నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

వినయపిటకే

వజిరబుద్ధి-టీకా

గన్థారమ్భకథా

పఞ్ఞావిసుద్ధాయ దయాయ సబ్బే;

విమోచితా యేన వినేయ్యసత్తా;

తం చక్ఖుభూతం సిరసా నమిత్వా;

లోకస్స లోకన్తగతస్స ధమ్మం.

సఙ్ఘఞ్చ సీలాదిగుణేహి యుత్త-

మాదాయ సబ్బేసు పదేసు సారం;

సఙ్ఖేపకామేన మమాసయేన;

సఞ్చోదితో భిక్ఖుహితఞ్చ దిస్వా.

సమన్తపాసాదికసఞ్ఞితాయ;

సమ్బుద్ధఘోసాచరియోదితాయ;

సమాసతో లీనపదే లిఖిస్సం;

సమాసతో లీనపదే లిఖీతం.

సఞ్ఞా నిమిత్తం కత్తా చ, పరిమాణం పయోజనం;

సబ్బాగమస్స పుబ్బేవ, వత్తబ్బం వత్తుమిచ్ఛతాతి. –

వచనతో సమన్తపాసాదికేతి సఞ్ఞా. దీపన్తరే భిక్ఖుజనస్స అత్థం నాభిసమ్భుణాతీతి నిమిత్తం. బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేనాతి కత్తా. సమధికసత్తవీసతిసహస్సమత్తేన తస్స గన్థేనాతి పరిమాణం. చిరట్ఠితత్థం ధమ్మస్సాతి పయోజనం.

తత్రాహ – ‘‘వత్తబ్బం వత్తుమిచ్ఛతాతి యం వుత్తం, తత్థ కథంవిధో వత్తా’’తి? ఉచ్చతే –

పాఠత్థవిదూసంహీరో, వత్తా సుచి అమచ్ఛరో;

చతుక్కమపరిచ్చాగీ, దేసకస్స హితుస్సుకోతి. (మహాని. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా);

తత్ర పఠీయతేతి పాఠో. సో హి అనేకప్పకారో అత్థానురూపో అత్థాననురూపో చేతి. కథం? సన్ధాయభాసితో బ్యఞ్జనభాసితో సావసేసపాఠో నిరవసేసపాఠో నీతో నేయ్యోతి. తత్ర అనేకత్థవత్తా సన్ధాయభాసితో నామ ‘‘మాతరం పితరం హన్త్వా’’తిఆది (ధ. ప. ౨౯౪). ఏకత్థవత్తా బ్యఞ్జనభాసితో నామ ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’త్యాది (ధ. ప. ౧, ౨; నేత్తి. ౯౦, ౯౨; పేటకో. ౧౪). సావసేసో నామ ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, ఆదిత్త’’మిత్యాది (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮). విపరీతో నిరవసేసో నామ ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’త్యాది (మహాని. ౧౫౬; పటి. మ. ౩.౫). యథా వచనం, తథా అవగన్తబ్బో నీతో నామ ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’త్యాది. యుత్తియా అనుస్సరితబ్బో నేయ్యో నామ ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే’’త్యాది (అ. ని. ౧.౧౭౦).

అత్థోపి అనేకప్పకారో పాఠత్థో సభావత్థో ఞేయ్యత్థో పాఠానురూపో పాఠాననురూపో సావసేసత్థో నిరవసేసత్థో నీతత్థో నేయ్యత్థోత్యాది. తత్థ యో తంతంసఞ్ఞాపనత్థముచ్చారీయతే పాఠో, స పాఠత్థో ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జన’’మిత్యాదీసు (పారా. ౧; దీ. ని. ౧.౧౯౦) వియ. రూపారూపధమ్మానం లక్ఖణరసాది సభావత్థో ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం భావేతీ’’త్యాదీసు (విభ. ౪౮౯; సం. ని. ౫.౩) వియ. యో ఞాయమానో హితాయ భవతి, స ఞాతుమరహత్తా ఞేయ్యత్థో ‘‘అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ’’త్యేవమాదీసు (దీ. ని. ౧.౯, ౧౯౪; ౩.౨౩౮; మ. ని. ౧.౪౧౧) వియ. యథాపాఠం భాసితో పాఠానురూపో ‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, పురాణకమ్మ’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౪౬) భగవతా వుత్తమతో చక్ఖుమపి కమ్మన్తి. బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం పటిబాహయమానేన వుత్తో పాఠాననురూపో. వజ్జేతబ్బం కిఞ్చి అపరిచ్చజిత్వా పరిసేసం కత్వా వుత్తో సావసేసత్థో ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౪.౬౦; మహాని. ౧౦౭) చ, ‘‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో’’త్యాదీసు (ధ. ప. ౧౨౯) వియ. విపరీతో నిరవసేసత్థో ‘‘సన్ధావితం సంసరితం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ (దీ. ని. ౨.౧౫౫; మహా. ౨౮౭; నేత్తి. ౧౧౪). తత్ర, భిక్ఖవే, కో మన్తా కో సద్ధాతా…పే… అఞ్ఞత్ర దిట్ఠపదేహీ’’త్యాది (అ. ని. ౭.౬౬). సద్దవసేనేవ వేదనీయో నీతత్థో ‘‘రూపా సద్దా రసా గన్ధా, ఫోట్ఠబ్బా చ మనోరమా’’త్యాదీసు (సం. ని. ౧.౧౫౧, ౧౬౫; మహావ. ౩౩) వియ. సమ్ముతివసేన వేదితబ్బో నేయ్యత్థో ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, వలాహకూపమాపుగ్గలా’’త్యాదీసు వియ (అ. ని. ౪.౧౦౧; పు. ప. ౧౫౭). ఆహ చ –

‘‘యో అత్థో సద్దతో ఞేయ్యో, నీతత్థం ఇతి తం విదూ;

అత్థస్సేవాభిసామగ్గీ, నేయ్యత్థో ఇతి కథ్యతే’’తి.

ఏవం పభేదగతే పాఠత్థే విజానాతీతి పాఠత్థవిదూ. న సంహీరతే పరపవాదీహి దీఘరత్తం తిత్థవాసేనేత్యసంహీరో. భావనాయాగమాధిగమసమ్పన్నత్తా వత్తుం సక్కోతీతి వత్తా, సఙ్ఖేపవిత్థారనయేన హేతుదాహరణాదీహి అవబోధయితుం సమత్థోత్యత్థో. సోచయత్యత్తానం పరే చేతి సుచి, దుస్సీల్యదుద్దిట్ఠిమలవిరహితోత్యత్థో. దుస్సీలో హి అత్తానముపహన్తునాదేయ్యవాచో చ భవత్యపత్తాహారాచారో ఇవ నిచ్చాతురో వేజ్జో. దుద్దిట్ఠి పరం ఉపహన్తి, నావస్సం నిస్సయో చ భవత్యహివాళగహాకులో ఇవ కమలసణ్డో. ఉభయవిపన్నో సబ్బథాప్యనుపాసనీయో భవతి గూథగతమివ ఛవాలాతం గూథగతో వియ చ కణ్హసప్పో. ఉభయసమ్పన్నో పన సుచి సబ్బథాప్యుపాసనీయో సేవితబ్బో చ విఞ్ఞూహి, నిరుపద్దవో ఇవ రతనాకరో. నాస్స మచ్ఛరోత్యమచ్ఛరో, అహీనాచరియముట్ఠీత్యత్థో. సుత్తసుత్తానులోమాచరియవాదఅత్తనోమతిసఙ్ఖాతస్స చతుక్కస్సాపరిచ్చాగీ, తదత్థస్సేవ బ్యాఖ్యాతేత్యత్థో. అథ వా పచ్చక్ఖానుమానసద్దత్థాపత్తిప్పభేదస్స పమాణచతుక్కస్సాపరిచ్చాగీ.

‘‘ఏకంసవచనం ఏకం, విభజ్జవచనాపరం;

తతియం పటిపుచ్ఛేయ్య, చతుత్థం పన ఠాపయే’’తి. –

ఏవం వుత్తచతుక్కస్స వా అపరిచ్చాగీ; హితుస్సుకో ఇతి సోతూనం హితాయోస్సుకో, తేసమవబోధనం పతి పత్థేతీ త్యత్థో; సో ఏసో సుచిత్తా పియో; చతుక్కస్స అపరిచ్చాగిత్తా గరు; అసంహీరత్తా భావనీయో; దేసకత్తా వత్తా; హితుస్సుకత్తా వచనక్ఖమో; పాఠత్థవిదుత్తా గమ్భీరకథం కత్తా; అమచ్ఛరత్తా నో చట్ఠానే నియోజకోతి;

‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చట్ఠానే నియోజకో’’. (అ. ని. ౭.౩౭; నేత్తి. ౧౧౩) –

ఇతిఅభిహితో దేసకో;

సోతా ఇదాని అభిధీయతే –

ధమ్మాచరియగరు సద్ధా-పఞ్ఞాదిగుణమణ్డితో;

అసఠామాయో సోతాస్స, సుమేధో అమతాముఖో.

తత్థ ధమ్మగరుత్తా కథం న పరిభవతి, ఆచరియగరుత్తా కథికం న పరిభవతి, సద్ధాపఞ్ఞాదిగుణపటిమణ్డితత్తా అత్తానం న పరిభవతి, అసఠామాయత్తా అమతాభిముఖత్తా చ అవిక్ఖిత్తచిత్తో భవతి, సుమేధత్తా యోనిసోమనసికరోతీత్యత్థో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో సుణన్తో సద్ధమ్మం భబ్బో నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తం. కతమేహి పఞ్చహి? న కథం పరిభోతి, న కథికం పరిభోతి, న అత్తానం పరిభోతి, అవిక్ఖిత్తచిత్తో ధమ్మం సుణాతి ఏకగ్గచిత్తో, యోనిసో చ మనసి కరోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౫౧).

