భిక్ఖునీవిభఙ్గవణ్ణనా

౧. పారాజికకణ్డవణ్ణనా

గన్థారమ్భవణ్ణనా

విభఙ్గే వియ భిక్ఖూనం, విత్థారమభిసఙ్ఖతం;

అకత్వా భిక్ఖునీనమ్పి, వక్ఖే గణ్ఠిపదక్కమం.

యో భిక్ఖునీనం విభఙ్గో అస్స, తస్స సంవణ్ణనాక్కమో పత్తోతి అత్థో.

గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౫౬-౭. తత్థ తత్థ ఠానుప్పత్తికపఞ్ఞా వీమంసా. పదపటిపాటియా ఏవాతి మాతికాపదపటిపాటియా ఏవ. ‘‘వుత్తన్తి సఙ్గీతికానం ఉపసఙ్కప్పనానం విభాజనం వుత్త’’న్తి లిఖితం.

౬౫౮. ‘‘ఏహిభిక్ఖునీతి భిక్ఖునీ, తీహి సరణగమనేహి ఉపసమ్పన్నాతి భిక్ఖునీ’’తి ఇదం పన దేసనావిలాసవసేన వుత్తన్తి ఏకే. అఞ్ఞబుద్ధకాలే అత్థీతి ఏకే, తం న యుత్తం వియ దిస్సతి అమ్హాకమ్పి బుద్ధకాలే సమ్భవప్పసఙ్గతో, ఏహిభిక్ఖునియా పటిసేధఛాయాదిస్సనతో చ. యథాహ ధమ్మపదే విసాఖావత్థుస్మిం (ధ. ప. అట్ఠ. ౧. విసాఖావత్థు) ‘‘తస్స చీవరదానస్స నిస్సన్దేన ఇమం మహాలతాపసాధనం లభి. ఇత్థీనఞ్హి చీవరదానం మహాలతాపసాధనభణ్డేన మత్థకం పప్పోతి, పురిసానం ఇద్ధిమయపత్తచీవరేనా’’తి. తీహి సరణగమనేహి ఉపసమ్పన్నాయ పన భిక్ఖునియా సమ్భవో అఞ్ఞబుద్ధకాలే కదాచి సియా, నత్థేవ అమ్హాకం బుద్ధకాలే. దేసనావిలాసేన పన భిక్ఖుదేసనాక్కమేనేవ భిక్ఖునినిద్దేసో వుత్తో, తేనేవ భిక్ఖుసఙ్ఘవసేన ఏకతోఉపసమ్పన్నా భిక్ఖునియో విజ్జమానాపి తత్థ న వుత్తా. తాసం అత్థితా ఇమాయ పరివారకథాయ వేదితబ్బా –

‘‘ఉభో ఏకతో ఉపసమ్పన్నా,

ఉభిన్నం హత్థతో చీవరం పటిగ్గణ్హేయ్య;

సియా ఆపత్తియో నానా,

పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౭౯);

అథ వా పుథుజ్జనకాలే ఏహిభిక్ఖుసరణగమనేన ఉపసమ్పన్నోవ ఇత్థిలిఙ్గపాతుభావేన భిక్ఖునిభావే ఠితా పురిసూపసమ్పన్నం ఉపాదాయ ‘‘ఏహిభిక్ఖునీ’’తి, ‘‘తీహి సరణగమనేహి ఉపసమ్పన్నా భిక్ఖునీ’’తి చ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. నో చే, తం వచనం విరుజ్ఝేయ్యాతి ఏకే, విచారేత్వా గహేతబ్బం. ‘‘విఞ్ఞూ పటిబలో’’తి ద్విన్నం అవస్సవభావస్స ఇజ్ఝనతో వుత్తం. ఏత్థ యస్మా యం కిఞ్చి ఆమిసం పటిగ్గణ్హన్తీనం అగ్గహత్థా పురిసానం హత్థేహి కదాచి మిస్సీభావం గచ్ఛన్తి, వన్దన్తానం వా పురిసానం సిరాని అగ్గపాదేహి మిస్సితాని కదాచి హోన్తి, కేసచ్ఛేదనకాలే వా సిరం పురిసానం హత్థేహి మిస్సితం హోతి, చిత్తం నామేతం అతిరద్ధగవేసి, దురక్ఖియం వా, తస్మా ‘‘మా అతిలహుం పారాజికాపత్తి భిక్ఖునీనం హోతూ’’తి బుద్ధా భగవన్తో కారుఞ్ఞేన పారాజికక్ఖేత్తపరిచ్ఛేదం, థుల్లచ్చయక్ఖేత్తపరిచ్ఛేదఞ్చ విసుం విసుం దేసేసున్తి వేదితబ్బం.

౬౫౯. తబ్బహులనయేన సా వుత్తాతి ఏత్థ అయమనుగణ్ఠిపదక్కమో – యేభుయ్యేన కిరియసముట్ఠానత్తా ‘‘కిరియసముట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి అవత్వా పన ‘‘సాదియేయ్యా’’తి వుత్తత్తా అకిరియతోపి సముట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. యథా చేత్థ, ఏవం హేట్ఠా ‘‘మనుస్సిత్థియా తయో మగ్గే మేథునం ధమ్మం పటిసేవన్తస్స ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తిఆదినా నయేన కిరియసముట్ఠానతం వత్వా తదనన్తరం ‘‘భిక్ఖుపచ్చత్థికా…పే… సో చే పవేసనం సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తిఆదినా (పారా. ౫౬) నయేన అకిరియసముట్ఠానతాయపి వుత్తత్తా పఠమపారాజికస్సాపి తబ్బహులనయేనేవ కిరియసముట్ఠానతా వేదితబ్బా. న హి పవేసనసాదియనాదిమ్హి కిరియసముట్ఠానతా దిస్సతి. అఙ్గజాతచలనఞ్చేత్థ న సారతో దట్ఠబ్బం ‘‘సో చే పవేసనం న సాదియతి, పవిట్ఠం న సాదియతి, ఠితం న సాదియతి, ఉద్ధరణం సాదియతి, ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి (పారా. ౫౮) ఏత్థ ఠిత న సాదియనే పకతియాపి పరిపుణ్ణచలనత్తా. సాదియనపచ్చయా హి సేవనచలనఞ్చేత్థ న దిస్సతేవాతి తబ్బహులనయేనేవ కిరియసముట్ఠానతా గహేతబ్బా. తత్థ తత్థ అట్ఠకథాసు కస్మా తబ్బహులనయో అవుత్తోతి చే? ‘‘యో పన భిక్ఖు మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి (పారా. ౩౯, ౪౨) మాతికాయం కిరియసముట్ఠానస్స సరూపేన వుత్తత్తా తదనురూపవసేన విభఙ్గనయమనోలోకేత్వా ‘‘కిరియసముట్ఠాన’’మిచ్చేవ వుత్తం. యథా చేతేసు తబ్బహులనయేన కిరియసముట్ఠానతా వుత్తా, తథా సురాదీనం అకుసలేనేవ పాతబ్బతా, న ఇతరథా ‘‘యం అకుసలేనేవ ఆపజ్జతి, అయం లోకవజ్జా, సేసా పణ్ణత్తివజ్జా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తే లోకవజ్జపణ్ణత్తివజ్జానం నియమనలక్ఖణసిద్ధి హోతి, తథా తం అవత్వా ‘‘యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతి, అయం లోకవజ్జా. సేసా పణ్ణత్తివజ్జా’’తి వుత్తే లోకవజ్జవచనం నిరత్థకం సియా వత్థుఅజాననపక్ఖేపి అకుసలేనేవ పాతబ్బత్తా. యస్మా తత్థ సురాపానవీతిక్కమస్స అకుసలచిత్తుప్పాదో నత్థి, తస్మా ఖన్ధకట్ఠకథాయం (మహావ. అట్ఠ. ౧౦౮) ‘‘మజ్జపానే పన భిక్ఖునో అజానిత్వాపి బీజతో పట్ఠాయ మజ్జం పివన్తస్స పాచిత్తియం, సామణేరో జానిత్వా పివన్తో సీలభేదం ఆపజ్జతి, న అజానిత్వా’’తి వుత్తం, న వుత్తం ‘‘వత్థుఅజాననపక్ఖే పాణాతిపాతాదీనం సిద్ధికరఅకుసలచిత్తుప్పాదసదిసే చిత్తుప్పాదే సతిపి సామణేరో సీలభేదం నాపజ్జతీ’’తి. అభినివేసవచనం పాణాతిపాతాదీహి సమానజాతికత్తా సామణేరానం సురాపానస్స. ‘‘సురాదయో పనిమే’’తి వత్థుం జానిత్వా పాతబ్బతాదివసేన వీతిక్కమన్తస్స అకుసలస్స అసమ్భవో నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘యస్స సచిత్తకపక్ఖే’’తిఆది.

