పఞ్చవగ్గో

కమ్మవగ్గవణ్ణనా

౪౮౩. ‘‘ఉమ్మత్తకసమ్ముతిం ఉమ్మత్తకే యాచిత్వా గతే అసమ్ముఖాపి దాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తత్థ నిసిన్నేపి న కుప్పతి నియమాభావా. అసమ్ముఖా కతే దోసాభావం దస్సేతుం ‘‘అసమ్ముఖాకతం సుకతం హోతీ’’తి వుత్తం. దూతేన ఉపసమ్పదా పనేత్థ సమ్ముఖా కాతుం న సక్కా. కమ్మవాచానానత్తసభావా పత్తనిక్కుజ్జనాదయో హత్థపాసతో అపనేత్వా కాతబ్బా, తేన వుత్తం ‘‘అసమ్ముఖా కతం సుకతం హోతీ’’తి. ‘‘పుచ్ఛిత్వా చోదేత్వా సారేత్వా కాతబ్బం అపుచ్ఛిత్వా అచోదేత్వా అసారేత్వా కరోతీ’’తి అయం వచనత్థో. ఠపేత్వా కత్తికమాసన్తి సో పవారణామాసో, ద్వే చ పుణ్ణమాసియోతి పఠమదుతియవస్సూపగతానం పవారణా పుణ్ణమాసా ద్వే.

౪౮౫. పదం వా ఛడ్డేతీతి అత్థో. క-వగ్గాదీసు పఞ్చసు. గరుకన్తి దీఘం, సంయోగపరఞ్చ. ‘‘బుద్ధరక్ఖితత్థేరస్స యస్స నక్ఖమతీ’’తి ఏత్థ త-కారక-కారా సంయోగపరా. దీఘే వత్తబ్బే రస్సన్తి ‘‘సో తుణ్హీ అస్సా’’తి వత్తబ్బే సో తుణ్హి అస్సాతి వచనం.

౪౮౬. సేసట్ఠకథాసు వుత్తవచనం కురున్దియం పాకటం కత్వా ‘‘నిసీదితుం న సక్కోన్తీ’’తి వుత్తం.

౪౮౭-౮. పరిసుద్ధసీలా చత్తారో భిక్ఖూతి పారాజికం అనాపన్నా. న తేసం ఛన్దో వా పారిసుద్ధి వా ఏతీతి తీసు, ద్వీసు వా నిసిన్నేసు ఏకస్స, ద్విన్నం వా ఛన్దపారిసుద్ధి ఆహటాపి అనాహటావ.

అపలోకనకమ్మకథావణ్ణనా

౪౯౫-౬. కాయసమ్భోగసామగ్గిదానసహసేయ్యపటిగ్గహణాది ఇమస్స అపలోకనకమ్మస్స ఠానం హోతీతి ఏవమ్పి అపలోకనకమ్మం పవత్తతీతి అత్థో. కమ్మఞ్ఞేవ లక్ఖణన్తి కమ్మలక్ఖణం. ఓసారణనిస్సారణభణ్డుకమ్మాదయో వియ కమ్మఞ్చ హుత్వా అఞ్ఞఞ్చ నామం న లభతి, కమ్మమేవ హుత్వా ఉపలక్ఖీయతీతి కమ్మలక్ఖణం ఉపనిస్సయో వియ. హేతుపచ్చయాదిలక్ఖణవిముత్తో హి సబ్బో పచ్చయవిసేసో తత్థ సఙ్గయ్హతి, ఏవమ్పి ‘‘కమ్మలక్ఖణమేవా’’తి వుత్తం. కమ్మలక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘అచ్ఛిన్నచీవరజిణ్ణచీవరనట్ఠచీవరాన’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘తతో అతిరేకం దేన్తేన అపలోకేత్వా దాతబ్బ’’న్తి వుత్తం అపలోకనం కమ్మలక్ఖణమేవ. ఏవం సబ్బత్థ లక్ఖణం వేదితబ్బం. ఇణపలిబోధమ్పీతి సచే తాదిసం భిక్ఖుం ఇణాయికా పలిబుజ్ఝన్తి. తత్రుప్పాదతో దాతుం వట్టతి. అన్తరసన్నిపాతోతి ఉపోసథప్పవారణాదిమహాసన్నిపాతే ఠపేత్వా అన్తరా మఙ్గలుచ్చారణాది. ఉపనిక్ఖేపతోతి చేతియస్స ఆపదత్థాయ నిక్ఖిత్తతో. ‘‘అఞ్ఞా కతికా కాతబ్బా’’తి యే రుక్ఖే ఉద్దిస్స పుబ్బే కతికా కతా, తేహి ఇమేసం అఞ్ఞత్తాతి వుత్తం. ‘‘సచే తత్థ మూలే’’తి పుబ్బే ‘‘ఇతో పట్ఠాయ భాజేత్వా ఖాదన్తూ’’తి వచనేన పుగ్గలికపరిభోగో పటిక్ఖిత్తో హోతి. అనువిచరిత్వాతి పచ్ఛతో పచ్ఛతో గన్త్వా. తేసం సన్తికా పచ్చయం పచ్చాసీసన్తేనాతి అత్థో. మూలభాగన్తి దసమభాగం కత్వా. పుబ్బకాలే దసమభాగం కత్వా అదంసు, తస్మా ‘‘మూలభాగో’’తి వుత్తం. అకతావాసం వా కత్వాతి ఉప్పన్నఆయేన. జగ్గితకాలేయేవ న వారేతబ్బాతి జగ్గితా హుత్వా పుప్ఫఫలభరితకాలేతి అత్థో. జగ్గనకాలేతి జగ్గితుం ఆరద్ధకాలే. ఞత్తికమ్మట్ఠానభేదే పనాతి ఞత్తికమ్మస్స ఠానభేదే.

