగ్గమనా సయన్తీ’’తి వుత్తత్తా. తేనేవ ‘‘గామం పవిసిత్వా…పే… న పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞమఞ్ఞస్స వచనం అగ్గహేత్వాతిఆదిమ్హి సఉస్సాహత్తా గమనక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధి న వుత్తా. ధేనుభయేనాతి తరుణవచ్ఛగావీనం అభిధావిత్వా సిఙ్గేన పహరణభయేన. నిస్సయో చ పటిప్పస్సమ్భతీతి ఏత్థ ధేనుభయాదీహి ఠితానం యావ భయవూపసమా ఠాతబ్బతో ‘‘అన్తోఅరుణేయేవ గమిస్సామీ’’తి నియమేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా వుత్తం. యత్థ పన ఏవం నియమేతుం సక్కా, తత్థ అన్తరారుణే ఉగ్గతేపి నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతి భేసజ్జత్థాయ గామప్పవిట్ఠదహరానం వియ. అన్తోసీమాయం గామన్తి అవిప్పవాససీమాసమ్ముతితో పచ్ఛా పతిట్ఠాపితగామం సన్ధాయ వదతి గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ ఠపేత్వా సమ్మన్నితబ్బతో. పవిట్ఠానన్తి ఆచరియన్తేవాసికానం విసుం విసుం గతానం అవిప్పవాససీమత్తా నేవ చీవరాని నిస్సగ్గియాని హోన్తి, సఉస్సాహతాయ నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతి. అన్తరామగ్గేతి ధమ్మం సుత్వా ఆగచ్ఛన్తానం అన్తరామగ్గే.

‘‘ఇధ అపచ్చుద్ధరణ’’న్తి ఇమినా అధిట్ఠానవికప్పనాని వియ పచ్చుద్ధరణమ్పి కాయేన వా వాచాయ వా కత్తబ్బన్తి దస్సేతి. కాయవాచాహి కత్తబ్బస్స అకరణతోతి ఇదం కాయవాచాసముట్ఠానం వుత్తం. అధిట్ఠితతిచీవరతా, అనత్థతకథినతా, అలద్ధసమ్ముతితా, రత్తివిప్పవాసోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯౭. తతియే పాళియం చీవరపచ్చాసా నిక్ఖిపితున్తి చీవరపచ్చాసాయ సతియా నిక్ఖిపితున్తి అత్థో. నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునాతి ఏత్థ దుతియకథినే వియ సామివసేనేవ కరణవచనస్స అత్థో వేదితబ్బో.

౪౯౯-౫౦౦. తుయ్హం దమ్మీతి దిన్నన్తి ‘‘తుయ్హం, భన్తే, అకాలచీవరం దమ్మీ’’తి ఏవం దిన్నం, ఏతమ్పి కాలే ఆదిస్స దిన్నం నామ హోతీతి అధిప్పాయో. ఇదం పన అట్ఠకథావచనం, పాళియం ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్న’’న్తి ఇదఞ్చ ‘‘అకాలచీవర’’న్తి వచనసామఞ్ఞతో లబ్భమానం సబ్బమ్పి దస్సేతుం అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం పఠమఅనియతే సోతస్స రహో వియ. సఙ్ఘస్స హి కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం అకాలే ఉప్పన్నచీవరం వియ సమ్ముఖీభూతేహి వుత్థవస్సేహి, అవుత్థవస్సేహి చ సబ్బేహిపి భాజేతబ్బతాసామఞ్ఞేన అకాలచీవరం నామ హోతీతి దస్సనత్థం అత్థుద్ధారవసేన పాళియం ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్న’’న్తి వుత్తం, న పన ‘‘తతో భాజేత్వా లద్ధచీవరమ్పి అకాలే లద్ధచీవరమ్పి వుత్థవస్సానం ఏకమాసపరిహారం, పఞ్చమాసపరిహారం వా న లభతి, పచ్చాసాచీవరే అసతి దసాహపరిహారమేవ లభతీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తం, అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘ఆదిస్స దిన్న’’న్తి వచనసామఞ్ఞతో లబ్భమానం సబ్బం అత్థుద్ధారవసేన దస్సేతుం ‘‘ఏకపుగ్గలస్స వా ఇదం తుయ్హం దమ్మీతి దిన్న’’న్తి వుత్తం, న పన తథాలద్ధం వా అకాలే లద్ధం వా అనత్థతకథినానం దసాహబ్భన్తరే అధిట్ఠాతబ్బన్తి దస్సేతున్తి వేదితబ్బం ఇతరథా పాళిఅట్ఠకథాహి విరుజ్ఝనతో. తథా హి అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదే అకాలే ఉప్పన్నమ్పి అచ్చేకచీవరం ‘‘యావచీవరకాలసమయం నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి (పారా. ౬౪౮) వుత్తం, తస్స అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘పవారణమాసస్స జుణ్హపక్ఖపఞ్చమియం ఉప్పన్నస్స అచ్చేకచీవరస్స అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చ మాసా చ పరిహారో వుత్తో, తమేవ పరిహారం సన్ధాయ ‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయ పన ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా ఠపితచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతియేవా’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౪౬-౬౪౯) వుత్తం. తస్మా కాలేపి అకాలేపి చ యథాతథా లద్ధం అతిరేకచీవరం వుత్థవస్సానం ఏకమాసం, పఞ్చమాసం వా యథారహం పరిహారం లభతి ఏవాతి గహేతబ్బం.