కిఞ్చేత్థ యుత్తివచనేన అరహన్తానం అప్పవిసనతో సచిత్తకాచిత్తకపక్ఖేసు అకుసలనియమోతి చే? న, ధమ్మతావసేన సేక్ఖానమ్పి అప్పవిసనతో. అచిత్తకపక్ఖే అకుసలనియమాభావదస్సనత్థం సుపన్తస్స ముఖే పక్ఖిత్తజలబిన్దుమివ సురాబిన్దుఆదయో ఉదాహరితబ్బాతి. తబ్బహులనయేన హి అత్థే గహితే పుబ్బేనాపరం అట్ఠకథాయ సమేతి. ‘‘సద్ధిం పాళియా అవిసేసత్థో పరతో ఆవి భవిస్సతీతి అపరే’’తి వుత్తం. ఇదమేత్థ విచారేతబ్బం. యది వత్థుజాననపక్ఖే వినా అకుసలేన మజ్జపానం సియా, కస్మా నాళిమజ్ఝం నాతిక్కమతి అరియానం పానకాదిసఞ్ఞీనన్తి? సీలభేదవత్థువీతిక్కమో వినాపి చిత్తేన అరియానం ధమ్మతావసేనేవ న సమ్భవతీతి చే, న, చక్ఖుపాలత్థేరవత్థు (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౧) ఆదివిరోధతోతి. అపిచ భిక్ఖునోపి సామణేరస్స వియ సురాపానం సచిత్తకమేవ కస్మా న జాతన్తి? అప్పతిరూపత్తాతి చే, సామణేరానమ్పి అప్పతిరూపమేవ. సహధమ్మికా ఏవ హి తే. మహాసావజ్జత్తాతి చే? సామణేరానమ్పి తాదిసమేవ. సామణేరానం సచిత్తకమేవ పారాజికం, ఇతరం దణ్డకమ్మవత్థూతి చే? భిక్ఖూనమ్పి మజ్జపానే నత్థి. ఏత్థ తికపాచిత్తియేన న భవితబ్బం. మజ్జే అమజ్జసఞ్ఞిస్స దుక్కటాపత్తి పఞ్ఞాపేతబ్బా సియా. భిక్ఖుస్స పాచిత్తియవత్థు సామణేరానం పారాజికం హోతి తిరచ్ఛానగతసామణేరానం వియాతి చే? అచిత్తకమ్పి మజ్జపానాదీనం సామణేరానం పారాజికం పఞ్ఞాపేతబ్బం సియా. నాచిత్తకం పారాజికం సమ్భవతీతి చే? న, పణ్ణత్తివజ్జమ్పి పారాజికం సమ్భవతీతి. నికాయన్తరపక్ఖే అయమేవ దోసో. అమ్హాకఞ్హి లోకవజ్జమేవ మజ్జపానన్తి. కస్మా పనేత్థ సురాపానమేవ ధమ్మతావసేన అరియా న కరోన్తీతి? న కేవలం సురాపానమేవ ధమ్మతావసేన అరియా న కరోన్తి, పాణేసుపి కోధవసేన పాణసఞ్ఞితాయ సీసచ్ఛేదనాదీని న కరోన్తి, సదారసఞ్ఞాయ పరదారం న వీతిక్కమన్తి, అనత్థభఞ్జకసఞ్ఞాయ అత్థభఞ్జకముసా న వదన్తి, సమ్మాదిట్ఠిసఞ్ఞాయ మిచ్ఛాదిట్ఠిం న పటిపజ్జన్తీతి వేదితబ్బా. ఆచరియాపి సురాపానే అకుసలనియమాభావమేవ వదన్తి, తస్మా ఏవ మాతికాట్ఠకథాయ గణ్ఠిపదే లోకవజ్జపణ్ణత్తివజ్జాధికారే ‘‘సచిత్తకపక్ఖేఅకుసలన్తి సురాపానాదిసఙ్గహత్థం, ఇతరథా యస్స అకుసలమేవాతి వదేయ్యా’’తి లిఖితం. కిరియసముట్ఠానతా పనస్స తబ్బహులనయమేవ, న పఠమపారాజికే. కథం? కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదం పఠమపారాజికసముట్ఠానం. ఏత్థ భిక్ఖుస్స చ భిక్ఖునియా చ కాయసంసగ్గభావే సతి భిక్ఖునీ కాయఙ్గమచోపయమానాపి చిత్తేనేవ అధివాసేన్తీ ఆపజ్జతి, న ఏవం భిక్ఖు. భిక్ఖు పన చోపయమానోవ ఆపజ్జతి, ఏవమేవ పఠమపారాజికేపి చోపనే సతి ఏవ ఆపజ్జతి, నాసతి. పవేసనం సాదియతీతి ఏత్థ పవేసనసాదియనం నామ సేవనచిత్తస్సుప్పాదనన్తి, ఏవం సన్తేపి ‘‘వీమంసిత్వా గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

పఠమపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘కిస్స పన త్వం అయ్యే జానం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్న’’న్తి వచనతో, ‘‘అట్ఠన్నం పారాజికానం అఞ్ఞతరం పారాజికం అజ్ఝాపన్న’’న్తి (పాచి. ౬౬౬) వచనతో, అన్తే ‘‘ఉద్దిట్ఠా ఖో అయ్యాయో అట్ఠ పారాజికా ధమ్మా’’తిఆదివచనతో (పాచి. ౬౭౭), పరివారే ‘‘సాధారణపఞ్ఞత్తి ఉభతోపఞ్ఞత్తీ’’తి (పరి. ౨౦౧) వచనతో చ భిక్ఖునివిభఙ్గం పత్వా భగవా సాధారణాని సిక్ఖాపదాని భిక్ఖూనం ఉప్పన్నవత్థుస్మింయేవ ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఛన్దసో మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్య అన్తమసో తిరచ్ఛానగతేనపి పారాజికా హోతి అసంవాసా’’తిఆదినా నయేన సవిసేసమ్పి అవిసేసమ్పి మాతికం నిక్ఖిపిత్వా అనుక్కమేన పదభాజనం, ఆపత్తిభేదం, తికచ్ఛేదం, అనాపత్తివారఞ్చ అనవసేసం వత్వా విత్థారేసి. సఙ్గీతికారకేహి పన అసాధారణపఞ్ఞత్తియోయేవ ఇధ విత్థారితాతి వేదితబ్బా.

౬౬౬. తత్థ ‘‘అట్ఠన్నం పారాజికాన’’న్తి ఇదం కేవలం సఙ్గీతికారకానంయేవ నయతో నిక్ఖిత్తవచనం ఇతో పుబ్బే ఛట్ఠసత్తమట్ఠమానం పారాజికానం అపఞ్ఞత్తత్తా. భగవతా పన ఇదం పఞ్ఞాపితమాదిసిక్ఖాపదమ్పి ఉపాదాయ ‘‘ఛన్నం పారాజికాన’’న్తి వుత్తం సియా. ఇతో ఉద్ధం పఞ్ఞత్తానిపి ఉపాదాయ ‘‘అట్ఠన్నం పారాజికాన’’న్తి వచనం అపరభాగే ఉప్పన్నన్తి ఏకచ్చే ఆచరియా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇదఞ్చ పారాజికం పచ్ఛా పఞ్ఞత్తం, తస్మా ‘అట్ఠన్న’న్తి విభఙ్గే వుత్త’’న్తిఆది వుత్తం, తస్మా అట్ఠకథాచరియానం మతేన సిద్ధమేతం యథాపఞ్ఞత్తానుక్కమవసేనేవ సఙ్గీతానీతి. ‘‘అఞ్ఞాసి’’న్తి పాఠో. అఞ్ఞాసీతి న గహేతబ్బో. ‘‘దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదే వుత్తనయేనేవా’’తి వచనతో వజ్జపటిచ్ఛాదికం యా పటిచ్ఛాదేతి, సాపి వజ్జపటిచ్ఛాదికఆయేవాతి సిద్ధం. కిఞ్చాపి వజ్జపటిచ్ఛాదనం పేమవసేన హోతి, తథాపి సిక్ఖాపదవీతిక్కమచిత్తం దోమనస్సికమేవ హోతీతి కత్వా ‘‘దుక్ఖవేదన’’న్తి వుత్తం.

దుతియపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౬౯. ఇమం అధిప్పాయమత్తన్తి ‘‘చోదేత్వా సారేత్వా’’తి ఏతం. ఏత్థాయం విచారణా – యో భిక్ఖు ఉక్ఖిత్తకభిక్ఖునా సమానదిట్ఠికో లద్ధినానాసంవాసకో హోతి, సో అవన్దనీయో, కమ్మాకమ్మే ఉక్ఖిత్తకో వియ న గణపూరణో, సహసేయ్యమ్పి న లభతి, న తథా భిక్ఖునీ. సా హి యావ న సమనుభట్ఠా, తావ గణపూరకా చ హోతి, సంవాసఞ్చ లభతి. లద్ధినానాసంవాసికానువత్తికాపి ఉక్ఖిత్తానువత్తికావ హోతి. ఉక్ఖిత్తో చే కాలఙ్కతో, తదనువత్తకో భిక్ఖు లద్ధినానాసంవాసకో హోతియేవ. తథా విబ్భన్తేపి తస్మిం తిత్థియపక్కన్తకేపి సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ సామణేరభూమియం ఠితేపీతి ఏకే. తేసం మతేన ఉక్ఖిత్తకే తథాభూతేపి భిక్ఖునీ తదనువత్తికా సమనుభాసితబ్బావాతి ఆపజ్జతి. సమనుభాసనకమ్మం సఙ్ఘాయత్తం, సఙ్ఘేన సఞ్చిచ్చ పురిమకాపత్తిం అపనేతుం న యుత్తం వియ ఖాయతి. ఉక్ఖేపనీయకమ్మఞ్చ ఆపత్తిఅదస్సనమత్తే, అప్పటికమ్మమత్తే, కుదిట్ఠిఅప్పటినిస్సజ్జనమత్తే చ కరియతి, తస్స అనువత్తనమత్తేన సమనుభాసిత్వా సాసనతో చావేతబ్బానీతి న యుత్తన్తి చే? న వత్తబ్బమేవ, ఇదం అపారాజికవత్థూసుపి తప్పసఙ్గతో, అనఞ్ఞవిసయత్తా చ వినయస్స.

తతియపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౭౫. ‘‘లోకస్సాదసఙ్ఖాతస్స మిత్తసన్థవస్స వసేన తం దస్సేతుం కాయసంసగ్గరాగేనాతి వుత్త’’న్తి లిఖితం. తిస్సిత్థియోతి తీసు ఇత్థీసు, తిస్సో వా ఇత్థియో. తం న సేవేతి తాసు న సేవతి. అనరియాతి ఉభతోబ్యఞ్జనా. బ్యఞ్జనస్మిన్తి అత్తనో బ్యఞ్జనే. న సేవేతి న సేవతి. న చాచరేతి నాచరతి. వణ్ణావణ్ణోతి ద్వీహిపి సుక్కవిస్సట్ఠి. గమనుప్పాదనన్తి సఞ్చరిత్తం.

౬౭౬. ‘‘నివత్థం వా పారుతం వా’’తి ఏత్థ నివత్థస్స వా పారుతస్స వా వత్థస్స గహణం సాదియతీతి అత్థో.

చతుత్థపారాజికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పారాజికకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సఙ్ఘాదిసేసకణ్డవణ్ణనా

౧. పఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౮౧. ఆహతకోతి ఆనీతో, నియతకోతి అధిప్పాయో. అకప్పియఅడ్డో నామ సఙ్ఘస్స వా ఆరామికపుగ్గలస్స వా వత్థుస్స కారణా సఙ్ఘస్స వారికభావేన సయమేవ వా అధికరణట్ఠానం గన్త్వా ‘‘అమ్హాకం ఏసో దాసో, దాసీ, వాపీ, ఖేత్తం, ఆరామో, ఆరామవత్థు, గావో, గావీ, మహింసీ, అజా, కుక్కుటా’’తిఆదినా వోహరతి, అకప్పియం. ‘‘అయం అమ్హాకం ఆరామికో ఆరామికా, అయం వాపీ ఇత్థన్నామేన సఙ్ఘస్స హత్థే దోహనత్థాయ దిన్నా. ఇతో ఖేత్తతో ఆరామతో ఉప్పజ్జనకచతుపచ్చయా ఇతో గావితో మహింసితో అజాతో ఉప్పజ్జనకగోరసా ఇత్థన్నామేన సఙ్ఘస్స దిన్నా’’తి పుచ్ఛితే వా అపుచ్ఛితే వా వత్తుం వట్టతి. ‘‘కత’’న్తి అవత్వా ‘‘కరోన్తీ’’తి వచనేన కిర అనేనకతం ఆరబ్భ ఆచిక్ఖితా నామ హోతి. గీవాతి కేవలం గీవా ఏవ హోతి, న పారాజికం. కారాపేత్వా దాతబ్బాతి ఏత్థ సచే ఆవుధభణ్డం హోతి, తస్స ధారా న కారేతబ్బా, అఞ్ఞేన పన ఆకారేన సఞ్ఞాపేతబ్బం. ‘‘తిచిత్తం తివేదన’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘మానుస్సయవసేన కోధుస్సయవసేనా’’తి తబ్బహులనయేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

పఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౮౩. భటిపుత్తకానం కుమారభటికానం గణా భటిపుత్తగణా. కప్పన్తి కప్పియం. కప్పగతికన్తి కప్పియసభావం. పక్కన్తాసుపీతి అత్తనో పరిసం ఠపేత్వా ఇతరాసు పక్కన్తాసు. పణ్ణత్తిం అజానన్తా అరియాపి వుట్ఠాపేన్తీతి కత్వా వా కమ్మవాచాపరియోసానే ఆపత్తిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతసమఙ్గితావసేన వా ‘‘తిచిత్త’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పబ్బాజనే న దుక్కట’’న్తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం.

దుతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౮౭. భద్దాకాపిలానీ మహాకస్సపస్స పురాణదుతియా కిర. ఞాతీనం కులం యస్మిం గామకే, తదేతం గామకం ఞాతికులం, కులసన్నిహితం గామకం అగమాసీతి అత్థో. ‘‘అజం గామం నేతీ’’తిఆదీసు వియ వా ద్వికమ్మికం కత్వా గామకం అగమాసి ఞాతికులం అగమాసీతిపి యుజ్జతి.

౬౯౨. ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కామేన్తియా’’తి వచనేనపి ఏవం వేదితబ్బం – వికాలగామప్పవేసనే ద్విన్నం లేడ్డుపాతానంయేవ వసేన ఉపచారో పరిచ్ఛిన్దితబ్బో, ఇతరథా యథా ఏత్థ పరిక్ఖేపారహట్ఠానం పరిక్ఖేపం వియ కత్వా ‘‘అతిక్కామేన్తియా’’తి వుత్తం, ఏవం తత్థాపి ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తస్సా’’తి వదేయ్య. యస్మా పన తత్థ పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ఉత్తరి ఏకో లేడ్డుపాతో ఉపచారోతి అధిప్పేతో, తస్మా తదత్థదీపనత్థం ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తస్సా’’తి వుత్తం. యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘పరిక్ఖేపారహట్ఠానంయేవ ‘ఉపచార’న్తి సల్లక్ఖేత్వా పరిక్ఖేపపరిక్ఖేపారహట్ఠానానం నిన్నానాకారణదీపనత్థం ‘ఉపచారం ఓక్కమన్తస్సా’తి వుత్తం పాళివిసేసమసల్లక్ఖేత్వావ అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తస్స ఇధ ఉపచారో పరిక్ఖేపో యథా భవేయ్య, తం ఉపచారం పఠమం పాదం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి దుక్కటస్స. దుతియం పాదం అతిక్కమన్తస్స ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి వుత్తం, తం న గహేతబ్బమేవ పాళియా విసేససబ్భావతోతి. ‘‘అపరిక్ఖిత్తస్స గామస్స ఉపచారం ఓక్కమన్తియాతిపి ఏకచ్చేసు దిస్సతి, తం న గహేతబ్బన్తి అపరే’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘పాళివిసేసమసల్లక్ఖేత్వా’’తి దువుత్తం, కస్మా? వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదేపి కత్థచి ‘‘ఉపచారం అతిక్కమన్తస్సా’’తి పాఠో దిస్సతీతి, సో అన్ధకట్ఠకథాపాఠతో గహితోతి ఆచరియో. అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారోక్కమనమేవ పాఠో యుజ్జతి, న అతిక్కమనం. కస్మా? బహూసు ఠానేసు పాళియా అట్ఠకథాహి విరుజ్ఝనతో, ఇమస్మిం వాపి సిక్ఖాపదే విరుజ్ఝతి. కథం? గణమ్హా ఓహీయమానాయ అరఞ్ఞే ఆపత్తి హోతి, న గామే. అథ చ పన నిదస్సనమ్పి ‘‘సిక్ఖాపదా బుద్ధవరేనా’’తి (పరి. ౪౭౯) గాథా దస్సితా, తస్మా ఉపచారోక్కమనపరియాపన్ననదిం అతిక్కామేన్తియా హోతి. కిఞ్చ భియ్యో ‘‘గచ్ఛన్తస్స చతస్సో ఆపత్తియో, ఠితస్స చాపి తత్తకాతిఆదీనం (పరి. ౪౭౫) పరివారగాథానం అట్ఠకథాహి ఉపచారోక్కమనమేవ పాఠోతి నిట్ఠం గన్తబ్బ’’న్తి చ వుత్తం, సుట్ఠు సల్లక్ఖేత్వా కథేతబ్బం.

