౬. సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనా

విహారానుజాననకథావణ్ణనా

౨౯౪. నిలీయన్తి భిక్ఖూ ఏత్థాతి విహారాదయో లేణాని నామ. ఆగత-వచనేన తస్సాగతసఙ్ఘోవ సామీ, న అనాగతోతి కేచి, తం న యుజ్జతి సమానలాభకతికాయ సిద్ధత్తా.

౨౯౬-౭. దీపినఙ్గుట్ఠేనాతి ఏత్థ ‘‘దీపినా అకప్పియచమ్మం దస్సేతీ’’తి లిఖితం. థమ్భకవాతపానం నామ తిరియం దారూని అదత్వా ఉజుకం ఠితేహేవ దారూహి కత్తబ్బం. భిసీనం అనుఞ్ఞాతం వట్టతీతి బిమ్బోహనే వట్టతీతి అత్థో. తూలపూరితం భిసిం అపస్సయితుం న వట్టతి ఉణ్ణాదీనంయేవ అనుఞ్ఞాతత్తా. నిసీదననిపజ్జనం సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా అపస్సయితుం వట్టతీతి చే? అకప్పియన్తి న వట్టతీతి కేచి. యది ఏవం అకప్పియమఞ్చఞ్చ అపస్సయితుం న వట్టేయ్య. యస్మా వట్టతి, తస్మా దోసో నత్థి. అపిచ గిలానస్స బిమ్బోహనం నిపజ్జితుమ్పి అనుఞ్ఞాతం, తస్మా భిసిపి వట్టతి అపస్సయితుం. ఆచరియా చ అనుజానన్తి, వళఞ్జేన్తి చాతి ఏకే. సిమ్బలితూలసుత్తేన సిబ్బితం చీవరం వట్టతి. కస్మా? కప్పాసస్స అనులోమతో. ‘‘అక్కఫలసుత్తమయమ్పి అక్కవాకమయమేవ పటిక్ఖిత్త’’న్తి తే ఏవ వదన్తి.

౨౯౮. అనిబన్ధనీయో అలగ్గో. పటిబాహేత్వాతి మట్ఠం కత్వా. ‘‘సేతవణ్ణాదీనం యథాసఙ్ఖ్యం ఇక్కాసాదయో బన్ధనత్థం వుత్తా’’తి లిఖితం.

౩౦౦. పకుట్టం సమన్తతో ఆవిద్ధపముఖం.

౩౦౩. సుధాలేపోతి సుధామత్తికాలేపో.

౩౦౫. ఆసత్తి తణ్హా. సన్తిం అదరం.

౩౦౭. కేతున్తి కయేన గహేతుం.

౩౦౮. చితాతి ఇట్ఠకాయో కబళేన నిద్ధమనవసేన ఛిన్దిత్వా కతాతి అత్థో.

౩౧౦. ఛబ్బగ్గియానం భిక్ఖూనం అన్తేవాసికాతి ఏత్థ వీసతివస్సం అతిక్కమిత్వా ఛబ్బగ్గియా ఉప్పన్నా. ‘‘ఆరాధయింసు మే భిక్ఖూ చిత్త’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౨౫) వుత్తత్తా అఞ్ఞస్మిం కాలే సావత్థిగమనే ఉప్పన్నం వత్థుం ఇధ ఆపత్తిదస్సనత్థం ఆహరిత్వా వుత్తన్తి యుత్తం వియ, విచారేత్వా గహేతబ్బం. వుద్ధన్తి వుద్ధతరం.

౩౧౩. సన్థరేతి తిణసన్థరాదయో.