ఏవం పన అవత్వా పదభాజనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ ఏవన్తి యం అట్ఠకథాయం ‘‘తతో చే ఉత్తరీ’’తి ఇమస్స మాసపరమతో ఉత్తరీతి అత్థో వుత్తో, తం పరామసతి. పదభాజనియం ఏవమత్థం అవత్వా అఞ్ఞథా అత్థో వుత్తోతి అధిప్పాయో. తావ ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరన్తి పచ్చత్తవచనం. ‘‘మూలచీవర’’న్తి ఇదం ఉపయోగవచనం. అత్తనో గతికం కరోతీతి అనన్తరా దుతియదివసాదీసు ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరం మాసపరమం మూలచీవరం ఠపేతుం అదత్వా అత్తనో దసాహపరమతాయ ఏవ పతిట్ఠాపేతీతి అత్తనో గతికం కరోతీతి. తతో ఉద్ధం మూలచీవరన్తి ఏత్థ పన మూలచీవరన్తి పచ్చత్తవచనం. తఞ్హి వీసతిమదివసతో ఉద్ధం ద్వావీసతిమదివసాదీసు ఉప్పన్నం పచ్చాసాచీవరం అత్తనా సద్ధిం ఏకతో సిబ్బేత్వా ఘటితం దసాహపరమం గన్తుం అదత్వా నవాహపరమతాదివసేన అత్తనో గతికం కరోతి, ఏకతో అసిబ్బేత్వా విసుం ఠపితం పన పచ్చాసాచీవరం దసాహపరమమేవ.

పాళియం దసాహాతి దసాహేన. ఏకాదసే ఉప్పన్నేతిఆదీసు ఏకాదసాహే ఉప్పన్నేతిఆదినా అత్థో, అయమేవ వా పాఠో గహేతబ్బో. ఏకవీసే ఉప్పన్నే…పే… నవాహా కారేతబ్బన్తిఆది పచ్చాసాచీవరస్స ఉప్పన్నదివసం ఠపేత్వా వుత్తం. తేనేవ ‘‘తింసే…పే… తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘అఞ్ఞం పచ్చాసాచీవరం…పే… కారేతబ్బ’’న్తి ఇదం సతియా ఏవ పచ్చాసాయ వుత్తం. సచే పన ‘‘ఇతో పట్ఠాయ చీవరం న లభిస్సామీ’’తి ఇచ్ఛితట్ఠానతో పచ్చాసాయ ఉపచ్ఛిన్నాయ అఞ్ఞత్థాపి యేన కేనచి ఉపాయేన పచ్చాసం ఉప్పాదేతి, మూలచీవరం న అధిట్ఠాతబ్బం, సబ్బథా పచ్చాసాయ ఉపచ్ఛిన్నాయ దసాహాతిక్కన్తం మూలచీవరం తదహేవ అధిట్ఠాతబ్బం. పచ్చాసాచీవరమ్పి పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతబ్బన్తి పఠమతరం ఉప్పన్నం విసభాగం సన్ధాయ వదతి. అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం అఞ్ఞం, అయమేవ వా పాఠో. అఙ్గం పనేత్థ పఠమకథినే వుత్తసదిసమేవ. కేవలఞ్హి తత్థ దసాహాతిక్కమో, ఇధ మాసాతిక్కమోతి అయం విసేసో.

తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౩-౫. చతుత్థే పాళియం భత్తవిస్సగ్గన్తి భత్తస్స ఉదరే విస్సజ్జనం, పవేసనం అజ్ఝోహరణం భత్తకిచ్చన్తి అత్థో, భోజనపరియోసానేన భత్తస్స విస్సజ్జనన్తిపి వదన్తి. తత్థ నామ త్వన్తి సో నామ త్వం, తాయ నామ త్వన్తి వా అత్థో. పితా చ మాతా చ పితరో, పితూనం పితా చ మాతా చ పితామహా, తే ఏవ యుగళట్ఠేన యుగో, తస్మా యావ సత్తమా పితామహయుగా పితామహావట్టాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి పితామహగ్గహణేన మాతామహో చ పితామహీ మాతామహీ చ గహితావ హోన్తి. సత్తమయుగతో పరం ‘‘అఞ్ఞాతకా’’తి వేదితబ్బం. యాతి భిక్ఖునీ. పితు మాతా పితామహీ, మాతు పితా మాతామహో.

పయోగే పయోగే భిక్ఖుస్స దుక్కటన్తి ‘‘ధోవా’’తి ఆణాపనవాచాయ ఏకాయ ఏవ తదనుగుణస్స సబ్బస్సాపి పయోగస్స ఆణత్తత్తా వుత్తం.

౫౦౬. తదవినాభావతో ధోవనస్స ‘‘కాయవికారం కత్వా’’తి చ ‘‘అన్తోద్వాదసహత్థే’’తి చ వుత్తత్తా కాయేన ధోవాపేతుకామతం అప్పకాసేత్వా దానఖిపనపేసనాదిం కరోన్తస్స చ ద్వాదసహత్థం ఉపచారం ముఞ్చిత్వా బహి ఠత్వా కాయవాచాహి ఆణాపేత్వా ఖిపనపేసనాదిం కరోన్తస్స చ అనాపత్తి ఏవ.