‘‘పదసా గమనమేవ హి ఇధాధిప్పేతం, తేనేవ పఠమం పాదం అతిక్కామేన్తియాతిఆదిమాహా’’తి ఏత్థ వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదాదీసు తదభావా యానేన వా ఇద్ధియా వా పవిసతో, అద్ధానం గచ్ఛతో చ ఆపత్తీతి దీపేతి. తత్థ అసారుప్పత్తా ఆపత్తిమోక్ఖో నత్థీతి ఏకే, విచారేత్వా గహేతబ్బం. భిక్ఖునీవిహారభూమి ‘‘గామన్తర’’న్తి న వుచ్చతి గామన్తరపరియాపన్నాయపి కప్పియభూమిత్తా. ‘‘పరతో ‘సచే భిక్ఖునీసు మహాబోధియఙ్గణం పవిసన్తీసు ఏకా బహి తిట్ఠతి, తస్సా ఆపత్తీ’తిఆదివచనతో భిక్ఖువిహారో న కప్పియభూమీతి సిద్ధం, తస్మా కఞ్చినగరే ఖన్ధధమ్మవిహారో వియ, కావీరపట్టనే సారీధమ్మవిహారో వియ చ అఞ్ఞోపి సో విహారో, తస్మా సీమబద్ధసుఖత్థం గామన్తరభావే నిరన్తరా అధిట్ఠానత్థం పవిసన్తియా, నిక్ఖమన్తియాపి గామన్తరాపత్తి హోతీతి అపరే’’తి వుత్తం. చతుగామసాధారణత్తాతి ఏత్థ ఏవంవిధే విహారే సీమం బన్ధన్తేహి చత్తారోపి తే గామా సోధేతబ్బాతి వేదితబ్బా. సంవిదహిత్వా భిక్ఖునియా వా మాతుగామేన వా థేయ్యసత్థేన వా సద్ధిం తం విహారం ఓక్కమన్తియా చతస్సో ఆపత్తియో ఏకతోవ హోన్తి. ‘‘గామన్తరే గామన్తరే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి వుత్తాతి ఏకే.

దుతియపాదుద్ధారే సఙ్ఘాదిసేసోతి ఏత్థ సచే దుతియో పాదుద్ధారో కప్పియభూమియం హోతి, న సఙ్ఘాదిసేసో, అకప్పియభూమియం ఏవ సఙ్ఘాదిసేసో. ‘‘ఉభయతీరేసు విచరన్తి, వట్టతీతి దస్సనూపచారస్సేత్థ సమ్భవా’’తి లిఖితం, తం యుత్తం. సవనూపచారో హేత్థ నదీపారే, గామన్తరే వా అప్పమాణన్తి. అన్ధకట్ఠకథాయం పన ‘‘పరతీరతో నదిం ఓతరిత్వా దస్సనూపచారతో దారూని, పణ్ణానివా మగ్గిత్వా ఆనేతి, అనాపత్తి. తిచీవరాని పరతీరే ఓతాపేతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఓరిమతీరమేవ ఆగచ్ఛతి, ఆపత్తీ’’తి అతిక్కమితుకామతాయ పవిట్ఠత్తా వుత్తం. ‘‘న్హాయనాదికిచ్చేన పవిట్ఠానం కత్థేవాలయసమ్భవా వట్టతీ’’తి వుత్తం. గామన్తరే పమాణన్తి అట్ఠకథాయం పరతీరతో నదిం ఓతరిత్వా దస్సనూపచారతో దారూని పణ్ణాని సకగామతో థోకమ్పి తరణవారేన న వట్టతి కిర నిక్ఖమిత్వా పవిసితుం.

అగామకే అరఞ్ఞేతి అగామలక్ఖణే అరఞ్ఞేతి అత్థో. ఇమినా ఆపత్తిఖేత్తం దస్సితం. యస్మా ఇదం ఆపత్తిఖేత్తం, తస్మా యా భిక్ఖునుపస్సయతో గామస్స ఇన్దఖీలం అతిక్కమతి, సా అసన్తే గామే గణమ్హా ఓహీయనాపత్తిం ఆపజ్జతి. దస్సనసవనూపచారాభావేపి పగేవ గామే ఇన్దఖీలాతిక్కమనక్ఖణేయేవ ఆపజ్జతి. సచే తత్థ ఏకా భిక్ఖునీ అత్థి, తస్సా దస్సనసవనూపచారాతిక్కమనక్ఖణే ఆపజ్జతి, అరఞ్ఞమగ్గగమనకాలే ఏవాయం విధీతి న గహేతబ్బం. గామతో పన నిక్ఖమన్తీ ఇతో పట్ఠాయ ఆపజ్జతీతి దస్సనత్థం ‘‘అగామకం అరఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆరాధికా చ హోన్తి సఙ్గాహికా లజ్జినియో, తా కోపేత్వా అఞ్ఞత్థ న గన్తబ్బం. గచ్ఛతి చే, గామన్తరనదీపారరత్తివిప్పవాసగణమ్హా ఓహీయనాపత్తీహి న ముచ్చతీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘గణమ్హా ఓహీయనాపత్తి సకింయేవాపజ్జతి. ఇతరా గామే గామే పారే పారే అరుణే అరుణే చాతి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదీని అసాధకాని యథాసమ్భవం గహేతబ్బత్తా. ‘‘మహాబోధియఙ్గణన్తిఆది ఏవం గామస్స ఆసన్నట్ఠానేపి ఇమం ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి దస్సనత్థం వుత్త’’న్తి లిఖితం.

తతియసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౯౪. పటివత్తాతి పటివచనం దేన్తి. కమ్మదోసన్తి ‘‘అనఞ్ఞాయ గణస్స ఛన్దన్తి ఏవమాదీ’’తి లిఖితం. కత్తబ్బట్ఠానదోసన్తి పోరాణా. కారకగణస్సాతి కారకసఙ్ఘస్స. ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా’తి వుత్తత్తా కారకసఙ్ఘోపి అయమేవాతి చే? పఠమమేవ కారకసఙ్ఘం న ఆమన్తేత్వా బలక్కారేనాయం థుల్లనన్దా తం భిక్ఖునిం ఓసారేసీ’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం, తస్మా కారకభిక్ఖూనం సమ్ముఖాపి తేసం అనుమతిం పఠమం అగ్గహేత్వా తం కమ్మం న పటిప్పస్సమ్భేతబ్బన్తి సిద్ధం హోతి, పటిప్పస్సద్ధం బలక్కారేన న కాతబ్బమేవాతి అధిప్పాయో. ‘‘భిక్ఖునీపి దిట్ఠావికమ్మం కాతుం లభతీ’’తి చ తత్థ వుత్తం.

౬౯౮. అసన్తే కమ్మకారకసఙ్ఘే ఓసారేతి, అనాపత్తీతి ఏత్థ కిత్తావతా అసన్తో నామ హోతీతి? ఇదం సబ్బత్థ న విచారితం. కారకానం కాలకిరియాయాతి ఏకే. ఏకస్సపి అభావేనాతి ఏకే. ఏకస్మిం రజ్జేతి ఏకే. ఏకరట్ఠేతి ఏకే. ఏకగామేతి ఏకే. ఏకస్మిం ఆవాసేతి ఏకే. యత్థ సక్కా అపలోకేతున్తి ఏకే. అన్తోఅద్ధయోజనేతి ఏకే. తత్థ తస్మిం ఆవాసే అసన్తే కారకసఙ్ఘే ఓసారేతి, అనాపత్తీతి ఇదం పసంసన్తి ఆచరియా. యత్థ సక్కా అపలోకేతున్తి సామీచి.

చతుత్థసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౦౧. ఏతం న వుత్తన్తి భిక్ఖునియా అవస్సుతభావో దట్ఠబ్బోతి ఏతం నియమనం న వుత్తం. తం అవచనం పాళియా సమేతి. కతరపాళియాతి? ‘‘అనవస్సుతోతి జానన్తీ పటిగ్గణ్హాతీ’’తి ఇమాయ. యది హి పుగ్గలస్స అవస్సుతభావో న పమాణం, కిం ఇమాయ పాళియా పయోజనం, ‘‘అనాపత్తి ఉభో అనవస్సుతా హోన్తి, అనవస్సుతా పటిగ్గణ్హాతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం సియా. అత్తనో హి అనవస్సుతభావోయేవ పమాణన్తి. ఇమస్స పన అనాపత్తివారస్స అయమత్థో – ఉభో చే అనవస్సుతా, సబ్బథాపి అనాపత్తి. అథ భిక్ఖునీ అనవస్సుతా సమానా అవస్సుతమ్పి ‘‘అనవస్సుతో’’తి సఞ్ఞాయ తస్స హత్థతో పటిగ్గణ్హాతి, ఏవమ్పి అనాపత్తీతి. అథ సా అనవస్సుతాపి అఞ్ఞం అనవస్సుతం వా అవస్సుతం వా ‘‘అవస్సుతో’’తి జానాతి, దుక్కటమేవ. వుత్తఞ్హేతం అనన్తరసిక్ఖాపదే ‘‘కిస్స త్వం అయ్యే న పటిగ్గణ్హాసీతి. అవస్సుతో అయ్యేతి…పే… నాహం అవస్సుతా’’తి.

పఞ్చమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛట్ఠసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౦౫. తేనాతి తస్మా. యస్మా ఉయ్యోజికా న దేతి న పటిగ్గణ్హాతి, తస్మా పటిగ్గహో న విజ్జతీతి అత్థో. ఇతరిస్సా పరిభోగపచ్చయా. ‘‘అకుసలచిత్త’’న్తి బాహుల్లేన వుత్తం. ‘‘వట్టతీతి సఞ్ఞాయ వదన్తియాపి ఆపత్తీ’’తి వదన్తి.

