చూళవగ్గవణ్ణనా

౧. కమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనా

అధమ్మకమ్మద్వాదసకకథావణ్ణనా

౪. అసమ్ముఖా కతం హోతీతిఆదయో తికా కేవలం దేసనామత్తమేవ. న హి తీహి ఏవ అఙ్గేహి సమోధానేహి అధమ్మకమ్మం హోతి, ఏకేనపి హోతి ఏవ, అయమత్థో ‘‘తిణ్ణం, భిక్ఖవే’’తిఆదిపాళియా (చూళవ. ౬) సాధేతబ్బో. ‘‘అప్పటిఞ్ఞాయ కతం హోతీ’’తి లజ్జిం సన్ధాయ వుత్తం. కణ్హపక్ఖే ‘‘అదేసనాగామినియా ఆపత్తియా కతం హోతీ’’తి సుక్కపక్ఖే ‘‘దేసనాగామినియా ఆపత్తియా కతం హోతీ’’తి ఇదం ద్వయం పరతో ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతస్స భిక్ఖునో ఆకఙ్ఖమానో సఙ్ఘో తజ్జనీయకమ్మం కరేయ్య. అధిసీలే సీలవిపన్నో హోతీ’’తి ఇమినా విరుజ్ఝతి, అదేసనాగామినిం ఆపన్నో హి ‘‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’’తి వుచ్చతీతి. యుత్తమేతం, కత్తు అధిప్పాయో ఏత్థ చిన్తేతబ్బో. ఏత్థాహ ఉపతిస్సత్థేరో ‘‘తజ్జనీయకమ్మస్స హి విసేసేన భణ్డనకారకత్తం అఙ్గ’న్తి అట్ఠకథాయం వుత్తం, తం పాళియా ఆగతనిదానేన యుజ్జతి, తస్మా సబ్బత్తికేసుపి భణ్డనం ఆరోపేత్వా భణ్డనపచ్చయా ఆపన్నాపత్తివసేన ఇదం కమ్మం కాతబ్బం, తస్మా ‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’తి ఏత్థాపి పుబ్బభాగే వా అపరభాగే వా చోదనాసారణాదికాలే భణ్డనపచ్చయా ఆపన్నాపత్తివసేనేవ కారేతబ్బం, న కేవలం సఙ్ఘాదిసేసపచ్చయా కాతబ్బ’’న్తి. ‘‘అదేసనాగామినియా ఆపత్తియాతి పారాజికాపత్తియా’తి ఏత్తకమత్తం వత్వా పరతో ‘అధిసీలే పారాజికసఙ్ఘాదిసేసే అజ్ఝాచారా’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్త’’న్తి లిఖితం. ‘‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’తి సఙ్ఘాదిసేసం సన్ధాయా’’తి గణ్ఠిపదే లిఖితం. ఇదం పోరాణగణ్ఠిపదే పురిమవచనేన సమేతి, తస్మా తత్థ పచ్ఛిమం పారాజికపదం అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం సియా, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘అదేసనాగామినియాతి పారాజికాపత్తియా వా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తియా వా’’తి వుత్తం, తత్థ పారాజికాపత్తి అత్థుద్ధారవసేన వుత్తా సియా. యతో గణ్ఠిపదే ‘‘అధిసీలే సీలవిపన్నో’తి సఙ్ఘాదిసేసం సన్ధాయా’’తి ఏత్తకమేవ లిఖితం, తస్మా సబ్బత్థ గణ్ఠిపదే సకలేన నయేన పారాజికాపత్తిపచ్చయా ఉప్పన్నభణ్డనహేతు న తజ్జనీయకమ్మం కాతబ్బం పయోజనాభావా, సఙ్ఘాదిసేసపచ్చయా కాతబ్బన్తి అయమత్థో సిద్ధో హోతి. న, సుక్కపక్ఖే ‘‘దేసనాగామినియా ఆపత్తియా కతం హోతీ’’తి (చూళవ. ౫) వచనతోతి చే? న, ఏకేన పరియాయేన సఙ్ఘాదిసేసస్సపి దేసనాగామినివోహారసమ్భవతో,