ఏకేన వత్థునాతి పఠమకతేన. పఞ్చసతాని పమాణం ఏతాసన్తి పఞ్చసతా. భిక్ఖుభావతో పరివత్తలిఙ్గాపి భిక్ఖునీ భిక్ఖూనం సన్తికే ఏకతోఉపసమ్పన్నా ఏవ.

౫౦౭. తావకాలికం గహేత్వాతి అత్తనా కతిపాహం పారుపనాదిఅత్థాయ తావకాలికం యాచిత్వా. పురాణచీవరతా, ఉపచారే ఠత్వా అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా ఆణాపనం, తస్సా ధోవాపనాదీని చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౮. పఞ్చమే అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి గణమ్హా ఓహీయనసిక్ఖాపదే (పాచి. ౬౯౧-౬౯౨) అపఞ్ఞత్తే. కోట్ఠాససమ్పత్తీతి కేసాదిపఞ్చకోట్ఠాసానం కల్యాణతా. హత్థతలేయేవ దస్సేత్వాతి హత్థతలతో సేసకాయస్స అదస్సనం దీపేతి.

౫౧౦. విహత్థతాయాతి విహతతాయ, అమిస్సితతాయ అపటిసరణతాయాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సమభితున్నత్తా’’తి, బ్యధితత్తాతి అత్థో. పరివత్తేతబ్బం పరివత్తం, తదేవ పారివత్తకం, పరివత్తేత్వా దియ్యమానన్తి అత్థో.

పురిమసిక్ఖాపదే వియ ఇధ ద్వాదసహత్థో ఉపచారనియమో నత్థీతి ఆహ ‘‘ఉపచారం ముఞ్చిత్వా’’తి. అఞ్ఞత్ర పారివత్తకాతి యం అన్తమసో హరీటకఖణ్డమ్పి దత్వా వా ‘‘దస్సామీ’’తి ఆభోగం కత్వా వా పరివత్తకం గణ్హాతి, తం ఠపేత్వా. ‘‘తం అచిత్తకభావేన న సమేతీ’’తి ఇమినా ఞాతిభావాజాననాదీసు వియ భిక్ఖునీభావాజాననాదివసేనాపి అచిత్తకతం పకాసేతి.

౫౧౩-౪. తికఞ్చ తం పాచిత్తియఞ్చాతి తికపాచిత్తియం, పాచిత్తియతికన్తి అత్థో. పత్తత్థవికాదీతి అనధిట్ఠానుపగం సన్ధాయ వదతి. కో పన వాదో పత్తత్థవికాదీసూతి మహతియాపి తావ భిసిచ్ఛవియా అనధిట్ఠానుపగత్తా అనాపత్తి, వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణవిరహితతాయ అనధిట్ఠాతబ్బేసు కిమేవ వత్తబ్బన్తి దస్సేతి. పత్తత్థవికాదీని పన వికప్పనుపగపచ్ఛిమాని గణ్హితుం న వట్టతి ఏవ. పటిగ్గహణం కిరియా, అపరివత్తనం అకిరియా. వికప్పనుపగచీవరతా, పారివత్తకాభావో, అఞ్ఞాతికాయ హత్థతో గహణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని.

చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౧౫. ఛట్ఠే పటు ఏవ పట్టో. పాళియం ధమ్మనిమన్తనాతి సమణేసు వత్తబ్బాచారధమ్మమత్తవసేన నిమన్తనా, దాతుకామతాయ కతనిమన్తనా న హోతీతి అత్థో. తేనేవ ‘‘విఞ్ఞాపేస్సతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞాతకఅప్పవారితతో హి విఞ్ఞత్తి నామ హోతి.

౫౧౭. ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బ’’న్తి ఇమినా భూతగామవికోపనం అనుఞ్ఞాతన్తి ఆహ ‘‘నేవ భూతగామపాతబ్యతాయా’’తిఆది. పఠమం సుద్ధచిత్తేన లిఙ్గం గహేత్వా పచ్ఛా లద్ధిం గణ్హన్తోపి తిత్థియపక్కన్తకో ఏవాతి ఆహ ‘‘నివాసేత్వాపి లద్ధి న గహేతబ్బా’’తి.

యం ఆవాసం పఠమం ఉపగచ్ఛతీతి ఏత్థాపి విహారచీవరాదిఅత్థాయ పవిసన్తేనపి తిణాదీహి పటిచ్ఛాదేత్వావ గన్తబ్బం, న త్వేవ నగ్గేన ఆగన్తబ్బన్తి సామఞ్ఞతో దుక్కటస్స వుత్తత్తా. చిమిలికాహీతి పటపిలోతికాహి. పరిభోగేనేవాతి అఞ్ఞం చీవరం అలభిత్వా పరిభుఞ్జనేన. పరిభోగజిణ్ణన్తి యథా తం చీవరం పరిభుఞ్జియమానం ఓభగ్గవిభగ్గతాయ అసారుప్పం హోతి, ఏవం జిణ్ణం.

