సమథభేదవణ్ణనా

అధికరణపరియాయవారాదివణ్ణనా

౨౯౩-౪. లోభకారణా వివాదనతో ‘‘లోభో పుబ్బఙ్గమో’’తి వుత్తం. ఏవం సేసేసు. ఠానానీతిఆదీని కారణవేవచనాని. కారణఞ్హి తిట్ఠన్తి ఏత్థాతి ఠానం, వసన్తి ఏత్థాతి వత్థు, భవన్తి ఏత్థాతి భూమీతి వుచ్చతి. కే తిట్ఠన్తి వసన్తి భవన్తి చాతి? వివాదాధికరణాదయో. కుసలాకుసలాబ్యాకతచిత్తో హుత్వా వివదనతో ‘‘నవ హేతూ’’తి వుత్తం. కోధనో హోతి ఉపనాహీతిఆదీని ద్వాదస మూలాని. అక్కోసన్తేన హి చతూసు విపత్తీసు ఏకేన అనువదనతో ‘‘చతస్సో విపత్తియో ఠానానీ’’తి వుత్తం. చుద్దస మూలానీతి వివాదాధికరణే వుత్తా ద్వాదస, కాయో, వాచా చ.

౨౯౫-౬. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఠానానీతి ఏత్థ ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తస్స యా ఆపత్తి హోతి, తస్సా ఆపత్తియా పుబ్బే ఆపన్నా ఆపత్తి ఠానం హోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసలన్తి వచనతో నత్థి ఆపత్తాధికరణస్స కుసలహేతు, కుసలచిత్తం పన అఙ్గం హోతీ’’తి లిఖితం. చత్తారి కమ్మాని ఠానానీతి ఏత్థ ‘‘ఏవం కత్తబ్బన్తి ఠితపాళి కమ్మం నామ. ‘యథాఠితపాళివసేన కరోన్తానం కిరియా కిచ్చాధికరణం నామా’’’తి వుత్తం, ‘‘పాళిఅనుసారేన పటికాతబ్బలక్ఖణం వా కమ్మం. తథేవ కరణం కిచ్చాధికరణ’’న్తి చ. ఞత్తిఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మాని ఞత్తితో జాయన్తి, అపలోకనకమ్మం అపలోకనతో, ‘‘కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమథేన సమ్మతి సమ్పజ్జతీతి అత్థో’’తి లిఖితం. సియున్తి హోన్తి. కథఞ్చ సియాతి కథం హోతి. వివాదాధికరణస్స ద్వేతి తే ద్వే ఠపేత్వా అఞ్ఞేహి న సమ్మతి.

౨౯౭. సాధారణాతి తం సమేతబ్బా.

౨౯౮. తబ్భాగియాతి తంకోట్ఠాసా.

౨౯౯. ఏకాధికరణం సబ్బే సమథా సమగ్గా హుత్వా సమేతుం భబ్బాతి పుచ్ఛన్తో ‘‘సమథా సమథస్స సాధారణా’’తి ఆహ. సమథా సమథస్సా సియా సాధారణా సియా అసాధారణా.

౩౦౦. సమథా సమథస్స తబ్భాగియవారేపి ఏసేవ నయో.

౩౦౧. ఇమే సమథా సమథా, న సమ్ముఖావినయోతి అత్థో.

౩౦౨. ‘‘సమథా వినయో’’తిపి వుచ్చతి, తస్మా వినయో సమ్ముఖావినయోతి వినయవారో ఉద్ధటో సియా. న సమ్ముఖావినయోతి సమ్ముఖావినయం ఠపేత్వా సతివినయాదయో సేససమథా.

౩౦౩. సఙ్ఘస్స సమ్ముఖా పటిఞ్ఞాతే తం పటిజాననం సఙ్ఘస్స సమ్ముఖతా నామ హోతీతి ‘‘తస్స పటిజాననచిత్తం సన్ధాయ ‘సమ్ముఖావినయో కుసలో’తిఆది వుత్త’’న్తి వదన్తి. నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలోతి ‘‘ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాహి తివఙ్గికో సమ్ముఖావినయో ఏతేహి వినా నత్థి. తత్థ కుసలచిత్తేహి కరణకాలే కుసలో, అరహన్తానం కరణకాలే అబ్యాకతో, ఏతేసం అకుసలపటిపక్ఖత్తా అకుసలస్స సమ్భవో నత్థి, తస్మా ‘నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలో’తి వుత్త’’న్తి లిఖితం. ‘‘యేభుయ్యసికా అధమ్మవాదీహి వూపసమనకాలే సలాకగ్గాహాపకే ధమ్మవాదిమ్హి కుసలా, ధమ్మవాదీనమ్పి అధమ్మవాదిమ్హి సలాకగ్గాహాపకే జాతే అకుసలా, సబ్బత్థ అరహతో వసేనేవ అబ్యాకతతా, అనరహతో సఞ్చిచ్చ సతివినయదానే సతివినయో అకుసలో, అమూళ్హవినయో అనుమ్మత్తకస్స దానే, పటిఞ్ఞాతకరణం మూళ్హస్స అజాననతో పటిఞ్ఞాయకరణే, తస్సపాపియసికా సుద్ధస్స కరణే, తిణవత్థారకం మహాకలహే, సఞ్చిచ్చ కరణే చ అకుసల’’న్తి లిఖితం.