ఛట్ఠసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సత్తమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౧౨-౪. కమ్మవాచతో పుబ్బే ఆపన్నాపత్తియో న పటిప్పస్సమ్భన్తి. ఞత్తియా దుక్కటథుల్లచ్చయా పటిప్పస్సమ్భన్తి సఙ్ఘాదిసేసే పత్తేతి పోరాణా. తం ‘‘అజ్ఝాపజ్జన్తియా’’తి పాళియా సమేతి. ‘‘సుత్వా న వదన్తీ’’తి ఏత్థ సచే జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయభయా న వదన్తి, అనాపత్తి. ‘‘అధమ్మకమ్మే అధమ్మకమ్మసఞ్ఞా ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా ‘‘అనాపత్తి అసమనుభాసన్తియా’’తి సఙ్ఘాదిసేసం సన్ధాయ వుత్తం.

సత్తమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౧౫. పచ్చాకతాతి పరాజితా. కులదూసకసిక్ఖాపదస్స, ఇమస్స చ నిదానమత్తమేవ నానాకరణం. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘తస్స వచనస్స పటినిస్సగ్గాయ ఏవ వచనీయో, న కులదూసననివారణత్థాయా’’తి. ఏవం సన్తే ఉభోపేతా ఆపత్తియో అఞ్ఞమఞ్ఞం సభాగత్థా, తస్మా ఇదం తస్స అనుపఞ్ఞత్తిసదిసం ఆపజ్జతి, తతో ఇదం నిరత్థకమేవ ఆపజ్జతీతి? న ఏవం దట్ఠబ్బం. వత్థువిసేసతో, కమ్మవాచావిసేసతో చ ఉభిన్నం నానాకరణం.

అట్ఠమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నవమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౨౩. ‘‘కాయికవాచసికేన సంసగ్గేనా’’తి పాఠసేసో.

నవమసఙ్ఘాదిసేససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సఙ్ఘాదిసేసకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నిస్సగ్గియకణ్డవణ్ణనా

౧. పఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౩౩. పఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదం ఉత్తానమేవ.

౨. దుతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౪౦. వత్థుసమ్పత్తత్తా వా న తస్సా అనాపన్నకామతాయ వా అనాణత్తికతాయ వా అకాలచీవరమదంసు. యథాదానే ఏవ ఉపనేతబ్బం, న భాజేతబ్బం పుగ్గలికత్తాతి అధిప్పాయో. అత్థతో హి ఇతరమ్పి యథాదానే ఏవ ఉపనేతబ్బమేవ. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అయ్యాయ దమ్మీతి ఏవం పటిలద్ధన్తి నిస్సట్ఠపటిలద్ధం. యథాదానేతి దాయకేహి పరిచ్చత్తవిధానేన. ఉపనేతబ్బన్తి అకాలచీవరభావేన భాజేతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఇధ భాజాపితాయ లద్ధచీవరమేవ నిస్సగ్గియం హోతి, తం వినయకమ్మం కత్వాపి అత్తనా న లభతీ’’తి లిఖితం. యది నిస్సట్ఠపటిలద్ధం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం సియా, ‘‘నిస్సజ్జితబ్బం సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా దదేయ్య, దదేయ్యుం, అయ్యాయ దమ్మీ’’తి వుత్తత్తా తీణిపేతాని పదాని వత్తబ్బాని సియుం, తస్మా న కేవలం నిస్సట్ఠపటిలద్ధమేవ యథాదానే ఉపనేతబ్బం, అఞ్ఞాహి భిక్ఖునీహి లద్ధకోట్ఠాసమ్పి యథాదానేయేవ ఉపనేతబ్బం.

౭౪౧. ‘‘అకాలచీవరే కాలచీవరసఞ్ఞాయ అనాపత్తీ’’తి పన భాజనపచ్చయా ఆపజ్జితబ్బాపత్తిం నాపజ్జతీతి ఏత్తకమేవ దీపేతి, న పటిలద్ధం, న యథాదానే దాతబ్బన్తి ఇమమత్థం దీపేతి. లేసేన పన గణ్హాతి చే, భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బా.

దుతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౪౪. సకసఞ్ఞాయ గహితత్తా పాచిత్తియం, దుక్కటఞ్చ వుత్తం. ఇతరథా భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బం.

తతియనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుత్థనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౫౨. లేసేన గహేతుకామతా, అఞ్ఞస్స విఞ్ఞుస్స విఞ్ఞాపనం, పటిలాభోతి తీణి అఙ్గాని, తస్మా పఠమం విఞ్ఞత్తం అలభిత్వా అఞ్ఞం తతో ఊనతరమ్పి లభేయ్య, నిస్సగ్గియమేవ అఙ్గసమ్పత్తితో. ఏస నయో అఞ్ఞత్థాపి.

చతుత్థనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౫౩. ‘‘తేలం గోపేత్వా సప్పిమ్పి మే అత్తనో కులఘరా’’తి కిర పాఠో.

పఞ్చమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛట్ఠనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౫౮-౭౬౨. పావారికస్సాతి దుస్సవాణిజకస్స. యాయ చేతాపితం, తస్సా నిస్సగ్గియం, నిస్సట్ఠపటిలాభో చ. ‘‘ఇతరాసం పన జానిత్వా వస్సగ్గేన పత్తకోట్ఠాసం సాదియన్తీనమ్పి న నిస్సగ్గియం, కేవలం యథాదానే ఏవ తాహిపి ఉపనేతబ్బ’’న్తి వదన్తి. ‘‘నిస్సట్ఠం పటిలభిత్వాపి యథాదానే ఉపనేతబ్బ’న్తి వుత్తత్తా సేసాహి గహితం సుగ్గహిత’’న్తి వదన్తి. ఏత్థ గిలానాయపి న మోక్ఖో.

ఛట్ఠనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సత్తమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౬౪. సత్తమే ‘‘సయం యాచితకేనా’’తి కిఞ్చాపి అవిసేసేన వుత్తం. తథాపి అఞ్ఞదత్థికేన అత్తుద్దేసికేన సఞ్ఞాచికేనాతి అత్థో వేదితబ్బో. అయమత్థో ‘‘భిక్ఖునియో తేన చ పరిక్ఖారేన సయమ్పి యాచిత్వా భేసజ్జం చేతాపేత్వా పరిభుఞ్జింసూ’’తి ఇమిస్సా పాళియా అత్థేన సంసన్దిత్వా వేదితబ్బో. తస్సాయమత్థో – తేన పరిక్ఖారేన భేసజ్జం చేతాపేత్వా చ-సద్దేన సఞ్ఞాచికేన చ భేసజ్జం చేతాపేత్వాతి ఇమమత్థం దీపేన్తో ‘‘సయమ్పి యాచిత్వా భేసజ్జం చేతాపేత్వా’’తి ఆహ. అఞ్ఞథా ‘‘తేన పరిక్ఖారేన భేసజ్జం చేతాపేత్వా సయమ్పి యాచిత్వా పరిభుఞ్జింసూ’’తి ఇమినా అనుక్కమేన పాళి వత్తబ్బా సియా.

పదభాజనే పన ‘‘సంయాచికేనాతి సయం యాచిత్వా’’తి తస్సేవ పదస్స అధిప్పాయమత్తం వుత్తం. సా హి పదభాజనధమ్మతా. ‘‘సఙ్ఘికం లాభం పరిణత’’న్తిఆదిపదానం భాజనే పన సా పాకటా. అఞ్ఞథా సంయాచికపదేన కో అఞ్ఞో అతిరేకత్థో సఙ్గహితో సియా, సో న దిస్సతీతి తదేవ పదం నిప్పయోజనం, ఇదఞ్చ సిక్ఖాపదం పురిమేన నిన్నానాకరణం సియా. అత్తనో హి సన్తకం యథాకామం కరణీయన్తి. ఏత్థ చ సఙ్ఘస్స యాచనాయ వసేన ఏకతో హుత్వా యాచనాయ లద్ధం సంయాచికన్తి వేదితబ్బం. అఞ్ఞథా ఇతో పరేన సంయాచిక-సద్దేన ఇదం నిబ్బిసేసం ఆపజ్జతీతి ‘‘పుగ్గలికేన సంయాచికేనా’’తి ఇదఞ్చ సిక్ఖాపదం విసుం న వత్తబ్బం సియా ఇధేవ తేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా సఙ్గహితత్తా, న చ సఙ్గహితా ఆపత్తిద్వయభావతో. మిస్సేత్వా చేతాపితత్తా హి ఏకమేవ ఆపత్తీతి చే? న, సంయాచికపదస్స నిప్పయోజనభావప్పసఙ్గతో, ఏవం సఙ్ఘికమహాజనికపుగ్గలికాని మిస్సిత్వా చేతాపనే ఏకాపత్తిభావప్పసఙ్గతో చ.

సత్తమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౬౯. గణస్సాతి ఆభిధమ్మికాదిగణస్స, ఊనచతువగ్గస్స చ.

అట్ఠమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నవమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౭౪. సఞ్ఞాచికేనాతి గణయాచనాయ లద్ధేనేవ, న అఞ్ఞేన.

నవమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దసమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౭౯. దసమే పన ‘‘యా పన భిక్ఖునీ అఞ్ఞదత్థికేన పరిక్ఖారేన అఞ్ఞుద్దిసికేన పుగ్గలికేన అఞ్ఞం చేతాపేయ్య, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి ఏవంవిధేన భవితబ్బం, ‘‘పుగ్గలికేన సంయాచికేనా’’తి ఇమినా ఏకాదసమేన భవితబ్బం సియా యథాక్కమేన సమ్భవతో. కామమేవ చేతం అట్ఠుప్పత్తియా అభావతో న వుత్తం, అత్థతో పన గహేతబ్బమేవ. ఏత్థ పన సఙ్ఘగణపుగ్గలానం పవారితట్ఠానే, పుగ్గలస్సేవ ఞాతకట్ఠానే చ అనాపత్తిఛాయా దిస్సతి, ఇదం సబ్బం అమ్హాకం తక్కానుసారవసేనేవ వుత్తన్తి కత్వా న సారతో దట్ఠబ్బం. విచారేత్వా యథా నిచ్చలకారణం దిస్వా యం వా వినయక్కమకోవిదా అనుజానన్తి, తం తదేవ గహేతబ్బం. పోరాణగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఆపదాసుపి అఞ్ఞం గరుభణ్డమేవ చేతాపేతబ్బం, ఇతరం న వట్టతి, భిక్ఖుస్స పన వట్టతీ’’తి వుత్తం.

దసమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. ఏకాదసమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౮౪. ‘‘దుతియవగ్గస్స పఠమే’’తి అవత్వా ‘‘ఏకాదసమే’’తి ఇధ వుత్తం. కస్మా? భిక్ఖునివిభఙ్గే తింసకకణ్డం పత్వా వగ్గక్కమస్స అవుత్తత్తా. యస్మా పవారితట్ఠానే విఞ్ఞత్తి నామ న పటిసేధేతబ్బా, తస్మా భగవా అఞ్ఞాతికఅప్పవారితట్ఠానే ధమ్మనిమన్తనవసేన వదేయ్య ‘‘యేనత్థో’’తి వుత్తాయ ‘‘చతుక్కంసపరమం విఞ్ఞాపేతబ్బ’’న్తి పరిచ్ఛేదం దస్సేతీతి వేదితబ్బం. అఞ్ఞథా ‘‘నిదానేన సిక్ఖాపదం న సమేతి, సిక్ఖాపదేన చ అనాపత్తివారో’’తి చ ‘‘అకతవిఞ్ఞత్తియా చతుక్కంసపరమం విఞ్ఞాపేతబ్బ’’న్తి చ అనిట్ఠం ఆపజ్జతి, తస్మా మాతికాట్ఠకథాయం చేతాపేతబ్బన్తి ఠపేత్వా సహధమ్మికే చ ఞాతకపవారితే చ అఞ్ఞేన కిస్మిఞ్చిదేవ గుణేన, పరితుట్ఠేన చ వదేయ్య ‘‘యేనత్థో’’తి వుత్తస్స ‘‘విఞ్ఞాపేతబ్బ’’న్తి వుత్తనయేన అత్థో దట్ఠబ్బో. పోరాణగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఇదం పరిచ్ఛిన్నపవారణం సన్ధాయ వుత్తం. అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితానన్తి పన సబ్బప్పకారేన పవత్తం నిచ్చపవారణం సన్ధాయ వుత్తం. నిచ్చపవారణా నామ యదా యేనత్థో, తదా తం వదేయ్యాథాతి ఏవం పవత్తా. ‘హన్ద సీతపావురణ’న్తి దేన్తానం పన అతిరేకచతుక్కంసమ్పి గహేతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. అయమేవ నయో దసమేపీతి.

ఏకాదసమనిస్సగ్గియపాచిత్తియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

భిక్ఖునీవిభఙ్గే తింసకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిస్సగ్గియకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పాచిత్తియకణ్డవణ్ణనా

౧. లసుణవగ్గో

౧. పఠమలసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౯౩-౭. అహం లసుణేనాతి ఏత్థ ‘‘పవారేమీ’’తి పాఠసేసో. బదరసాళవం కిర బదరఫలాని సుక్ఖాపేత్వా చుణ్ణేత్వా కత్తబ్బా ఖాదనీయవికతి.

పఠమలసుణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౦౦. సంహరాపేయ్యాతి ‘‘సంహరతి వా సంహరాపేతి వా’’తి పదభాజనం వేదితబ్బం. కిఞ్చాపి ఏత్థ ఆపత్తిభేదో న దస్సితో, తథాపి ఖురసణ్డాసకత్తరిఆదిపరియేసనఘంసనాదీసు పుబ్బపయోగేసు దుక్కటం యుజ్జతి, యథా చేత్థ, ఏవం తలఘాతకాదిమ్హి చ ఆపత్తిభేదో పాళియం న వుత్తో. యథాసమ్భవం పన పుబ్బపయోగేసు దుక్కటం సమ్భవతి. ఏవం భిక్ఖుస్స ఏత్థ చ లసుణే చ దుక్కటం. ఇదం కిరియాకిరియన్తి పోరాణా. తత్థ ‘‘కిరియాకిరియ’’న్తి న వుత్తం.

దుతియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮౦౨-౬. తతియచతుత్థసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

౫. పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౧౨. పఞ్చమే ఉదకసుద్ధిపచ్చయే సతిపి ఫస్ససాదియనే యథావుత్తపరిచ్ఛేదే అనాపత్తి. తత్థ ద్విన్నం పబ్బానన్తి ‘‘ద్విన్నం అఙ్గులానం సహపవేసనే ఏకేకఅఙ్గులస్స ఏకేకం పబ్బం కత్వా ద్వే పబ్బా, ఏకఙ్గులప్పవేసనే ద్విన్నం పబ్బానం ఉపరి న వట్టతీతి వేదితబ్బం. మహాపచ్చరియమ్పి అయమేవ నయో దస్సితో’’తి లిఖితం.

పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮౧౫. ఛట్ఠసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

౭. సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౨౦-౮౨౨. ‘‘నగరం అతిహరన్తీ’’తి పాఠో. ‘‘నగరద్వారే అతిహరన్తీ’’తి కత్థచి, తత్థ ద్వారేనాతి అత్థో. అయమేవ వా పాఠో. తం పుబ్బాపరవిరుద్ధన్తి ‘‘పునపి వుత్త’’న్తి వుత్తం వాదం సన్ధాయ, న తతో పుబ్బే తత్థ వుత్తం వాదం. ఏత్థ ‘‘మాతరమ్పి విఞ్ఞాపేత్వాతి వచనేన విరుజ్ఝతీ’’తి లిఖితం, తం దుల్లిఖితం, న హి తేన విరోధం సన్ధాయ ఇదం వుత్తన్తి. కరణే చే పాచిత్తియం, కారాపనేపి పాచిత్తియేనేవ భవితబ్బం. అథ కారాపనే దుక్కటం, కరణేపి దుక్కటేనేవ భవితబ్బం. న హి కరణే వా కారాపనే వా విసేసో అత్థి ఆపజ్జనే సతీతి అధిప్పాయో.