యేన కమ్మేన సన్తజ్జనం కరీయతి, తం తజ్జనీయకమ్మం నామ. యేన కమ్మేన నిస్సాయ తే వత్థబ్బన్తి నిస్సియతి భజాపియతి నియస్సో, తం నియసకమ్మం నామ. యేన తతో ఆవాసతో, గామతో చ పబ్బాజేన్తి కులదూసకం, తం పబ్బాజనీయకమ్మం నామ. యేన కమ్మేన అక్కుట్ఠగహట్ఠసమఈపమేవ పటిసారియతి సో అక్కోసకో పచ్ఛా పేసియతి, తం పటిసారణీయకమ్మం నామ. యేన సమానసంవాసకభూమితో ఉక్ఖిపియతి. ఛడ్డీయతి సాతిసారో భిక్ఖుసఙ్ఘేన, తం కమ్మం ఉక్ఖేపనీయకమ్మం నామాతి వేదితబ్బం.

౧౧. ‘‘నిస్సాయ తే వత్థబ్బ’’న్తి గరునిస్సయం సన్ధాయ వుత్తం, న ఇతరన్తి.

౨౧. అస్సజిపునబ్బసుకవత్థుస్మిం ‘‘తేసు విబ్భన్తేసుపి కమ్మం పటిప్పస్సమ్భేతుం అనుఞ్ఞాతమ్పి సమ్మావత్తన్తానంయేవా’’తి లిఖితం. సమ్ముఖా వుత్తమేవ గిహిపటిసంయుత్తం నామ. పరమ్ముఖా వుత్తం దేసనం గచ్ఛతి.

౪౧. ఖమాపేన్తేన ‘‘ఖమాహీ’’తి వత్తబ్బమత్తమేవ, న ఉక్కుటికాదిసామీచినా పయోజనన్తి. అనుదూతన్తి సహాయన్తి అత్థో.

౫౦. అదస్సనేయేవ ఉక్ఖేపనీయం కాతబ్బం, న అఞ్ఞథా. ‘‘తజ్జనీయాదికరణకాలే ఆపత్తిం రోపేత్వా తస్సా అదస్సనే, అప్పటికమ్మే వా భణ్డనకారకాదిఅఙ్గేహి కాతబ్బ’’న్తి లిఖితం.

తజ్జనీయకమ్మాదీసు అయం పకిణ్ణకవినిచ్ఛయోతి వేదితబ్బో. కిం తజ్జనీయకమ్మం, తజ్జనీయకమ్మస్స కిం మూలం, కిం వత్థు, కిం పరియోసానం, కస్మా ‘‘తజ్జనీయకమ్మ’’న్తి వుచ్చతీతి? కిం తజ్జనీయకమ్మన్తి వత్థుస్మిం సతి కరణసమ్పత్తి. తజ్జనీయకమ్మస్స కిం మూలన్తి సఙ్ఘో మూలం. తజ్జనీయకమ్మస్స కిం వత్థూతి కలహజాతాపత్తివత్థు. కిం పరియోసానన్తి భావనాపరియోసానం. కస్మా తజ్జనీయకమ్మన్తి వుచ్చతీతి సఙ్ఘో కలహకారకపుగ్గలం కలహే చ భేదే చ భయం దస్సేత్వా ఖన్తియా జనేతి, ఉపసమే జనేతి, తస్మా ‘‘తజ్జనీయకమ్మ’’న్తి వుచ్చతి. కథం తజ్జనీయకమ్మం కతం హోతి, కథం అకతం. కిన్తి చ తజ్జనీయకమ్మం కతం హోతి, కిన్తి చ అకతం. కేన చ తజ్జనీయకమ్మం కతం హోతి, కేన చ అకతం. కత్థ చ తజ్జనీయకమ్మం కతం హోతి, కత్థ చ అకతం. కాయ వేలాయ తజ్జనీయకమ్మం కతం హోతి, కాయ వేలాయ అకతం హోతి? కథం తజ్జనీయకమ్మం కతం హోతీతి సమగ్గేన సఙ్ఘేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన. కథం అకతం హోతీతి వగ్గేన సఙ్ఘేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన. కిన్తి చ కతం హోతీతి కరణసమ్పత్తియా. కిన్తి చ అకతం హోతీతి కరణవిపత్తియా. కేన చ కతం హోతీతి సఙ్ఘేన. కేన చ అకతం హోతీతి గణేన పుగ్గలేన. కత్థ చ కతం హోతీతి యస్స పుగ్గలస్స సఙ్ఘో తజ్జనీయకమ్మం కరోతి, తస్స పుగ్గలస్స సమ్ముఖీభూతే. కత్థ చ అకతం హోతీతి యస్స పుగ్గలస్స సఙ్ఘో తజ్జనీయకమ్మం కరోతి, తస్స పుగ్గలస్స అసమ్ముఖీభూతే. కాయ వేలాయ కతం హోతీతి యదా కలహజాతాపత్తి సంవిజ్జతి. కాయ వేలాయ అకతం హోతీతి యదా కలహజాతాపత్తి న సంవిజ్జతి. కతిహాకారేహి తజ్జనీయకమ్మస్స పత్తకల్లం హోతి, కతిహాకారేహి అపత్తకల్లం? సత్తహాకారేహి తజ్జనీయకమ్మస్స పత్తకల్లం హోతి, సత్తహాకారేహి అపత్తకల్లం. కతమేహి సత్తహాకారేహి పత్తకల్లం, కతమేహి సత్తహాకారేహి అపత్తకల్లం హోతి? కలహజాతాపత్తి న సంవిజ్జతి, సో వా పుగ్గలో అసమ్ముఖీభూతో హోతి, సఙ్ఘో వా వగ్గో హోతి, అసంవాసికో వా పుగ్గలో తస్సం పరిసాయం సంవిజ్జతి, అచోదితో వా హోతి అసారితో వా, ఆపత్తిం వా అనారోపితో. ఇమేహి సత్తహాకారేహి తజ్జనీయకమ్మస్స అపత్తకల్లం హోతి, ఇతరేహి సత్తహాకారేహి పత్తకల్లం హోతి. ఏవం సేసకమ్మేసూతి.