ఇదం పనేత్థ పకిణ్ణకం – అత్థి సఙ్ఘకమ్మం సఙ్ఘో ఏవ కరోతి, న గణో, న పుగ్గలో, తం అపలోకనకమ్మస్స కమ్మలక్ఖణేకదేసం ఠపేత్వా ఇతరం చతుబ్బిధమ్పి కమ్మం వేదితబ్బం. అత్థి సఙ్ఘకమ్మం సఙ్ఘో చ కరోతి, గణో చ కరోతి, పుగ్గలో చ కరోతి, తం పుబ్బే ఠపితం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యస్మిం విహారే ద్వే తయో జనా వసన్తి, తేహి నిసీదిత్వా కతమ్పి సఙ్ఘేన కతసదిసమేవ. యస్మిం పన విహారే ఏకో భిక్ఖు హోతి, తేన భిక్ఖునా’’తిఆది (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬). అత్థి గణకమ్మం సఙ్ఘో చ కరోతి, గణో చ కరోతి, పుగ్గలో చ కరోతి, తం యో పారిసుద్ధిఉపోసథో అఞ్ఞేసం సన్తికే కరీయతి, తస్స వసేన వేదితబ్బం. అత్థి గణకమ్మం గణోవ కరోతి, న సఙ్ఘో, న పుగ్గలో, తం యో పారిసుద్ధిఉపోసథో అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆరోచనవసేన కరీయతి, తస్స వసేన వేదితబ్బం. అత్థి పుగ్గలకమ్మం పుగ్గలోవ కరోతి, న సఙ్ఘో, న గణో, తం అధిట్ఠానుపోసథవసేన వేదితబ్బం. అత్థి గణకమ్మం ఏకచ్చోవ గణో కరోతి, ఏకచ్చో న కరోతి, తత్థ అఞత్తికం ద్వేయేవ కరోన్తి, న తయో. సఞత్తికం తయోవ కరోన్తి, న తతో ఊనా వా అధికా వాతి.

అపఞ్ఞత్తేపఞ్ఞత్తవగ్గవణ్ణనా

౫౦౦. కకుసన్ధకోణాగమనకస్సపా ఏవ హి సత్త ఆపత్తిక్ఖన్ధే పఞ్ఞపేసుం. విపస్సీఆదయో పన ఓవాదపాతిమోక్ఖం ఉద్దిసింసు, న సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసుం.

నిగమనకథావణ్ణనా

ఉభతోవిభఙ్గఖన్ధకపరివారేహి విభత్తం దేసనం అత్థి తస్స వినయపిటకస్స, నామేన సమన్తపాసాదికా నామ సంవణ్ణనా ‘‘సమన్తపాసాదికా నామా’’తి వుత్తవచనసంవణ్ణనా సమత్తాతి ఆహ. తత్థ పధానఘరే. ఇద్ధా అత్థవినిచ్ఛయాదీహి.