౫౨౧. అఞ్ఞస్సత్థాయాతి ఏత్థాపి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇదం అనువత్తతి ఏవాతి ఆహ ‘‘అత్తనో ఞాతకపవారితే’’తిఆది. ఇధ పన అఞ్ఞస్స అచ్ఛిన్ననట్ఠచీవరస్స అత్థాయ అఞ్ఞాతకఅప్పవారితే విఞ్ఞాపేన్తస్స నిస్సగ్గియేన అనాపత్తీతి అత్థో గహేతబ్బో, ఇతరథా ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇమినా విసేసో న భవేయ్య. తేనేవ అనన్తరసిక్ఖాపదే వక్ఖతి ‘‘అట్ఠకథాసు పన ఞాతకపరివాతట్ఠానే…పే… పమాణమేవ వట్టతీతి వుత్తం, తం పాళియా న సమేతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) చ ‘‘యస్మా పనిదం సిక్ఖాపదం అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మింయేవ పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇధ ‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’తి న వుత్త’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) చ. వికప్పనుపగచీవరతా, సమయాభావో, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౨-౫౨౪. సత్తమే పాళియం పగ్గాహికసాలన్తి దుస్సాపణం. తఞ్హి వాణిజకేహి దుస్సాని పగ్గహేత్వా దస్సనట్ఠానతాయ ‘‘పగ్గాహికసాలా’’తి వుచ్చతి. అస్స చీవరస్సాతి సాదితబ్బచీవరస్స. ‘‘తిచీవరికేనా’’తి ఇమినా అచ్ఛిన్నతిచీవరతో అఞ్ఞస్స విహారాదీసు నిహితస్స చీవరస్స అభావం దస్సేతి. యది భవేయ్య, విఞ్ఞాపేతుం న వట్టేయ్య. తావకాలికం నివాసేత్వా అత్తనో చీవరం గాహేతబ్బం, తావకాలికమ్పి అలభన్తస్స భూతగామవికోపనం కత్వా తిణపణ్ణేహి ఛదనం వియ విఞ్ఞాపనమ్పి వట్టతి ఏవ. అఞ్ఞేనాతి అచ్ఛిన్నఅసబ్బచీవరేన. ద్వే నట్ఠానీతి అధికారతో వుత్తం ‘‘ద్వే సాదితబ్బానీ’’తి.

౫౨౬. పాళియా న సమేతీతి ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి ఇమాయ పాళియా న సమేతి తతుత్తరివిఞ్ఞాపనఆపత్తిప్పసఙ్గే ఏవ వుత్తత్తా. ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయాతి న వుత్త’’న్తి ఇదం అఞ్ఞస్సత్థాయ తతుత్తరి విఞ్ఞాపనే నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం హోతీతి ఇమమత్థం దీపేతి, తఞ్చ పాచిత్తియం యేసం అత్థాయ విఞ్ఞాపేతి, తేసం వా సియా, విఞ్ఞాపకస్సేవ వా, న తావ తేసం తేహి అవిఞ్ఞాపితత్తా, నాపి విఞ్ఞాపకస్స అత్తానం ఉద్దిస్స అవిఞ్ఞాపితత్తా. తస్మా అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపేన్తస్సాపి నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం న దిస్సతి. పాళియం పన ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స అత్తనో సాదియనపటిబద్ధతావసేన పవత్తత్తా ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి అనాపత్తివారే న వుత్తన్తి వదన్తి, తఞ్చ యుత్తం వియ దిస్సతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. తతుత్తరిచీవరతా, అచ్ఛిన్నాదికారణతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౮-౫౩౧. అట్ఠమే యో కత్తాతి దాయకం సన్ధాయ వుత్తం. పటో ఏవ పటకో. ‘‘అప్పగ్ఘం చేతాపేతీ’’తి ఇదం నిస్సగ్గియపాచిత్తియా అనాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం, విఞ్ఞత్తిపచ్చయా పన దుక్కటమేవ. ‘‘పుబ్బే అప్పవారితో’’తి హి సుత్తే విఞ్ఞత్తికారణం వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయమ్పి ‘‘చీవరే భియ్యోకమ్యతా, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గానీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఉపక్ఖటసిక్ఖాపద) అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తితా పకాసితా, కేచి పన ‘‘దాయకేన దాతుకామోమ్హీతి అత్తనో సన్తికే అవుత్తేపి యదగ్ఘనకం సో దాతుకామో, తదగ్ఘనకం ఆహరాపేతుం వట్టతి ఏవా’’తి వదన్తి, తం రాజసిక్ఖాపదట్ఠకథాయపి న సమేతి, దూతేన వా దాయకేన వా ‘‘ఆయస్మన్తం ఉద్దిస్స చీవరచేతాపన్నం ఆభత’’న్తి ఆరోచితేపి ముఖవేవటియకప్పియకారకాదీనం సన్తికా ఆహరాపనస్స తత్థ పటిక్ఖిత్తత్తా. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘ఇమే ద్వే అనిద్దిట్ఠకప్పియకారకా నామ, ఏతేసు అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బం…పే… న కిఞ్చి వత్తబ్బా. దేసనామత్తమేవ చేతం ‘దూతేన చీవరచేతాపన్నం పహిణేయ్యా’తి సయం ఆహరిత్వాపి పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయ దదన్తేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. ముఖవేవటియకప్పియకారకాదయో హి దాయకేన పరిచ్చత్తేపి వత్థుమ్హి ‘‘అసుకస్స సన్తికే చీవరపిణ్డపాతాదిం గణ్హథా’’తి అనిద్దిట్ఠత్తా ఏవ ‘‘న కిఞ్చి వత్తబ్బా’’తి వుత్తం, న పన తస్స వత్థునో ముఖవేవటియాదీనం సన్తకత్తా, తస్మా ఇధాపి దాయకేన వా దూతేన వా ‘‘యం ఇచ్ఛథ, తం వదథా’’తి అప్పవారితస్స వదతో దుక్కటమేవ. అగ్ఘవడ్ఢనకన్తి చీవరే అగ్ఘవడ్ఢనకం నిస్సాయ పవత్తం ఇదం సిక్ఖాపదం, న పిణ్డపాతాదీసు తేసు అగ్ఘవడ్ఢనస్స దుక్కటమత్తత్తా, పణీతపిణ్డపాతే సుద్ధికపాచిత్తియత్తా చాతి గహేతబ్బం. తేనేవ ‘‘చీవరే భియ్యోకమ్యతా’’తి అఙ్గం వుత్తం.

పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౩౩. నవమే పాళియం పచ్చేకచీవరచేతాపన్నాతి పచ్చేకం నియమేత్వా చీవరచేతాపన్నా, ఏకేకేన విసుం విసుం నియమితా చీవరచేతాపన్నాతి అత్థో. ఉభోవ సన్తా ఏకేనాతి ఉభో ఏకతోవ సన్తా, ఉభో ఏకతో హుత్వాతి అత్థో.

దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౩౭. దసమే ‘‘అజ్జణ్హో’’తి ‘‘అజ్జ నో’’తి వత్తబ్బే హ-కారాగమం, న-కారస్స చ ణ-కారం కత్వా వుత్తోతి ఆహ ‘‘అజ్జ ఏకదివసం అమ్హాక’’న్తి.

౫౩౮-౯. యం వుత్తం మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘ఇమినా చీవరచేతాపన్నేన చీవరం చేతాపేత్వా ఇత్థన్నామం భిక్ఖుం చీవరేన అచ్ఛాదేహీతి ఇదం ఆగమనసుద్ధిం దస్సేతుం వుత్తం, సచే హి ‘ఇదం ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో దేహీ’తి పేసేయ్య, ఆగమనస్స అసుద్ధత్తా అకప్పియవత్థుం ఆరబ్భ భిక్ఖునా కప్పియకారకోపి నిద్దిసితబ్బో న భవేయ్యా’’తి, తం నిస్సగ్గియవత్థుదుక్కటవత్థుభూతం అకప్పియచీవరచేతాపన్నం ‘‘అసుకస్స భిక్ఖునో దేహీ’’తి ఏవం ఆగమనసుద్ధియా అసతి, సిక్ఖాపదే ఆగతనయేన దూతవచనే చ అసుద్ధే సబ్బథా పటిక్ఖేపో ఏవ కాతుం వట్టతి, న పన ‘‘చీవరఞ్చ ఖో మయం పటిగ్గణ్హామా’’తి వత్తుం, తదనుసారేన న వేయ్యావచ్చకరఞ్చ నిద్దిసితుం ఆగమనదూతవచనానం ఉభిన్నం అసుద్ధత్తా. పాళియం ఆగతనయేన పన ఆగమనసుద్ధియా సతి దూతవచనే అసుద్ధేపి సిక్ఖాపదే ఆగతనయేన సబ్బం కాతుం వట్టతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. తేన చ యథా దూతవచనాసుద్ధియమ్పి ఆగమనే సుద్ధే వేయ్యావచ్చకరమ్పి నిద్దిసితుం వట్టతి, ఏవం ఆగమనాసుద్ధియమ్పి దూతవచనే సుద్ధే వట్టతి ఏవాతి అయమత్థో అత్థతో సిద్ధోవ హోతి, ఉభయసుద్ధియం వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఉభయాసుద్ధిపక్ఖమేవ సన్ధాయ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘కప్పియకారకోపి నిద్దిసితబ్బో న భవేయ్యా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