కమ్మక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పారివాసికక్ఖన్ధకవణ్ణనా

పారివాసికవత్తకథావణ్ణనా

౭౫. పారివాసికక్ఖన్ధకే ‘‘మా మం గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛథాతి వుత్తే అనాపుచ్ఛాపి గామం పవిసితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. సఙ్ఘో అత్తనో పత్తట్ఠానే గహేతుం వట్టతి. ఓణోజనం నామ విస్సజ్జనం. ‘‘తం పన పారివాసికేన పాపితస్స అత్తనా సమ్పటిచ్ఛితస్సేవ పునదివసాదిఅత్థాయ విస్సజ్జనం కాతబ్బం, అసమ్పటిచ్ఛిత్వాయేవ చే విస్సజ్జేతి, న లభతీ’’తి వుత్తం.

౭౬. పకతియావ నిస్సయోతి ఏత్థ ‘‘అన్తేవాసికానం ఆలయసబ్భావే యావ వస్సూపనాయికదివసో, తావ కప్పతి, తస్స ఆలయస్స సబ్భావే నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతీతి చే? న వట్టతి. తత్థ ఇదాని ఖమాపేయ్యామీతిఆదినా వట్టతీ’’తి వుత్తం. తత్థ ఏకన్తేన విస్సట్ఠత్తా, ఇధ పన ఏకన్తేనేవ ద్విన్నమ్పి సమభావో ఇచ్ఛితబ్బో ఏవాతి ఏకే. పటిబలస్స వా భిక్ఖుస్సాతి ఏత్థ ‘‘లద్ధసమ్ముతికేన ఆణత్తోపి గరుధమ్మేహి, అఞ్ఞేహి వా ఓవదితుం న లభతీ’’తి లిఖితం. తతో వా పాపిట్ఠతరాతి ఏత్థ ‘‘అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసఞ్చరిత్తతో సుక్కవిస్సట్ఠి పాపిట్ఠతరాతి అయమ్పి నయో యోజేతబ్బో’’తి వుత్తం. పచ్చయన్తి వస్సావాసికం. సేనాసనం న లభతి సేయ్యపరియన్తభాగితాయ. ‘‘ఉద్దేసాదీని దాతుమ్పి న లభతీ’’తి వదన్తి. ‘‘సచే ద్వే పారివాసికా గతట్ఠానే అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సన్తి, ఉభోహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆరోచేతబ్బం అవిసేసేన ‘ఆగన్తుకేన ఆరోచేతబ్బం, ఆగన్తుకస్స ఆరోచేతబ్బ’న్తి వుత్తత్తా’’తి వుత్తం. అఞ్ఞవిహారగతేనాపి తత్థ పుబ్బే ఆరోచితస్స పునారోచనకిచ్చం నత్థి. ‘‘అనిక్ఖిత్తవత్తస్స బహి ఆరోచితస్స యథా పున విహారే ఆరోచనకిచ్చం నత్థి, ఏవం ‘ఆగన్తుకసోధనత్థం ఉపోసథదివసే ఆరోచేతబ్బ’న్తి వచనఞ్హేత్థ సాధక’’న్తి వదన్తి.