సేనాసనగ్గాహకథావణ్ణనా

౩౧౮. ‘‘సేయ్యగ్గేనాతి మఞ్చట్ఠానపరిచ్ఛేదేన. విహారగ్గేనాతి ఓవరకగ్గేనా’’తి లిఖితం. థావరాతి నియతా. పచ్చయేనేవ హి తన్తి తస్మిం సేనాసనే మహాథేరా తస్స పచ్చయస్స కారణా అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా వసన్తాయేవ నం పటిజగ్గిస్సన్తీతి అత్థో. అఘట్టనకమ్మం దస్సేతుం ‘‘న తత్థ మనుస్సా’’తిఆదిమాహ. ‘‘వితక్కం ఛిన్దిత్వా సుద్ధచిత్తేన గమనవత్తేనేవ గన్తబ్బ’’న్తి పాఠో. ముద్దవేదికా నామ చేతియస్స హమ్మియవేదికా. పటిక్కమ్మాతి అపసక్కిత్వా. సమానలాభకతికా మూలావాసే సతి సియా, మూలావాసవినాసేన కతికాపి వినస్సతి. సమానలాభ-వచనం సతి ద్వీసు, బహూసు వా యుజ్జతి, తేనేవ ఏకస్మిం అవసిట్ఠేతి నో మతి. తావకాలికం కాలేన మూలచ్ఛేదనవసేన వా అఞ్ఞేసం వా కమ్మం అఞ్ఞస్స సియా నావాయం సఙ్గమోతి ఆచరియో. పుగ్గలవసేనేవ కాతబ్బన్తి అపలోకనకాలే సఙ్ఘో వస్సంవుత్థభిక్ఖూనం పాటేక్కం ‘‘ఏత్తకం వస్సావాసికం వత్థం దేతి, రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి పుగ్గలమేవ పరామసిత్వా దాతబ్బం, న సఙ్ఘవసేన కాతబ్బం. న సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స ఏత్తకం దేతీతి. ‘‘ఏకస్మిం ఆవాసే సఙ్ఘస్స కమ్మం కరోతీ’తి వచనతో సఙ్ఘవసేన కాతబ్బ’’న్తి లిఖితం. న హి తథా వుత్తే సఙ్ఘస్స కిఞ్చి కమ్మం కతం నామ హోతి. ‘‘సమ్మతసేనాసనగ్గాహాపకతో అఞ్ఞేన గాహితేపి గాహో రుహతి అగ్గహితుపజ్ఝాయస్స ఉపసమ్పదా వియా’’తి లిఖితం. ‘‘కమ్మవాచాయపి సమ్ముతి వట్టతీ’’తి లిఖితం.

అట్ఠపి సోళసపి జనేతి ఏత్థ కిం విసుం విసుం, ఉదాహు ఏకతోతి? ఏకతోపి వట్టతి. న హి తే తథా సమ్మతా సఙ్ఘేన కమ్మకతా నామ హోన్తి, తేనేవ సత్తసతికక్ఖన్ధకే ఏకతో అట్ఠ జనా సమ్మతాతి. తేసం సమ్ముతి కమ్మవాచాయపీతి ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయపి. అపలోకనకమ్మస్స వత్థూహి సా ఏవ కమ్మవాచా లబ్భమానా లబ్భతి, తస్సా చ వత్థూహి అపలోకనకమ్మమేవ లబ్భమానం లబ్భతి, న అఞ్ఞన్తి వేదితబ్బం. ఇమం నయం మిచ్ఛా గణ్హన్తో ‘‘అపలోకనకమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం కాతుం, ఞత్తిదుతియకమ్మఞ్చ అపలోకనకమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి గణ్హాతి, ఏవఞ్చ సతి కమ్మసఙ్కరదోసో ఆపజ్జతి. మగ్గో పోక్ఖరణీతి ఏత్థ మగ్గో నామ మగ్గే కతదీఘసాలా, పోక్ఖరణీతి నహాయితుం కతపోక్ఖరణీ. ఏతాని హి అసేనాసనానీతి ఏత్థ భత్తసాలా న ఆగతా, తస్మా తం సేనాసనన్తి చే? సాపి ఏత్థేవ పవిట్ఠా వాసత్థాయ అకతత్తా. భోజనసాలా పన ఉభయత్థ నాగతా. కిఞ్చాపి నాగతా, ఉపరి ‘‘భోజనసాలా పన సేనాసనమేవా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) వుత్తత్తా సేనాసనం. ‘‘కప్పియకుటి చ ఏత్థ కాతబ్బా’’తి వదన్తి, తం నేతి ఏకే. రుక్ఖమూలవేళుగుమ్బా ఛన్నా కవాటబద్ధావ సేనాసనం. ‘‘అలాభకేసు ఆవాసేసూతి అలాభకేసు సేనాసనేసూ’’తి లిఖితం, తం యుత్తం. న హి పాటేక్కం సేనాసనం హోతి. తం సఞ్ఞాపేత్వాతి ఏత్థ పఞ్ఞత్తిం అగచ్ఛన్తే బలక్కారేనపి వట్టతి. అయమ్పీతి పచ్చయోపి.