తంలక్ఖణప్పత్తత్తా భావనా భవతి సవనస్సేత్యుత్తో సోతా.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

ఇదాని అస్సారమ్భో – తత్థ యోతి అనియమనిద్దేసో, తేన విసుద్ధజాతికులగోత్తాదీనం కిలేసమలవిసుద్ధియా, పూజారహతాయ వా అకారణతం దస్సేత్వా యో కోచి ఇమిస్సా సమన్తపాసాదికాయ ఆదిగాథాయ నిద్దిట్ఠలోకనాథత్తహేతుం యథావుత్తహేతుమూలేన థిరతరం అచలం కత్వా యథావుత్తహేతుకాలం అచ్చన్తమేవ పూరేన్తో అవసానే యథావుత్తహేతుఫలం సమ్పాదేత్వా యథావుత్తహేతుఫలప్పయోజనం సాధేతి, సోవ పరమపూజారహోతి నియమేతి.

ఏత్తావతా –

భయసమ్మోహదుద్దిట్ఠి-పణామో నేస సబ్బథా;

పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమో ఏసో, పణామోతి నిదస్సితో.

తత్ర హేతూతి అతిదుక్కరాని తింసపారమితాసఙ్ఖాతాని పుఞ్ఞకమ్మాని. తాని హి అచ్చన్తదుక్ఖేన కసిరేన వచనపథాతీతానుభావేన మహతా ఉస్సాహేన కరీయన్తీతి అతిదుక్కరాని నామ. అతిదుక్కరత్తా ఏవ హి తేసం అతిదుల్లభం లోకే అనఞ్ఞసాధారణం నాథత్తసఙ్ఖాతం ఫలం ఫలన్తి, తం తత్థ హేతుఫలం; హేతుమూలం నామ యథావుత్తస్స హేతునో నిప్ఫాదనసమత్థా మహాకరుణా, సా ఆదిపణిధానతో పట్ఠాయ ‘‘ముత్తో మోచేస్సామీ’’తిఆదినా నయేన యావ హేతుఫలప్పయోజనా, తావ అబ్బోచ్ఛిన్నం పవత్తతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సకాననా సగ్రివరా ససాగరా,

గతా వినాసం బహుసో వసున్ధరా;

యుగన్తకాలే సలిలానలానిలే,

న బోధిసత్తస్స మహాతపా కుతో’’తి.

యాయ సమన్నాగతత్తా ‘‘నమో మహాకారుణికస్స తస్సా’’తి ఆహ. హేతుకాలం నామ చతుఅట్ఠసోళసఅసఙ్ఖ్యేయ్యాదిప్పభేదో కాలో, యం సన్ధాయాహ ‘‘కప్పకోటీహిపి అప్పమేయ్యం కాల’’న్తి. తత్థ అచ్చన్తసంయోగత్థే ఉపయోగవచనం వేదితబ్బం ‘‘మాసం అధీతే, దివసం చరతీ’’తిఆదీసు వియ. కామఞ్చ సో కాలో అసఙ్ఖ్యేయ్యవసేన పమేయ్యో విఞ్ఞేయ్యో, తథాపి కప్పకోటివసేన అవిఞ్ఞేయ్యతం సన్ధాయ ‘‘కప్పకోటీహిపి అప్పమేయ్యం కాల’’న్తి ఆహ. తత్థ కాలయతీతి కాలో, ఖిపతి విద్ధంసయతి సత్తానం జీవితమితి అత్థో. కల విక్ఖేపే. తత్థ కప్పీయతి సంకప్పీయతి సాసపపబ్బతాదీహి ఉపమాహి కేవలం సంకప్పీయతి, న మనుస్సదివసమాససంవచ్ఛరాదిగణనాయ గణీయతీతి కప్పో. ఏకన్తిఆదిగణనపథస్స కోటిభూతత్తా కోటి, కప్పానం కోటియో కప్పకోటియో. తాహిపి న పమీయతీతి అప్పమేయ్యో, తం అప్పమేయ్యం. కరోన్తోతి నానత్థత్తా ధాతూనం దానం దేన్తో, సీలం రక్ఖన్తో, లోభక్ఖన్ధతో నిక్ఖమన్తో, అత్తహితపరహితాదిభేదం తం తం ధమ్మం పజానన్తో, వివిధేన వాయామేన ఘటేన్తో వాయమన్తో, తం తం సత్తాపరాధం ఖమన్తో, పటిఞ్ఞాసమ్ముతిపరమత్థసచ్చాని సచ్చాయన్తో, తం తం సత్తహితం అధిట్ఠహన్తో, సకలలోకం మేత్తాయన్తో, మిత్తామిత్తాదిభేదం పక్ఖపాతం పహాయ తం తం సత్తం అజ్ఝుపేక్ఖన్తో చాతి అత్థో. ఖేదం గతోతి అనన్తప్పభేదం మహన్తం సంసారదుక్ఖం అనుభవనట్ఠేన గతో, సమ్పత్తోత్యత్థో. సంసారదుక్ఖఞ్హి సారీరికం మానసికఞ్చ సుఖం ఖేదయతి పాతయతీతి ‘‘ఖేదో’’తి వుచ్చతి. లోకహితాయాతి ఇదం యథావుత్తహేతుఫలప్పయోజననిదస్సనం, ‘‘సంసారదుక్ఖానుభవనకారణనిదస్సన’’న్తిపి ఏకే –

‘‘‘జాతిసంసారదుక్ఖానం, గన్తుం సక్కోపి నిబ్బుతిం;

చిరల్లిట్ఠోపి సంసారే, కరుణాయేవ కేవల’న్తి. –

చ వుత్త’’న్తి, తమయుత్తం. న హి భగవా లోకహితాయ సంసారదుక్ఖమనుభవతి. న హి కస్సచి దుక్ఖానుభవనం లోకస్స ఉపకారం ఆవహతి. ఏవం పనేతం దస్సేతి తింసపారమితాపభేదం హేతుం, పారమితాఫలభూతం నాథత్తసఙ్ఖాతం ఫలఞ్చ. యథా చాహ ‘‘మమఞ్హి, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా పరిముచ్చన్తీ’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౨౯; ౫.౨). తత్థ భగవా యథావుత్తహేతూహి సత్తానం వినేయ్యభావనిప్ఫాదనపఞ్ఞాబీజాని వపి, హేతుఫలేన పరిపక్కిన్ద్రియభావేన పరినిప్ఫన్నవినేయ్యభావే సత్తే వినయి, సంసారదుక్ఖతో మోచయీతి అత్థో. న ఏవం సంసారదుక్ఖేన లోకస్స ఉపకారం కిఞ్చి అకాసి, తస్మా కరోన్తో అతిదుక్కరాని లోకహితాయాతి సమ్బన్ధో. ఇమిస్సా యోజనాయ సబ్బపఠమస్స బోధిసత్తస్స ఉప్పత్తికాలతో పట్ఠాయ బోధిసత్తస్స నాథత్తసఙ్ఖాతపారమితాహేతుఫలాధిగమో వేదితబ్బో. యో నాథోతి హి సమ్బన్ధో అధిప్పేతో. ఇమస్స పనత్థస్స –

‘‘యదేవ పఠమం చిత్త-ముప్పన్నం తవ బోధయే;

త్వం తదేవస్స లోకస్స, పూజికే పరివసిత్థ’’. –

ఇతి వచనం సాధకం. పఠమచిత్తస్స పారమితాభావో రుక్ఖస్స అఙ్కురతో పట్ఠాయ ఉప్పత్తిఉపమాయ సాధేతబ్బో. ఏత్థాహ – ‘‘ఖేదం గతోతి వచనం నిరత్థకం, యథావుత్తనయేన గుణసాధనాసమ్భవతో’’తి? న, అన్తరా అనివత్తనకభావదీపనతో. దుక్కరాని కరోన్తో ఖేదం గతో ఏవ, న అన్తరా ఖేదం అసహన్తో నివత్తతీతి దీపేతి. లోకదుక్ఖాపనయనకామస్స వా భగవతో అత్తనో దుక్ఖానుభవనసమత్థతం దస్సేతి.

‘‘యస్స కస్సచి వరదోస్సం, యావాహం సబ్బసత్తదుక్ఖాని;

సబ్బాని సబ్బకాలం యుగం, పద్మస్సేవ బుజ్ఝన్తోమ్హీ’’తి. –

ఏవంఅధిప్పాయస్స అత్తమత్తదుక్ఖానుభవనసమత్థతాయ కాయేవ కథాతి అతిసయం అత్థం దస్సేతీతి అత్థో. అథ వా ఖేదం గతోతి బ్యాపారం పరిచయం గతోతిపి అత్థో సమ్భవతి. కమ్మాదీసు సబ్యాపారం పురిసం దిస్వా సన్తి హి లోకే వత్తారో ‘‘ఖిన్నోయం కమ్మే, ఖిన్నోయం సత్తే’’తిఆది. ఇమిస్సా యోజనాయ నాథోతి ఇమినా బుద్ధత్తాధిగమసిద్ధం కోటిప్పత్తం నాథభావం పత్వా ఠితకాలో దస్సితోతి వేదితబ్బో. కేచి ‘‘మహాకారుణికస్సాతి వదన్తో బుద్ధభూతస్సాతి దస్సేతీ’’తి లిఖన్తి, తం న సున్దరం వియ, బోధిసత్తకాలేపి తబ్బోహారసబ్భావతో. తస్మా సో ఏత్తకం కాలం దుక్కరాని కరోన్తో అవసానే దుక్కరపారమితాపారిపూరియా తాసం ఫలభూతం నాథభావం పత్వా లోకహితాయ బ్యాపారం గతోతి అయమత్థో నిదస్సితో హోతి. ‘‘బోధిం గతో’’తి వుత్తేపి సుబ్యత్తం హేతుఫలం దస్సితం హోతి. బుద్ధభావప్పత్తస్సేవ చ నాథస్స నమో కతో హోతి విసేసవచనసబ్భావతో, న బోధిసత్తస్స. ఏవం సన్తేపి వినయాధికారో ఇధాధిప్పేతో. సో చ పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ యావమరణకాలా హోతి. తం అతివియ పరిత్తం కాలం లజ్జినో అతిసుకరం సీలమత్తం ఏకకస్స అత్తనో హితాయ అత్తమత్తదుక్ఖాపనయనాధిప్పాయేన పరిపూరేన్తో కో నామ ఇధలోకపరలోకాతిక్కమసుఖం న గచ్ఛేయ్య, నను భగవా సకలలోకదుక్ఖాపనయనాధిప్పాయేన కప్పకోటీహిపి అప్పమేయ్యం కాలం కరోన్తో అతిదుక్కరనిరస్సాదం ఖేదం గతోతి అఞ్ఞాపదేసేన గుణం వణ్ణేతి ఆచరియో.