౮౧. ఏకచ్ఛన్నే నిసిన్నస్సాపి రత్తిచ్ఛేదదుక్కటాపత్తియో హోన్తీతి ఏకే. అవిసేసేనాతి పారివాసికస్స ఉక్ఖిత్తకస్సాతి ఇమం భేదం అకత్వా. ‘‘తదహుపసమ్పన్నేపి పకతత్తే’’తి వచనతో అనుపసమ్పన్నేహి వసితుం వట్టతి. ‘‘సమవస్సాతి ఏతేన అపచ్ఛా అపురిమం నిపజ్జనే ద్విన్నమ్పి వత్తభేదాపత్తిభావం దీపేతీ’’తి లిఖితం.

పారివాసికవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

మూలాయపటికస్సనారహవత్తకథావణ్ణనా

౮౬. అత్తనో అత్తనో నవకతరన్తి పారివాసికాదినవకతరం. పఠమం సఙ్ఘమజ్ఝే పరివాసం గహేత్వా నిక్ఖిత్తవత్తేన పున ఏకస్సపి సన్తికే సమాదియితుం, నిక్ఖిపితుఞ్చ వట్టతి. మానత్తే పన నిక్ఖిపితుం వట్టతి. ఊనే గణే చరణదోసత్తా న గహేతున్తి ఏకే. పఠమం ఆదిన్నవత్తం ఏకస్స సన్తికే యథా నిక్ఖిపితుం వట్టతి, తథా సమాదియితుమ్పి వట్టతీతి పోరాణగణ్ఠిపదే.

పారివాసికక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సముచ్చయక్ఖన్ధకవణ్ణనా

సుక్కవిస్సట్ఠికథావణ్ణనా

౯౭. ‘‘వేదయామీతి జానామి, చిత్తేన సమ్పటిచ్ఛిత్వా సుఖం అనుభవామి, న తప్పచ్చయా అహం దుక్ఖితోతి అధిప్పాయో’’తి లిఖితం. యస్స మాళకే నారోచితం, తస్స ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం. యస్స ఆరోచితం, తస్స పున ఆరోచనకిచ్చం నత్థి, కేవలం నిక్ఖిపితబ్బమేవ. వత్తం నిక్ఖిపిత్వా వసన్తస్స ఉపచారసీమాగతానం సబ్బేసం ఆరోచనకిచ్చం నత్థి. దిట్ఠరూపానం సుతసద్దానం ఆరోచేతబ్బం, అదిట్ఠఅస్సుతానమ్పి అన్తోద్వాదసహత్థగతానం ఆరోచేతబ్బం. ‘‘ఇదం వత్తం నిక్ఖిపిత్వా వసన్తస్స లక్ఖణ’’న్తి వుత్తం. ‘‘పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతో’తిఆది కిఞ్చాపి పాళియం నత్థి, అథ ఖో అట్ఠకథాచరియానం వచనేన తథా ఏవ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి చ వుత్తం. ‘‘అత్థిభావం సల్లక్ఖేత్వాతి ద్వాదసహత్థే ఉపచారే సల్లక్ఖేత్వా, అనిక్ఖిత్తవత్తానం ఉపచారసీమాయ ఆగతభావం సల్లక్ఖేత్వా సహవాసాదికం వేదితబ్బ’’న్తి చ వుత్తం. ‘‘నిక్ఖిపన్తేన ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బం, పయోజనం అత్థీ’’తి చ వుత్తం, న పన తం పయోజనం దస్సితం. చిణ్ణమానత్తో భిక్ఖు అబ్భేతబ్బోతి చిణ్ణమానత్తస్స చ అబ్భానారహస్స చ నిన్నానాకారణత్తా అఞ్ఞథా ‘‘అబ్భానారహో అబ్భేతబ్బో’’తి వత్తబ్బం సియా. ఉక్ఖేపనీయకమ్మకతోపి అత్తనో లద్ధిగ్గహణవసేన సభాగభిక్ఖుమ్హి సతి తస్స అనారోచాపేతుం న లభతి.