ఉపనిబన్ధిత్వాతి తస్స సమీపే రుక్ఖమూలాదీసు వసిత్వా తత్థ వత్తం కత్వాతి అధిప్పాయో. పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధమ్పి. ‘‘దసకథావత్థుకం దసఅసుభం దసఅనుస్సతి’’న్తి పాఠో. ‘‘పఠమభాగం ముఞ్చిత్వాతి ఇదం చే పఠమగాహితవత్థుతో మహగ్ఘం హోతీ’’తి లిఖితం. ఛిన్నవస్సానం వస్సావాసికం నామ పుబ్బే గహితవస్సావాసికానం పచ్ఛా ఛిన్నవస్సానం. భతినివిట్ఠన్తి భతిం కత్వా వియ నివిట్ఠం పరియిట్ఠం. ‘‘సఙ్ఘికం పన…పే… విబ్భన్తోపి లభతేవా’’తి ఇదం తత్రుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. ఇమినా అపలోకనమేవ పమాణం, న గాహాపనన్తి కేచి. వినయధరా పన ‘‘అమ్హాకం విహారే వస్సం ఉపగతానం ఏకేకస్స తిచీవరం సఙ్ఘో దస్సతీ’తిఆదినా అపలోకితేపి అభాజితం విబ్భన్తకో న లభతి. ‘అపలోకనకమ్మం కత్వా గాహిత’న్తి వుత్తత్తా, ‘అభాజితే విబ్భమతీ’తి ఏవం పుబ్బే వుత్తత్తా చా’’తి వదన్తి. ‘‘పచ్చయవసేనాతి గహపతికం వా అఞ్ఞం వా వస్సావాసికం పచ్చయవసేన గాహిత’’న్తి లిఖితం. ‘‘ఏకమేవ వత్థం దాతబ్బన్తి తత్థ నిసిన్నానం ఏకమేకం వత్థం పాపుణాతీ’’తి లిఖితం. దుతియో థేరాసనేతి అనుభాగో. పఠమభాగో అఞ్ఞథా థేరేన గహితోతి జానితబ్బం.

ఉపనన్దవత్థుకథావణ్ణనా

౩౨౦. తివస్సన్తరేనాతి తిణ్ణం వస్సానం అన్తో ఠితేన. హత్థిమ్హి నఖో అస్సాతి హత్థినఖో. పాసాదస్స నఖో నామ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదో. గిహివికటనీహారేనాతి గిహీహి కతనీహారేనేవ. ‘‘తేహి అత్థరిత్వా దిన్నానేవ నిసీదితుం లబ్భన్తి, న భిక్ఖునా సయం అత్థరిత్వా విస్సజ్జితబ్బం సఙ్ఘేన అత్థరాపేత్వా వా’’తి లిఖితం.

అవిస్సజ్జియవత్థుకథావణ్ణనా

౩౨౧. ‘‘న విస్సజ్జేతబ్బం సఙ్ఘేన వా గణేన వా పుగ్గలేన వా’’తి వచనం ‘‘యం అగరుభణ్డం విస్సజ్జియం వేభఙ్గియం సఙ్ఘికం, తం గణో చే తస్మిం ఆవాసే వసతి పుగ్గలోపి వా, గణేన వా పుగ్గలేన వా విస్సజ్జితం సఙ్ఘేన విస్సజ్జితసదిసమేవ హోతీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తవచనం సాధేతి, అఞ్ఞథా ఏత్థ గణపుగ్గలగ్గహణం నిరత్థకం. అరఞ్జరో ఉదకచాటి, అలఞ్జలో, బహుఉదకగణ్హనకోతి అత్థో. ‘‘వట్టచాటి వియ హుత్వా థోకం దీఘముఖో మజ్ఝే పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా కతో’’తి లిఖితం. మంసదిబ్బధమ్మబుద్ధసమన్తచక్ఖువసేన పఞ్చ.

