పరివారవణ్ణనా
సోళసమహావారవణ్ణనా
పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనా
౧-౨. సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనసఙ్ఖాతస్స ధమ్మక్ఖన్ధసరీరస్స సాసనేతి అత్థో. పరివారోతి సఙ్గహం యో సమారుళ్హో, తస్స పరివారస్స. వినయభూతా పఞ్ఞత్తి వినయపఞ్ఞత్తి. ‘‘పఞ్ఞత్తికాలం జానతా’’తి దుకనయవసేన వత్వా పున సుత్తన్తనయేన వత్తుం ‘‘అపిచ పుబ్బేనివాసాదీహీ’’తి వుత్తం. తత్థ పస్సనం నామ దస్సనత్తా దిబ్బచక్ఖునా యోజితం పటివేధఞాణదస్సనం. దేసనాపఞ్ఞాయ పస్సతాతి ఆసయానుసయాదికే. పుచ్ఛాయాతి సత్తమీ. పునపి ఏత్థాతి పుచ్ఛావిస్సజ్జనే. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి నత్థికదిట్ఠి అన్తగ్గాహికదిట్ఠి. ‘‘ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానీ’’తి వచనతో ఇమాని ఛ సిక్ఖాపదాని ఠపేత్వా సేసా ఆచారవిపత్తి నామాతి వేదితబ్బం. కాయేన పన ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి ఏత్థ ‘‘పుబ్బభాగే సేవనచిత్తమఙ్గం కత్వా కాయద్వారసఙ్ఖాతం విఞ్ఞత్తిం జనయిత్వా పవత్తచిత్తుప్పాదసఙ్ఖాతం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, కిఞ్చాపి చిత్తేన సముట్ఠాపితా విఞ్ఞత్తి, తథాపి చిత్తేన అధిప్పేతస్స అత్థస్స విఞ్ఞత్తియా సాధితత్తా ‘కాయద్వారేన ఆపజ్జతీ’తి వుత్త’’న్తి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం, న భణ్డనాదిత్తయవూపసమం. ఆపాణకోటికన్తి జీవితపరియన్తం కత్వా. పోరాణకేహి మహాథేరేహీతి సీహళదీపే మహాథేరేహి పోత్థకం ఆరోపితకాలే ఠపితాతి అత్థో. ‘‘చతుత్థసఙ్గీతిసదిసా పోత్థకారుళ్హసఙ్గీతి అహోసీ’’తి వుత్తం.
మహావిభఙ్గే పఞ్ఞత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
కతాపత్తివారాదివణ్ణనా
౧౬౬. కతాపత్తివారే ‘‘సఙ్ఘికం మఞ్చం వా’’తిఆది అజ్ఝోకాసత్తా విహారబ్భన్తరేపి ఆపజ్జనతో లేడ్డుపాతాతిక్కమవసేన వుత్తం. దుతియే సేయ్యం సన్థరిత్వాతి అబ్భన్తరే సన్థరితభావతో విహారతో బహిగమనేపి తందివసానాగమే ఆపజ్జనతో ‘‘పరిక్ఖేపం అతిక్కామేతీ’’తి వుత్తం.
౧౭౧. సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేన్తో చతస్సో ఆపత్తియోతి ఏత్థ కిఞ్చాపి తస్మిం సిక్ఖాపదే తిరచ్ఛానగతపాణోవ అధిప్పేతో, అథ ఖో పాణోతి వోహారసామఞ్ఞతో అత్థుద్ధారవసేన ‘‘చతస్సో’’తి వుత్తం. ఏస నయో అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఠానేసు.
౧౭౩. వికాలే గామప్పవేసనే ‘‘పఠమం పాదం పరిక్ఖేపం అతిక్కామేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’తి వుత్తత్తా ఉపచారే నాపజ్జతి, పరిక్ఖేపం అతిక్కమిత్వావ ఆపజ్జతీతి సిద్ధమేవా’’తి వదన్తి.
౧౯౩. పచ్చయవారే పురిమవారతో విసేసో అత్థియేవ, ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తో కతి ఆపత్తియో ఆపజ్జతీ’’తి వుత్తే జతుమట్ఠకస్సోకాసో న జాతో, ఇధ పన ‘‘మేథునం ధమ్మం పటిసేవనపచ్చయా’’తి వుత్తే పుగ్గలనిద్దేసాభావా జతుమట్ఠకఞ్చ పవిట్ఠం, ఏవం విసేసో అత్థి. తథా ఏవరూపేసు ఠానేసు.
మహావిభఙ్గే చ భిక్ఖునివిభఙ్గే సోళసమహావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
సముట్ఠానసీసవణ్ణనా
౨౫౭. అనత్తాతి అత్తవిరహితా ‘‘అలవణభోజన’’న్తిఆదీసు వియ. కరుణాసీతలభావేన చన్దసదిసో. కిలేసతిమిరప్పహానతో ఆదిచ్చో. యస్మా తే దేసయన్తి, తస్మా అఙ్గీరసోపి. పిటకే తీణి దేసయి తేసం అఞ్ఞతరత్తాతి అత్థో. వినయో యది తిట్ఠతి, ఏవం పటిపత్తిసద్ధమ్మాది నీయతి పవత్తతీతి అత్థో. అయం పన కథం తిట్ఠతీతి? ఆహ ‘‘ఉభతో చా’’తిఆది. పరివారేన గన్థితా తిట్ఠన్తీతి అత్థో. తస్సేవ పరివారస్స సుత్తే. నియతసముట్ఠానం కతం, వుత్తన్తి అధిప్పాయో. అసమ్భిన్నసముట్ఠానాని అసఙ్కరసముట్ఠానాని, అఞ్ఞేహి అసదిససముట్ఠానానీతి అత్థో. యస్మా పరివారే సతి వినయో తిట్ఠతి, వినయే సతి సద్ధమ్మో తిట్ఠతి, యస్మా సముట్ఠానాని చ సుత్తే దిస్సన్తి, తస్మా సిక్ఖేతి అత్థో. ‘‘ధమ్మకామో సుపేసలో’’తి పరివారే గారవజననత్థం వుత్తం. తత్థాతి ‘‘దిస్సన్తీ’’తి తత్థ. ‘‘ఏకేన సముట్ఠానేన సముట్ఠాతీతి పఠమపారాజికం ఏకేన సముట్ఠానేన సముట్ఠాతీ’’తి వుత్తం. పాళియఞ్హి నిద్దిట్ఠసముట్ఠానఞ్చ దిస్సతి. ‘‘తస్సేవ పరివారస్స, సముట్ఠానం నియతో కత’’న్తి వుత్తం పురిమనయేతి అత్థో. యథాఞాయన్తి యథాభూతం. ‘‘సఞ్చరిత్తాభాసనఞ్చా’’తి పాఠో. ‘‘సఞ్చరిత్తానుభాసనఞ్చా’’తిపి అత్థి. నయవజ్జేహి వినయవజ్జేహీతి అత్థో.
పఠమపారాజికసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౫౮. నానుబన్ధే పవత్తినిన్తి ‘‘యా పన భిక్ఖునీ వుత్థాపితం పవత్తినిం ద్వే వస్సాని నానుబన్ధేయ్యా’’తి వుత్తసిక్ఖాపదఞ్చ. అయం పాఠో ఏకచ్చేసు పోత్థకేసు న దిస్సతి. ఛసత్తతి పఠమపారాజికసముట్ఠానా.
దుతియపారాజికసముట్ఠానవణ్ణనా
౨౫౯. ‘‘కుక్కుచ్చం చీవరం దత్వాతి కుక్కుచ్చుప్పాదనఞ్చ ధమ్మికానం కమ్మానం ఛన్దం దత్వా ఖీయనఞ్చ చీవరం దత్వా ఖీయనఞ్చా’’తి పాఠో. ‘‘దత్వా’’తి ఉప్పటిపాటియా వుత్తం, తస్మా ‘‘కుక్కుచ్చం ధమ్మికం దత్వాతి పాఠో సున్దరో’’తి వదన్తి, విచారేత్వా గహేతబ్బం.
౨౬౯. అకతన్తి అభినవం.
అన్తరపేయ్యాలం
కతిపుచ్ఛావారవణ్ణనా
౨౭౧. పటినిద్దేసన్తి పునప్పునం నిద్దిసనం. ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వినీతాని సంవరానీతి అత్థో. ఏతేహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి. ‘‘ఆరకా’’తి నివత్తిఅత్థేన వుత్తత్తా తం పున సరూపేన వత్తుకామో ‘‘భుసా వా’’తి ఆహ. ‘‘గేహం ధూమేన పుణ్ణం ఆధూమిత’’న్తిఆదీసు వియ రాగాదివేరం మణతి వినాసేతి. ఏతాయాతి విరతియా. వేల చలనే. నియ్యానం మగ్గం సినోతి బన్ధతీతి సేతు. ‘‘సేతుఘాతోతి వీతిక్కమపటిపక్ఖభూతా విరతి, తదత్థనిబ్బత్తికరచిత్తుప్పాదో వా’’తి వుత్తం. ‘‘ధమ్మస్సవనగ్గన్తి ధమ్మం సుణన్తానం సమూహ’’న్తి లిఖితం. సచే న గచ్ఛతి, విక్ఖిత్తో వా నిసీదతి. కాయప్పాగబ్భియం కాయదుచ్చరితం. ‘‘పమాదే’’తి వత్వా తదత్థం దస్సేతుం ‘‘సతివిప్పవాసే’’తి వుత్తం.
౨౭౨-౩. సపరసన్తానే వాతి ససన్తానే వా పరసన్తానే వా. తథా వివదన్తా పనాతి భేదకరవత్థూని నిస్సాయ వివదన్తా. ఉభయేహిపీతి థేరనవేహి. నన్తి మేత్తం కాయకమ్మం. యేసం పుగ్గలానం పియం కరోతి, తేసం మేత్తాకాయకమ్మసఙ్ఖాతో ధమ్మో. ఏత్తకన్తి ఆమిసవిభత్తిదస్సనం. అసుకస్స చాతి పుగ్గలవిభత్తిదస్సనం. ‘‘దుస్సీలస్స అదాతుమ్పి వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా ఏవ అలజ్జిపరిభోగో వారితో. సబ్బేసం దాతబ్బమేవాతి సన్నిట్ఠానేన అజానన్తేన విభాగం అకత్వా దాతబ్బభావం దీపేతీతి ఏకే. ‘‘సబ్బేసం దాతబ్బమేవా’’తి వుత్తం అట్ఠకథాసు. తత్థ ‘‘అలజ్జిఉక్ఖిత్తకానం పరిభోగసీసేన సహత్థా న దాతబ్బం, దాపేతబ్బన్తి అపరే’’తి వుత్తం. విచినిత్వా దానం విచేయ్య దానం. యస్మా అయం విసేసో కాతబ్బోయేవాతి అయం కరోతి, తస్మా పుగ్గలవిభాగో న కతోతి సమ్బన్ధో. పకతివణ్ణేన విసభాగవణ్ణేన. ‘‘ఇదం నామ ఆపన్నో’’తి పరేహి అపరామసితబ్బతో అపరామట్ఠాని. అనులోమేహి గహితసఙ్ఖారారమ్మణేహి నిబ్బానారమ్మణం కత్వా నియ్యాతి.