పరివాసకథావణ్ణనా

౧౦౨. ‘‘అనన్తరాయికస్స పన అన్తరాయికసఞ్ఞాయ ఛాదయతో అచ్ఛన్నావా’’తి పాఠో. అవేరిభావేన సభాగో అవేరిసభాగో. ‘‘సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్స పన సన్తికే ఆవి కాతుం న వట్టతీ’’తి పసఙ్గతో ఇధేవ పకాసితం. లహుకేసు పటిక్ఖేపో నత్థి. తత్థ ఞత్తియా ఆవి కత్వా ఉపోసథం కాతుం అనుఞ్ఞాతత్తా లహుకసభాగం ఆవి కాతుం వట్టతీతి. సభాగసఙ్ఘాదిసేసం పన ఞత్తియా ఆరోచనం న వట్టతీతి కిర. ‘‘తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీ’తి (మహావ. ౧౭౧) వుత్తత్తా లహుకస్సేవాయమనుఞ్ఞాతా. న హి సక్కా సుద్ధస్స ఏకస్స సన్తికే సఙ్ఘాదిసేసస్స పటికరణం కాతు’’న్తి లిఖితం. లహుకేసుపి సభాగం ఆవి కాతుం న వట్టతీతి, తస్మా ఏవ హి ఞత్తియా ఆవికరణం అనుఞ్ఞాతం, ఇతరథా తం నిరత్థకం సియా. అఞ్ఞమఞ్ఞారోచనస్స వట్టతి, తతో న వట్టతీతి దీపనత్థమేవ ఞత్తియా ఆవికరణమనుఞ్ఞాతం, తేనేవ ఇధ ‘‘సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్సా’’తిఆది వుత్తం. అయమత్థో ‘‘ఏత్తావతా తే ద్వే నిరాపత్తికా హోన్తి, తేసం సన్తికే సేసేహి సభాగాపత్తియో దేసేతబ్బా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) వచనేన కఙ్ఖావితరణియం పకాసితోవ. సఙ్ఘాదిసేసం పన ఞత్తియా ఆరోచేత్వా ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. తస్సా ఞత్తియా అయమత్థో యదా సుద్ధం భిక్ఖుం పస్సిస్సతి, తస్స సన్తికే ఆరోచనవసేన పటికరిస్సతి. ఏవం పటికతే ‘‘న చ, భిక్ఖవే, సాపత్తికేన పాతిమోక్ఖం సోతబ్బం, యో సుణేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౩౮౬) వుత్తాపత్తితో మోక్ఖో హోతీతి, తస్మా ‘‘గరుకం వా హోతు లహుకం వా, ఞత్తియా ఆవి కాతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, ఉభోసు నయేసు యుత్తతరం గహేతబ్బం.

నామఞ్చేవ ఆపత్తి చాతి ‘‘తేన తేన వీతిక్కమేనాపన్నాపత్తి ఆపత్తి. నామన్తి తస్సా ఆపత్తియా నామ’’న్తి లిఖితం. ఆరోచేత్వా నిక్ఖిపితబ్బన్తి ఏత్థ ఆరోచనం వత్తభేదదుక్కటపఅహరణప్పయోజనన్తి వేదితబ్బం. అకారణమేతన్తి ‘‘సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జి’’న్తి వుత్తే వుట్ఠానతో.

దససతం రత్తిసతన్తి దససతం ఆపత్తియో రత్తిసతం ఛాదేత్వాతి యోజేతబ్బం. అగ్ఘసమోధానో నామ సభాగవత్థుకాయో సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపన్నస్స బహురత్తిం పటిచ్ఛాదితాపత్తియం నిక్ఖిపిత్వా దాతబ్బో, ఇతరో నానావత్థుకానం వసేనాతి అయమేతేసం విసేసోతి.

పరివాసకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

‘‘గామస్సాతి న వుత్త’’న్తి వచనతో కిర గామూపచారేపి వట్టతీతి అధిప్పాయోతి లిఖితం. వుత్తఞ్చ ‘‘అయం పన విసేసో’’తి. ‘‘ఏత్థ అట్ఠకథాచరియావ పమాణం. యుత్తం న దిస్సతీ’’తి లిఖితం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘అయం పన విసేసో, ఆగన్తుకస్స…పే… ఓక్కమిత్వా గచ్ఛతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతియేవా’’తి వచనే హేట్ఠా ‘‘అన్తోఅరుణే ఏవ నిక్ఖమిత్వా గామూపచారతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా’’తిఆదినా నయేన గరుం కత్వా వచనతో, భిక్ఖునీనం గరుకవసేనేవ తత్థ తత్థ సిక్ఖాపదానం పఞ్ఞత్తత్తా చ తదనురూపవసేనేవ అట్ఠకథాచరియేన భిక్ఖునీనం గరుం కత్వా మానత్తచరణవిధిదస్సనత్థం ‘‘యత్తకా పురేభత్తం వా’’తిఆది వుత్తం. కురున్దిఆదీసు వుత్తవచనేన కరోన్తస్సపి దోసో నత్థీతి దస్సేతుం కేవలం లక్ఖణమత్తమేవ వుత్తం, తదుభయమ్పి తేన తేన పరియాయేన యుజ్జతి, వినిచ్ఛయే పత్తే లక్ఖణే ఏవ ఠాతబ్బతో కురున్దిఆదీసు వుత్తవచనం పచ్ఛా వుత్తం. పయోగో పన పురిమోవ. యథా చేత్థ, తథా సచే కాచి భిక్ఖునీ ద్వే లేడ్డుపాతే అనతిక్కమిత్వా అరుణం ఉట్ఠపేతి, దోసో నత్థి, తథాపి సబ్బట్ఠకథాసు వుత్తత్తా ‘‘పురిమమేవ ఆచిణ్ణ’’న్తి వుత్తం. పరివాసవత్తాదీనన్తి ‘‘పరివాసనిస్సయపటిప్పస్సద్ధిఆదీనం ఉపచారసీమాయ పరిచ్ఛిన్నత్తా భిక్ఖునుపస్సయస్స ఉపచారసీమావ గహేతబ్బా, న గామో’’తి లిఖితం. ‘‘తస్మిం గామే భిక్ఖాచారో సమ్పజ్జతీ’తిఆది పవారితవసేన వుత్తం. న హి తత్థ అన్తోగామే విహారో అత్థీ’’తి చ లిఖితం, ‘‘తమ్పి తేన పరియాయేన యుజ్జతి, న అత్థతో’’తి చ.

పటిచ్ఛన్నపరివాసాదికథావణ్ణనా

౧౦౮. ‘‘విసుం మానత్థం చరితబ్బన్తి మూలాయ పటికస్సనం అకత్వా విసుం కమ్మవాచాయా’’తి చ లిఖితం. ‘‘సఙ్ఘాదిసేసాపత్తీ’’తి వుత్తత్తా ఏకోవ, ఏకవత్థుమ్హి ఆపన్నా సఙ్ఘాదిసేసా థుల్లచ్చయదుక్కటమిస్సకా నామ. మక్ఖధమ్మో నామ ఛాదేతుకామతా.

౧౪౩. ధమ్మతాతి ధమ్మతాయ, తథాతాయాతి అత్థో ‘‘అలజ్జితా’’తి ఏత్థ వియ.

౧౪౮. పురిమం ఉపాదాయ ద్వే మాసా పరివసితబ్బాతి ఏత్థ ‘‘పరివసితదివసాపి గణనూపగా హోన్తీ’’తి లిఖితం.

౧౮౪. తస్మిం భూమియన్తి తస్సం భూమియం. సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జతి పరిమాణమ్పీతిఆది జాతివసేనేకవచనం.