యం పనేత్థ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౫౩౭-౫౩౯) ‘‘ఆగమనస్స సుద్ధియా వా అసుద్ధియా వా విసేసప్పయోజనం న దిస్సతీ’’తిఆది వుత్తం, తం మాతికాట్ఠకథావచనస్స అధిప్పాయం అసల్లక్ఖేత్వా వుత్తం యథావుత్తనయేన ఆగమనసుద్ధిఆదినా సప్పయోజనత్తా. యో పనేత్థ ‘‘మూలసామికేన కప్పియవోహారవసేన, పేసితస్స దూతస్స అకప్పియవోహారవసేన చ వదతోపి కప్పియకారకో నిద్దిసితబ్బో భవేయ్యా’’తి అనిట్ఠప్పసఙ్గో వుత్తో, సో అనిట్ఠప్పసఙ్గో ఏవ న హోతి అభిమతత్తా. తథా హి సిక్ఖాపదే ఏవ ‘‘పటిగ్గణ్హాతు ఆయస్మా చీవరచేతాపన్న’’న్తి అకప్పియవోహారేన వదతో దూతస్స కప్పియేన కమ్మేన వేయ్యావచ్చకరో నిద్దిసితబ్బో వుత్తో ఆగమనస్స సుద్ధత్తా, ఆగమనస్సాపి అసుద్ధియం పన కప్పియేనాపి కమ్మేన వేయ్యావచ్చకరో న నిద్దిసితబ్బోతి అత్థేవ ఆగమనస్స సుద్ధిఅసుద్ధీసు పయోజనం. కథం పన దూతవచనేన ఆగమనసుద్ధి విఞ్ఞాయతీతి? నాయం భారో. దూతేన హి అకప్పియవోహారేనేవ వుత్తే ఏవ ఆగమనసుద్ధి గవేసితబ్బా, న ఇతరథా, తత్థ చ తస్స వచనక్కమేన పుచ్ఛిత్వా చ యుత్తిఆదీహి చ సక్కా విఞ్ఞాతుం. ఇధాపి హి సిక్ఖాపదే ‘‘చీవరచేతాపన్నం ఆభత’’న్తి దూతవచనేనేవ చీవరం కిణిత్వా దాతుం పేసితభావో విఞ్ఞాయతి. యది హి సబ్బథా ఆగమనసుద్ధి న విఞ్ఞాయతి, పటిక్ఖేపో ఏవ కత్తబ్బోతి.

పాళియఞ్చ ‘‘చీవరఞ్చ ఖో మయం పటిగ్గణ్హామా’’తిఆది దూతవచనస్స అకప్పియత్తేపి ఆగమనసుద్ధియా సతి పటిపజ్జనవిధిదస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘ఏసో ఖో…పే… న వత్తబ్బో ‘తస్స దేహీ’’’తిఆది అకప్పియవత్థుసాదియనపరిమోచనత్థం వుత్తం. ‘‘సఞ్ఞత్తో’’తిఆది ‘‘ఏవం దూతేన పున వుత్తే ఏవ చోదేతుం వట్టతి, న ఇతరథా’’తి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘న వత్తబ్బో ‘దేహి మే చీవరం…పే… చేతాపేహి మే చీవర’’’న్తి ఇదం దూతేనాభతరూపియం పటిగ్గహేతుం అత్తనా నిద్దిట్ఠకప్పియకారకత్తావ ‘‘దేహి మే చీవరం…పే… చేతాపేహి మే చీవర’’న్తి వదన్తో రూపియస్స పకతత్తా తేన రూపియేన పరివత్తేత్వా ‘‘దేహి చేతాపేహీ’’తి రూపియసంవోహారం సమాపజ్జన్తో నామ హోతీతి తం దోసం దూరతో పరివజ్జేతుం వుత్తం రూపియపటిగ్గహణేన సఙ్ఘమజ్ఝే నిస్సట్ఠరూపియే వియ. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘న వత్తబ్బో ఇమం వా ఇమం వా ఆహరా’’తి. తస్మా న ఇదం విఞ్ఞత్తిదోసం పరివజ్జేతుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం, ‘‘అత్థో మే, ఆవుసో, చీవరేనా’’తిపి అవత్తబ్బతాపసఙ్గతో, తేనేవ దూతనిద్దిట్ఠేసు రూపియసంవోహారసఙ్కాభావతో అఞ్ఞం కప్పియకారకం ఠపేత్వాపి ఆహరాపేతబ్బన్తి వుత్తం. తత్థాపి ‘‘దూతేన ఠపితరూపియేన చేతాపేత్వా చీవరం ఆహరాపేహీ’’తి అవత్వా కేవలం ‘‘చీవరం ఆహరాపేహీ’’తి ఏవం ఆహరాపేతబ్బన్తి అధిప్పాయో గహేతబ్బో. ఠానం భఞ్జతీతి ఏత్థ ఠానన్తి ఠితియా చ కారణస్స చ నామం, తస్మా ఆసనే నిసీదనేన ఠానమ్పి కుప్పతి, ఆగతకారణమ్పి తేసం న విఞ్ఞాయతి. ఠితం పన అకోపేత్వా ఆమిసపటిగ్గహణాదీసు ఆగతకారణమేవ భఞ్జతి, న ఠానం. తేనాహ ‘‘ఆగతకారణం భఞ్జతీ’’తి. కేచి పన ‘‘ఆమిసపటిగ్గహణాదినా ఠానమ్పి భఞ్జతీ’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయ న సమేతి.

యతస్స చీవరచేతాపన్నన్తిఆది యేన అత్తనా వేయ్యావచ్చకరో నిద్దిట్ఠో, చీవరఞ్చ అనిప్ఫాదితం, తస్స కత్తబ్బవిధిదస్సనం. ఏవం భిక్ఖునా వత్థుసామికానం వుత్తే తే చోదేత్వా దేన్తి, వట్టతి ‘‘సామికా చోదేత్వా దేన్తీ’’తి అనాపత్తియం వుత్తత్తా. తేన చ యో సయం అచోదేత్వా ఉపాసకాదీహి పరియాయేన వత్వా చోదాపేతి, తేసు సత్తక్ఖత్తుమ్పి చోదేత్వా చీవరం దాపేన్తేసు తస్స అనాపత్తి సిద్ధా హోతి సిక్ఖాపదస్స అనాణత్తికత్తా.