యత్థవారపుచ్ఛావారవణ్ణనా

౩౦౪. లబ్భతీతి పుచ్ఛా.

సమథవారవిస్సజ్జనావారవణ్ణనా

౩౦౫. యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చాతిఆది తస్సా విస్సజ్జనం. యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ అధికరణం వూపసమ్మతి, తస్మిం సమయే యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏవం సబ్బత్థ సమ్బన్ధో. యత్థ పటిఞ్ఞాతకరణం లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏత్థ ఏకం వా ద్వే వా బహూ వా ఆపత్తియో ఆపన్నో భిక్ఖు ‘‘ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘ఆమా’’తి ఆపత్తిం పటిజానాతి, ద్వేపి లబ్భన్తి. తత్థ సఙ్ఘసమ్ముఖతా ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాతి ఏవం వుత్తసమ్ముఖావినయే సఙ్ఘస్స పురతో పటిఞ్ఞాతం కతం చే, సఙ్ఘసమ్ముఖతా. తత్థేవ దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. అవివదన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిజానన్తి చే, పుగ్గలసమ్ముఖతా. తస్సేవ సన్తికే దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. ఏకస్సేవ వా ఏకస్స సన్తికే ఆపత్తిదేసనకాలే ‘‘పస్ససి, పస్సామీ’’తి వుత్తే తత్థ ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాసఞ్ఞితో సమ్ముఖావినయో చ పటిఞ్ఞాతకరణఞ్చ లద్ధం హోతి.

సంసట్ఠవారాదివణ్ణనా

౩౦౬. అధికరణానం వూపసమోవ సమథో నామ, సో అధికరణం వినా నత్థి, తస్మా న చ లబ్భా వినిభుజ్జిత్వా నానాకరణం కాతుం.

౩౦౯-౩౧౦. సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతి ఏత్థ సమ్మన్తీతి సమ్పజ్జన్తి. అధికరణా వా పన సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తీతి అత్థో, తస్మా ‘‘యేభుయ్యసికా సమ్ముఖావినయేన సమ్మతీ’’తి ఇమాయ సమ్ముఖావినయేన సద్ధిం సమ్పజ్జతి, న సతివినయాదీహి తేసం తస్సా అనుపకారత్తాతి అత్థో. సమథా అధికరణేహి సమ్మన్తీతి ఏత్థ సమథా అభావం గచ్ఛన్తీతి అత్థో.

౩౧౧. ‘‘సమ్ముఖావినయో వివాదాధికరణేన న సమ్మతీ’’తి పాఠో. యేభుయ్యసికాయ సమానభావతో చ అవసానే ‘‘సమ్ముఖావినయో న కేనచి సమ్మతీ’’తి (పరి. ౩౧౩) వుత్తత్తా చ సమ్ముఖావినయో సయం సమథేన వా అధికరణేన వా సమేతబ్బో న హోతీతి కత్వా వుత్తో. సతివినయో కిచ్చాధికరణేన సమ్మతి. అమూళ్హవినయతస్సపాపియసికతిణవత్థారకాపి కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తి.

౩౧౩. వివాదాధికరణం కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే…పే… పఠమం సలాకం నిక్ఖిపామీ’’తి ఏవం వివాదాధికరణం కిచ్చాధికరణేన సమ్మతి. అనువాదాధికరణఆపత్తాధికరణాపి కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తి. ‘‘‘అకతం కమ్మం దుక్కటం కమ్మ’న్తి ఏవం కిచ్చాధికరణమ్పి కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి ఏవం పాఠో వేదితబ్బో’’తి లిఖితం. అఞ్ఞతరస్మిం పన గణ్ఠిపదే ‘‘‘సమథా అధికరణేహి సమ్మన్తీ’తి ఏత్థ యస్మా సబ్బే సమథా కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తి, తస్మా ‘సమథా కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తీ’తి పాఠో గహేతబ్బో’’తి వుత్తం.

౩౧౪. వివాదాధికరణం కతమం అధికరణం సముట్ఠాపేతీతి ‘‘నాయం ధమ్మో’’తి వుత్తమత్తేన కిఞ్చి అధికరణం న సముట్ఠాపేతి.

౩౧౮-౯. ‘‘కతమాధికరణపరియాపన్న’’న్తి పాఠో. వివాదాధికరణం వివాదాధికరణం భజతీతి పఠముప్పన్నవివాదం పచ్ఛా ఉప్పన్నో భజతి. వివాదాధికరణం ద్వే సమథే భజతీతి ‘‘ఇమం వూపసమేతుం సమత్థా తుమ్హే’’తి వదన్తం వియ భజతి ‘‘మయం తం వూపసమేస్సామా’’తి వదన్తేహి వియ ద్వీహి సమథేహి సఙ్గహితం.

సమథభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.