ఛఆపత్తిసముట్ఠానవారాదివణ్ణనా
౨౭౬. ‘‘పఠమేన ఆపత్తిసముట్ఠానేన దుబ్భాసితం ఆపజ్జేయ్యాతి న హీతి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం వాచాచిత్తవసేనేవాపజ్జితబ్బతో.
౨౭౭. కుటిం కరోతీతి ఏత్థ సఞ్చరిత్తమవత్వా దుక్కటథుల్లచ్చయసఙ్ఘాదిసేసానం ఏకస్మిం వత్థుస్మిం పటిపాటియా ఉప్పత్తిదస్సనత్థమిదం వుత్తం. న హి సఞ్చరిత్తే ఏవ ఆపజ్జతి. ‘‘ఇమినా పన నయేన సబ్బత్థ పటిపాటియా అగ్గహణే కారణం వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం.
౨౮౩. వివేకదస్సినాతి తదఙ్గవివేకాదిపఞ్చవిధవివేకదస్సినా.
౨౮౪. అత్తనో దుట్ఠుల్లన్తి సఙ్ఘాదిసేసం.
౨౮౮. వివాదాధికరణపచ్చయాతి అఞ్ఞేహి, అత్తనా వా పుబ్బభాగే ఆపన్నపచ్చయాతి అత్థో. ఓమసతీతి ‘‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో’’తి వివదన్తో ‘‘త్వం కిం జానాసీ’’తిఆదినా ఓమసతి. తీహి సమథేహి సమ్ముఖావినయపటిఞ్ఞాతకరణతిణవత్థారకేహి. ‘‘సమ్ముఖావినయఞ్చేత్థ సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బతో ‘సమ్ముఖావినయేన చేవ పటిఞ్ఞాతకరణేన చా’తిఆదినా ద్వీహిపి యోజితం. ఏస నయో సబ్బత్థా’’తి వుత్తం.
౨౯౧. ఠపేత్వా సత్త ఆపత్తియోతి ఏత్థ ‘‘కిఞ్చాపి అవసేసా నత్థి, తథాపి పటిపాటియా పాటవజననత్థం పుచ్ఛా కతా’’తి వుత్తం.
అన్తరపేయ్యాలం నిట్ఠితం.
సమథభేదవణ్ణనా
అధికరణపరియాయవారాదివణ్ణనా
౨౯౩-౪. లోభకారణా వివాదనతో ‘‘లోభో పుబ్బఙ్గమో’’తి వుత్తం. ఏవం సేసేసు. ఠానానీతిఆదీని కారణవేవచనాని. కారణఞ్హి తిట్ఠన్తి ఏత్థాతి ఠానం, వసన్తి ఏత్థాతి వత్థు, భవన్తి ఏత్థాతి భూమీతి వుచ్చతి. కే తిట్ఠన్తి వసన్తి భవన్తి చాతి? వివాదాధికరణాదయో. కుసలాకుసలాబ్యాకతచిత్తో హుత్వా వివదనతో ‘‘నవ హేతూ’’తి వుత్తం. కోధనో హోతి ఉపనాహీతిఆదీని ద్వాదస మూలాని. అక్కోసన్తేన హి చతూసు విపత్తీసు ఏకేన అనువదనతో ‘‘చతస్సో విపత్తియో ఠానానీ’’తి వుత్తం. చుద్దస మూలానీతి వివాదాధికరణే వుత్తా ద్వాదస, కాయో, వాచా చ.
౨౯౫-౬. సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఠానానీతి ఏత్థ ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పటిచ్ఛాదేన్తస్స యా ఆపత్తి హోతి, తస్సా ఆపత్తియా పుబ్బే ఆపన్నా ఆపత్తి ఠానం హోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసలన్తి వచనతో నత్థి ఆపత్తాధికరణస్స కుసలహేతు, కుసలచిత్తం పన అఙ్గం హోతీ’’తి లిఖితం. చత్తారి కమ్మాని ఠానానీతి ఏత్థ ‘‘ఏవం కత్తబ్బన్తి ఠితపాళి కమ్మం నామ. ‘యథాఠితపాళివసేన కరోన్తానం కిరియా కిచ్చాధికరణం నామా’’’తి వుత్తం, ‘‘పాళిఅనుసారేన పటికాతబ్బలక్ఖణం వా కమ్మం. తథేవ కరణం కిచ్చాధికరణ’’న్తి చ. ఞత్తిఞత్తిదుతియఞత్తిచతుత్థకమ్మాని ఞత్తితో జాయన్తి, అపలోకనకమ్మం అపలోకనతో, ‘‘కిచ్చాధికరణం ఏకేన సమథేన సమ్మతి సమ్పజ్జతీతి అత్థో’’తి లిఖితం. సియున్తి హోన్తి. కథఞ్చ సియాతి కథం హోతి. వివాదాధికరణస్స ద్వేతి తే ద్వే ఠపేత్వా అఞ్ఞేహి న సమ్మతి.
౨౯౭. సాధారణాతి తం సమేతబ్బా.
౨౯౮. తబ్భాగియాతి తంకోట్ఠాసా.
౨౯౯. ఏకాధికరణం సబ్బే సమథా సమగ్గా హుత్వా సమేతుం భబ్బాతి పుచ్ఛన్తో ‘‘సమథా సమథస్స సాధారణా’’తి ఆహ. సమథా సమథస్సా సియా సాధారణా సియా అసాధారణా.
౩౦౦. సమథా సమథస్స తబ్భాగియవారేపి ఏసేవ నయో.
౩౦౧. ఇమే సమథా సమథా, న సమ్ముఖావినయోతి అత్థో.
౩౦౨. ‘‘సమథా వినయో’’తిపి వుచ్చతి, తస్మా వినయో సమ్ముఖావినయోతి వినయవారో ఉద్ధటో సియా. న సమ్ముఖావినయోతి సమ్ముఖావినయం ఠపేత్వా సతివినయాదయో సేససమథా.
౩౦౩. సఙ్ఘస్స సమ్ముఖా పటిఞ్ఞాతే తం పటిజాననం సఙ్ఘస్స సమ్ముఖతా నామ హోతీతి ‘‘తస్స పటిజాననచిత్తం సన్ధాయ ‘సమ్ముఖావినయో కుసలో’తిఆది వుత్త’’న్తి వదన్తి. నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలోతి ‘‘ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాహి తివఙ్గికో సమ్ముఖావినయో ఏతేహి వినా నత్థి. తత్థ కుసలచిత్తేహి కరణకాలే కుసలో, అరహన్తానం కరణకాలే అబ్యాకతో, ఏతేసం అకుసలపటిపక్ఖత్తా అకుసలస్స సమ్భవో నత్థి, తస్మా ‘నత్థి సమ్ముఖావినయో అకుసలో’తి వుత్త’’న్తి లిఖితం. ‘‘యేభుయ్యసికా అధమ్మవాదీహి వూపసమనకాలే సలాకగ్గాహాపకే ధమ్మవాదిమ్హి కుసలా, ధమ్మవాదీనమ్పి అధమ్మవాదిమ్హి సలాకగ్గాహాపకే జాతే అకుసలా, సబ్బత్థ అరహతో వసేనేవ అబ్యాకతతా, అనరహతో సఞ్చిచ్చ సతివినయదానే సతివినయో అకుసలో, అమూళ్హవినయో అనుమ్మత్తకస్స దానే, పటిఞ్ఞాతకరణం మూళ్హస్స అజాననతో పటిఞ్ఞాయకరణే, తస్సపాపియసికా సుద్ధస్స కరణే, తిణవత్థారకం మహాకలహే, సఞ్చిచ్చ కరణే చ అకుసల’’న్తి లిఖితం.
యత్థవారపుచ్ఛావారవణ్ణనా
౩౦౪. లబ్భతీతి పుచ్ఛా.
సమథవారవిస్సజ్జనావారవణ్ణనా
౩౦౫. యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చాతిఆది తస్సా విస్సజ్జనం. యస్మిం సమయే సమ్ముఖావినయేన చ యేభుయ్యసికాయ చ అధికరణం వూపసమ్మతి, తస్మిం సమయే యత్థ యేభుయ్యసికా లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏవం సబ్బత్థ సమ్బన్ధో. యత్థ పటిఞ్ఞాతకరణం లబ్భతి, తత్థ సమ్ముఖావినయో లబ్భతీతి ఏత్థ ఏకం వా ద్వే వా బహూ వా ఆపత్తియో ఆపన్నో భిక్ఖు ‘‘ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘ఆమా’’తి ఆపత్తిం పటిజానాతి, ద్వేపి లబ్భన్తి. తత్థ సఙ్ఘసమ్ముఖతా ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాతి ఏవం వుత్తసమ్ముఖావినయే సఙ్ఘస్స పురతో పటిఞ్ఞాతం కతం చే, సఙ్ఘసమ్ముఖతా. తత్థేవ దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. అవివదన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిజానన్తి చే, పుగ్గలసమ్ముఖతా. తస్సేవ సన్తికే దేసితం చే, ధమ్మవినయసమ్ముఖతాయోపి లద్ధా హోన్తి. ఏకస్సేవ వా ఏకస్స సన్తికే ఆపత్తిదేసనకాలే ‘‘పస్ససి, పస్సామీ’’తి వుత్తే తత్థ ధమ్మవినయపుగ్గలసమ్ముఖతాసఞ్ఞితో సమ్ముఖావినయో చ పటిఞ్ఞాతకరణఞ్చ లద్ధం హోతి.
సంసట్ఠవారాదివణ్ణనా
౩౦౬. అధికరణానం వూపసమోవ సమథో నామ, సో అధికరణం వినా నత్థి, తస్మా న చ లబ్భా వినిభుజ్జిత్వా నానాకరణం కాతుం.
౩౦౯-౩౧౦. సమథా సమథేహి సమ్మన్తీతి ఏత్థ సమ్మన్తీతి సమ్పజ్జన్తి. అధికరణా వా పన సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తీతి అత్థో, తస్మా ‘‘యేభుయ్యసికా సమ్ముఖావినయేన సమ్మతీ’’తి ఇమాయ సమ్ముఖావినయేన సద్ధిం సమ్పజ్జతి, న సతివినయాదీహి తేసం తస్సా అనుపకారత్తాతి అత్థో. సమథా అధికరణేహి సమ్మన్తీతి ఏత్థ సమథా అభావం గచ్ఛన్తీతి అత్థో.