లోకహితాయాతి ఏత్థ లోకియతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి లోకో, లుయతే వా జాతిజరామరణదుక్ఖేహీతి లోకో, ఇమినా సత్తలోకం జాతిలోకఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్మా తస్స సత్తలోకస్స ఇధలోకపరలోకహితం అతిక్కన్తపరలోకానం వా ఉచ్ఛిన్నలోకసముదయానం లోకానం, ఇధ జాతిలోకే ఓకాసలోకే వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసఙ్ఖాతఞ్చ హితం సమ్పిణ్డేత్వా లోకస్స, లోకానం, లోకే వా హితన్తి సరూపేకదేసేకసేసం కత్వా ‘‘లోకహిత’’మిచ్చేవాహ. నాథోతి సబ్బసత్తానం ఆసయానుసయచరియాధిముత్తిభేదానురూపధమ్మదేసనసమత్థతాయ ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి…పే… తం సుణాథా’’తి (మ. ని. ౩.౪౨౦) ఏవం యాచనట్ఠేనాపి నాథతేతి నాథో. భిక్ఖూనం వీతిక్కమానురూపం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనేన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికాయ చ కరుణాయ ఉపగన్త్వా తపతి, సుత్తన్తవసేన వా తేసం సబ్బసత్తానం అనుసయితే కిలేసే కరుణాయ చ పఞ్ఞాయ చ ఉపగన్త్వా తపతి, అభిధమ్మవసేన వా తే తే సఙ్ఖారే అనిచ్చాదిలక్ఖణవసేన ఉపపరిక్ఖిత్వా అత్తనో కిలేసే పఞ్ఞాయ ఉపేచ్చ పరిచ్ఛిన్దిత్వా తపతీతి తపనట్ఠేనాపి నాథతేతి నాథో. సదేవకే లోకే అప్పటిపుగ్గలత్తా కేనచి అప్పటిహతధమ్మదేసనత్తా పరమచిత్తిస్సరియప్పవత్తితో చ ఇస్సరియట్ఠేనాపి నాథతేతి నాథో. ‘‘ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేసి సమాదపేసి సముత్తేజేసి సమ్పహంసేసీ’’తి (మహావ. ౯౦) వచనతో సమ్పహంసనసఙ్ఖాతేన ఆసీసట్ఠేన, పణిధానతో పట్ఠాయ ‘‘కథం నామాహం ముత్తో మోచయిస్సామీ’’తిఆదినా నయేన ఆసీసట్ఠేన వా నాథతేతి నాథోతి వేదితబ్బో, సమ్మాసమ్బుద్ధో. చతూహిపి నాథఙ్గేహి చతువేసారజ్జచతుపటిసమ్భిదాదయో సబ్బేపి బుద్ధగుణా యోజేతబ్బా, అతివిత్థారికభయా పన న యోజితా.

నమోతి పరమత్థతో బుద్ధగుణబహుమానపబ్భారా చిత్తనతి, చిత్తనతిప్పభవా చ వచీకాయనతి. అత్థు మేతి పాఠసేసేన సమ్బన్ధో. మహాకారుణికస్సాతి ఏత్థ సబ్బసత్తవిసయత్తా మహుస్సాహప్పభవత్తా చ మహతీ కరుణా మహాకరుణా. తత్థ పణిధానతో పట్ఠాయ యావఅనుపాదిసేసనిబ్బానపురప్పవేసా నియుత్తోతి మహాకారుణికో, భగవా. ఏత్థ చ మహాకారుణికస్సాతి ఇమినా యథావుత్తహేతుమూలం దస్సేతి. నిక్కరుణో హి పరదుక్ఖేసు ఉదాసినో బుద్ధత్థాయ పణిధానమత్తమ్పి అతిభారియన్తి మఞ్ఞన్తో అప్పమేయ్యం కాలం అతిదుక్కరం హేతుం పూరేత్వా నాథత్తసఙ్ఖాతం హేతుఫలప్పయోజనభూతం లోకహితం కథం కరిస్సతి. తస్మా సబ్బగుణమూలభూతత్తా మహాకరుణాగుణమేవ వణ్ణేన్తో ‘‘నమో మహాకారుణికస్సా’’తి ఆహ. ఏత్తావతా హేతుఅనురూపం ఫలం, ఫలానురూపో హేతు, ద్విన్నమ్పి అనురూపం మూలం, తిణ్ణమ్పి అనురూపం పయోజనన్తి అయమత్థో దస్సితో హోతి.

ఏవం అచ్ఛరియపురిసో, నాథో నాథగుణే ఠితో;

నమోరహో అనాథస్స, నాథమానస్స సమ్పదం.

ఏత్థ సియా ‘‘అనేకేసు భగవతో గుణేసు విజ్జమానేసు కస్మా ‘మహాకారుణికస్సా’తి ఏకమేవ గహిత’’న్తి? ఉచ్చతే –

దోసహీనస్స సత్థస్స, చోదనా తు న విజ్జతే;

దోసయుత్తమసత్థఞ్చ, తస్మా చోదనా అపత్తకాతి.

న మయా చోదనా కతా, కిన్తు పుచ్ఛా ఏవ కతా. అపిచ –

‘‘ఫలం సతిపి రుక్ఖేడ్ఢే, న పతత్యవికమ్పితే;

చోదనా యా’త్థు సత్థానం, పుచ్ఛనాత్యత్థఫలం మహతా.

‘‘నభోత్తుం కురుతే సమ్మా, గహితుం నాడ్ఢతే ఘటం;

అక్ఖేపే హి కతే తది-చ్ఛిస్సాణాబుద్ధిబన్ధనం.

‘‘యథా హిమపదో పద్ధో, పబుద్ధో గన్ధలిమ్పియా;

భిన్నత్థవిరమస్సేవం, సత్థకతాత్థలిమ్పియా’’తి. –

ఏవం చేకం –

సమ్మాపి చోదనా తం ఖలు, గురవో వివాక్యా వివద్ధ;

యతిసిస్సా ఆఘట్టితాతి-వాక్యేనాభ్యధికం గోపయ.

సరవతీ ఆచేరం కిలిట్ఠా, తదిచ్ఛిస్సజితాత్తానం;

జయత్యత్తానమాచేరో, సదస్సస్సేవ సారథీతి. –

అత్రోచ్చతే –

యస్స హి వాక్యసహస్సం, వాక్యే వాక్యే సతఞ్చ జివ్హా;

నామం దసబలగుణపదేసం, వత్తుం కప్పేనపి న సక్కా.

యథా –

బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,

కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,

వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సాతి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౪; ౩.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨౫; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; చరియా. అట్ఠ. నిదానకథా) –

చోత్తత్తా న సక్కా భగవతం గుణానమవసేసాభిధాతుం.

అపిచ –

యథా త్వం సత్తానం, దసబల తథా ఞాణకరుణా;

గుణద్వన్దం సేట్ఠం, తవ గుణగణా నామ తిగుణాతి. –

సబ్బగుణసేట్ఠత్తా మూలత్తా చ ఏకమేవ వుత్తం. అథ వా ‘‘ఛసు అసాధారణఞాణేసు అఞ్ఞతరత్తా తగ్గహణేన సేసాపి గహితావ సహచరణలక్ఖణేనా’’తి చ వదన్తి. విసేసతో పనేత్థ అభిధమ్మస్స కేవలం పఞ్ఞావిసయత్తా అభిధమ్మట్ఠకథారమ్భే ఆచరియేన ‘‘కరుణా వియ సత్తేసు, పఞ్ఞా యస్స మహేసినో’’తి పఞ్ఞాగుణో వణ్ణితో తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయచఅయాధిముత్తిభేదానురూపపరిచ్ఛిన్దనపఞ్ఞాయ, సత్తేసు మహాకరుణాయ చ అధికారత్తా. సుత్తన్తట్ఠకథారమ్భే ‘‘కరుణాసీతలహదయం, పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమ’’న్తి భగవతో ఉభోపి పఞ్ఞాకరుణాగుణా వణ్ణితా. ఇధ పన వినయే ఆసయాదినిరపేక్ఖం కేవలం కరుణాయ పాకతికసత్తేనాపి అసోతబ్బారహం సుణన్తో, అపుచ్ఛితబ్బారహం పుచ్ఛన్తో, అవత్తబ్బారహఞ్చ వదన్తో సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసీతి కరుణాగుణోయేవేకో వణ్ణితోతి వేదితబ్బో.

పఞ్ఞాదయా అత్తపరత్థహేతూ,

తదన్వయా సబ్బగుణా జినస్స;

ఉభో గుణా తే గుణసాగరస్స,

వుత్తా ఇధాచరియవరేన తస్మా.

ఏత్తావతా అట్ఠకథాదిగాథా,

సమాసతో వుత్తపదత్థసోభా;

అయమ్పి విత్థారనయోతి చాహం,

ఉద్ధం ఇతో తే పటిసంఖిపామి.