కేనచి అనిద్దిట్ఠో అత్తనో ముఖేనేవ బ్యావటభావం వేయ్యావచ్చకరత్తం పత్తో ముఖవేవటికో. ‘‘అవిచారేతుకామతాయా’’తి ఇమినా విజ్జమానమ్పి దాతుం అనిచ్ఛన్తా అరియాపి వఞ్చనాధిప్పాయం వినా వోహారతో నత్థీతి వదన్తీతి దస్సేతి. భేసజ్జక్ఖన్ధకే మేణ్డకసేట్ఠివత్థుమ్హి (మహావ. ౨౯౯) వుత్తం ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే’’తిఆదివచనమేవ (మహావ. ౨౯౯) మేణ్డకసిక్ఖాపదం నామ. కప్పియకారకానం హత్థేతి దూతేన నిద్దిట్ఠకప్పియకారకే సన్ధాయ వుత్తం, న పన భిక్ఖునా నిద్దిట్ఠే, అనిద్దిట్ఠే వాతి. తేనాహ ‘‘ఏత్థ చ చోదనాయ పమాణం నత్థీ’’తిఆది.

సయం ఆహరిత్వా దదన్తేసూతి సమ్బన్ధో. ‘‘పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయా’’తి ఇమినా చీవరత్థాయేవ న హోతీతి దస్సేతి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా వత్థుసామినా నిద్దిట్ఠకప్పియకారకభేదేసుపి పిణ్డపాతాదీనమ్పి అత్థాయ దిన్నే చ ఠానచోదనాది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ కాతబ్బన్తి దస్సేతి.

‘‘సఙ్ఘం వా…పే… అనామసిత్వా’’తి వుత్తత్తా ‘‘సఙ్ఘస్స విహారత్థాయ దేమా’’తిఆదినా ఆమసిత్వా వదన్తేసు పటిక్ఖిపితబ్బమేవ. ‘‘సఙ్ఘో సమ్పటిచ్ఛతీ’’తి ఇదం ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, గణాదీసుపి సఙ్ఘస్సత్థాయ సమ్పటిచ్ఛన్తేసుపి పటిగ్గహణేపి పరిభోగేపి దుక్కటమేవ. సారత్థదీపనియం ‘‘పటిగ్గహణే పాచిత్తియ’’న్తి (సారత్థ. టీ. ౨.౫౩౭-౫౩౯) వుత్తం, తం న యుత్తం సఙ్ఘచేతియాదీనం అత్థాయ దుక్కటస్స వుత్తత్తా. చోదేతీతి తస్స దోసాభావం ఞత్వాపి కోధేన వా లోభేన వా భణ్డదేయ్యన్తి చోదేతి. సో ఏవ హి ముసావాదాదిపచ్చయా పాచిత్తియదుక్కటాదిఆపత్తీహి సాపత్తికో హోతి, గీవాతిసఞ్ఞాయ పన వత్వా నిద్దోసభావం ఞత్వా విరమన్తస్స నత్థి ఆపత్తి.

తళాకం ఖేత్తే పవిట్ఠత్తా ‘‘న సమ్పటిచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తం. చత్తారో పచ్చయే సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూతి దేతి, వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చతుపచ్చయపరిభోగత్థాయ తళాకం దమ్మీ’’తి వా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో చత్తారో పచ్చయే పరిభుఞ్జితుం తళాకం దమ్మీ’’తి వా ‘‘ఇతో తళాకతో ఉప్పన్నే చత్తారో పచ్చయే దమ్మీ’’తి వా వత్తుమ్పి వట్టతి, ఇదఞ్చ సఙ్ఘస్స పరిభోగత్థాయ దియ్యమానఞ్ఞేవ సన్ధాయ వుత్తం, పుగ్గలస్స పన ఏవమ్పి దిన్నం తళాకఖేత్తాది న వట్టతి. సుద్ధచిత్తస్స పన ఉదకపరిభోగత్థం కూపపోక్ఖరణీఆదయో వట్టన్తి. ‘‘సఙ్ఘస్స తళాకం అత్థి, తం కథ’’న్తి హి ఆదినా సబ్బత్థ సఙ్ఘవసేనేవ వుత్తం. హత్థేతి వసే.

‘‘ఠపేథాతి వుత్తే’’తి ఇదం సామీచివసేన వుత్తం, అవుత్తేపి ఠపేన్తస్స దోసో నత్థి. తేనాహ ‘‘ఉదకం వారేతుం లబ్భతీ’’తి. సస్సకాలేపి తాసేత్వా ముఞ్చితుం వట్టతి, అముఞ్చతో పన భణ్డదేయ్యం. పున దేతీతి అచ్ఛిన్దిత్వా పున దేతి, ఏవమ్పి వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ఇమినా ‘‘యేన కేనచి ఇస్సరేన ‘పరిచ్చత్తమిదం భిక్ఖూహి, అస్సామిక’న్తిసఞ్ఞాయ అత్తనా గహేత్వా దిన్నం వట్టతీ’’తి దస్సేతి. కప్పియవోహారేపి వినిచ్ఛయం వక్ఖామాతి పాఠసేసో.