గరుభణ్డేన చ గరుభణ్డన్తి సంహారిమం సన్ధాయ వుత్తం. పత్తచీవరం నిక్ఖిపితున్తి అట్టకచ్ఛన్నేన కతే మఞ్చే. వట్టలోహం నామ పీతవణ్ణం. పారిహారియం న వట్టతీతి ఆగన్తుకస్స అదత్వా పరిచారికహత్థతో అత్తనో నామం లిఖాపేత్వా గహేత్వా యథాసుఖం పరిహరితుం న వట్టతి. ‘‘గిహివికటనీహారేనేవాతి యావ అత్తనో కమ్మనిబ్బత్తి, తావ గహేత్వా దేతీ’’తి లిఖితం. సిఖరం నామ యేన పరిబ్భమన్తా ఛిన్దన్తి. పత్తబన్ధకో నామ పత్తస్స గణ్ఠిఆదికారకో. ‘‘పటిమానం సువణ్ణాదిపత్తకారకో’’తిపి వదన్తి. ‘‘అడ్ఢబాహూతి కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూట’’న్తి లిఖితం. ఇతో పట్ఠాయాతి ఇమం పాళిం ఆదిం కత్వా. దణ్డముగ్గరో నామ యేన రజితచీవరం పోథేన్తి. ‘పచ్చత్థరణగతిక’న్తి వుత్తత్తా, ‘‘తమ్పి గరుభణ్డమేవాతి వుత్తత్తా చ అపి-సద్దేన పావారాదిపచ్చత్థరణం సబ్బం గరుభణ్డమేవా’’తి వదన్తి. ఏతేనేవ సుత్తేన అఞ్ఞథా అత్థం వత్వా ‘‘పావారాదిపచ్చత్థరణం న గరుభణ్డం, భాజనీయమేవ, సేనాసనత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణమేవ గరుభణ్డ’’న్తి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. గణ్ఠికాతి చీవరగణ్ఠికా. భఞ్చకో నామ సరకో.

నవకమ్మదానకథావణ్ణనా

౩౨౩-౪. అగ్గళబన్ధసూచిద్వారకరణమత్తేనపి. ‘‘కపోతభణ్డికా నామ వళభియా ఉపరి ఠపేతబ్బవలయం వా తిణచ్ఛదనగేహస్స పిట్ఠివంసస్స హేట్ఠా ఠపేతబ్బం వా ఉభయమస్స గతా దారూ’’తి లిఖితం. కారన్తరాతి తదా పున పవిసట్ఠం పుబ్బపయోజితానానం వచనపాతసేనాసనవాసో. న పన పతిసట్ఠతోతి దట్ఠబ్బం. సబ్బత్థ వినట్ఠవాసో న చ పటిసేధకో హోతీతి దట్ఠబ్బో. ద్వారవాతపానాదీని అపహరిత్వా దాతుం అసక్కుణేయ్యతో ‘‘పటిదాతబ్బానియేవా’’తి వుత్తం. గోపానసిఆదయో దేన్తస్స విహారో పలుజ్జతీతి ‘‘మూలం వా దాతబ్బ’’న్తిఆది వుత్తన్తి ఏకే. ‘‘నేవాసికా పకతియా అనత్థతాయ భూమియా ఠపేన్తి చే, తేసమ్పి అనాపత్తియేవా’’తి లిఖితం. ‘‘ద్వారవాతపానాదయో అపరికమ్మకతాపి అపటిచ్ఛాదేత్వా న అపస్సయితబ్బా’’తి లిఖితం.

సఙ్ఘభత్తాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా

ఉద్దేసభత్తకథావణ్ణనా

౩౨౫. యా భత్తుద్దేసట్ఠానభూతాయ భోజనసాలాయ పకతిఠితికా. దిన్నం పనాతి యథా సో దాయకో దేతి, తం దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఘతో భన్తే’’తిఆదిమాహ. ఏకవళఞ్జన్తి ఏకద్వారేన వళఞ్జితబ్బం. తిచీవరపరివారన్తి ఏత్థ ‘‘ఉదకమత్తలాభీ వియ అఞ్ఞోపి ఉద్దేసభత్తం అలభిత్వా వత్థాదిమనేకప్పకారం లభతి చే, తస్సేవ త’’న్తి లిఖితం. ‘‘ఉద్దేసపత్తే దేథా’తి వత్వా గహేత్వా ఆగతభావేన సఙ్ఘస్స పరిచ్చత్తం న హోతియేవ తస్సేవ హత్థే గతత్తా, తస్మా తేహి వుత్తక్కమేన సబ్బేహి భాజేత్వా భుఞ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తం. పటిపాటిపత్తం వా ఠితికాయ ఠితపత్తం వా. ‘‘కూటట్ఠితికా నామ అగ్గహేతబ్బానమ్పి గాహితత్తా’’తి లిఖితం, ‘‘పణీతభత్తట్ఠితికఞ్చ అజానిత్వా మిస్సేత్వా గాహితేపి ఏవమేవ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి చ లిఖితం. తఞ్చే థేయ్యాయ హరన్తి పత్తహారకా, ఆణాపకస్స గీవా హోతి. అతిక్కన్తమ్పి ఠితికం ఠపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘తందివసమేవ చే భిక్ఖా లబ్భతి, అపరదివసతో పట్ఠాయ న లబ్భతి కిరా’’తి లిఖితం. పచ్ఛా ‘‘సబ్బో సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’’తి అవుత్తేపి భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. ‘‘ఏత్తకే భిక్ఖూ సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా దేథా’తి అవత్వా ‘ఏత్తకానం భిక్ఖూనం భత్తం గణ్హథా’తి దిన్నం సఙ్ఘికనిమన్తనం నామా’’తి లిఖితం.