దుతియగాథాయ అసమ్బుధన్తి ధమ్మానం యథాసభావం అబుజ్ఝన్తో. బుద్ధనిసేవితన్తి బుద్ధానుబుద్ధపచ్చేకబుద్ధేహి గోచరభావనాసేవనాహి యథారహం నిసేవితం. భవా భవన్తి వత్తమానభవతో అఞ్ఞం భవం గచ్ఛతి ఉపగచ్ఛతి, పటిపజ్జతీతి అత్థో. అథ వా భవోతి సస్సతదిట్ఠి. తస్స పటిపక్ఖత్తా అభవోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. భవోతి వా వుద్ధి. అభవోతి హాని. భవోతి వా దుగ్గతి. అభవోతి సుగతి. ‘‘అప్పమాణా ధమ్మా, అసేక్ఖా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧౩, ౧౧) వియ హి వుద్ధిఅత్థత్తా అకారస్స. భావయతీతి భవో, జాతి. భవతీతి వా భవో. సవికారా బహువిధఖన్ధుప్పత్తి దీపితా. అభవోతి వినాసో, జాతిభావం మరణభావఞ్చ గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ అరహన్తానం మరణమ్పి ఖణికవసేన గహేతబ్బం. భవేసు అభవో భవాభవో, తం భవాభవం, భవేసు అభావపఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతీతి అత్థో. జీవలోకోతి సత్తలోకో, సఙ్ఖారలోకఓకాసలోకానం భవాభవగమనాసమ్భవతో సత్తలోకం జీవలోకోతి విసేసేతి. అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసినోతి ఏత్థ నవపి లోకుత్తరధమ్మా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. అపచయగామితా హి చతుమగ్గధమ్మస్స ఓధిసో అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసో, సో అస్స అత్థి, తదారమ్మణం హుత్వా తత్థ సహాయభావూపగమనేన నిబ్బానస్సాపి. యథాహ ‘‘యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో…పే… ఇదం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి. అరహత్తస్సాపి తథా రాగాదిక్ఖయవచనసబ్భావతో. ఫలసామఞ్ఞేన తిణ్ణమ్పి ఫలానం అత్థీతి నవవిధోపేస ‘‘అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసీ’’తి వుచ్చతి. అథ వా సహచరణలక్ఖణకఆరణతాయ పటిపక్ఖగోచరగ్గహణతా. అనభిహితోపి హి ధమ్మస్స తత్రాభిహితోవ బుజ్ఝితబ్బో ఇతి వచనతో కారణగోచరగ్గహణేన చత్తారిపి ఫలాని గహితాని. నరకాదీసు అపతమానం ధారేతి సుగతియం ఉప్పాదనేనాతి ధమ్మో. పున సుగతిమ్హి అజననకారీ అకుసలధమ్మే నివారేత్వా పోసేతి పవత్తేతి వడ్ఢేతీతి ధమ్మో. సో పన కామరూపారూపభేదతో తివిధో అచ్చన్తసుఖావహనతో, తతోపి ఉత్తమత్తా ధమ్మవరో.

ఏత్థాహ – ‘‘చతున్నం, భిక్ఖవే, అరియసచ్చానం అననుబోధా అప్పటివేధా ఏవమిదం దీఘమద్ధానం సన్ధావితం సంసరిత’న్తి (దీ. ని. ౨.౧౫౫; మహావ. ౨౮౭) వచనతో చతుసచ్చధమ్మం అసమ్బుధం భవా భవం గచ్ఛతి జీవలోకోతి సిద్ధం. తస్మా యం అసమ్బుధం గచ్ఛతి, తస్సేవ ‘‘తస్సా’’తి అన్తే తంనిద్దేసేన నియమనతో చతుసచ్చధమ్మోపి అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసీ ధమ్మవరోతి చాపజ్జతి. అఞ్ఞథా ‘‘నమో అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసినో ధమ్మవరస్స తస్సా’’తి తంనిద్దేసేన సమానవిభత్తికరణం న యుజ్జతి అతిప్పసఙ్గనియమనతో, ‘‘అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసినో ధమ్మవరస్సా’’తి వచనం విసేసనవచనం. తస్మా దుక్ఖసముదయసచ్చానం తబ్భావప్పసఙ్గో నత్థీతి చే? న, తంనిద్దేసేన సమానవిభత్తిట్ఠానే అవిసేసితత్తా. అపి చ మగ్గసచ్చనిరోధసచ్చేసు ఫలానం అపరియాపన్నత్తా నవ లోకుత్తరధమ్మా సఙ్గహితాతి వచనవిరోధో, ఫలానం అసఙ్గహే వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనాయం న కేవలం అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ, అపి చ అరియఫలధమ్మేహి సద్ధిం పరియత్తిధమ్మోపి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం…పే… ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి (వి. వ. ౮౮౭) వచనవిరోధో చాతి పుబ్బాపరవిరుద్ధా ఏసా గాథా సాసనవిరుద్ధా చా’’తి? వుచ్చతే – సబ్బమేతమయుత్తం వుత్తగాథత్థాజాననతో. ఏత్థ హి ఆచరియేన పవత్తిపవత్తిహేతువిసయవిభాగో చ దస్సితో. కథం? తత్థ అసమ్బుధన్తి అసమ్బోధో, సో అత్థతో అవిజ్జా, తాయ చ తణ్హుపాదానాని గహితాని, తయోపి తే ధమ్మా సముదయసచ్చం, భవాభవన్తి ఏత్థ దుక్ఖసచ్చం వుత్తం. సుగతిదుగ్గతిప్పభేదో హి భవో అత్థతో పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా హోన్తి. ‘‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి (మహావ. ౧) వచనతో దుక్ఖప్పవత్తి పవత్తి నామ, దుక్ఖసముదయో పవత్తిహేతు నామ, అవిజ్జాసఙ్ఖాతస్స చ పవత్తిహేతుస్స అగ్గహితగ్గహణేన నిరోధమగ్గసచ్చద్వయం విసయో నామ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తత్థ కతమా అవిజ్జా? దుక్ఖే అఞ్ఞాణం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణ’’న్తి (విభ. ౨౨౬).

ఏత్థ చ నిరోధసచ్చం బుద్ధేన గోచరాసేవనాయ ఆసేవితం, మగ్గసచ్చం భావనాసేవనాయ. ఏత్తావతా అసమ్బుధం బుద్ధనిసేవితం యన్తి ఉపయోగప్పత్తో యో విసయో నిరోధో చ మగ్గో చ, తస్స యథావుత్తావిజ్జాదికిలేసజాలత్తయవిద్ధంసినో నమో ధమ్మవరస్సాతి అయం గాథాయ అత్థో. పరియత్తిధమ్మోపి కిలేసవిద్ధంసనస్స సుత్తన్తనయేన ఉపనిస్సయపచ్చయత్తా కిలేసవిద్ధంసనసీలతాయ ‘‘అవిజ్జాదికిలేసజాలవిద్ధంసీ’’తి వత్తుం సమ్భవతి. ఏవఞ్హి సతి రాగవిరాగాతి గాథత్థో, సో ధమ్మం దేసేతి…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతీతి సుత్తత్థో చ అసేసతో గహితో హోతి. అథ వా ఇమాయ గాథాయ కేవలం పరియత్తిధమ్మోవ గహితో హోతి, యం సన్ధాయాహ ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం…పే… బ్రహ్మచరియం పకాసేతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౯౦; పారా. ౧), తమ్పి అసమ్బుధం బుద్ధేహేవ నిసేవితం గోచరాసేవనాయ అనఞ్ఞనిసేవితం. యథాహ ‘‘భగవంమూలకా నో, భన్తే, ధమ్మా భగవంనేత్తికా భగవంపటిసరణా…పే… భగవతో సుత్వా భిక్ఖూ ధారేస్సన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౪౬).

తతియగాథాయ సీలాదయో కిఞ్చాపి లోకియలోకుత్తరా యథాసమ్భవం లబ్భన్తి, తథాపి అన్తే ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి వచనతో సీలాదయో చత్తారో ధమ్మక్ఖన్ధా లోకుత్తరావ. ఏత్థ చ ‘‘సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణప్పభుతీహీ’’తి వత్తబ్బే సరూపేకసేసం కత్వా ‘‘విముత్తిఞాణప్పభుతీహీ’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి విముత్తీతి ఫలధమ్మావ సుత్తే అధిప్పేతా, తథాపి ‘‘మగ్గా వుట్ఠహిత్వా మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి. పహీనే కిలేసే పచ్చవేక్ఖతి. ఫలం పచ్చవేక్ఖతి. నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౦) వచనతో మగ్గాదిపచ్చవేక్ఖణఞాణం విముత్తిఞాణన్తి వేదితబ్బం. విముత్తి విమోక్ఖో ఖయోతి హి అత్థతో ఏకం. ‘‘ఖయే ఞాణం అనుప్పాదే ఞాణన్తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧౪౨; దీ. ని. ౩.౩౦౪) ఏత్థ ఖయో నామ మగ్గో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయోతి ఫలనిబ్బానానం అధివచన’’న్తి సుత్తే ఆగతమేవ. పహీనకిలేసానం ఖయో పాకతికో ఖయో ఏవ. పభుతి-సద్దేన తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చతస్సో పటిసమ్భిదాతి ఏవమాదయో గుణా సఙ్గహితా. సమన్నాగమట్ఠేన అపరిహీనట్ఠేన చ యుత్తో. ఖేత్తం జనానం కుసలత్థికానన్తి ‘‘అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి సుత్తతో కుసలస్స విరుహనట్ఠానత్తా, సుత్తన్తనయేన ఉపనిస్సయపచ్చయత్తా చ కామం కుసలస్స ఖేత్తం హోతి సఙ్ఘో, న కుసలత్థికానం జనానం. తస్మా న యుజ్జతీతి చే? న, సుత్తత్థసమ్భవతో. సుత్తే ‘‘అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్సా’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧) హి వుత్తం. కస్స లోకస్స? పుఞ్ఞత్థికస్స ఖేత్తం సఙ్ఘో, పుఞ్ఞుపనిస్సయత్తా పుఞ్ఞక్ఖేత్తం హోతి సఙ్ఘో, కుసలత్థికానన్తి చ వుచ్చన్తి. లోకేపి హి దేవదత్తస్స ఖేత్తం యఞ్ఞదత్తస్స ఖేత్తం సాలియవుపనిస్సయత్తా సాలిఖేత్తం యవఖేత్తన్తి చ వుచ్చతి. అరియసఙ్ఘన్తి విగతకిలేసత్తా అరియం పరిసుద్ధం అరియానం, అరియభావం వా పత్తం సీలదిట్ఠిసామఞ్ఞేన సఙ్ఘతత్తా సఙ్ఘం. ‘‘అరియ-సద్దేన సమ్ముతిసఙ్ఘం నివారేతీ’’తి కేచి లిఖన్తి, తం న సున్దరం విముత్తిఞాణగుణగ్గహణేన విసేసితత్తా. సిరసాతి ఇమినా కామం కాయనతిం దస్సేతి, తథాపి ఉత్తమసఙ్ఘే గుణగారవేన ఉత్తమఙ్గమేవ నిద్దిసన్తో ‘‘సిరసా నమామీ’’త్యాహ. సిరస్స పన ఉత్తమతా ఉత్తమానం చక్ఖుసోతిన్ద్రియానం నిస్సయత్తా, తేసం ఉత్తమతా చ దస్సనానుత్తరియసవనానుత్తరియహేతుతాయ వేదితబ్బా. ఏత్థాహ – అనుసన్ధికుసలో