౩౧౧. ‘‘సమ్ముఖావినయో వివాదాధికరణేన న సమ్మతీ’’తి పాఠో. యేభుయ్యసికాయ సమానభావతో చ అవసానే ‘‘సమ్ముఖావినయో న కేనచి సమ్మతీ’’తి (పరి. ౩౧౩) వుత్తత్తా చ సమ్ముఖావినయో సయం సమథేన వా అధికరణేన వా సమేతబ్బో న హోతీతి కత్వా వుత్తో. సతివినయో కిచ్చాధికరణేన సమ్మతి. అమూళ్హవినయతస్సపాపియసికతిణవత్థారకాపి కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తి.
౩౧౩. వివాదాధికరణం కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే…పే… పఠమం సలాకం నిక్ఖిపామీ’’తి ఏవం వివాదాధికరణం కిచ్చాధికరణేన సమ్మతి. అనువాదాధికరణఆపత్తాధికరణాపి కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తి. ‘‘‘అకతం కమ్మం దుక్కటం కమ్మ’న్తి ఏవం కిచ్చాధికరణమ్పి కిచ్చాధికరణేన సమ్మతీతి ఏవం పాఠో వేదితబ్బో’’తి లిఖితం. అఞ్ఞతరస్మిం పన గణ్ఠిపదే ‘‘‘సమథా అధికరణేహి సమ్మన్తీ’తి ఏత్థ యస్మా సబ్బే సమథా కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తి, తస్మా ‘సమథా కిచ్చాధికరణేన సమ్మన్తీ’తి పాఠో గహేతబ్బో’’తి వుత్తం.
౩౧౪. వివాదాధికరణం కతమం అధికరణం సముట్ఠాపేతీతి ‘‘నాయం ధమ్మో’’తి వుత్తమత్తేన కిఞ్చి అధికరణం న సముట్ఠాపేతి.
౩౧౮-౯. ‘‘కతమాధికరణపరియాపన్న’’న్తి పాఠో. వివాదాధికరణం వివాదాధికరణం భజతీతి పఠముప్పన్నవివాదం పచ్ఛా ఉప్పన్నో భజతి. వివాదాధికరణం ద్వే సమథే భజతీతి ‘‘ఇమం వూపసమేతుం సమత్థా తుమ్హే’’తి వదన్తం వియ భజతి ‘‘మయం తం వూపసమేస్సామా’’తి వదన్తేహి వియ ద్వీహి సమథేహి సఙ్గహితం.
సమథభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధకపుచ్ఛావారవణ్ణనా
పుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా
౩౨౦. నిదానం నామ కాలఞ్చ నగరఞ్చ దేసో చ భగవా చ. వత్థుపుగ్గలాది నిద్దేసో. యాని తత్థ ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఊనవీసతివస్సో పుగ్గలో ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తిఆదినా నయేన ఉత్తమాని పదాని వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. సా సా తస్స తస్స పదస్స ఆపత్తీతి వుచ్చతీతి యా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఊనవీసతివస్సో పుగ్గలో ఉపసమ్పాదేతబ్బో’’తి పదేన పఞ్ఞత్తా ఆపత్తి, సా తస్స పదస్సాతి అధిప్పాయో. చమ్మసంయుత్తేతి చమ్మక్ఖన్ధకే.
ఏకుత్తరికనయవణ్ణనా
ఏకకవారవణ్ణనా
౩౨౧. ఏకుత్తరికనయే ఆపత్తి జానితబ్బాతి ఏత్థ ఆపత్తి నామ కిం పరమత్థసభావా, ఉదాహు న వత్తబ్బసభావాతి? న వత్తబ్బసభావా. వుత్తఞ్హి పరివారే ‘‘వత్థు జానితబ్బం, గోత్తం జానితబ్బం, నామం జానితబ్బం, ఆపత్తి జానితబ్బా’’తి ఏతేసం పదానం విభఙ్గే ‘‘మేథునధమ్మోతి వత్థు చ గోత్తఞ్చ. పారాజికన్తి నామఞ్చేవ ఆపత్తి చా’’తి. నామఞ్చ గోత్తఞ్చ ‘‘నామగోత్తం న జీరతీ’’తి (సం. ని. ౧.౭౬) వచనతో సమ్ముతిమత్తం, తస్మా ‘‘కుసలత్తికవినిముత్తా న వత్తబ్బధమ్మభూతా ఏకచ్చా సమ్ముతి ఏవా’’తి వుత్తం. యం పన వుత్తం సమథక్ఖన్ధకే ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకత’’న్తి (చూళవ. ౨౨౨), తం ‘‘వివాదాధికరణం సియా కుసలం, సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకత’’న్తి (చూళవ. ౨౨౦) ఏత్థ వియ పరియాయతో వుత్తం. అత్థతో హి వివాదో నామ ఏకచ్చో సమ్ముతివిసేసో. యో చిత్తసమఙ్గినో, సో ‘‘తం చిత్తపరియాయేన పన సియా కుసల’’న్తిఆది వోహారలద్ధో, తథా ఆపత్తాధికరణమ్పీతి దట్ఠబ్బం. తేనేవ వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జమానో హి అకుసలచిత్తో వా ఆపజ్జతి కుసలాబ్యాకతచిత్తో వా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా). అఞ్ఞథా సమథేహి అధికరణీయతా న సమ్భవతి. న హి సమథా కుసలాదిం అకుసలాదిం వా అధికిచ్చపవత్తన్తి, సమథవసేన వా కుసలాది సమ్మతి. న చ కుసలస్స వివాదస్స, అనువాదస్స వా కుసలాదిసమథేహి వూపసమేతబ్బతా ఆపజ్జతీతి తేసం అధికరణమత్తమేవ న సమ్భవేయ్య, తస్మా అధికరణానం, సమథానఞ్చ కుసలాదిభావో పరియాయదేసనాయ లబ్భతి, నో అఞ్ఞథా, తేనేవ సమ్ముఖావినయే వియ ఆపత్తాధికరణే తికం న పూరితం. సఞ్చిచ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జమానస్స యస్మా సఞ్చేతనా ఏకన్తతో అకుసలావ హోతి. ఇతరస్స సచిత్తకస్స వా అచిత్తకస్స వా తదాభావమత్తం ఉపాదాయ ‘‘అబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. యథా హి ‘‘తిక్ఖత్తుం చోదయమానో తం చీవరం అభినిప్ఫాదేయ్య, ఇచ్చేతం కుసల’’న్తిఆదీసు (పారా. ౫౩౮) న కుసలసద్దో సుఖవిపాకో, ‘‘సమ్పరాయికానం అకుసలానం ధమ్మానం పటిఘాతాయా’’తిఆదీసు (పరి. ౪౯౮) న అకుసలా వా హోతి. ఇతరస్స సచిత్తకస్స వా అచిత్తకస్స వా తదాభావమత్తం ఉపాదాయ ‘‘అబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. యథా హి ద్విక్ఖత్తుం చోదయమానో తం చీవరం అభినిప్ఫాదేయ్య, యం పనేత్థ ‘‘ఆపత్తాధికరణం అకుసల’’న్తి వుత్తం, తస్స వసేన తదకుసలతో సత్త వినీతవత్థూని వేదితబ్బాని, తతో చీవరన్తి సమ్భవతో అచీవరకా, అన్తరాపత్తికా చ. అనన్తరికలక్ఖణప్పత్తస్స వసేన నియతా చ నామాతి వేదితబ్బం. సమ్ముతినిద్దేసే గరుకలహుకనిద్దేసోపి సమ్భవతి. అఞ్ఞథా ‘‘అనన్తరాయికా పణ్ణత్తివజ్జా, అనవజ్జాపణ్ణత్తీ’’తి చ వుత్తా. కుటికారమహల్లకాపత్తి అన్తరాయికా లోకవజ్జసావజ్జపణ్ణత్తితో. సమ్పజానముసావాదో ఓమసవాదాదితో గరుకాది న సమ్భవేయ్య, తతో వా అయం లహుకాదీతి ఇదం సబ్బం ఏకచ్చానం ఆచరియానం మతం, ‘‘సబ్బం అయుత్త’’న్తి వదన్తి. కస్మా? యస్మా ‘‘పారాజికన్తి నామఞ్చేవ ఆపత్తిచా’’తి వచనేన చే ఆపత్తి న వత్తబ్బధమ్మో సియా, వత్థు చ న వత్తబ్బధమ్మో సియా గోత్తేన సమానాధికరణభావేన వుత్తత్తా, తస్మా ‘‘మేథునధమ్మో’’తి పదం అజ్ఝాచారసఙ్ఖాతం వత్థుఞ్చ దీపేతి. అజ్ఝాచారవసేనేవ ఆపత్తియా లద్ధనామం అసాధారణనామత్తా ‘‘గోత్త’’న్తి చ వుచ్చతీతి అయం తత్థ అత్థో.