సముచ్చయక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సమథక్ఖన్ధకవణ్ణనా

సమ్ముఖావినయకథావణ్ణనా

౧౮౬-౧౮౭. యత్థ యత్థ కమ్మవాచాయ ‘‘అయ’’న్తి వా ‘‘ఇమే’’తి వా సమ్ముఖానిద్దేసనియమో అత్థి, సబ్బం తం కమ్మం సమ్ముఖాకరణీయమేవ, న కేవలం తజ్జనీయాదిపఞ్చవిధమేవ. పఞ్చవిధస్సేవ పన ఉద్ధరిత్వా దస్సనం కమ్మక్ఖన్ధకే తావ తస్సేవ పాళిఆరుళ్హత్తా, చతువీసతియా పారాజికేసు విజ్జమానేసు పారాజికకణ్డే ఆగతానంయేవ చతున్నం ఉద్ధరిత్వా దస్సనం వియాతి వేదితబ్బం. తత్థ ‘‘పుగ్గలస్స సమ్ముఖతా హత్థపాసూపగమనమేవా’’తి వుత్తం, తం కారణం సమ్ముఖాకరణీయస్సపి సమ్ముఖానిద్దేసనియమాభావతో. కామం అయమత్థో కమ్మక్ఖన్ధకేయేవ ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతం తజ్జనీయకమ్మం అధమ్మకమ్మఞ్చ హోతి…పే… అసమ్ముఖాకతం హోతీ’’తి (చూళవ. ౪) వచనేనేవ సిద్ధో, తత్థ పన ఆపత్తి న దస్సితా. ఇధ ‘‘యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి తత్థ భవితబ్బాపత్తిదస్సనత్థం ఇదం ఆరద్ధన్తి వేదితబ్బం. ‘‘సమ్ముఖావినయపతిరూపకేన వూపసన్తమ్పి సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసన్తగణనం గచ్ఛతీతి దస్సేతుం ‘అధమ్మవాదీ పుగ్గలో’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి వుత్తం, లిఖితఞ్చ. ఏవం వూపసన్తం సమ్ముఖావినయపతిరూపకేన వూపసన్తం నామ హోతి, న సమ్ముఖావినయేన చ అఞ్ఞేన కేనచీతి దస్సేతుం ఇదమారద్ధన్తి ఆచరియో.

సతివినయకథావణ్ణనా

౧౯౫. దబ్బస్స కమ్మవాచాయ ‘‘సఙ్ఘో ఇమం ఆయస్మన్తం దబ్బ’’న్తి సమ్ముఖానిద్దేసో నత్థి, తథాపి ‘‘పఠమం దబ్బో యాచితబ్బో’’తి వచనేన సమ్ముఖాకరణీయతా తస్స సిద్ధా. తథా అఞ్ఞత్థాపి యథాసమ్భవం లేసో వేదితబ్బో. సతివేపుల్లప్పత్తస్స దాతబ్బో వినయో సతివినయో.

అమూళ్హవినయకథావణ్ణనా

౧౯౬-౭. ‘‘యస్స ఉమ్మత్తకస్స తంతంవీతిక్కమతో అనాపత్తి, తాదిసస్సేవ అమూళ్హవినయం దాతుం వట్టతీతి అమూళ్హస్స కత్తబ్బవినయో అమూళ్హవినయో’’తి లిఖితం, తం యుత్తం ‘‘సఙ్ఘో గగ్గస్స భిక్ఖునో అమూళ్హస్స అమూళ్హవినయం దేతీ’’తి వచనతో. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, అధమ్మికాని అమూళ్హవినయస్స దానానీ’’తి ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘న సరామీ’’తి వచనం వీతిక్కమకాలం సన్ధాయ తస్స విభఙ్గస్స పవత్తత్తా. అమూళ్హవినయదానకాలే పనస్స అమూళ్హతా వినిచ్ఛితబ్బా.

పటిఞ్ఞాతకరణకథావణ్ణనా

౨౦౦. ‘‘అప్పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖూనం కమ్మాని కరోన్తీ’’తి ఆరభన్తస్స కారణం వుత్తమేవ. పటిఞ్ఞాతేన కరణం పటిఞ్ఞాతకరణం.

తస్సపాపియసికాకథావణ్ణనా

౨౦౭. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతం తస్సపాపియసికాకమ్మ’’న్తి ఆరభిత్వా పఞ్చ అఙ్గాని దస్సేత్వా పాళి గతా, ‘‘సా పేయ్యాలేన సఙ్ఖిపిత్వా గతాతి ఞాతబ్బ’’న్తి లిఖితం. తథా సుక్కపక్ఖేపి.