‘‘ఉపోగ్ఘాతో పదఞ్చేవ, పదత్థో పదవిగ్గహో;

చోదనాప్రత్యవజ్జానం, బ్యాఖ్యా తన్తస్స ఛబ్బిధా’’తి. –

ఏవమవత్వా కస్మా రతనత్తయపణామం పఠమం వుత్తన్తి? వుచ్చతే – సతాచారత్తా. ఆచారో కిరేస సప్పురిసానం, యదిదం సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపూజావిధానం. తస్మా ‘‘సతాచారతో భట్ఠా మా మయం హోమా’’తి కరీయతి, చతుగమ్భీరభావయుత్తఞ్చ వినయపిటకం సంవణ్ణేతుకామస్స మహాసముద్దం ఓగాహన్తస్స వియ పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతస్సాపి మహన్తం భయం హోతి, భయక్ఖయావహఞ్చేతం రతనత్తయగుణానుస్సరణజనితం పణామపూజావిధానం. యథాహ ‘‘ఏవం బుద్ధం సరన్తాన’’న్తిఆది (సం. ని. ౧.౨౪౯). అపిచాచరియో సత్థుపూజావిధానేన అసత్థరి సత్థాభినివేసస్స లోకస్స యథాభూతం సత్థరి ఏవ సమ్మాసమ్బుద్ధే సత్థుసమ్భావనం ఉప్పాదేతి, అసత్థరి సత్థుసమ్భావనం పరిచ్చజాపేతి, ‘‘తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం అత్తనో దహతీ’’తి వుత్తదోసం పరిహరతి. అన్తరాయబహులత్తా ఖన్ధసన్తతియా విప్పకతాయ వినయసంవణ్ణనాయ అత్తనో ఆయువణ్ణసుఖబలానం పరిక్ఖయసమ్భవాసఙ్కాయ ‘‘అభివాదనసీలిస్స…పే… ఆయు వణ్ణో సుఖం బల’’న్తి (ధ. ప. ౧౦౯) వుత్తానిసంసే యావ సంవణ్ణనాపరియోసానా పత్థేతి. అపి చేత్థ బుద్ధస్స భగవతో పణామపూజావిధానం సమ్మాసమ్బుద్ధభావాధిగమత్థం బుద్ధయానం పటిపజ్జన్తానం ఉస్సాహం జనేతి. లోకియలోకుత్తరభేదస్స, లోకుత్తరస్సేవ వా సద్ధమ్మస్స పూజావిధానం పచ్చేకబుద్ధభావాధిగమత్థం పచ్చేకబుద్ధయానం పటిపజ్జన్తానం ఉస్సాహం జనేతి. సద్ధమ్మపటివేధమత్తాభిలాసినో హి తే. పరమత్థసఙ్ఘపూజావిధానం పరమత్థసఙ్ఘభావాధిగమత్థం సావకయానం పటిపజ్జన్తానం ఉస్సాహం జనేతి, మఙ్గలాదీని వా సాత్థాని అనన్తరాయాని చిరట్ఠితికాని బహుమతాని చ భవన్తీతి ఏవంలద్ధికానం చిత్తపరితోసనత్థం ‘‘పూజా చ పూజనేయ్యాన’’న్తి భగవతా పసత్థమఙ్గలం కరోతి. వుచ్చతే చ –

‘‘మఙ్గలం భగవా బుద్ధో, ధమ్మో సఙ్ఘో చ మఙ్గలం;

మఙ్గలాదీని సాత్థాని, సీఘం సిజ్ఝన్తి సబ్బసో.

‘‘సత్థు పూజావిధానేన, ఏవమాదీ బహూ గుణే;

లభతీతి విజానన్తో, సత్థుపూజాపరో సియా’’తి.

ఏత్థ చ సత్థుపధానత్తా ధమ్మసఙ్ఘానం పూజావిధానం సత్థుపూజావిధానమిచ్చేవ దట్ఠబ్బం సాసనతో లోకతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘సత్థా’’తి ధమ్మో సుగతేన వుత్తో;

నిబ్బానకాలే యమతో స సత్థా;

సువత్థిగాథాసు ‘‘తథాగతో’’తి;

సఙ్ఘో చ వుత్తో యమతో స సత్థా.

కిఞ్చ భియ్యో –

ధమ్మకాయో యతో సత్థా, ధమ్మో సత్థా తతో మతో;

ధమ్మట్ఠితో సో సఙ్ఘో చ, సత్థుసఙ్ఖ్యం నిగచ్ఛతి.

సన్తి హి లోకే వత్తారో కోసగతం అసిం గహేత్వా ఠితం పురిసం విసుం అపరామసిత్వా ‘‘అసిం గహేత్వా ఠితో ఏసో’’తి. తేనేవాహ చారియమాత్రచ్చేవా –

‘‘నమత్థు బుద్ధరత్నాయ, ధమ్మరత్నాయ తే నమో;

నమత్థు సఙ్ఘరత్నాయ, తిరత్నసమవానయీ’’తి.

అపిచ సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణనిమిత్తానుత్తరవిమోక్ఖపాతుభావాభిసఙ్ఖాతం ఖన్ధసన్తానముపాదాయ ‘‘బుద్ధో’’తి యది పఞ్ఞాపియతి, ధమ్మో పణామారహోతి కా ఏవ కథా, సఙ్ఘో చ ‘‘సఙ్ఘే గోతమి దేహి, సఙ్ఘే తే దిన్నే అహఞ్చేవ పూజితో భవిస్సామి సఙ్ఘో చా’’తి వుత్తత్తా భాజనన్తి దీపేతి. అథ వా ‘‘బుద్ధసుబోధితో ధమ్మో ఆచరియపరమ్పరాయ సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తతేలమివ అపరిహాపేత్వా యావజ్జతనా ఆభతత్తా ఏవ మాదిసానమ్పి సోతద్వారమనుప్పత్తో’’తి సఙ్ఘస్స ఆచరియో అతీవ ఆదరేన పణామం కరోతి ‘‘సిరసా నమామీ’’తి.

ఏవం అనేకవిధం పణామప్పయోజనం వదన్తి, ఆచరియేన పన అధిప్పేతప్పయోజనం అత్తనా ఏవ వుత్తం ‘‘ఇచ్చేవమచ్చన్తనమస్సనేయ్య’’న్తిఆదినా చతుత్థగాథాయ. ఇచ్చేవన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో రతనత్తయపూజావిధానపరిసమత్తత్థో. యది ఏవం యథావిహితమత్తమేవ పూజావిధానం అరహతి రతనత్తయం, న తతో ఉద్ధన్తి ఆపజ్జతీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గనివారణత్థం ‘‘ఏవమచ్చన్తనమస్సనేయ్య’’న్తి ఆహ. తత్థ ఏవన్తి ఇమినా యథావుత్తవిధిం దస్సేతి. యథావుత్తేన విధినా, అఞ్ఞేన వా తాదిసేన అచ్చన్తమేవ ముహుత్తమపి అట్ఠత్వా అభిక్ఖణం నిరన్తరం నియమేన నమస్సనారహం నమస్సమానస్స హితమహప్ఫలకరణతోతి అత్థో. ఏవంవిధం దుల్లభట్ఠేన మహప్ఫలట్ఠేన చ సిద్ధం రతనభావం రతనత్తయం నమస్సమానో యం పుఞ్ఞాభిసన్దం అలత్థం అలభిం. అకుసలమలం తదఙ్గాదిప్పహానేన పునాతీతి పుఞ్ఞం. కిలేసదరథప్పటిప్పస్సద్ధియా సీతలత్తా చిత్తం అభిసన్దేతీతి అభిసన్దో. పుఞ్ఞఞ్చ తం అభిసన్దో చాతి పుఞ్ఞాభిసన్దో, తం పుఞ్ఞాభిసన్దం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘పుఞ్ఞమహత్తం’’న్తి భణన్తి, ‘‘విపుల’’న్తి వచనతో సో అత్థో న యుజ్జతీతి ఆచరియో. అథ వా పుఞ్ఞానం అభిసన్దో పుఞ్ఞాభిసన్దో, తం పుఞ్ఞాభిసన్దం. సన్ద సవనేతి ధాతు. తస్మా పుఞ్ఞసోతం పుఞ్ఞుస్సయన్తి అత్థో యుజ్జతి, తం పన విపులం, న పరిత్తన్తి దస్సితం విపుల-సద్దేన.