‘‘ఆపత్తాధికరణస్స కిం పుబ్బఙ్గమన్తి? లోభో పుబ్బఙ్గమో, దోసో, మోహో, అలోభో, అదోసో, అమోహో పుబ్బఙ్గమో’’తి ‘‘కతి హేతూతి? ఛ హేతూ తయో అకుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ’’తి చ వుత్తత్తా నిప్పరియాయేనేవ ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. సమథక్ఖన్ధకే పన సన్ధాయభాసితవసేన తథా ఏవ వుత్తం. తస్మా ఆపత్తాధికరణం సభావతో నిప్పరియాయేనేవ అకుసలా చత్తారో ఖన్ధా, రూపఅబ్యాకతా చ హోన్తి. ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి (చూళవ. ౨౨౨) వుత్తత్తా కుసలమేవ పటిక్ఖిత్తం, ఖీణాసవానం కిరియాబ్యాకతం నామ హోతీతి కుసలే పటిక్ఖిత్తే కిరియాబ్యాకతమ్పి పటిక్ఖిత్తమేవ హోతి. తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సబ్బథా అవావటం విపాకాబ్యాకతం పటిక్ఖిత్తమేవ హోతి. నిబ్బానాబ్యాకతే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఏకే, తం అయుత్తం ‘‘ఛ హేతుయో’’తి వుత్తత్తా. కిఞ్చాపి వుత్తం సామఞ్ఞేన, తథాపి విపాకహేతుయేవ తత్థ అధిప్పేతో, న కిరియాహేతు, తే హి కుసలసభావా చ, తస్మా రూపం, విపాకాబ్యాకతఞ్చాపత్తి. తత్థ అకుసలాపత్తితో వినీతవత్థూని. ఇతరస్సాపి ఆదితో ఛాదనా కుసలచిత్తతోతి వుత్తం హోతి. అన్తరాయికనియతసావజ్జపఞ్ఞత్తిభావోపి చస్సా వేవచనవసేన వేదితబ్బో పణ్ణత్తివజ్జాయ, సఞ్చిచ్చ ఆపన్నాయ చ, తస్మా ‘‘జీవితిన్ద్రియం సియా సారమ్మణం సియా అనారమ్మణ’’న్తి వచనం వియ ఏకన్తాకుసలం అనేకన్తాకుసలఞ్చ లోకవజ్జం, ఏకన్తాబ్యాకతం భూతారోచనం అనేకన్తాబ్యాకతఞ్చ సేసం పణ్ణత్తివజ్జం ఏకతో సమ్పిణ్డేత్వా ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియాబ్యాకత’’న్తి వుత్తం. సమథక్ఖన్ధకే పన పణ్ణత్తివజ్జమేవ సన్ధాయ తథా వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం, గణ్ఠిపదే చ ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకతం, నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’న్తి ఏత్థ సన్ధాయభాసితవసేన అత్థో వేదితబ్బో. యస్మిఞ్హి పథవిఖణనాదికే ఆపత్తాధికరణే అపకతఞ్ఞునో సన్ధాయ అప్పహరితకరణాదికాలే కుసలచిత్తం అఙ్గం హోతి, ఖణనాదిపయోగసఙ్ఖాతం రూపాబ్యాకతం ఆపత్తిసముట్ఠాపేన్తం హోతీతి అధిప్పాయో’’తి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అత్థాపత్తి కుసలచిత్తో ఆపజ్జతి, కుసలచిత్తో వుట్ఠాతీ’’తిఆది. తస్మిఞ్హి సతి న సక్కా వత్తుం ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి. యస్మా ఆపత్తిసముట్ఠాపకం చిత్తం సన్ధాయ వుత్తం న హోతి, తస్మా న యిదం అఙ్గప్పహోనకచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. యది తం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘సియా కుసల’’న్తి చ వత్తబ్బం భవేయ్య, న చ వుత్తం. తస్మా ఇదం పన సన్ధాయ వుత్తం – యం తావ ఆపత్తాధికరణం లోకవజ్జం, తం ఏకన్తతో అకుసలమేవ, తత్థ ‘‘సియా అకుసల’’న్తి వికప్పో నత్థి. యం పన పణ్ణత్తివజ్జం, తం యస్మా సఞ్చిచ్చ ‘‘ఇమం ఆపత్తిం వీతిక్కమామీ’’తి వీతిక్కమన్తస్సేవ అకుసలం హోతి, అసఞ్చిచ్చ పన కిఞ్చి అజానన్తస్స సహసేయ్యాదివసేన ఆపజ్జతో రూపవిపాకం అబ్యాకతం హోతి అనుట్ఠానతో. తస్మా తస్స పణ్ణత్తివజ్జస్స సఞ్చిచ్చాసఞ్చిచ్చవసేన ఇమం వికప్పభావం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం, సియా అబ్యాకతం, నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి.
సచే పన కోచి వినయే అపకతఞ్ఞూ ‘‘యం కుసలచిత్తో ఆపజ్జతి, ఇదం వుచ్చతి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వదేయ్య, తస్సేవంవాదినో అచిత్తకానం ఏళకలోమాదిసముట్ఠానానమ్పి కుసలచిత్తసమఙ్గికాలే తాసం ఆపత్తీనం కుసలచిత్తో ఆపజ్జేయ్య, న వా ఆపజ్జతి. కింకారణం? న చ తత్థ విజ్జమానమ్పి కుసలచిత్తం ఆపత్తియా అఙ్గం. అత్తభావో సభావో పకతీతి వుత్తం హోతి. కతరం పన తస్సా ఆపత్తియా తదా అఙ్గసభావోతి? వుచ్చతే – కాయవచీవిఞ్ఞత్తివసేన పన చలితస్స కాయస్స, పవత్తాయ వాచాయ చాతి ఏతేసం ద్విన్నం చలితప్పవత్తానం కాయవాచానం అఞ్ఞతరమేవ అఙ్గసభావో, తఞ్చ రూపక్ఖన్ధపరియాపన్నత్తా అబ్యాకతన్తి. కిం వుత్తం హోతి? కాయో, వాచా చ తదా ఆపత్తాధికరణన్తి వుత్తం హోతి. యా పనేత్థ అకుసలాపత్తిక్ఖణే కాయవాచాయో అబ్యాకతభావో, తా అబ్బోహారికా హోన్తి కాయవచీకమ్మకాలే మనోకమ్మం వియ. తదా హి కాయవాచాయో ఆపత్తికరాదిట్ఠానే తిట్ఠన్తి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఆపత్తికరా ధమ్మా జానితబ్బా. కతి మూలానీతి ఛ ఆపత్తిసముట్ఠానాని మూలానీ’’తిఆది. యదా పన కాయవాచాయో ఆపత్తియా అఙ్గమేవ హోన్తి, తదా ‘‘చిత్తం చిత్తాధిపతేయ్య’’న్తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧ కామావచరకుసలవణ్ణనా) వచనం వియ పుబ్బపయోగానం అపరపయోగస్స పచ్చయభావతో ఆపత్తికరాదిపఞ్ఞత్తిం న విజహన్తి. యథా తబ్భావేపి ‘‘ఆపత్తాధికరణస్స కతి వత్థూనీతి? సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా వత్థూని. కతి భూమియోతి? సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధా భూమియో’’తి వుత్తం. తథా తబ్భావేపి ఆపత్తికరా ‘‘ఆపత్తిసముట్ఠానా’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తీతి వేదితబ్బా. ఏత్తావతా ఆపత్తి నామ చత్తారో అకుసలక్ఖన్ధా సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమకాలే భూతారోచనం ఠపేత్వా సబ్బాపి అవిసేసతో, విసేసతో పన సబ్బాపి ఏకన్తాకుసలా అకుసలా, అనేకన్తాకుసలా పన గిరగ్గసమజ్జచిత్తాగారసఙ్ఘానిఇత్థాలఙ్కారగన్ధవణ్ణకవాసితపిఞ్ఞాకప్పభేదా, భిక్ఖునిఆదీనం ఉమ్మద్దనపరిమద్దనప్పభేదా చాతి దసప్పభేదా సకనామేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా వత్థుజాననసచిత్తకకాలే ఏవ అకుసలా, తదభావతో అచిత్తకకాలే వినా అనాపత్తాధికరణేన కమ్మట్ఠానాదిసీసేన కుసలచిత్తేన తం తం వత్థుం వీతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి కేవలం రూపఅబ్యాకతమేవ.
కేచి పనేత్థ ‘‘అప్పకాసే ఠానే కటిసుత్తకసఞ్ఞాయ సఙ్ఘాణిం, మత్తికాసఞ్ఞాయ గన్ధవణ్ణకాదిం వా ధారేన్తియాపి ఆపత్తి, తస్మా అచిత్తకాయేవా’’తి వణ్ణయన్తి. తే ‘‘సఙ్ఘాణియా అసఙ్ఘాణిసఞ్ఞాయ ధారేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి పాఠాభావం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపితబ్బా. సురాపానాపత్తి పన అచిత్తకాపి ఏకన్తాకుసలావ. తేనేవ ‘‘మజ్జే అమజ్జసఞ్ఞీ పివతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి (పాచి. ౩౨౮) వుత్తం. యస్మా పనేత్థ ఆబాధపచ్చయాపి న సక్కా వినా అకుసలేన సురాపానం పాతుం, తస్మా యథావుత్తేసు అనేకన్తాకుసలేసు వియ లోకవజ్జేసు ఇధ ‘‘సురాపానేసు అనాపత్తి ఆబాధపచ్చయా’’తి న వుత్తం. సూపసంపాకాది పన అమజ్జమేవ. తత్థ కుక్కుచ్చవినోదనత్థం ‘‘అనాపత్తీ’’తి వుత్తం ఉదకదన్తపోణే వియ. భూతారోచనాపత్తి రూపాబ్యాకతమేవ, అచిత్తకకాలే సహసేయ్యాది రూపవిపాకాబ్యాకతమేవ, తత్థ సుపినన్తో విజ్జమానమ్పి అకుసలం అనఙ్గత్తా అబ్బోహారికం హోతి. కుసలే కథావ నత్థి అనాపత్తి సభావత్తా కుసలస్స. తథా కిరియాతి ఇమినా నయేన సబ్బత్థ యథాసమ్భవం అకుసలం వా సుద్ధరూపం వా సవిపాకం వాతి తిధా భిజ్జతీతి అయమత్థో దస్సితో హోతి.
తత్థ ఠపేత్వా సురాపానం ఏకచ్చఞ్చ పణ్ణత్తివజ్జం, ఏకన్తాకుసలఞ్చ సచిత్తకమేవ, భూతారోచనం అచిత్తకమేవ, సేసం సహ సురాపానేన అనేకన్తాకుసలం లోకవజ్జఞ్చ అనేకన్తాబ్యాకతం పణ్ణత్తివజ్జఞ్చ యేభుయ్యేన సచిత్తకాచిత్తకన్తి సబ్బసిక్ఖాపదం తిప్పభేదం హోతి. యం పనేత్థ సచిత్తకమేవ, తం మేథునాదివత్థుజాననచిత్తేనేవ సచిత్తకం, సబ్బం సేఖియం పణ్ణత్తిజాననచిత్తేనేవ సచిత్తకం ‘‘అనాదరియం పటిచ్చా’’తి వచనతోతి సచిత్తకం దువిధం హోతి. ఏకన్తాచిత్తకం పణ్ణత్తిజాననచిత్తాభావేన, న వత్థుజాననచిత్తాభావేన. తదభావతో ఏకన్తాకుసలం సురాపానం, ఏకన్తాబ్యాకతం సఞ్చరిత్తం, వత్థుజాననచిత్తస్స వా పణ్ణత్తిజాననచిత్తస్స వా ఉభిన్నం అభావేన అచిత్తకభావేన అచిత్తకం హోతి. సురాపానం పన సచిత్తకం హోతి వత్థుజాననచిత్తేనేవ. అరియపుగ్గలానం ఇతరేసం ఉభిన్నం వా అఞ్ఞతరస్స భావేన సేసం చిత్తకాచిత్తకం. విసేసతో చ వత్థుజాననచిత్తాభావేన, అపకతఞ్ఞునో పణ్ణత్తిజాననచిత్తాభావేన వా అచిత్తకభావేన అచిత్తకం హోతి. తత్థ ఏకన్తాచిత్తకఞ్చ సచిత్తకఞ్చ ‘‘అచిత్తక’’మిచ్చేవ వుచ్చతి. అయం తావ ‘‘ఆపత్తి జానితబ్బా’’తి ఏత్థ వినిచ్ఛయో.