సమ్మా ఉదితో సముదితో, తే గుణే అకిచ్ఛేన అధిగతో అధికప్పమాణగుణేహి వా సముదితో, తేన సముదితేన ‘‘గతానం ధమ్మానం గతియో సమన్నేసతీ’’తి వుత్తాయ సతియా ఉప్పాదితా సద్ధాదయో పరమవిసుద్ధా నామ సమన్నారక్ఖత్తా. ఇతి సతిపి సద్ధాదీహి వుత్తా హోతి. ఏవం సన్తే ఏత్థ వుత్తే చతుబ్బిధే సీలే పాతిమోక్ఖసంవరసీలం సద్ధా మణ్డేతి. సద్ధాసాధనఞ్హి తం. ఇన్ద్రియసంవరాజీవపారిసుద్ధిపచ్చయపరిభోగసీలాని పటిమణ్డేన్తి సతివీరియపఞ్ఞాయోతి యథాయోగం వేదితబ్బం. అపిచ సద్ధా చ బుద్ధిరహితా అవిసుద్ధా హోతి బుద్ధియా పసాదహేతుత్తా. బుద్ధియో పన తస్సానుభావేన పరమవిసుద్ధా నామ హోన్తి. పఞ్ఞా సద్ధారహితా కేరాటికపక్ఖం భజతి, సద్ధాయుత్తా ఏవ విసుద్ధా హోతి. వీరియఞ్చ సమాధిరహితం ఉద్ధచ్చాయ సంవత్తతి, న సమాధియుత్తన్తి వీరియస్స సుద్ధవచనతో సమాధిపి వుత్తో హోతి, ఏవం పరమవిసుద్ధా సద్ధాదయోపి పాతిమోక్ఖం పటిమణ్డేన్తీతి ఞాతబ్బం. కథం? పటిపత్తిదేసకే సత్థరి చ పటిపత్తియఞ్చ పటిపత్తిఫలే చ సద్ధాయ వినా సీలసమాదానం, సమాదిన్నవిసోధనఞ్చ కాతుం న సక్కాతి సద్ధా పాతిమోక్ఖం పటిమణ్డేతి. తత్థ ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౫౫; మ. ని. ౧.౭౪; సం. ని. ౧.౨౪౯) సత్థరి చ పూజేతుం సక్కోతి. పటిపత్తియం సీలవిపత్తిసమ్పత్తిమూలకే సన్దిట్ఠికసమ్పరాయికఫలే చ సద్ధాపవత్తి విత్థారతో ఞాతబ్బా, సీలవిపత్తిసమ్పత్తినిమిత్తం ఆదీనవమానిసంసఞ్చ ఆదీనవపరిచ్చాగే, ఆనిసంససమ్పాదనే చ ఉపాయం దిస్వా తథా పవత్తమానా పఞ్ఞా పాతిమోక్ఖసంవరం పటిమణ్డేతి. ‘‘అతిసీత’’న్తిఆదినా అప్పవత్తనారహం కోసజ్జం ‘‘యో చ సీతఞ్చ ఉణ్హఞ్చా’’తి వుత్తానుసారేన పజహిత్వా అనుప్పన్నుప్పన్నానం అసంవరసంవరానం అనుప్పాదనపజహనఉప్పాదనవడ్ఢనవసేన పవత్తమానవీరియం పాతిమోక్ఖం పటిమణ్డేతి, ఇమినా నయేన ఇన్ద్రియసంవరాదీసుపి యోజేతబ్బం. చతున్నమ్పి సఙ్గహవత్థూనం అనుకూలసముదాచారో ఇధ ఆచారోతి వేదితబ్బో. అజ్జవ-వచనేన లాభసక్కారహేతు కాయదుచ్చరితాదికుటిలకరమాయాసాఠేయ్యపటిపక్ఖఅజ్జవధమ్మసమాయోగదీపనేన అలోభజ్ఝాసయతా దీపితా. మద్దవ-వచనేన కక్ఖళభావకరపటిఘాదిపటిపక్ఖభూతమేత్తాదిమద్దవధమ్మసమాయోగదీపనేన హితజ్ఝాసయాదీని దీపితాని హోన్తి. ఆది-సద్దేన ‘‘ఖన్తి చ సోరచ్చఞ్చ సాఖల్యఞ్చ పటిసన్థారో చా’’తిఆదినా (ధ. స. దుకమాతికా ౧౨౫-౧౨౬) వుత్తధమ్మేహి సమాయోగో దీపితో హోతి. ఇధ వుత్తా అజ్జవమద్దవాదయో గుణా సీలసమ్పత్తియా హేతూ చ హోన్తి సీలసమ్పత్తిఫలఞ్చ తంసమ్పాదనతో. సకసమయోతి చతుపరిసా. ఏతేన సభాగదుక్ఖభావాభావో సూచితో. అథ వా సకసమయోతి సోగతం పిటకత్తయం సకసమయో ఏవ గహనం దుద్దీపనత్తా, సకసమయస్స సన్నిట్ఠానం సకసమయగహనం –