నిమన్తనభత్తకథావణ్ణనా

పటిపాటియాతి యథాలద్ధపటిపాటియా. విచ్ఛిన్దిత్వాతి భత్తం గణ్హథాతి పదం అవత్వా. ఆలోపసఙ్ఖేపేనాతి అయం నయో నిమన్తనాయమేవ, ఉద్దేసభత్తే పన ఏకస్స పహోనకప్పమాణే ఏవ ఠితికా తిట్ఠతి. ‘‘ఏకవారన్తి యావ తస్మిం ఆవాసే వసన్తి భిక్ఖూ, సబ్బేవ లభన్తీ’’తి లిఖితం.

సలాకభత్తకథావణ్ణనా

న హి బహిసీమాయ సఙ్ఘలాభోతి ఏత్థ ‘‘ఉద్దేసభత్తాదీసు బహిసీమాయ ఠితస్సపి చే ఉపాసకా దేన్తి, గహేతుం లభన్తి, అత్తనోపి పాపేత్వా గహణం అనుఞ్ఞాతం, తథా ఇధ న వట్టతీ’’తి వుత్తం. న పాపుణన్తీతి ఉద్దిసిత్వాపి. వారగామన్తి దూరత్తా వారేన నిగ్గహేన గన్తబ్బగామే. ఫాతికమ్మమేవాతి అతిరేకలాభా చ భవన్తి. సమ్ముఖీభూతస్సాతి యేభుయ్యేన చే భిక్ఖూ బహిసీమం గతా, సమ్ముఖీభూతస్స పాపేతబ్బం. సభాగత్తా హి ఏకేన లద్ధం సబ్బేసం పహోతి, తస్మిమ్పి అసతి అత్తనో పాపేత్వా దాతబ్బం. ‘‘లద్ధా వా అలద్ధా వా’’తి వచనసిలిట్ఠవసేన వుత్తం. విహారే అపాపితం పన…పే… న వట్టతీతి సలాకభత్తం విహారే ఉద్దిసియతి. తేన పన దిన్నసలాకేన. తస్సాతి గహేత్వా గతస్స. సలాకా గహేతబ్బాతి యుత్తం వియ. సబ్బపోత్థకేసు ‘‘గాహేతబ్బా’’తి పాఠో, తస్మా తేనాతి సలాకగ్గాహాపకేనాతి అత్థో. ‘‘చోరికాయ గహితత్తా న పాపుణాతీ’’తి వచనతో ‘‘కుటిసోధనం వట్టతీ’’తి చ దీపవాసినో వదన్తి కిర. ఏకం మహాథేరస్సాతి మహాథేరో విహారతో యేభుయ్యేన న గచ్ఛతి, ఇతరే కదాచి గచ్ఛతి, తస్మా సభాగా చే, అత్తనో పాపేత్వా పున ఇతరేసం దియ్యతి. విహారే థేరస్స పత్తసలాకభత్తన్తి మహాథేరో ఏకకోవ విహారే ఓహీనో, ‘‘అవస్సం సబ్బసలాకా అత్తనో పాపేత్వా ఠితో’’తి పటిస్సయం గన్త్వా ఆగన్తుకభిక్ఖూనమ్పి అదస్సనతో కుక్కుచ్చం అకత్వా భుఞ్జన్తి.

పక్ఖికభత్తకథావణ్ణనా

ఉపోసథదివసే ఆపత్తిదేసనం సన్ధాయ ‘‘పరిసుద్ధసీలాన’’న్తి ఆహ. లేఖం కత్వా నిబద్ధాపితం. ‘‘ఆగన్తుకభత్తమ్పి గమికభత్తమ్పీ’’తి ఆగన్తుకోవ హుత్వా గచ్ఛన్తం సన్ధాయ వుత్తం. అనాథగిలానుపట్ఠాకోపి తేన దిన్నం భుఞ్జతి చే, తస్సపి పాపేతబ్బమేవ. గుళపిణ్డం తాలపక్కమత్తం.

సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.