మూలవిసుద్ధియా అన్తరాపత్తీతి అన్తరాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా మూలాయపటికస్సనం కత్వా ఠితేన ఆపన్నాపత్తి. అయం అగ్ఘవిసుద్ధియా అన్తరాపత్తీతి సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జిత్వా తాసు సబ్బచిరపటిచ్ఛన్నవసేన అగ్ఘసమోధానం గహేత్వా వసన్తేన ఆపన్నాపత్తి. ‘‘పునపి ఆపజ్జిస్సామీ’’తి సఉస్సాహేనేవ చిత్తేన. ‘‘అయం భిక్ఖునియా ఏవా’’తి లిఖితం. ‘‘పారాజికమేవా’’తి ఇదఞ్చ భూతవసేన దస్సేతుం వుత్తం. ‘‘ఏవం దేసితే పన యా కాచి ఆపత్తి న వుట్ఠాతీతి అపరే, తం న గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘ధమ్మికస్స పటిస్సవస్స అసచ్చాపనే’’తి వుత్తత్తా అధమ్మికపటిస్సవే దుక్కటం న హోతి. ‘‘పుబ్బే సుద్ధచిత్తస్స ‘తుమ్హే విబ్భమథా’తి వుత్తే ‘సాధూ’తి పటిస్సుణిత్వా సచే న విబ్భమతి అనాపత్తి, ఏవం సబ్బత్థా’’తి చ వుత్తం. ‘‘ఆవికరో జానితబ్బో’’తిపి పాళి. కాలేన వక్ఖామి, నో అకాలేనా’’తిఆదీసు పఞ్చదససు ధమ్మేసు. భబ్బాపత్తికా నామ ఆపత్తిం ఆపజ్జితుం భబ్బా.
దుకవారవణ్ణనా
౩౨౨. నిదహనే ఆతపే. ‘‘ఏకరత్తమ్పి చే భిక్ఖు తిచీవరేన విప్పవసేయ్య (పారా. ౪౭౨). ఛారత్తపరమం తేనా’’తిఆదినా (పారా. ౬౫౩) వుత్తాపత్తికో గణపూరకో హుత్వాపి కమ్మం కోపేతి నానాసంవాసకత్తా. కమ్మేన వా సలాకగ్గాహేన వాతి ఏత్థ ఉద్దేసో చేవ కమ్మఞ్చ ఏకన్తి ఏత్థ పాతిమోక్ఖుద్దేసోతి వా కమ్మన్తి వా అత్థతో ఏకమేవ, తేసు యం కిఞ్చి కతే సఙ్ఘభేదో హోతీతి అత్థో. పుబ్బభాగాతి సఙ్ఘభేదతో పుబ్బభాగా. ‘‘పమాణ’’న్తి ఇమేసం ద్విన్నం అఞ్ఞతరేన భేదో హోతి, న ఇతరేహీతి వుత్తం. వినయే సిద్ధా వినయసిద్ధా, రోమజనపదే జాతం రోమకం, అనుఞ్ఞాతలోణత్తా దుకేసు వుత్తాతి.
తికవారవణ్ణనా
౩౨౩. వో తుమ్హేహి న సముదాచరితబ్బం. వచీసమ్పయుత్తం కాయకిరియం కత్వాతి కాయేన నిపచ్చకారం కత్వాతి అత్థో. ఉపఘాతేతి వినాసేతి. ఓమద్దిత్వాతి అభిభవిత్వా. వదతోతి వదన్తస్స. ‘‘బాలస్స నిస్సయో దాతబ్బో’’తి దుకే ఆగతం, ఇధ పన ‘‘న దాతబ్బో’’తి వుత్తం, ఆపత్తిబాహుల్లం సన్ధాయ నాదాతబ్బం, ‘‘ఇమస్మా విహారా పరం మా నిక్ఖమాహి, వినయధరానం వా సన్తికం ఆగచ్ఛ వినిచ్ఛయం దాతు’’న్తి వుత్తే తస్స వచనం న గహేతబ్బన్తి అత్థో. తికభోజనం నామ సచే తయో హుత్వా భుఞ్జన్తి, గణభోజనేన అనాపత్తి, ఇదం సన్ధాయ తికం. ‘‘పసుత్తో’’తి బాహుల్లతో వుత్తం. అథ వా నిపజ్జిత్వాతి అత్థో. ‘‘ఇదం ఠపేత్వా గచ్ఛామి, తావకాలికం భన్తే దేథాతి వుత్తే ‘నవకమ్మాదిఅత్థం వినా దాతుం న వట్టతీ’’తి లిఖితం. వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే నివాసేన్తో దుక్కటం ఆపజ్జతీతి అత్థో. అపచ్చుద్ధరిత్వాతి పచ్చుద్ధరణం అకత్వాతి అత్థో. ‘‘వికప్పేతు’’న్తి వచనతో అవికప్పనపచ్చయా ఆపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, వికప్పనా పన కత్తికపుణ్ణమదివసే కాతబ్బాతి దస్సనత్థం వుత్తన్తి ఞాతబ్బం. అయం నయో అవికప్పనం సన్ధాయ, పురిమో వికప్పితపరిభోగపచ్చయాపత్తిం సన్ధాయ. వత్థపటిచ్ఛాది సబ్బకప్పియతాయాతి వత్థపటిచ్ఛాది సబ్బత్థ కప్పియత్తాతి అత్థో. కేచి ఇమమత్థం అసల్లక్ఖేత్వా ‘‘వత్థపటిచ్ఛాది సబ్బకప్పియతా తాయ పటిచ్ఛన్నేనా’’తి లిఖన్తి. ‘‘వత్థమేవ పటిచ్ఛాది వత్థపటిచ్ఛాదీ’’తి విగ్గహత్తా ‘‘తాయా’’తి న యుజ్జతి. ‘‘తేనా’’తి భవితబ్బత్తాతి ఇదం సబ్బం అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే లిఖితం, విచారేత్వా గహేతబ్బం.
చతుక్కవారవణ్ణనా
౩౨౪. చతూహాకారేహి ఆపత్తిం ఆపజ్జతి…పే… కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతీతి ఏత్థ యఞ్హి ఆపత్తిం కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతి, న తత్థ కాయాదయోతి ఆపన్నం, తతో కమ్మవాచాయ సద్ధిం ఆపత్తికరా ధమ్మా సత్తాతి ఆపజ్జతి, ఏవం సతి ‘‘ఛ ఆపత్తిసముట్ఠానానీ’’తి వచనవిరోధో, తాని ఏవ ఆపత్తికరా ధమ్మా నామ. అథ తత్థాపి కాయాదయో ఏకతో వా నానాతో వా లబ్భన్తి, చతూహాకారేహీతి న యుజ్జతీతి ‘‘ఛహాకారేహి ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి వత్తబ్బం సియాతి ఏవం ఏతాని సుత్తపదాని విరోధితాని హోన్తి. కథం అవిరోధితాని? సవిఞ్ఞత్తికావిఞ్ఞత్తికభేదభిన్నత్తా. కాయాదీనం యా కిరియా ఆపత్తి, నం ఏకచ్చం కాయేన సవిఞ్ఞత్తికేన ఆపజ్జతి, ఏకచ్చం సవిఞ్ఞత్తికాయ వాచాయ, ఏకచ్చం సవిఞ్ఞత్తికాహి కాయవాచాహి ఆపజ్జతి, యా పన అకిరియా ఆపత్తి, తం ఏకచ్చం కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతి, తఞ్చ ఖో అవసిట్ఠాహి అవిఞ్ఞత్తికాహి కాయవాచాహియేవ, న వినా ‘‘నో చే కాయేన వాచాయ పటినిస్సజ్జతి, కమ్మవాచాపరియోసానే ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౪౧౪) వచనతో, అవిసేసేన వా ఏకచ్చం ఆపత్తిం కాయేన ఆపజ్జతి, ఏకచ్చం వాచాయ, ఏకచ్చం కాయవాచాహి. యం పనేత్థ కాయవాచాహి, తం ఏకచ్చం కేవలాహి కాయవాచాహి ఆపజ్జతి, ఏకచ్చం కమ్మవాచాయ ఆపజ్జతీతి అయమత్థో వేదితబ్బోతి ఏవం అవిరోధితాని హోన్తి.
తత్రాయం సమాసతో అత్థవిభావనా – కాయేన ఆపజ్జతీతి కాయేన సవిఞ్ఞత్తికేన అకత్తబ్బం కత్వా ఏకచ్చం ఆపజ్జతి, అవిఞ్ఞత్తికేన కత్తబ్బం అకత్వా ఆపజ్జతి, తదుభయమ్పి కాయకమ్మం నామ. అకతమ్పి హి లోకే ‘‘కత’’న్తి వుచ్చతి ‘‘దుక్కటం మయా, యం మయా పుఞ్ఞం న కత’’న్తి ఏవమాదీసు, సాసనే చ ‘‘ఇదం తే, ఆవుసో ఆనన్ద, దుక్కటం, యం త్వం భగవన్తం న పుచ్ఛీ’’తి (చూళవ. ౪౪౩) ఏవమాదీసు, ఏవమిధ వినయపరియాయేన కాయేన అకరణమ్పి ‘‘కాయకమ్మ’’న్తి వుచ్చతి. అయమేవ నయో ‘‘వాచాయ ఆపజ్జతీ’’తిఆదీసు. పురతీతి పురిసో, పుర అగ్గగమనే. పురతీతి పురతో గచ్ఛతి సబ్బకమ్మేసు పుబ్బఙ్గమో హోతి. పఠముప్పన్నవసేనాతి పఠమకప్పియేసు హి పఠమం పురిసలిఙ్గం ఉప్పజ్జతి, ‘‘పురిమ’’న్తి సఙ్ఖం గతం పురిసలిఙ్గం జాయతీతి అత్థో. సతం తింస చాతి ఏత్థ అసాధారణాపి పారాజికా నో అన్తోగధాయేవ జాతా పారాజికాపన్నానం భిక్ఖుభావాయ అభబ్బత్తా. ‘‘అసాధారణవచనేన పన సామఞ్ఞేన ఉద్ధటానీ’’తి వదన్తి. ‘‘సతఞ్చేవ తింసఞ్చ సిక్ఖాపదానీతి పాఠో’’తి చ వదన్తి. భిక్ఖుస్స చ భిక్ఖునియా చ చతూసు పారాజికేసూతి సాధారణేసు ఏవ. అత్థి వత్థునానత్తతా నో ఆపత్తినానత్తతాతి పఠమపఞ్హో ఇధ దుతియో నామ. అత్థి ఆపత్తిసభాగతా నో వత్థుసభాగతాతి ఏతేన విసేసో నత్థి. మన్తాభాసాతి మతియా భాసా. ‘‘అభివాదనారహాతి యథానిసిన్నావ సీసం ఉక్ఖిపిత్వా వన్దన్తి. నవమభిక్ఖునితో పట్ఠాయ అనుట్ఠితబ్బతో ఆసనా న పచ్చుట్ఠేన్తి. అవిసేసేనాతి ఉపజ్ఝాయస్స, ఇతరస్స వా విప్పకతభోజనస్స, సమీపగతో యో కోచి వుడ్ఢతరోతి అత్థో. విప్పకతభోజనేనాపి హి ఉట్ఠహిత్వా ఆసనం దాతబ్బం. ఇధ న కప్పన్తీతి వదన్తోపీతి పచ్చన్తిమజనపదేసు ఠత్వా ‘‘ఇధ న కప్పన్తీ’’తి వదన్తో వినయాతిసారదుక్కటం ఆపజ్జతి. కప్పియఞ్హి ‘‘న కప్పతీ’’తి వదన్తో పఞ్ఞత్తం సముచ్ఛిన్దతి నామ. తథా ఇధ కప్పన్తీతిఆదీసుపి ఠత్వా ‘‘ఇధ కప్పన్తీ’’తి వదన్తో వినయాగతభిక్ఖు వినయో పుచ్ఛితబ్బోతి అత్థో.