‘‘సచ్చం సత్తో పటిసన్ధి, పచ్చయాకారమేవ చ;

దుద్దసా చతురో ధమ్మా, దేసేతుఞ్చ సుదుక్కరా’’తి. (విభ. అట్ఠ. ౨౨౫) –

వుత్తత్తా యథా సకసమయస్స గహనపదేన యోజనా వుత్తా, తథా పరసమయస్సపి. పఞ్ఞావేయ్యత్తియేనాతి అనేన తిఖిణేన ఞాణేన కతసిలానిసితసత్థసదిససభావపఞ్ఞా వుత్తా. తిపిటకసఙ్ఖాతాయ పరియత్తియా పభేదో తిపిటకపరియత్తిప్పభేదో. తస్మిం పభేదే. తన్తి చ తన్తిఅత్థో చ సాసనం నామ. ఇధ ‘‘తన్తి ఏవా’’తి వదన్తి. యస్మిం అయం సంవణ్ణనా నిట్ఠాపితా, తస్మిం కాలే పటివేధఞాణాభావతో సుతమయం సన్ధాయ ‘‘అప్పటిహతఞాణప్పభావేనా’’తి వుత్తం. కరణసమ్పత్తియా జనితత్తా సుఖవినిగ్గతం. సుఖవినిగ్గతత్తా మధురోదాతవచనలావణ్ణయుత్తేనాపి యోజేతబ్బం, ఈదిసం వచనం సోతసుఖఞ్చ సన్నివేససమ్పత్తిసుఖఞ్చ హోతి. ‘‘వేయ్యాకరణేనా’’తి అవత్వా ‘‘మహావేయ్యాకరణేనా’’తి వుత్తత్తా సిక్ఖానిరుత్తిఛన్దోవిచిత్యాదిపటిమణ్డితపాణినియన్యాసాధారణధారణసభావో సూచితో భవతి. యుత్తవాదినాతిఆదీసు యుత్తముత్తవాదినా ఠానుప్పత్తియపఞ్ఞాయ సమన్నాగతేనాతి అత్థో. ఓజాభేదేపి ఆయుసత్తికరణతాదిసామత్థయోగానం మహాకవినా రచితగన్థస్స మహన్తత్తా వా ‘‘తిపిటకపరియత్తిప్పభేదే’’తిఆదీహి సాసనే, హేతువిసయే, సద్దే చాతి ఇమేసు తీసు ఠానేసు పాటవభావం దీపేన్తో వేనయికబుద్ధిసమ్పత్తిసబ్భావమస్స సూచేతి. యేసం పుగ్గలానం పభిన్నా పటిసమ్భిదాది, తే పభిన్నపటిసమ్భిదాదయో ధమ్మా. తేహి పరివారితో ఉక్ఖిత్తసన్తతిఉపచ్ఛేదమకత్వా అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదనవడ్ఢనవసేన వారితో సో పభిన్నపటిసమ్భిదాపరివారో. తస్మిం పభిన్నపటిసమ్భిదాపరివారే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేతి అత్థో. ఛళభిఞ్ఞచతుపటిసమ్భిదాదిప్పభేదగుణపటిమణ్డితే పన ఛళభిఞ్ఞా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఏవ. చతూసు పటిసమ్భిదాసు అత్థపటిసమ్భిదాయ ఏకదేసోవ. తదుభయం సయం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపరియాపన్నం కథం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం పటిమణ్డేతీతి చే? రుక్ఖం రుక్ఖస్స అవయవభూతపుప్ఫాదయో వియ సయఞ్చ యేసం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానం అవయవత్తాతి. కామావచరధమ్మపరియాపన్నపటిసమ్భిదాఞాణం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానం అనవయవభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం పటిమణ్డేతి, పురిసస్స అనవయవభూతో అలఙ్కారో వియ పురిసం. అథ వా కామావచరపఅసమ్భిదాపరివారో ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదిప్పభేదగుణే పటిమణ్డేతి. లోకుత్తరపటిసమ్భిదం సన్ధాయ పున పటిసమ్భిదావచనఞ్చ. సాసనే ఉప్పజ్జిత్వా సాసనస్స అలఙ్కారభూతేన, యస్మిం వంసే ఉప్పన్నో, తస్సేవ వా అలఙ్కారభూతేన. సఙ్ఖేపవిత్థారేసు ఇతరీతరకరణం, అప్పసన్నపసన్నానం పసాదుప్పాదనాభివుడ్ఢికరణం, వుత్తానం గమ్భీరానం గమ్భీరుత్తానభావకరణన్తి ఏవం ఛబ్బిధాచరియగుణయోగతో విపులబుద్ధి నామ. యే ధమ్మచిన్తనం అతిధావన్తా కేచి ఉచ్ఛేదాదినానప్పకారం అన్తం వా గణ్హన్తి, ‘‘సబ్బం ఞేయ్యం పఞ్ఞత్తి ఏవా’’తి వా ‘‘పరమత్థో ఏవా’’తి వా గణ్హన్తి, తేసం బుద్ధి మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయత్తా సమలా నామ హోతి, ఇమస్స పన బుద్ధి ధమ్మచిన్తాతిధావనరహితత్తా విసుద్ధా నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘విపులవిసుద్ధబుద్ధినా’’తి. గరూహి ‘‘పియో గరు భావనీయో’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౩౭; నేత్తి. ౧౧౩) వుత్తగుణేహి యుత్తగరూహి. గుణేహి థిరభావం గతత్తా థేరేన.