పఞ్చమగాథా యస్మిం వినయపిటకే పాళితో చ అత్థతో చ అనూనం లజ్జీపుగ్గలేసు పవత్తనట్ఠేన ఠితే సకలం తివిధమ్పి సాసనం తేస్వేవ పుగ్గలేసు పతిట్ఠితం హోతి. కస్స సాసనన్తి చే? అట్ఠితస్స భగవతో. భగవా హి ఠితిహేతుభూతాయ ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా అభావేన అట్ఠితోతి వుచ్చతి. ఉచ్ఛేదదిట్ఠికో హి పరలోకే నిరపేక్ఖో కేవలం కామసుఖల్లికానుయోగమనుయుఞ్జన్తో తిట్ఠతి, న పరలోకహితాని పుఞ్ఞాని కత్తుం బ్యావటో హోతి, సస్సతదిట్ఠికో తాని కత్తుం ఆయూహతి. భగవా పన తథా అతిట్ఠన్తో అనాయూహన్తో మజ్ఝిమం పటిపదం పటిపజ్జన్తో సయఞ్చ ఓఘం తరి, పరే చ తారేసి. యథాహ ‘‘అప్పతిట్ఠం ఖ్వాహం, ఆవుసో, అనాయూహం ఓఘమతరి’’న్తి (సం. ని. ౧.౧). చతుబ్రహ్మవిహారవసేన సత్తేసు సుట్ఠు సమ్మా చ ఠితస్సాతి అత్థవసేన వా సుసణ్ఠితస్స. సుసణ్ఠితత్తా హేస కేవలం సత్తానం దుక్ఖం అపనేతుకామో హితం ఉపసంహరితుకామో సమ్పత్తియా చ పమోదితో అపక్ఖపతితో చ హుత్వా వినయం దేసేతి, తస్మా ఇమస్మిం వినయసంవణ్ణనాధికారే సారుప్పాయ థుతియా థోమేన్తో ఆహ ‘‘సుసణ్ఠితస్సా’’తి. గణ్ఠిపదే పన ‘‘మనాపియే చ ఖో, భిక్ఖవే, కమ్మవిపాకే పచ్చుపట్ఠితే’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౫; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౬) సుత్తస్స, ‘‘సుసణ్ఠానా సురూపతా’’తి (ఖు. పా. ౮.౧౧) సుత్తస్స చ వసేన సుసణ్ఠితస్సాతి అత్థో వుత్తో, సో అధిప్పేతాధికారానురూపో న హోతి. అమిస్సన్తి కిం వినయం అమిస్సం, ఉదాహు పుబ్బాచరియానుభావన్తి? నోభయమ్పి. అమిస్సా ఏవ హి వినయట్ఠకథా. తస్మా భావనపుంసకవసేన అమిస్సం తం వణ్ణయిస్సన్తి సమ్బన్ధో. పుబ్బాచరియానుభావన్తి అట్ఠకథా ‘‘యస్మా పురే అట్ఠకథా అకంసూ’’తి వచనతో తేసం ఆనుభావో నామ హోతి. కిఞ్చి అపుబ్బం దిస్వా సన్తి హి లోకే వత్తారో ‘‘కస్సేస ఆనుభావో’’తి. అథ వా భగవతో అధిప్పాయం అనుగన్త్వా తంతంపాఠే అత్థం భావయతి విభావయతి, తస్స తస్స వా అత్థస్స భావనా విభావనాతి ఆనుభావో వుచ్చతి అట్ఠకథా.

పుబ్బాచరియానుభావే సతి కిం పున తం వణ్ణయిస్సన్తి ఇమినా ఆరమ్భేనాతి తతో వుచ్చన్తి ఛట్ఠసత్తమట్ఠమనవమగాథాయో. తత్థ అరియమగ్గఞాణమ్బునా నిద్ధోతమలత్తా విసుద్ధవిజ్జేహి, తేనేవ నిద్ధోతాసవత్తా విసుద్ధపటిసమ్భిదేహి, విసుద్ధపటిసమ్భిదత్తా చ సద్ధమ్మసంవణ్ణనకోవిదేహీతి యోజనా వేదితబ్బా. కేచి ‘‘పుబ్బాచరియాతి వుత్తే లోకాచరియాపి, సాసనే రాహులాచరియాదయోపి సఙ్గయ్హన్తి, తే అపనేతుం కామఞ్చాతిఆది వుత్త’’న్తి వదన్తి. ‘‘తం వణ్ణయిస్స’’న్తి వుత్తత్తా పుబ్బట్ఠకథాయ ఊనభావో దస్సితోతి చే? న, చిత్తేహి నయేహి సంవణ్ణితోతి దస్సేతుం ‘‘కామఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. సద్ధమ్మం సంవణ్ణేతుం కోవిదేహి, తాయ సంవణ్ణనాయ వా కోవిదేహి సద్ధమ్మసంవణ్ణనకోవిదేహి.

సల్లేఖియేతి కిలేసజాతం బాహుల్లం వా సల్లిఖతి తనుం కరోతీతి సల్లేఖో, సల్లేఖస్స భావో సల్లేఖియం, తస్మిం సల్లేఖియే. నోసులభూపమేహీతి అసులభూపమేహి. మహావిహారస్సాతి మహావిహారవంసస్స. పఞ్ఞాయ అచ్చుగ్గతట్ఠేన ధజో ఉపమా ఏతేసన్తి ధజూపమా, తేహి ధజూపమేహి. సమ్బుద్ధవరం అనుఅయేహి అనుగతేహి సమ్బుద్ధవరన్వయేహి, బుద్ధాధిప్పాయానుగేహీతి అధిప్పాయో. ఇధ వర-సద్దో ‘‘సామం సచ్చాని బుద్ధత్తా సమ్బుద్ధో’’తి వచనతో పచ్చేకబుద్ధాపి సఙ్గయ్హన్తి. తస్మా తే అపనేతుం వుత్తో.

అట్ఠకథాయ ఊనభావం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనో కరణవిసేసం తస్స పయోజనఞ్చ దస్సేతుం ‘‘సంవణ్ణనా’’తిఆదిమాహ. న కిఞ్చి అత్థం అభిసమ్భుణాతీతి కిఞ్చి పయోజనం ఫలం హితం న సాధేతీతి అత్థో ‘‘న తం తస్స భిక్ఖునో కిఞ్చి అత్థం అనుభోతీ’’తిఆదీసు (పారా. ౫౩౮) వియ. అజ్ఝేసనం బుద్ధసిరివ్హయస్సాతి ఇమినా యస్మా సహమ్పతిబ్రహ్మునా అజ్ఝిట్ఠేన ధమ్మో దేసితో భగవతా, సారిపుత్తస్స అజ్ఝేసనం నిస్సాయ వినయో పఞ్ఞత్తో, తస్మా అయమ్పి ఆచరియో తం ఆచరియవత్తం పూజేన్తో ఇమం సంవణ్ణనం బుద్ధసిరిత్థేరస్స యాచనం నిస్సాయ అకాసీతి దస్సేతి. సమనుస్సరన్తోతి తస్సాభావం దీపేతి ఆదరఞ్చ.

తతో పరం ద్వే గాథాయో కత్తబ్బవిధిదస్సనత్థం వుత్తా. తేన తాసు అట్ఠకథాసు వుత్తవినిచ్ఛయపచ్చయవిమతిం వినోదేతి, ఏకట్ఠకథాయ కుసలస్స వా ‘‘అయం నయో అట్ఠకథాయం నత్థీ’’తి పటిక్ఖేపం నివారేతి, అయుత్తత్థపరిచ్చాగేన తత్థ అభినివిట్ఠానం అభినివేసం పరిచ్చజాపేతి, థేరవాదదస్సనేన వినయవినిచ్ఛయం పతి వినయధరానం కారణోపపత్తితో ఉహాపోహక్కమం దస్సేతి, అయుత్తత్థేరవాదపటిక్ఖేపేన పుగ్గలప్పమాణతం పటిక్ఖిపతీతి ఇమే చానిసంసా కత్తబ్బవిధిదస్సనేన దస్సితా హోన్తి. సంవణ్ణనం తఞ్చ సమారభన్తో తస్సా సంవణ్ణనాయ మహాఅట్ఠకథం సరీరం కత్వా సమారభిస్సం, మహాపచ్చరియమ్పి యో వుత్తో వినిచ్ఛయో, తథేవ కురున్దీనామాదీసు లోకే విస్సుతాసు అట్ఠకథాసు చ యో వుత్తో వినిచ్ఛయో, తతోపి వినిచ్ఛయతో మహాఅట్ఠకథానయేన, వినయయుత్తియా వా యుత్తమత్థం తస్స సరీరస్స అలఙ్కారం వియ గణ్హన్తో సమారభిస్సం. కిం సంవణ్ణనమేవ, న అఞ్ఞన్తి దస్సనత్థం పున సంవణ్ణనాగ్గహణం. అథ వా అన్తోగధత్థేరవాదం సంవణ్ణనం కత్వా సమారభిస్సన్తి యోజనా వేదితబ్బా. థేరవాదా హి బహిఅట్ఠకథాయ విచరన్తి. ఏత్థ ఆది-సద్దేన చూళపచ్చరిఅన్ధకఅరియట్ఠకథాపన్నవారాదయోపి సఙ్గహితా. తత్థ పచ్చరీ నామ సీహళభాసాయ ఉళుమ్పం కిర, తస్మిం నిసీదిత్వా కతత్తా తమేవ నామం జాతం. కురున్దీవల్లివిహారో నామ అత్థి, తత్థ కతత్తా కురున్దీ నామ జాతా.

సమ్మ సమారభిస్సన్తి కత్తబ్బవిధానం సజ్జేత్వా అహం ఠితో, తస్మా తం మే నిసామేన్తూతి గాథాయ తం సంవణ్ణనం మే మమ, మయా వా వుచ్చమానన్తి పాఠసేసో. నిసామేన్తు పస్సన్తు పఞ్ఞాచక్ఖునా సుణన్తు వా సద్ధావీరియపీతిపామోజ్జాభిసఙ్ఖారేన సఙ్ఖరిత్వా పూజయన్తా సక్కచ్చం ధమ్మం. కస్స ధమ్మం? ధమ్మప్పదీపస్స తథాగతస్స. కిం దస్సేతి? పదీపట్ఠానియో హి ధమ్మో హితాహితప్పకాసనతో, పదీపధరట్ఠానియో ధమ్మధరో తథాగతో, తస్మా పరినిబ్బుతేపి తస్మిం తథాగతే తత్థ సోకం అకత్వా సక్కచ్చ ధమ్మం పటిమానయన్తా నిసామేన్తూతి దస్సేతి. అథ వా ‘‘ధమ్మకాయా తథాగతా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౧౮) వచనతో ధమ్మో చ సో పదీపో చాతి ధమ్మప్పదీపో, భగవా.

యో ధమ్మవినయో యథా బుద్ధేన వుత్తో, సో తథేవ బుద్ధపుత్తేహి సావకేహి ఞాతో అవబుద్ధో, యేహి తేసం బుద్ధపుత్తానం మతిం అధిప్పాయం అచ్చజన్తా నిరవసేసం గణ్హన్తా. పురేతి పురా, పోరాణత్థేరా వా. అట్ఠకథాతి అట్ఠకథాయో, ఉపయోగబహువచనం.

యం అత్థజాతం అట్ఠకథాసు వుత్తం, తం సబ్బమ్పి పమాదలేఖకానం పమాదలేఖమత్తం వజ్జయిత్వా. కిం సబ్బేసమ్పి పమాణం? న, కిన్తు సిక్ఖాసు సగారవానం ఇధ వినయమ్హి పణ్డితానం, మహాఅట్ఠకథాయం పన సచ్చేపి అలికేపి దుక్కటమేవ వుత్తం, తం పమాదలేఖన్తి వేదితబ్బం. పమాదలేఖం వజ్జయిత్వా పమాణం హేస్సతీతి సమ్బన్ధో.