పఞ్చకవారవణ్ణనా
౩౨౫. న ఉపేతి పుగ్గలో. ‘‘నిమన్తితో సభత్తో సమానో సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా’’తి (పాచి. ౨౯౯) వచనతో నిమన్తనాభావా పిణ్డపాతికస్స అనామన్తచారో వట్టతి. ‘‘గిలానసమయో’’తిఆదినా ఆభోగం కత్వా భోజనం అధిట్ఠహిత్వా భోజనం నామ. ‘‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’’తి ఏవం అవికప్పనా. పరమ్ముఖే అగుణవచనం అయసో. సమ్ముఖా గరహా. సీలదిట్ఠిబ్యసనానం వినయపరియాపన్నత్తా తేహి సద్ధిం ఇతరే పఞ్చకం పూరేతుం వుత్తా. ‘‘వినయధరపఞ్చమేన గణేనా’’తి (మహావ. ౨౫౯) వుత్తత్తా పఞ్చకం జాతం. అఞ్ఞతరస్మిం విహారే ఏకో థేరోతి అత్థో. ‘‘యోనకవిసయతోతి చీనట్ఠానా’’తి లిఖితం. అట్ఠ కప్పే అనుస్సరీతి పుబ్బేనివాసఞాణం నిబ్బత్తేసీతి అత్థో. అనన్తరే ఠానే ఠత్వాతి అత్థో. ఞత్తియా కమ్మప్పత్తో హుత్వాతి ఞత్తిట్ఠపితకాలే కమ్మప్పత్తో హోతి. పున కమ్మవాచాయ కమ్మసిద్ధి. ఞత్తిఖేత్తన్తి ఞత్తియావ కాతబ్బట్ఠానం తస్సా ఖేత్తం, ఞత్తిదుతియాదికమ్మే పఠమట్ఠపనం తస్సా ఓకాసో నామ. ఆరఞ్ఞకే ఇదఞ్చిదఞ్చానిసంసన్తి ఏవం ఇదమత్థితన్తి అత్థో.
ఛక్కవారవణ్ణనా
౩౨౬. ‘‘ఛబ్బస్సపరమతా ధారేతబ్బ’’న్తి విభఙ్గే పాఠత్తా ఏవం వుత్తం. చుద్దసపరమాని నవ ఛక్కాని హోన్తి. కథం? పఠమం ఏకం ఛక్కం, సేసేసు అట్ఠసు ఏకేకేన సద్ధిం ఏకేకన్తి ఏవం తీణి ఛక్కాని అన్తరపేయ్యాలే వుత్తాని. కథం? ‘‘చతుత్థేన ఆపత్తిసముట్ఠానేన ఛ ఆపత్తియో ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా నయేన పఞ్చమేన, ఛట్ఠేన చ తీణి ఛక్కాని. లోభాదయో ఛ వివాదమూలాని, తథా అనువాదస్స. దీఘసో ఛ విదత్థియో వస్సికసాటికాయ. తిరియం ఛ విదత్థియో సుగతచీవరస్స. విప్పకతచీవరం ఆదాయ పక్కమనే నిట్ఠానన్తికో, సన్నిట్ఠాననాసన సవన సీమాతిక్కన్తికసహుబ్భారాతి ఛ, సమాదాయ వారేపి ఛాతి ఛక్కద్వయం. సత్తకే పక్కమనన్తికేన సహ సత్త.
సత్తకవారవణ్ణనా
౩౨౭. ఛక్కే వుత్తానియేవ సత్తకవసేన యోజేతబ్బానీతి ఛక్కే వుత్తచుద్దసపరమాని సత్తకవసేన యోజేతబ్బాని. సత్తమే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియన్తి ‘‘ఛారత్తపరమం తేన భిక్ఖునా తేన చీవరేన విప్పవసితబ్బం, తతో చే ఉత్తరి విప్పవసేయ్యా’’తి ఏవం వుత్తం నిస్సగ్గియం హోతి. చమ్పేయ్యక్ఖన్ధకే సుగతచీవరభాణవారస్స పరతో ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖుస్స న హోతి ఆపత్తి దట్ఠబ్బా, తమేనం చోదేతి సఙ్ఘో వా సమ్బహులా వా ఏకపుగ్గలో వా’’తిఆదినా నయేన వుత్తసత్తకాతి.
అట్ఠకవారవణ్ణనా
౩౨౮. తేన సద్ధిం ఉపోసథాదికరణం ఆనిసంసో, అకరణం ఆదీనవో, తస్మా ఏతే అట్ఠానిసంసే సమ్పస్సమానేనాతి అత్థో. ‘‘అయసో అక్కోసో’’తి వుత్తం. పుబ్బేవస్స హోతి ‘‘ముసా భణిస్స’’న్తి, భణన్తస్స హోతి ‘‘ముసా భణామీ’’తి, భణితస్స హోతి ‘‘ముసా మయా భణిత’’న్తి, వినిధాయ దిట్ఠిం ఖన్తిం రుచిం భావం సఞ్ఞన్తి ఏవం అకప్పియకతం హోతి అప్పటిగ్గహితకతన్తిఆదయో అట్ఠ అనతిరిత్తా. సప్పిఆది అట్ఠమే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం హోతి. అట్ఠవాచికా భిక్ఖునీనం ఉపసమ్పదా ఉభతోఞత్తిచతుత్థత్తా. వస్సికసాటికదానాదీని అట్ఠ వరాని.
నవకవారవణ్ణనా
౩౨౯. నవహి భిక్ఖూహి భిజ్జతి. మనుస్సమంసవజ్జేహి నవ మంసేహి వినిచ్ఛయో. సున్దరం న సున్దరన్తి సఙ్ఘాటిఆదీని నవ చీవరాని. తానేవ అధిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ న వికప్పేతబ్బాని, అధిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ అపచ్చుద్ధరిత్వా న వికప్పేతబ్బానీతి అధిప్పాయో. నవ విదత్థియో సుగతచీవరస్స. ‘‘వగ్గం భిక్ఖునిసఙ్ఘం వగ్గసఞ్ఞీ ఓవదతీ’’తిఆదినా నయేన అధమ్మకమ్మే ద్వే నవకాని పాచిత్తియవసేన వుత్తాని.
దసకవారవణ్ణనా
౩౩౦. ‘‘ఓరమత్తకఞ్చ అధికరణం హోతి, న చ గతిగత’’న్తిఆదినా (చూళవ. ౨౦౪) దస అధమ్మికా సలాకగ్గాహా. విపరీతా ధమ్మికా. సమథక్ఖన్ధకే వుత్తేహి సమన్నాగతో హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సంకచ్చికం వా పక్ఖిపిత్వా దసా’’తి వుత్తం కప్పియత్తా ఏతేసం. మాతురక్ఖితాదయో దస ఇత్థియో. ధనక్కీతాదయో దస భరియా. ‘‘సిక్ఖాసమ్ముతిం దత్వా దసవస్సాయ తస్సా ద్వాదసవస్సకాలే సయమ్పి ద్వాదసవస్సా భవిస్సతీ’’తి వుట్ఠాపనసమ్ముతి సాదితబ్బా. ‘‘వినయధరస్సేవ ‘ఆపత్తానాపత్తిం న జానాతీ’తి ఆరబ్భ యావ ‘ఉభయాని ఖో పనస్స…పే… అనుబ్యఞ్జనసో’తి పఞ్చఙ్గాని వత్వా పునపి ‘ఆపత్తానాపత్తిం న జానాతి’చ్చేవ ఆరబ్భ యావ ‘అధికరణే చ న వినిచ్ఛయకుసలో హోతీ’తి పఞ్చ వుత్తా, తే తథా తథా పఞ్చ పఞ్చ కత్వా దస హోన్తీ’’తి లిఖితం. ‘‘దసవస్సాయ భిక్ఖునియా నిస్సయో దాతబ్బో’’తి ఏకచ్చేసు పోత్థకేసు నత్థి, కిఞ్చాపి నత్థి, పాఠో ఏవ పన హోతి.
ఏకాదసకవారవణ్ణనా
౩౩౧. న వోదాయన్తి న పకాసేన్తి. రోగమేవ రోగాతఙ్కం. రోగన్తరాయం వా.
ఏకుత్తరికనయవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపోసథాదిపుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా
౩౩౨. ‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, పవారేమీ’’తిఆది పవారణకథా నామ వినీతగాథాసు వియ.