ఉదకవసేనాతి ఉదకపరిభోగత్థం. ‘‘సుద్ధచిత్తాన’’న్తి ఇదం సహత్థేన చ అకప్పియవోహారేన చ కరోన్తే సన్ధాయ వుత్తం. సస్ససమ్పాదనత్థన్తి ఏవం అసుద్ధచిత్తానమ్పి పన సయం అకత్వా కప్పియవోహారేన ఆణాపేతుం వట్టతి ఏవ. ‘‘కప్పియకారకం ఠపేతుం న వట్టతీ’’తి ఇదం సహత్థాదినా కతతళాకత్తా ‘‘అసారుప్ప’’న్తి వుత్తం, ఠపేన్తస్స, పన తం పచ్చయం పరిభుఞ్జన్తస్సపి వా సఙ్ఘస్స ఆపత్తి న విఞ్ఞాయతి, అట్ఠకథాపమాణేన వా ఏత్థ ఆపత్తి గహేతబ్బా. లజ్జిభిక్ఖునాతి లజ్జినాపి, పగేవ అలజ్జినా మత్తికుద్ధరణాదీసు కారాపితేసూతి అధిప్పాయో. నవసస్సేతి అకతపుబ్బే కేదారే. ‘‘కహాపణే’’తి ఇమినా ధఞ్ఞుట్ఠాపనే తస్సేవ అకప్పియన్తి దస్సేతి, ధఞ్ఞుట్ఠాపనే చస్స పయోగేపి దుక్కటమేవ, న కహాపణుట్ఠాపనే వియ.

‘‘కసథ వపథా’’తి వచనే సబ్బేసమ్పి అకప్పియం సియాతి ఆహ ‘‘అవత్వా’’తి. ఏత్తకో నామ భాగోతి ఏత్థ ఏత్తకో కహాపణోతి ఇదమ్పి సన్ధాయ వదతి. తథా వుత్తేపి హి తదా కహాపణానం అవిజ్జమానత్తా ఆయతిం ఉప్పన్నం అఞ్ఞేసం వట్టతి ఏవ. తేనాహ ‘‘తస్సేవ తం అకప్పియ’’న్తి. తస్స పన సబ్బపయోగేసు, పరిభోగేసుపి దుక్కటం. కేచి పన ‘‘ధఞ్ఞపరిభోగే ఏవ ఆపత్తి, న పుబ్బపయోగే’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం, యేన మిననరక్ఖణాదిపయోగేన పచ్ఛా ధఞ్ఞపరిభోగే ఆపత్తి హోతి, తస్స పయోగస్స కరణే అనాపత్తియా అయుత్తత్తా. పరియాయకథాయ పన సబ్బత్థ అనాపత్తి. తేనేవ ‘‘ఏత్తకేహి వీహీహి ఇదఞ్చిదఞ్చ ఆహరథా’’తి నియమవచనే అకప్పియం వుత్తం, కహాపణవిచారణేపి ఏసేవ నయో. వత్థు చ ఏవరూపం నామ సంవిజ్జతి, కప్పియకారకో నత్థీతి వత్తబ్బన్తిఆదివచనఞ్చేత్థ సాధకం.

వనం దమ్మి…పే… వట్టతీతి ఏత్థ నివాసట్ఠానత్తా పుగ్గలస్సాపి సుద్ధచిత్తేన గహేతుం వట్టతి. సీమం దేమాతి విహారసీమాదిసాధారణవచనేన వుత్తత్తా ‘‘వట్టతీ’’తి వుత్తం.

‘‘వేయ్యావచ్చకర’’న్తిఆదినా వుత్తేపి పుగ్గలస్సపి దాసం గహేతుం వట్టతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆరామిక’’న్తి (పారా. ౬౧౯; మహావ. ౨౭౦) విసేసేత్వా అనుఞ్ఞాతత్తా, తఞ్చ ఖో పిలిన్దవచ్ఛేన గహితపరిభుత్తక్కమేన, న గహట్ఠానం దాసపరిభోగక్కమేన. ఖేత్తాదయో పన సబ్బే సఙ్ఘస్సేవ వట్టన్తి పాళియం పుగ్గలికవసేన గహేతుం అననుఞ్ఞాతత్తాతి దట్ఠబ్బం. విహారస్స దేమాతి సఙ్ఘికవిహారం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘ఖేత్తవత్థుపటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) సుత్తన్తేసు ఆగతపటిక్ఖేపో భగవతా ఆపత్తియాపి హేతుభావేన కతోతి భగవతో అధిప్పాయం జానన్తేహి సఙ్గీతిమహాథేరేహి ఖేత్తపటిగ్గహణాదినిస్సితో అయం సబ్బోపి పాళిముత్తవినిచ్ఛయో వుత్తోతి గహేతబ్బో. కప్పియకారకస్స నిద్దిట్ఠభావో, దూతేన అప్పితతా, తతుత్తరి వాయామో, తేన పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని.

రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చీవరవగ్గో పఠమో.