తతో చాతి అట్ఠకథాసు వుత్తఅత్థజాతతో తన్తిక్కమం పాళిక్కమం. సుత్తన్తా సుత్తావయవా. అన్తోతి హిదం అబ్భన్తరావయవసమ్భావనాదీసు దిస్సతి. సుత్తన్తేసు భవా సుత్తన్తికా, తేసం సుత్తన్తికానం, సుత్తన్తగన్థేసు ఆగతవచనానన్తి అత్థో. అథ వా అమీయతీతి అన్తో, సాధీయతీతి అధిప్పాయో. కేన సాధీయతి? సుత్తేన, సుత్తస్స అన్తో సుత్తన్తో, కో సో? సో సో అత్థవికప్పో, తస్మిం సుత్తన్తే నియుత్తాని వచనాని సుత్తన్తికాని. తేసం సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం. తస్స తస్స ఆగమసుత్తస్స అభిధమ్మవినయసుత్తస్స చానురూపం పరిదీపయన్తీ, అయం తావేత్థ సమాసతో అత్థవిభావనా – ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదీనం (సం. ని. ౨.౪౧; ౫.౪౭౯; అ. ని. ౬.౧౦; పారా. ౧) సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం ఆగమసుత్తన్తానురూపం. ‘‘వివాదాధికరణం సియా కుసలం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’’న్తి (చూళవ. ౨౨౦) ఏవమాదీనం అభిధమ్మసుత్తన్తికానం వచనానమత్థం అభిధమ్మసుత్తన్తానురూపన్తి ఏవమాది. హేస్సతీతి భవిస్సతి, కరీయిస్సతీతి అధిప్పాయో. వణ్ణనాపీతి ఏత్థ అపి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, సో తస్మాతి పదేన యోజేతబ్బో. కథం? పణ్డితానం పమాణత్తాపి విత్థారమగ్గస్స సమాసితత్తాపి వినిచ్ఛయస్స అసేసితత్తాపి తన్తిక్కమస్స అవోక్కమితత్తాపి సుత్తన్తికవచనానం సుత్తన్తట్ఠకథానురూపం దీపనతోపి తస్మాపి సక్కచ్చం అనుసిక్ఖితబ్బాతి. ఏత్థ ‘‘తన్తిక్కమం అవోక్కమిత్వా’’తి వచనేన సిద్ధేపి ‘‘అట్ఠకథాచరియా వేరఞ్జకణ్డాదీసు ‘సుత్తన్తికానం భారో’తి గతా, మయం పన వత్వావ గమిస్సామా’’తి దస్సేతుం ‘‘సుత్తన్తికాన’’న్తి వుత్తం కిర.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

బాహిరనిదానకథావణ్ణనా

తదఙ్గవినయాదిభేదేన వినయస్సబహుత్తా వినయో తావ వవత్థపేతబ్బో. ‘‘బుద్ధేన ధమ్మో వినయో చ వుత్తో’’తి పుబ్బే వుత్తత్తా ఇదాని ‘‘వుత్తం యేనా’’తి న వత్తబ్బన్తి చే? తస్స ఏవమాదివచనం సన్ధాయ వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ధారితం యేన చాభతం. యత్థప్పతిట్ఠితఞ్చేతన్తి వచనం సకలమ్పి వినయపిటకం సన్ధాయ వుత్తం. అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీతి ఆహచ్చ భాసితం న హోతీతి అధిప్పాయో. న హి భగవతో అతీతాదీసు అప్పచ్చక్ఖం కిఞ్చి అత్థి. యది అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతి, పదసోధమ్మాపత్తిం న జనేయ్యాతి చే? న, సావకభాసితస్సపి పదసోధమ్మాపత్తిజననతో. నియమాభావా అతిప్పసఙ్గోతి చే? న, పదసోధమ్మసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం ‘‘సఙ్గీతిత్తయం ఆరుళ్హో’’తి విసేసితత్తా. తథా అట్ఠకథాయమ్పి సఙ్గీతిం ఆరుళ్హత్తా ‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి…పే… సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస) ఏవమాదివచనం, యఞ్చ సఙ్గీతిఆరుళ్హక్కమానుగతం, తం పదసోధమ్మాపత్తిం జనేతీతి ఆయస్మా ఉపతిస్సో.

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా

పఠమమహాసఙ్గీతి నామ చాతి ఏత్థ చ-సద్దో అతిరేకత్థో, తేన అఞ్ఞాపి అత్థీతి దీపేతి. తమ్పి సాలవనం ఉపగన్త్వా మిత్తసుహజ్జే అపలోకేత్వా నివత్తనతో ఉపవత్తనన్తి పాకటం జాతం కిర. యమకసాలానన్తి ఏకా కిర సాలపన్తి సీసభాగే, ఏకా పాదభాగే. తత్రాపి ఏకో తరుణసాలో సీసభాగస్స ఆసన్నే హోతి, ఏకో పాదభాగస్స, మూలఖన్ధవిటపపత్తేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బిత్వా ఠితసాలానన్తిపి వుత్తం. అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయాతి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం ‘‘కతకిచ్చో పీతిజ హాస చేతో అవేరముఖేనాభతకుణ్డలేనా’’తిఆదీసు వియ. పరినిబ్బానే పరినిబ్బానహేతు, తస్మిం ఠానే వా మా సోచిత్థ చిత్తేన, మా పరిదేవిత్థ వాచాయ ‘‘పరిదేవనం విలాప’’న్తి వచనతో. మహాసమణేనాతి నిస్సక్కత్థే కరణవచనం. సూరియం’సూభి పటుకరా’భా’రిణస్స తాణా ఇత్యత్రేవ. యఞ్చ భగవతో అనుగ్గహం, తస్స అనుగ్గహస్సాతి ఆచరియా. ఏకచ్చే పన ‘‘యం యస్మా అహం అనుగ్గహితో’’తి వదన్తి. నిబ్బసనానీతి నిట్ఠితవసనకిచ్చాని, మయా పరిభుఞ్జిత్వా అపనీతాని. యది సుయుత్తాని ధారేస్ససీతి పుచ్ఛతి, కవచసదిసాని సాణాని. ఇస్సరియసదిసా నవ అనుపుబ్బవిహారాదయో. అట్ఠ సమాపత్తియో నిరోధసమాపత్తి చ పటిలాభక్కమేన ‘‘అనుపుబ్బవిహారా’’తి వుత్తా.

అనాగతే సన్నికట్ఠే, తథాతీతే చిరన్తనే;

కాలద్వయేపి కవీహి, పురాసద్దో పయుజ్జతే.

సత్థుసాసనమేవ పరియత్తి సత్థుసాసనపరియత్తి, సా సుత్తగేయ్యాదివసేన నవఙ్గా. తిపిటకమేవ సబ్బపరియత్తిప్పభేదం ధారేన్తీతి తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరా. ‘‘వినా న సక్కా’’తి న వత్తబ్బం ‘‘తిపిటకసబ్బపరియత్తిప్పభేదధరే’’తి వుత్తత్తా, ఏవం సన్తేపి అత్థి విసేసో తేహి సమ్ముఖాపి అసమ్ముఖాపి సుతం, థేరేన పన అసమ్ముఖాపటిగ్గహితం నామ నత్థీతి. న వాయన్తి ఏత్థ వాతి విభాసా, అఞ్ఞాసిపి న అఞ్ఞాసిపీతి అత్థో. తత్ర ఉచ్చిననే. బహుసద్దో విపుల్లత్థో ‘‘అనన్తపారం బహు వేదితబ్బమిత్య’’త్రేవ. పుబ్బే ‘‘తిపిటకసబ్బపఅయత్తిప్పభేదధరే’’తి వుత్తత్తా ‘‘బహు చానేన…పే… పరియత్తో’’తి న యుజ్జతీతి చే? న, తిపిటకస్స అనన్తత్తా, తస్మా అమ్హే ఉపాదాయ తేన బహు పరియత్తోతి అధిప్పాయో. ఇతరథా ఆనన్దత్థేరో తేహి అప్పస్సుతోతి ఆపజ్జతి, ‘‘అసమ్ముఖా పటిగ్గహితం నామ నత్థీ’’తి వచనవిరోధో చ. అడ్ఢమాసో అతిక్కన్తోతి ఏత్థ ఏకో దివసో నట్ఠో, సో పాటిపదదివసో, కోలాహలదివసో నామ సో, తస్మా ఇధ న గహితో. సంవేగవత్థుం కిత్తేత్వా కీళనతో సాధుకీళనం నామ. స్వేపీతి అపి-సద్దో అపేక్ఖామన్తానుఞ్ఞాయ. సుభసుత్తం ‘‘అచిరపరినిబ్బుతే భగవతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౪౪) వుత్తత్తా చతురాసీతిధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు అన్తోగధం న హోతీతి చే? న, భగవతో కాలే లద్ధనయత్తా కథావత్థు వియ. ఛడ్డితా పతితా ఉక్లాపా ఛడ్డితపతితఉక్లాపా. ఆణా ఏవ అప్పటిహతట్ఠేన చక్కన్తి ఆణాచక్కం. ఏకతో ఏత్థ నిపతన్తీతి ఏకనిపాతనం. ఆకాసేన ఆగన్త్వా నిసీదీతి ఏకేతి ఏతం దుతియవారే గమనం సన్ధాయాతి ఆయస్మా ఉపతిస్సో. పఠమం వా ఆకాసేన గన్త్వా పరిసం పత్వా భిక్ఖుపన్తిం అపీళేన్తో పథవియం నిముజ్జిత్వా ఆసనే ఏవ అత్తానం దస్సేసి. ఉభయథా చ ఆపాథం గతో, తేన ఉభయమ్పి యుజ్జతి, అఞ్ఞథా ద్వీసు ఏకం అభూతం ఆపజ్జతి.