అత్థవసపకరణవణ్ణనా
౩౩౪. దస అత్థవసే పటిచ్చాతి ఏత్థ తస్స తస్స సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞాపనే గుణవిసేసదీపనతో, అపఞ్ఞాపనే ఆదీనవదస్సనతో చ సఙ్ఘసుట్ఠుతా హోతి. తత్థ యథాసమ్భవం లోకవజ్జస్స అపణ్ణత్తిసమ్భవస్స పఞ్ఞాపనే పయోగవిసుద్ధి గుణో. పణ్ణత్తిసమ్భవస్స పన సేఖియస్స లోకవజ్జస్స పఞ్ఞాపనే పటిపత్తివిసుద్ధి గుణో, పణ్ణత్తివజ్జస్స ఆసయవిసుద్ధి గుణో అప్పిచ్ఛాదిగుణావహనతో, తేనేవాహ ‘‘సుభరతాయ సుపోసతాయ అప్పిచ్ఛతాయ అప్పిచ్ఛస్స వణ్ణం భాసిత్వా’’తి. సమణాచారవిసుద్ధి చస్స గుణోతి వేదితబ్బం. అథ వా లోకవజ్జస్స పఞ్ఞాపనే సఙ్ఘసుట్ఠుతా హోతి పాకటాదీనవతో, పణ్ణత్తివజ్జస్స పఞ్ఞాపనే సఙ్ఘఫాసుతా హోతి పాకటానిసంసత్తా. తథా పఠమేన దుమ్మఙ్కూనం నిగ్గహో, దుతియేన పేసలానం ఫాసువిహారో, పఠమేన సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతో, దుతియేన దిట్ఠధమ్మికానం, తథా పఠమేన అప్పసన్నానం పసాదో, దుతియేన పసన్నానం భియ్యోభావో, తథా పఠమేన సద్ధమ్మట్ఠితి, దుతియేన వినయానుగ్గహో హోతీతి వేదితబ్బో. పరివారనయేన వా పఠమేన పాపిచ్ఛానం భిక్ఖూనం పక్ఖుపచ్ఛేదో, దుతియేన గిహీనం అనుకమ్పా హోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ద్వే అత్థవసే పటిచ్చ తథాగతేన సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం గిహీనం అనుకమ్పాయ పాపిచ్ఛానం పక్ఖుపచ్ఛేదాయా’’తి (పరి. ౪౯౮). తథా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికానం వేరానం వజ్జానం అకుసలానం వసేనపి యోజనా కాతబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ద్వే అత్థవసే…పే… పఞ్ఞత్తం దిట్ఠధమ్మికానం వేరానం సమ్పరాయికానం వేరానం పటిఘాతాయా’’తిఆది (పరి. ౪౯౮). అపిచేత్థ సబ్బమ్పి అకతవిఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తం, గిహీనం పీళాపటిసంయుత్తం, తేసం పసాదభోగక్ఖయరక్ఖాపటిసంయుత్తఞ్చ గిహీనం అనుకమ్పాయ పఞ్ఞత్తం నామ, కులదూసకగణభోజనాని పాపిచ్ఛానం పక్ఖుపచ్ఛేదాయ పఞ్ఞత్తం. సబ్బం లోకవజ్జం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికవేరాదిపటిఘాతాయ, మాతుగామేన సంవిధానం దిట్ఠధమ్మికవేరాదిసంవరాయ పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం. అపిచేత్థ ఆదితో పట్ఠాయ దసఅత్థవసపకరణమేవ నిస్సాయ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
వత్థువీతిక్కమేన యం, ఏకన్తాకుసలం భవే;
తం సఙ్ఘసుట్ఠుభావాయ, పఞ్ఞత్తం లోకవజ్జతో.
పారాజికాదిం,
పఞ్ఞత్తిజాననేనేవ, యత్థాపత్తి న అఞ్ఞథా;
తం ధమ్మట్ఠితియా వాపి, పసాదుప్పాదబుద్ధియా.
ధమ్మదేసనాపటిసంయుత్తం ఇతరఞ్చ సేఖియం, ఇదం పణ్ణత్తిసమ్భవం లోకవజ్జం నామ. వత్థునో, పఞ్ఞత్తియా వా వీతిక్కమచేతనాయాభావేపి పటిక్ఖిత్తస్స కరణే, కత్తబ్బస్స అకరణే వా సతి యత్థ ఆపత్తి పహోతి, తం సబ్బం ఠపేత్వా సురాపానం పణ్ణత్తివజ్జన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ఉక్కోటనకే పాచిత్తియం, ‘‘యో పన భిక్ఖు ధమ్మికానం కమ్మానం ఛన్దం దత్వా పచ్ఛా ఖీయనధమ్మం ఆపజ్జేయ్య, పాచిత్తియం (పాచి. ౪౭౫), యో పన భిక్ఖు సఙ్ఘే వినిచ్ఛయకథాయ వత్తమానాయ ఛన్దం అదత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమేయ్య, పాచిత్తియం (పాచి. ౪౮౦), యో పన భిక్ఖు సమగ్గేన సఙ్ఘేన చీవరం దత్వా పచ్ఛా ఖీయనధమ్మం ఆపజ్జేయ్య…పే… పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౪౮౫) ఏవమాది సఙ్ఘఫాసుతాయ పఞ్ఞత్తం. ‘‘అఞ్ఞవాదకే విహేసకే పాచిత్తియం (పాచి. ౧౦౧), పారాజికాదీహి అనుద్ధంసనే సఙ్ఘాదిసేసాది చ దుమ్మఙ్కూనం నిగ్గహాయ, అనుపఖజ్జనిక్కడ్ఢనఉపస్సూతిసిక్ఖాపదాది పేసలానం ఫాసువిహారాయ, సబ్బం లోకవజ్జం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయ, సబ్బం పణ్ణత్తివజ్జం దిట్ఠధమ్మికానమేవ సంవరాయ. సబ్బం గిహిపటిసంయుత్తం అప్పసన్నానం వా పసాదాయ పసన్నానం వా భియ్యోభావాయ చ. విసేసేన అరిట్ఠసమణుద్దేససిక్ఖాపదం, సామఞ్ఞేన పచ్చయేసు మరియాదపటిసంయుత్తఞ్చ సద్ధమ్మట్ఠితియా, ‘‘అప్పిచ్ఛస్సాయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో మహిచ్ఛస్సా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౮; అ. ని. ౮.౩౦) ఆదిసుత్తమేత్థ సాధకం. ‘‘సిక్ఖాపదవివణ్ణకే (పాచి. ౪౩౯) మోహనకే పాచిత్తియ’’న్తిఆది (పాచి. ౪౪౪) వినయానుగ్గహాయ పఞ్ఞత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౯౦) ఇదం కిమత్థన్తి చే? అప్పసన్నానం పసాదాయ, పసన్నానం భియ్యోభావాయ చ. కథం?
‘‘భూతగామో సజీవోతి, అవిపల్లత్తదిట్ఠినో;
తస్స కోపనసఞ్ఞాయ, పసాదో బుద్ధసావకే.
‘‘నిజ్జీవసఞ్ఞితంపేతం, అకోపేన్తో కథం ముని;
జీవం కోపేయ్య నిద్దోసో, మచ్ఛమంసానుజాననే.
ఏవమ్పి –
‘‘తస్స కోపనసఞ్ఞాయ, పసాదో బుద్ధసావకే;
యతో తిత్థకరావిమే, విరతా భూతగామతో;
లోకస్స చిత్తరక్ఖత్థం, తతోపి విరతో మునీ’’తి. –
పసన్నానం భియ్యోభావో హోతి.
వివిత్తసేనాసనభోగతణ్హావసేననిజ్జీవమితారక్ఖం;
బుద్ధోభినిన్నఞ్చ వివజ్జయన్తో;
సిక్ఖాపదం తత్థ చ పఞ్ఞపేసి.
నిజ్జీవస్సాపి మంసస్స, ఖాదనకం యతిం పతి;
నిన్దమానం జనం దిస్వా, భూతగామం పరిచ్చజి.
తికోటిపరిసుద్ధత్తా, మచ్ఛమంసానుజాననే;
పటిచ్చ మంసానుజాననం, కమ్మే దిట్ఠిప్పసఙ్గభయా.
అపరిక్ఖకస్స లోకస్స, పరానుద్దయతాయ చ;
భూతగామపాతబ్యతాయ, పాణాతిపాతప్పసఙ్గభయా.
తత్థ పరియాయవచనం అనుజాని భగవా, ఉద్దిస్స కతం పటిక్ఖిపి పరస్స వా పాపప్పసఙ్గభయేన. ఇధ పన భూతగామపాతబ్యతాయ పాపాభావఞాపనత్థం అత్తుద్దేసికం విహారం, కుటిఞ్చ అనుజానీతి వేదితబ్బం. పకిరియన్తి ఏత్థ తే తే పయోజనవిసేససఙ్ఖాతా అత్థవసాతి అత్థవసపకరణన్తి.
మహావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఠమగాథాసఙ్గణికవణ్ణనా
సత్తనగరేసు పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా
౩౩౫. వచనసమ్పటిచ్ఛనత్థే వా నిపాతోతి అత్థో. అడ్ఢుడ్ఢసతానీతి తీణి సతాని, పఞ్ఞాసాని చ. విగ్గహన్తి మనుస్సవిగ్గహం. అతిరేకం వాతి దసాహపరమం అతిరేకచీవరం. కాళకన్తి ‘‘సుద్ధకాళకాన’’న్తి (పారా. ౫౫౨-౫౫౪) వుత్తకాళకం. భూతన్తి భూతారోచనం. పరమ్పరభత్తన్తి పరమ్పరభోజనం. భిక్ఖునీసు చ అక్కోసోతి యా పన భిక్ఖునీ భిక్ఖుం అక్కోసేయ్య వా పరిభాసేయ్య వా (పాచి. ౧౦౨౯). అన్తరవాసకన్తి అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా చీవరపటిగ్గహణం. రూపియన్తి రూపియసబ్బోహారం. సుత్తన్తి సామం సుత్తం విఞ్ఞాపేత్వా తన్తవాయేహి. ఉజ్ఝాపనకేతి ఉజ్ఝాపనకే ఖీయనకే. పాచితపిణ్డన్తి భిక్ఖునీపఅపాచితపిణ్డపాతం. చారిత్తన్తి నిమన్తితో సభత్తో సమానో సన్తం. చీవరం దత్వాతి సమగ్గేన సఙ్ఘేన చీవరం దత్వా. వోసాసన్తీతి భిక్ఖూ పనేవ కులేసు నిమన్తితా భుఞ్జన్తి (పాచి. ౫౫౮), తత్థ చేసా. గిరగ్గచరియాతి ‘‘యా పన భిక్ఖునీ నచ్చం వా గీతం వా’’తి (పాచి. ౮౩౪) చ, ‘‘అన్తోవస్సం చారికం చరేయ్యా’’తి (పాచి. ౯౭౦) చ వుత్తద్వయం. ఛన్దదానేనాతి పారివాసికఛన్దదానేన సిక్ఖమానం వుట్ఠాపేయ్య (పాచి. ౧౧౬౭). పారాజికాని చత్తారి, భిక్ఖునీనం సఞ్ఞాచికకుటిఞ్చ కోసియమిస్ససన్థతఞ్చ సేయ్యా చ అనుపసమ్పన్నేన సహ పథవీఖణనం. గచ్ఛ దేవతేతి భూతగామపాతబ్యతా సప్పాణకఉదకసిఞ్చనన్తి అత్థో. మహావిహారోతి మహల్లకవిహారో. అఞ్ఞన్తి అఞ్ఞవాదకం. ద్వారన్తి యావద్వారకోసా. ‘‘అనాదరియపాచిత్తీతి చ సహధమ్మికం వుచ్చమానో’’తి పాఠో. పయోపానన్తి సురుసురుకారకం. ఏళకలోమాని పత్తో చాతి ఏళకలోమధోవాపనఞ్చ ఊనపఞ్చబన్ధనపత్తో చ. ఓవాదో చేవ భేసజ్జన్తి భిక్ఖునుపస్సయం ఉపసఙ్కమిత్వా ఓవాదో తదుత్తరిభేసజ్జవిఞ్ఞాపనఞ్చ. సూచి అరఞ్ఞకోతి ‘‘అట్ఠిమయం వా దన్తమయం వా విసాణమయం వా సూచిఘర’’న్తి (పాచి. ౫౧౭) చ ‘‘యాని ఖో పన తాని ఆరఞ్ఞకాని సేనాసనాని సాసఙ్క…పే… పటిదేసేతబ్బ’’న్తి (పాచి. ౫౭౦) చ. ఓవాదోతి యా పన భిక్ఖునీ ఓవాదాయ వా సంవాసాయ వా న గచ్ఛేయ్య (పాచి. ౧౦౫౫). పారాజికాని చత్తారీతిఆది ద్వీసు నగరేసు పఞ్ఞత్తసమ్పిణ్డనం.