సీలేన సీలస్స వా విసుద్ధియా సీలవిసుద్ధియా. అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా పఠమం అభినిబ్బత్తత్తా లోకజేట్ఠస్స. లోకస్స వా గమ్భీరే మహన్తే సీలాదిక్ఖన్ధే ఏసి గవేసీతి మహేసీతి.

ఏత్తావతా సమధికసత్తవీసతిసహస్సపరిమాణాయ సమన్తపాసాదికసఞ్ఞితాయ వినయట్ఠకథాయ సబ్బపదేసు వినిచ్ఛయజాతం సఙ్ఖిపిత్వా గణ్ఠిట్ఠానవికాసనా కతా హోతి, తథాపి యం ఏత్థ లిఖితం, తం సుట్ఠు విచారేత్వా పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా యే ఆచరియా బుద్ధస్స భగవతో మహానుభావం, వినయపిటకస్స చ విచిత్రనయగమ్భీరత్థతం సల్లక్ఖేత్వా పోరాణానం కథామగ్గం అవినాసేత్వా అత్తనో మతిం పహాయ కేవలం సద్ధమ్మట్ఠితియా, పరానుగ్గహకామతాయ చ వినయపిటకం పకాసేన్తా ఠితా, తేసం పాదమూలే వన్దిత్వా ఖన్తిసోరచ్చాదిగుణసమన్నాగతేన హుత్వా వత్తసమ్పత్తియా తేసం చిత్తం ఆరాధేత్వా పవేణియా ఆగతం వినిచ్ఛయం కథాపేత్వా ఉపధారేత్వా యం తేన సంసన్దతి, తం గహేతబ్బం, ఇతరం ఛడ్డేతబ్బం. ఇతరథా తుణ్హీభూతేన భవితబ్బం. వినిచ్ఛయసఙ్కరకరేన పన న భవితబ్బమేవ. కస్మా? సాసనస్స నాసహేతుత్తా. హోతి చేత్థ –

‘‘అసమ్బుధం బుద్ధమహానుభావం,

ధమ్మస్స గమ్భీరనయత్థతఞ్చ;

యో వణ్ణయే తం వినయం అవిఞ్ఞూ,

సో దుద్దసో సాసననాసహేతు.

పాళిం తదత్థఞ్చ అసమ్బుధఞ్హి,

నాసేతి యో అట్ఠకథానయఞ్చ;

అనిచ్ఛయం నిచ్ఛయతో పరేహి,

గాహేతి తేహేవ పురక్ఖతో సో.

అనుక్కమేనేవ మహాజనేన,

పురక్ఖతో పణ్డితమానిభిక్ఖు;

అపణ్డితానం విమతిం అకత్వా,

ఆచరియలీళం పురతో కరోతీ’’తి.

సమన్తపాసాదికాయ గణ్ఠిపదాధిప్పాయప్పకాసనా సమత్తా.

వజిరబుద్ధిటీకా నిట్ఠితా.