అథ ఖో ఆయస్మా మహాకస్సపో ఆయస్మన్తం ఉపాలిం పుచ్ఛి…పే… ఆయస్మా ఉపాలిత్థేరో విస్సజ్జేసీతి ఇదం పుబ్బే ‘‘పఠమం ఆవుసో ఉపాలీ’’తిఆదినా (చూళవ. ౪౩౯) వుత్తపుచ్ఛావిస్సజ్జనం సఙ్ఖిపిత్వా సఙ్గీతికారకేహి దస్సితవచనన్తి గణ్ఠిపదే లిఖితం. తథా హోతు, కిమత్థం పనేత్థ ‘‘నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛి, వత్థుమ్పి పుచ్ఛీ’’తి ఏవం పుబ్బే దస్సితానుక్కమేన అవత్వా ‘‘వత్థుమ్పి పుచ్ఛి, నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛీ’’తి ఏవం అనుక్కమో కతోతి? ‘‘వత్థుమూలకత్తా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా ఉప్పటిపాటియా వుత్త’’న్తి వదన్తి ఏకే. ఏత్థ పన విచారణా వేరఞ్జకణ్డే సమ్పత్తే కరీయతి. రాజాగారకేతి ఏవంనామకే ఉయ్యానే. అభిరమనారహం కిర రాజాగారమ్పి. తత్థ, యస్స వసేనేతం ఏవం నామం లభతి. అథ ఖో ‘‘ఆయస్మా మహాకస్సపో’’తిఆదినా పుబ్బే వుత్తమేవ సఙ్ఖిపిత్వా దస్సేతి సఙ్గీతికారకో వసీగణో. యది ఏవం యథా నిదానమ్పి పుచ్ఛి, పుగ్గలమ్పి పుచ్ఛీతి ఏత్థ పుచ్ఛాక్కమో దస్సితో, తథా ఆనన్దత్థేరస్స విస్సజ్జనక్కమోపి కిమత్థం న దస్సితోతి చే? ఇమినానుక్కమేన సఙ్గహం పఞ్చపి నికాయా అనారుళ్హాతి దస్సనత్థం. కథం పన ఆరుళ్హాతి? ఆయస్మా మహాకస్సపో పఞ్చపి నికాయే అనుక్కమేనేవ పుచ్ఛి, ఆనన్దత్థేరో పన అనుక్కమేనేవ పుచ్ఛితమ్పి అపుచ్ఛితమ్పి తస్స తస్స సుత్తస్స సభావం అన్తరా ఉప్పన్నం వత్థుం ఉద్దేసనిద్దేసక్కమం మాతికావిభఙ్గక్కమన్తి ఏవమాదిసబ్బం అనురూపవచనం పక్ఖిపిత్వా విస్సజ్జేసి, తేనేవాహ ‘‘ఏతేనేవ ఉపాయేన పఞ్చపి నికాయే పుచ్ఛీ’’తి. అథ వా ‘‘అమ్బలట్ఠికాయం రాజాగారకే’’తి వత్తబ్బే ‘‘రాజాగారకే అమ్బలట్ఠికాయ’’న్తి ఉప్పటిపాటివచనేనపి ఇమమత్థం దీపేతి. ‘‘అమ్బలట్ఠికాయం విహరతి రాజాగారకే’’తి హి వుత్తం.

గహకారన్తి ఇమస్స అత్తభావగేహస్స కారకం తణ్హావడ్ఢకిం గవేసన్తో యేన ఞాణేన సక్కా సో దట్ఠుం, తస్సత్థాయ దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారో ఏత్తకం కాలం అనేకజాతిసంసారం తం ఞాణం అవిన్దన్తో విచరిన్తి అత్థో. దుక్ఖా జాతి పునప్పునన్తి ఇదం గహకారకగవేసనస్స కారణవచనం. సబ్బా తే ఫాసుకాతి తవ సబ్బా అనవసేసకిలేసఫాసుకా మయా భగ్గా. గహకూటం నామ అవిజ్జా. సోమనస్ససహగతం ఞాణం సోమనస్సమయం. న హి సోమనస్సమయం ఞాణం ఖన్ధసభావభేదతో. దళ్హీకమ్మసిథిలకరణప్పయోజనాతి యేభుయ్యతాయ వుత్తం, తం పన తత్థ తత్థ పకాసయిస్సామ. అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరవిరహితే ధమ్మే చ వినయే చాతి ఏత్థ పాణాతిపాతో అకుసలన్తి ఏవమాదీసు మరణాధిప్పాయస్స జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకప్పయోగసముట్ఠాపికా చేతనా అకుసలం, న పాణసఙ్ఖాతజీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదకసఙ్ఖాతో అతిపాతో. తథా అదిన్నస్స పరసన్తకస్స ఆదానసఙ్ఖాతా విఞ్ఞత్తి అబ్యాకతో ధమ్మో, తబ్బిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అకుసలో ధమ్మోతి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౭) ఏవమాదినా అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరవిరహితే ధమ్మే పటిబలో వినేతుం. జాతరూపరజతం పరసన్తకం థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తస్స యథావత్థుం పారాజికథుల్లచ్చయదుక్కటేసు అఞ్ఞతరం, భణ్డాగారికసీసేన దియ్యమానం గణ్హన్తస్స పాచిత్తియం, అత్తత్థాయ గణ్హన్తస్స నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, కేవలం లోలతాయ గణ్హన్తస్స అనామాసదుక్కటం, రూపియఛడ్డకసమ్మతస్స అనాపత్తీతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరవిరహితే వినయేపి పటిబలో వినేతున్తి అత్థో. భావేతీతి వడ్ఢేతి, ఏతేన ఫలవసేన జవనవసేన చ చిత్తస్స వుద్ధిం దస్సేతి. ‘‘అవిసిట్ఠ’’న్తి పాఠో, సాధారణన్తి అత్థో.

దేసేన్తస్స వసేనేత్థ, దేసనా పిటకత్తయం;

సాసితబ్బవసేనేతం, సాసనన్తిపి వుచ్చతి.

కథేతబ్బస్స అత్థస్స, వసేనాపి కథాతి చ;

దేసనా సాసనా కథా, భేదమ్పేవం పకాసయే.

సాసనస్స నపుంసకత్తా ‘‘యథా…పే… ధమ్మసాసనానీ’’తి వుత్తం. దుచ్చరితసంకిలేసం నామ అత్థతో చేతనా, తథాకారప్పవత్తచిత్తుప్పాదో వా. అనిచ్చాదిలక్ఖణం పటివిజ్ఝిత్వా పవత్తత్తా విపస్సనాచిత్తాని విసయతో లోకియా’భిసమయో అసమ్మోహతో లోకుత్తరో, లోకుత్తరో ఏవ వా అభిసమయో విసయతో నిబ్బానసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స, ఇతరస్స మగ్గాదికస్స అసమ్మోహతోతిపి ఏకే. ఏత్థ ‘‘పటివేధో’’తి వుత్తం ఞాణం, తం కథం గమ్భీరన్తి చే? గమ్భీరస్స ఉదకస్స పమాణగ్గహణకాలే దీఘేన పమాణేన భవితబ్బం, ఏవం అలబ్భనేయ్యభావదస్సనత్థం ఇదానీతి వుత్తన్తి ఏకే. యస్స చత్థాయ మగ్గఫలత్థాయ. తఞ్చ అత్థం నానుభోన్తి నాధిగచ్ఛన్తి కఞ్చి అత్తనా అధిప్పేతం, ఇతివాదపమోక్ఖఞ్చ. కస్మా? అత్థస్స అనుపపరిక్ఖిత్వా గహితత్తా. అధిగతఫలత్తా పటివిద్ధాకుప్పో. పున ఖీణాసవగ్గహణేన అరహన్తమేవ దస్సేతి, న సేక్ఖం. సో హి యథా భణ్డాగారికో రఞ్ఞో కటకమకుటాదిం గోపేత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే ఉపనేతి, ఏవం సహేతుకానం సత్తానం మగ్గఫలత్థాయ ధమ్మం దేసేసి. తాసంయేవ తత్థ వినయపిటకే పభేదతో వుత్తత్తా, వాయమిత్వా తా ఏవ పాపుణాతీతి ఆచరియా. కిమత్థం తిస్సోవ విజ్జా తత్థ విభత్తాతి? సీలసమ్పత్తియా ఏతపరముపనిస్సయభావతో. ‘‘అపరేహిపి సత్తహఙ్గేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు వినయధరో హోతి. ఆపత్తిం జానాతి, అనాపత్తిం, లహుకం ఆపత్తిం, గరుకం ఆపత్తిం, అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరతి…పే… దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సతి…పే… ఆసవానఞ్చ ఖయా…పే… ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (పరి. ౩౨౭) సుత్తమేత్థ సాధకం. వినయం పరియాపుణిత్వా సీలసమ్పత్తిం నిస్సాయ ఆసవక్ఖయఞాణేన సహేవ వియ దిబ్బచక్ఖుపుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాని పటిలభతి. విసుం ఏతేసం పరికమ్మకిచ్చం నత్థీతి దస్సనత్థం తాసంయేవాతి వుత్తన్తి చ వదన్తి ఏకే. అభిధమ్మే పన తిస్సోవిజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చతస్సో చ పటిసమ్భిదా అఞ్ఞే చ సమ్మప్పధానాదయో గుణవిసేసా విభత్తా. కిఞ్చాపి విభత్తా, తథాపి విసేసతో పఞ్ఞాజాతికత్తా చతస్సో పటిసమ్భిదా పాపుణాతీతి దస్సనత్థం తాసం తత్థేవాతి అవధారణవిపల్లాసో కతో. అత్తనా దుగ్గహితేన ధమ్మేనాతి పాఠసేసో. కత్తరి చేతం కరణవచనం, హేతుత్థే చ, అత్తనా దుగ్గహితహేతూతి అధిప్పాయో. కస్మా పనాతి ‘‘అనులోమికో’’తి వుత్తత్థం దీపేతి.

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనానయో.

దుతియసఙ్గీతికథావణ్ణనా

పన్నభారాతి పతితక్ఖన్ధభారా. ‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి (సం. ని. ౩.౨౨) హి వుత్తం. ‘‘సమ్ముఖా భవిస్సామ న భవిస్సామా’’తి వత్తారో. తేసు దహరా కిర. జమ్మిన్తి లామకం.