౮౨౩. సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీతి అప్పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సాధూ’’తి వత్తుం వట్టతీతి అధిప్పాయో. న హి పటిగ్గహేతుం వట్టతి. అనామాసత్తా ‘‘ఆమకధఞ్ఞం పన ఞాతకపవారితట్ఠానేపి న వట్టతీ’’తి వుత్తం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘కప్పియేన లద్ధం ధఞ్ఞం భజ్జిత్వా భుఞ్జన్తియా దుక్కటం. అపరణ్ణేపి ఏసేవ నయో’’తి చ ‘‘అనాపత్తి ఆబాధపచ్చయాతి వచనతో సత్త ధఞ్ఞానిపి అనామాసానీతి సిద్ధం, తేనేవ హేట్ఠా అట్ఠకథాయం దుక్కటవత్థుమ్హి సత్త ధఞ్ఞానిపి గహితాని అనామాసానీ’’తి చ వుత్తాని. ఆమాసాని కప్పియవత్థూని చ యది భవేయ్యుం, యథా ఞాతకపవారితే సన్ధాయ ‘‘అపరణ్ణం విఞ్ఞాపేతీ’’తి అవిసేసేన వుత్తం, ఏవం ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితానం అఞ్ఞస్స అత్థాయ విఞ్ఞాపేతి, ఉమ్మత్తికాయ ఆదికమ్మికాయా’’తి వత్తబ్బం. యస్మా దుక్కటవత్థుత్తా చ అనామాసత్తా చ మాతరమ్పి సత్తవిధం ధఞ్ఞం విఞ్ఞాపేతుం న వట్టతి, తస్మా తదత్థదీపనత్థం సత్తవిధం ధఞ్ఞం సన్ధాయ ‘‘అనాపత్తి ఆబాధపచ్చయా’’తి వుత్తం, యథా భిక్ఖునియా ఆబాధపచ్చయా వట్టతి, తథా భిక్ఖుస్సాపీతి చ. యథా వా పన భిక్ఖునియా భజ్జనాదీని కారాపేతుం న వట్టతి, ఏవం భిక్ఖుస్సాపి. వుత్తమ్పి చేతం అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘అఞ్ఞతరో బాలభిక్ఖు కప్పియం అజానన్తో ఏతదవోచ ‘ఆమకధఞ్ఞం సమ్పటిచ్ఛితుం భిక్ఖూనం న వట్టతి. ఏతం ధఞ్ఞం భజ్జిత్వా కోట్టేత్వా పచిత్వా యాగుఖజ్జకం భత్తఞ్చ దేథా’తి, ఆణాపకస్సేవ భిక్ఖుస్స ఆపత్తి, సబ్బేసం అనాపత్తీ’’తి. తస్మా ‘‘సఙ్ఘవారికానం ధఞ్ఞం కోట్టేథా’’తి ఆరామికానం వత్తుఞ్చ న వట్టతి. ‘‘దివసం పరిబ్బయం గణ్హథ, తణ్డులే సమ్పాదేథ, త్వం ఏత్తకే గణ్హ, త్వం ఏత్తకే’’తి ఏవమాదీని పన వత్తుం వట్టతీతి చ. యం పన ‘‘అవిఞ్ఞత్తియా లబ్భమానం పన నవకమ్మత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, తమ్పి హేట్ఠా ‘‘ఇమం తళాకం ఖేత్తం వత్థుం విహారస్స దేమా’తి వుత్తే ‘సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం నయం సన్ధాయ వుత్తత్తా సువుత్తమేవ. ‘‘నవకమ్మత్థాయ ధఞ్ఞం దేమా’’తి వుత్తే ‘‘సాధూ’’తి వత్తబ్బం. యం పన హేట్ఠా ‘‘తత్థ నిస్సగ్గియవత్థుం అత్తనో వా సఙ్ఘగణపుగ్గలచేతియానం వా అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి…పే… దుక్కటవత్థుం సబ్బేసమ్పి అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛతో దుక్కటమేవా’’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తమేవ. కస్మా? ‘‘చేతియస్స అత్థాయ ధఞ్ఞం దాతుకామోమ్హి, తుమ్హే భన్తే తదత్థాయ సమ్పటిచ్ఛథా’’తి వుత్తే పటిగ్గహేతుం అకప్పియత్తా. ‘‘ఇదం పన తాదిసం న హోతీ’’తి చ వుత్తం. సబ్బోపాయం ఉపతిస్సత్థేరవాదో కిర. ధమ్మసిరిత్థేరో పనేవమాహ ‘‘పుబ్బేపి నవకమ్మత్థాయ పటిగ్గహో న వారితో, సఙ్ఘస్సత్థాయ పటిగ్గహితమ్పి పటిగ్గాహకస్సేవ అకప్పియ’’న్తి.

సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౨౪. పోరాణా ‘‘నిబ్బిట్ఠరాజభటో’’తి పఠన్తి. తస్సత్థో వారితభత్తవేతనో రాజభటోతి. ‘‘తఞ్ఞేవ భటపథన్తి తంయేవ భత్తవేతన’’న్తి అత్థం వదన్తి. ఉమ్ముకన్తి అలాతం.

౮౨౬. ఏత్థ ఛడ్డితం కిరియా. అనోలోకనం అకిరియా.

అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. నవమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౩౨. ‘‘సామికే అపలోకేత్వా ఛడ్డేతీ’’తి కత్థచి పోత్థకే నత్థి, కత్థచి అత్థి, అత్థిభావోవ సేయ్యో కిరియాకిరియత్తా సిక్ఖాపదస్స. ఇధ ఖేత్తపాలకా, ఆరామాదిగోపకా చ సామికా ఏవ. ‘‘సఙ్ఘస్స ఖేత్తే, ఆరామే చ తత్థ కచవరం న ఛడ్డేతబ్బన్తి కతికా చే నత్థి, భిక్ఖుస్స ఛడ్డేతుం వట్టతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా, న భిక్ఖునీనం. తాసమ్పి భిక్ఖునిసఙ్ఘసన్తకే వుత్తనయేన వట్టతి, న తత్థ భిక్ఖుస్స, ఏవం సన్తేపి సారుప్పవసేనేవ కాతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

నవమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దసమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౩౩. సాధుకీళితగీతం వాతి ఏత్థ పాచిణ్ణగీతమ్పి సోతుం న వట్టతి. ‘‘గీతుపసఞ్హితం పన ధమ్మం సోతుం వట్టతీతి దీఘనికాయట్ఠకథాయం వుత్త’’న్తి వుత్తం. పోరాణగణ్ఠిపదే పన ‘‘ధమ్మగీతమ్పి న వట్టతీ’’తి వత్వా ‘‘బుద్ధస్స గాయామ వాదేమాతి వుత్తే సమ్పటిచ్ఛితుం న వట్టతి, దుక్కటం హోతీ’’తి వుత్తం, ‘‘పూజం కరోమ, జాతకం వా వత్థుం వా దేసేమాతి వుత్తే ‘సాధూ’తి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి చ వుత్తం.

౮౩౬. ఏకపయోగో నామ ఏకదివసావలోకనం. తేసంయేవాతి యేసం నచ్చం పస్సతి. ‘‘భిక్ఖునీ సయమ్పి నచ్చితుం వా గాయితుం వా వాదితుం వా న లభతీ’’తిఆది ఇధ సిక్ఖాపదే నత్థి. కస్మా? ఏళకలోమసముట్ఠానత్తా. యది ఏవం కస్మా వుత్తన్తి చే? సుత్తానులోమమహాపదేసతో. యది నచ్చాదీని పస్సితుం వా సోతుం వా న లభతి, పగేవ అత్తనా కాతున్తి నయతో లబ్భమానత్తా వుత్తం. ఇతరథా మహాపదేసా నిరత్థకా సియుం. ఏవమఞ్ఞత్థాపి నయో నేతబ్బో. ‘‘సముట్ఠానమ్పి ఇధ వుత్తమేవ అగ్గహేత్వా ఛసముట్ఠానవసేన గహేతబ్బ’’న్తి లిఖితం. తం ‘‘అఞ్ఞే నచ్చ, గాయ, వాదేహీ’’తి వత్తుం న లబ్భతీతిఆదివచీకమ్మం సన్ధాయ లిఖితఞ్చే, తం సులిఖితం ఏళకలోమసముట్ఠానే వాచాయ అభావతో. ‘‘సయమ్పి నచ్చితు’’న్తిఆదికాయకమ్మఞ్చే సన్ధాయ లిఖితం, దుల్లిఖితం. ఏళకలోమసముట్ఠానఞ్హి ఏకన్తతో కాయకమ్మం హోతి, తస్మా ఉద్ధటం అగ్గహేత్వా ఆదిసద్దేన సఙ్గహితమేవ ఇధ గహేతబ్బన్తి. ఏతం ఏళకలోమసముట్ఠానత్తాతి ఏత్థ కారణవచనే సుత్తానులోమమహాపదేసతోతి ఏత్థ పన ఉద్ధటం గహేతబ్బం, ఏవం యథాలాభవసేన తం లిఖితన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ఆహచ్చభాసితసిక్ఖాపదవసేన ఏళకలోమసముట్ఠాన’’న్తి వుత్తన్తి ఉపతిస్సత్థేరో. ‘‘ఏళకలోమసముట్ఠానఞ్చే ఇదం సిక్ఖాపదం, ఆణాపకో ముచ్చేయ్య, న చ ముచ్చతీ’’తి వుత్తం. తం ‘‘కస్మా’’తి వుత్తే ‘‘సబ్బఅట్ఠకథాసు వుత్త’’న్తి అట్ఠకథాచరియో ఆహాతి ధమ్మసిరిత్థేరో.

౮౩౭. ఆరామే ఠత్వాతి న కేవలం ఠత్వా, తతో గన్త్వా పన సబ్బిరియాపథేహిపి లభతి. ‘‘ఆరామే ఠితాతి పన ఆరామపరియాపన్నాతి అత్థో, ఇతరథా నిసిన్నాపి న లభేయ్యా’’తి లిఖితం, తం సులిఖితమేవ.

దసమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

లసుణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అన్ధకారవగ్గవణ్ణనా

౧. పఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౩౯. ‘‘దివాపి అన్ధకారం అత్థి, తప్పటిసేధనత్థం ‘రత్తన్ధకారే’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి పోరాణా. సన్తిట్ఠేయ్యాతి ఏత్థ ఠానాపదేసేన చతుబ్బిధోపి ఇరియాపథో సఙ్గహితో, తస్మా పురిసస్స హత్థపాసే తేన సద్ధిం చఙ్కమనాదిం కరోన్తియా పాచిత్తియమేవ. ‘‘సల్లపేయ్య వా’’తి కేవలం నిదానవసేన వుత్తం విసేసాభావతో. ‘‘సల్లపేయ్యవాతి పురిసస్స హత్థపాసే ఠితా సల్లపతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి హి వుత్తం, తం న యుత్తన్తి ఏకే. కస్మా? యస్మా తస్స పురిసస్స హత్థపాసే ఠితేనేవ ఏకం పాచిత్తియం. సల్లపనేనపి అపరమ్పి ఏకం ఆపజ్జతీతి నాపజ్జతి, కథం పఞ్ఞాయతీతి? అఙ్గవసేన. ఇమస్స హి రత్తన్ధకారతా, పురిసస్స హత్థపాసే ఠానం వా సల్లపనం వా, సహాయాభావో, రహోపేక్ఖతాతి ఇమాని చత్తారి అఙ్గాని వుత్తాని. తత్థ యది ఠానపచ్చయా ఏకా ఆపత్తి విసుం సియా, తస్సా చత్తారి అఙ్గాని సియుం. యది సల్లపనపచ్చయా ఏకా, తస్సాపి పఞ్చ అఙ్గాని సియుం. తస్మా మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘చత్తారి వా పఞ్చ వా అఙ్గానీ’’తి వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తం, తస్మా సల్లపనపచ్చయా విసుం నత్థీతి. అత్థియేవ, మాతికాట్ఠకథావచనఞ్చ తదత్థమేవాతి ఏకే. కథం? సహుప్పత్తితో ద్విన్నం ఆపత్తీనం. కిం వుత్తం హోతి? సల్లపనే సతి ఠానపచ్చయా ఆపజ్జితబ్బం చతురఙ్గికం, సల్లపనపచ్చయా ఆపజ్జితబ్బం చతురఙ్గికన్తి ద్వే పాచిత్తియాని సహుప్పన్నాని ఏకతో ఆపజ్జన్తీతి. ఇదం అయుత్తం పాళివిరోధతో. పాళియఞ్హి ‘‘సల్లపేయ్య వాతి పురిసస్స హత్థపాసే ఠితా సల్లపతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి వుత్తం. యది ద్వే సియుం, ‘‘ఆపత్తి ద్విన్నం పాచిత్తియాన’’న్తి న వత్తబ్బతా సియాతి. అయం నయో దుతియాదీసుపి యథాయోగం వేదితబ్బో. ఏత్థ దుతియేనాపి సద్ధిం యది భిక్ఖునియా రహోపేక్ఖతా అత్థి, సో చే పురిసో, న దుతియో, పురిసగణనాయ ఆపత్తియో. అథ దుతియా భిక్ఖునీ హోతి, తస్సా చ తేన పురిసేన సద్ధిం రహోపేక్ఖతా అత్థి, సా చ భిక్ఖునీ న దుతియా హోతి. ఉభిన్నమ్పి ఆపజ్జతీతి ఏకే, విచారేత్వా పన గహేతబ్బం. పోరాణగణ్ఠిపదే పన వుత్తం ‘‘హత్థపాసే ఠానేన దుక్కట’’న్తి, తం పాళియా విరుజ్ఝతి. ‘‘పురిసస్స హత్థపాసే తిట్ఠతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి హి పాళి, కింబహునా. చతుత్థసిక్ఖాపదే మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుతియికఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘సన్తిట్ఠనాదీసు తీణి పాచిత్తియానీ’’తిఆదివచనతో వత్థుగణనాయ ఆపత్తి వేదితబ్బా. ‘‘అఙ్గాని చేత్థ చత్తారి పఞ్చ వా’’తి వత్తబ్బన్తి సన్నిట్ఠానం.

పఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨-౩-౪. దుతియతతియచతుత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౪౨-౬. దుతియతతియచతుత్థాని ఉత్తానాని. సబ్బత్థ ‘‘సల్లపతీతి యం కిఞ్చి తిరచ్ఛానకథం కథేతీ’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం.

౮౫౨. చతుత్థే పనాయం విసేసో – ‘‘ఏకేనేకా’’తి పఠమం వుత్తత్తా దుతియికం వా భిక్ఖునీనం ఉయ్యోజేయ్య, పాచిత్తియం న సమ్భవతీతి చే? సమ్భవతి. కస్మా? సన్తిట్ఠనాదిత్తయమత్తాపేక్ఖత్తా, తస్స వచనస్సాపి వా అఞ్ఞాయపి రహోపేక్ఖనస్సాదసమ్భవే సతి ఉభిన్నం ఏకత్థసమ్భవతో చ సాధితమేతం. ‘‘హత్థపాసం విజహిత్వా సన్తిట్ఠతి వా సల్లపతి వా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. కస్మా ‘‘నికణ్ణికం వా జప్పేతీ’’తి న వుత్తం? హత్థపాసాతిక్కమే అసమ్భవతో. తస్స తతియస్స పదస్స పచ్ఛిన్నత్తా సమ్భవన్తమ్పి ‘‘దుతియికం వా ఉయ్యోజేతీ’’తి న వుత్తం, తస్మా అత్థతో హత్థపాసం విజహిత్వా సన్తిట్ఠతి వా సల్లపతి వా దుతియికం వా ఉయ్యోజేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సాతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో యక్ఖేన వాతిఆదీసుపి. తత్థ ‘‘హత్థపాసే’’తి వా ‘‘హత్థపాసం విజహిత్వా’’తి వా న వుత్తం ఉభయత్థ దుక్కటత్తా. అనాపత్తివారేపి అసమ్భవతో ‘‘నికణ్ణికం వా జప్పేతీ’’తి న వుత్తన్తి చే? సమ్భవతి సతి కరణీయే నికణ్ణికం వా జప్పేతీతి సమ్భవతో. అథ కస్మా ఏవం న వుత్తన్తి చే? అనవజ్జకథాయం నికణ్ణికజప్పనే పయోజనాభావా, ధమ్మకథాయమ్పి ఉదాయిం ఆరబ్భ పటిసిద్ధత్తా చ.

దుతియతతియచతుత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౫౬. ‘‘కులం నామ చత్తారి కులానీ’’తి వుత్తత్తా తిత్థియారామే కప్పతి తస్స కులవోహారాభావతోతి ఏకే. తిత్థియానం ఖత్తియాదిపరియాపన్నత్తా న కప్పతీతి ఏకే. తస్స కప్పియభూమిత్తా న యుత్తన్తి చే? న, యథావుత్తఖత్తియాదీనం సమ్భవతో. తథాపి గోచరకులం ఇధాధిప్పేతం. ‘‘ఉపచారో ద్వాదసహత్థో’’తి లిఖితం.

పఞ్చమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬౦. ‘‘నిసీదన్తియా ఏకా, నిపజ్జన్తియా ఏకా’’తి అవత్వా ‘‘నిసీదిత్వా గచ్ఛన్తియా’’తిఆది న వత్తబ్బం. న హి గమనపచ్చయా ఏసా ఆపత్తీతి? న, పరియోసానాధిప్పాయవసేన వుత్తత్తా. ‘‘నిసీదిత్వా నిపజ్జన్తియా ద్వే’’తి వచనేనపి గమనం ఇధ నాధిప్పేతన్తి దస్సితం హోతి, తథా ‘‘నిపజ్జిత్వా నిసీదన్తియా ద్వే’’తిపి వత్తబ్బం. యది ఏవం ‘‘తస్మిం అభినిపజ్జతి, ఆపత్తి ద్విన్నం పాచిత్తియాన’’న్తి కస్మా న వుత్తన్తి చే? అనిసీదిత్వాపి నిపజ్జనసమ్భవతో. నిపజ్జనత్థాయ నిసీదిత్వా నిపజ్జన్తియా నిపజ్జనకపయోగత్తా ఏకా ఆపత్తీతి కేచి.

ఛట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬౭. అనాపత్తివారే ‘‘ధువపఞ్ఞత్తే’’తి న వుత్తం ‘‘సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా’’తి వుత్తత్తా. ఇధ ఛట్ఠే వుత్తనయేన పకతియా పఞ్ఞత్తే అభినిసీదతి వా అభినిపజ్జతి వా, పాచిత్తియమేవ. అఞ్ఞత్థ ధువపఞ్ఞత్తం. ఇధ వుత్తనయేన సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా అభినిసీదతి వా అభినిపజ్జతి వా, పాచిత్తియమేవ. ఉభయత్థాపి పఞ్చమే వుత్తనయేన అనాపుచ్ఛా పక్కమేయ్య, పాచిత్తియమేవ, అనాపత్తివారే మాతికాయం వుత్తకాలతో అఞ్ఞకాలస్స అపరామట్ఠత్తాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. అపిచ అత్థాపత్తికాలే ఆపజ్జతి, నో వికాలేతిఆదిత్తికే, అత్థాపత్తి రత్తిం ఆపజ్జతి, నో దివాతిఆదిత్తికే చ అట్ఠకథాయం ఇధ పఞ్చమఛట్ఠసత్తమసిక్ఖాపదేహి సఙ్గహితాపత్తీనం అపరామట్ఠత్తా యథాసమ్భవం తివిధకాలే తివిధమేతం యోజేత్వా దస్సేతుం వట్టతి ఏవ మహాపదేసనయానులోమతో.

సత్తమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అట్ఠమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬౯. అట్ఠమే భిక్ఖుస్స దుక్కటం సమ్భవతి.