చతువిపత్తివణ్ణనా
౩౩౬. ఏకతింసా యే గరుకాతి ఉభతో అట్ఠ పారాజికా, భిక్ఖూనం తేరస, భిక్ఖునీనం దస చ సఙ్ఘాదిసేసా. సాధారణాసాధారణవసేన అట్ఠ అనవసేసా నామ పారాజికాని. తదేవాతి సీలవిపత్తింయేవ. విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘పారాజిక’’న్తిఆదినా అపుచ్ఛితమేవ విస్సజ్జితం. ‘‘తత్థ యో చాయం, అక్కోసతి హసాధిప్పాయో’’తి పాఠో. దుట్ఠుల్లవిభావనవసేనాగతవిపత్తిం ఠపేత్వా పుచ్ఛాపటిపాటియా యావతతియకపఞ్హం విస్సజ్జితుమారభి. ఉక్ఖిత్తానువత్తికా భిక్ఖునీ అట్ఠ యావతతియకసఙ్ఘాదిసేసా ఇధ పుచ్ఛితత్తా అనన్తరపఞ్హా నామ జాతా.
ఛేదనకాదివణ్ణనా
౩౩౭. పమాణాతిక్కన్తమఞ్చనిసీదనకణ్డుపటిచ్ఛాదివస్సికసాటికాసుగతచీవరప్పమాణం భిక్ఖునీనం ఉదకసాటికాతి ఛ ఛేదనకాని. చీవరవిప్పవాససమ్ముతిఆదయో చతస్సో సమ్ముతియో. ‘‘అయం తత్థ సామీచీ’’తి ఏవం ఆగతా సత్త సామీచియో.
అసాధారణాదివణ్ణనా
౩౩౮. పుబ్బే వుత్తచుద్దసపరమానేవ అన్తరపఞ్హే నిట్ఠపేత్వా పురిమపఞ్హం విస్సజ్జేన్తో. ధోవనఞ్చ పటిగ్గహోతి గాథా అట్ఠకథాచరియానం. ద్వే లోమాని ఏళకలోమతియోజనపరమాని.
ద్వేవీసతి ఖుద్దకాతి –
‘‘సకలో భిక్ఖునివగ్గో, పరమ్పరఞ్చ భోజనం;
అనతిరిత్తం అభిహటం, పణీతఞ్చ అచేలకం;
జానం దుట్ఠుల్లఛాదనం.
‘‘ఊనం మాతుగామేన సద్ధిం, యా చ అనిక్ఖన్తరాజకే;
సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛా, వికాలే గామప్పవేసనం.
‘‘నిసీదనే చ యా సిక్ఖా, వస్సికాయ చ సాటికా;
ద్వావీసతి ఇమా సిక్ఖా, ఖుద్దకేసు పకాసితా’’తి. –
పాఠో. ‘‘కులేసు చారిత్తాపత్తీ’’తి పాఠో న గహేతబ్బో సాధారణత్తా తస్స సిక్ఖాపదస్స. ఛచత్తారీసా చిమేతి ఛచత్తారీస ఇమే. ‘‘పారాజికాని సఙ్ఘాదిసేసో’’తి ఏవం వుత్తసిక్ఖాపదే ఏవ విభజిత్వా వుత్తత్తా విభత్తియో నామ. సాధారణన్తి అట్ఠన్నమ్పి సాధారణం. పారాజికభూతా విభత్తియో పారాజికవిభత్తియో. సాధారణే సత్తవజ్జో సఙ్ఘాదిసేసో. అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే ‘‘అథ వా ‘ద్వే ఉపోసథా ద్వే పవారణా చత్తారి కమ్మాని పఞ్చేవ ఉద్దేసా చతురో భవన్తి, నఞ్ఞథా’తి పాళిం ఉద్ధరన్తి. తత్థ ‘చత్తారి కమ్మానీ’తి విసేసాభావా ఉద్ధరితపోత్థకమేవ సున్దరం, పుబ్బేపి విభత్తిమత్తదస్సనవసేనేవ చేతం వుత్తం. ‘న సమథేహి వూపసమనవసేనా’తి వత్వా చత్తారి కమ్మవిభజనే ‘సమథేహి వూపసమ్మతీ’తి న విసేసితం ఉపోసథప్పవారణానంయేవ విభాగత్తా. కస్మా? ఏత్థాపి ‘ఉపోసథప్పవారణానంయేవ విసేసేత్వా నయం దేథా’తి వుత్తత్తా, అధమ్మేన వగ్గాదికమ్మేన ఆపత్తియోపి వూపసమ్మన్తీతి ఆపజ్జనతోతి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం, విచారేతబ్బం. ద్వీహి చతూహి తీహి కిచ్చం ఏకేనాతి ద్వీహి వివాదాధికరణం, చతూహి అనువాదాధికరణం, తీహి ఆపత్తాధికరణం, ఏకేన కిచ్చాధికరణం సమ్మతీతి అత్థో.
పారాజికాదిఆపత్తివణ్ణనా
౩౩౯. నిబ్బచనమత్తన్తి వేవచనమత్తం. సేసేతి ఆదితో సేసా మజ్ఝన్తా. పదన్తి సిక్ఖాపదం. సద్ధాచిత్తం పసన్నచిత్తన్తి అత్థో, ‘‘సన్తాచిత్త’’న్తి వా పాఠో. అనాళియన్తి దలిద్దం. కిఞ్చాపి ఇదం నిబ్బచనం ‘‘గరుకం లహుకఞ్చా’’తిఆదిపఞ్హే నత్థి, ‘‘హన్ద వాక్యం సుణోమ తే’’తి ఇమినా పన వచనేన సఙ్గహితస్సత్థస్స దీపనత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ఆకాసో పక్ఖినం గతీ’’తి చ పాఠో అత్థి, సో జాతివసేన యుజ్జతి. పక్ఖీనన్తి ఉజుకమేవ.
పఠమగాథాసఙ్గణికవణ్ణనా నిట్ఠితా.
అధికరణభేదవణ్ణనా
ఉక్కోటనభేదాదివణ్ణనా
౩౪౦. అధికరణఉక్కోటేన సమథానం ఉక్కోటం దస్సేతున్తి అధికరణాని సత్తహి సమథేహి సమ్మన్తి, తాని ఉక్కోటేన్తో సత్త సమథే ఉక్కోటేతి నామాతి అధిప్పాయో. పసవతీతి సమ్భవతి. ‘‘అనువాదాధికరణే లబ్భన్తీ’తిఆదీని ‘ధమ్మో అధమ్మో’తిఆదీనం సమానత్తా తేసు విసేసతో లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం. అనిహతన్తి సుత్తాదినా. అవినిచ్ఛితన్తి ‘‘ఆపత్తిఅనాపత్తీ’’తిఆదినా. ‘‘తత్థ జాతకం అధికరణం ఉక్కోటేతి…పే… తిణవత్థారకం ఉక్కోటేతీ’’తి దసేవ వుత్తా. ‘‘సమ్ముఖావినయపటిఞ్ఞాతకరణయేభుయ్యసికా అవుత్తత్తా ఉక్కోటేతుం న సక్కా, కమ్మవాచాపి తేసం నత్థి. తస్మా తే ఉక్కోటేతుం న సక్కాతి వదన్తీ’’తి లిఖితం. పాళిముత్తకవినిచ్ఛయేనేవాతి వినయలక్ఖణం వినా కేవలం ధమ్మదేసనామత్తవసేనేవాతి అత్థో. ఖన్ధకతో వా పరివారతో వా ఆనీతసుత్తేన. నిజ్ఝాపేన్తి దస్సేన్తి. పుబ్బే ధమ్మవినయేన వినిచ్ఛితం అధికరణం ఉపజ్ఝాయాదీనం అత్థాయ ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదీని దీపేత్వాతి అత్థో. విసమాని కాయకమ్మాదీని నిస్సితత్తా విసమనిస్సితో. ఏవం సేసేసు.
అధికరణనిదానాదివణ్ణనా
౩౪౨-౩. కింసమ్భారన్తి కింపరిక్ఖారం, ఏత్థ కిన్తి లిఙ్గసామఞ్ఞమబ్యయం. పుబ్బే ఉప్పన్నవివాదం నిస్సాయ పచ్ఛా ఉప్పజ్జనకవివాదో వివాదనిదానం నామ. ఆపత్తాధికరణపచ్చయా చతస్సో ఆపత్తియో ఆపజ్జతీతి భిక్ఖునీ జానం పారాజికం ధమ్మం పటిచ్ఛాదేతి పారాజికం, వేమతికా పటిచ్ఛాదేతి థుల్లచ్చయం, భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం పటిచ్ఛాదేతి పాచిత్తియం, ఆచారవిపత్తిం పటిచ్ఛాదేతి దుక్కటం. పుబ్బే కతఉక్ఖేపనియాదికిచ్చం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకకిచ్చానం. కీదిసానం? సమనుభాసనాదీనం వసేన. తం హీతి అధికరణం.
౩౪౪. అధికరణేసు యేన అధికరణేన సమ్మన్తి, తం దస్సేతున్తి యదా అధికరణేహి సమ్మన్తి, తదా కిచ్చాధికరణేనేవ సమ్మన్తి, న అఞ్ఞేహీతి దస్సనత్థం వుత్తం, న ఏకన్తతో అధికరణేనేవ సమ్మన్తీతి దస్సనత్థం.
౩౪౮. ఆపత్తాధికరణే సఙ్ఘో వివదతీతి ఆపత్తానాపత్తీతి ఏవం.
౩౫౩. సముట్ఠానాభావతో సమ్ముఖావినయే కమ్మస్స కిరియాకరణమిచ్చాదినా అవిభజిత్వావ సతివినయాదీనం ఛన్నంయేవ ఛ సముట్ఠానాని విభత్తాని. తం కస్మా? కమ్మసఙ్గహాభావేన, సతివినయాదీనం వియ సఙ్ఘసమ్ముఖతాదీనం కిచ్చయతా నామ నత్థీతి అధిప్పాయో.
అధికరణభేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియగాథాసఙ్గణికవణ్ణనా
చోదనాదిపుచ్ఛావిస్సజ్జనావణ్ణనా
౩౫౯. విగ్గాహికకథన్తి అత్థో. నిసామయాతి సల్లక్ఖేహి. ‘‘కారయ’’ ఇతి పాఠో. పుబ్బాపరం న జానాతి, తస్మా అకోవిదో హోతీతి ఏకే. అయం పన దువిధేపి కిచ్చే కేనచి ఇరియాపథేన.