తిణవత్థారకాదికథావణ్ణనా

౨౧౪. ‘‘సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం సన్నిపతితబ్బ’’న్తి ఛన్దదానస్స పటిక్ఖిత్తత్తా పవారణక్ఖన్ధకట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘భిన్నస్స హి సఙ్ఘస్స సమగ్గకరణకాలే, తిణవత్థారకసమథే, ఇమస్మిఞ్చ పవారణసఙ్గహేతి ఇమేసు తీసు ఠానేసు ఛన్దం దాతుం న వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౧) వుత్తత్తా ఇధ ఆగన్త్వా వా ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నాతి ఇదం విరుజ్ఝతి వియ ఖాయతీతి చే? న ఖాయతి అధిప్పాయఞ్ఞూనం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – విసుజ్ఝితుకామేహి సబ్బేహేవ సన్నిపతితబ్బం, అసన్నిపతితస్స నత్థి సుద్ధి ఛన్దదాయకస్స. కేవలం తం కమ్మం సన్నిపతితానం సమ్పజ్జతి. అట్ఠకథాయం విసుజ్ఝితుకామానం ఛన్దం దాతుం న వట్టతీతి అధిప్పాయో. ఇతరథా పాళియా చ విరుజ్ఝతి. ‘‘ఠపేత్వా యే న తత్థ హోతీ’’తి హి అయం పాళి సన్నిపాతం ఆగన్త్వా ఛన్దం దత్వా ఠితానం అత్థితం దీపేతి. నిస్సీమగతే సన్ధాయ వుత్తం సియాతి చే? నిస్సీమగతే ఠపేత్వా ఇధ కిం, తస్మా యో సామగ్గీఉపోసథే ఛన్దం దత్వా తిట్ఠతి చే, నానాసంవాసకభూమియంయేవ తిట్ఠతి, తస్స ఛన్దదాయకస్స పవారణసఙ్గహోపి నత్థి. యో చ తిణవత్థారకకమ్మే నాగచ్ఛతి, సో తాహి ఆపత్తీహి న సుజ్ఝతీతి వేదితబ్బం. యస్స ఏతం న రుచ్చతి, తస్స పరివారే వుత్తపరిసతో కమ్మవిపత్తిలక్ఖణం విరుజ్ఝతి, తత్థ హి కేవలం ఛన్దారహానం ఛన్దో అనాహటో హోతి సచే, అకతం తబ్బిపరీతేన సమ్పత్తిదీపనతోతి వుత్తం హోతి. తథా పత్తకల్లలక్ఖణమ్పి విరుజ్ఝతి. తేసు తీసు ఠానేసు కమ్మప్పత్తాయేవ సబ్బే, న తత్థ ఛన్దారహో అత్థీతి చే? న, చతువగ్గాదికరణవిభాజనే అవిసేసేత్వా ఛన్దారహస్స ఆగతత్తా, తం సామఞ్ఞతో వుత్తం. ఇదఞ్చ ఆవేణికలక్ఖణం, తేనేవ సతిపి దిట్ఠావికమ్మే ఇదం పటికుట్ఠకతం న హోతీతి చే? న, నానత్తసభావతో. ఇధ హి యే పన ‘‘న మేతం ఖమతీ’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠావికమ్మం కరోన్తీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౧౪) వచనతో న సఙ్ఘస్స దిట్ఠావికమ్మం కతం. తస్మిం సతి పటికుట్ఠకతమేవ హోతి. అఞ్ఞథా పుబ్బభాగా తా ఞత్తియో నిరత్థికా సియుం, న చ పరివారట్ఠకథాయం ఛన్దారహాధికారే నయో దిన్నో. పవారణక్ఖన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘తీసు ఠానేసు ఛన్దం దాతుం న వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౧) వుత్తత్తా విరుజ్ఝతీతి చే? న, అట్ఠకథాయ పమాణభావే సతి ‘‘ఇధ ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా’’తిఆది వచనే సుద్ధికామతో ఏవ గహితే సబ్బం న విరుజ్ఝతీతి ఏకే. ‘‘ఆగన్త్వా వా ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా, తే ఆపత్తీహి న వుట్ఠహన్తీ’’తి ఇదం న వత్తబ్బం. కస్మా? హేట్ఠా ‘‘సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం సన్నిపతితబ్బ’’న్తి ఛన్దదానస్స పటిక్ఖేపవచనతో అట్ఠకథాయం ‘‘తీసు ఠానేసు ఛన్దం దాతుం న వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా, అన్ధకట్ఠకథాయమ్పి తథేవ వుత్తత్తా చాతి? న, ఏకజ్ఝమేవ కమ్మే కరీయమానే యో ఇధ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అమ్హాకం…పే… గిహిపటిసంయుత్త’’న్తి సాధారణఞత్తిం ఠపేత్వా పున ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తా’’తిఆదినా అసాధారణఞత్తియో ఠపేత్వా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అమ్హాకం…పే… ఏవమేతం ధారయామీ’’తి ఏకతోపక్ఖికానం సన్ధియా కతాయ తదనన్తరే కేనచి కరణీయేన ఛన్దం దత్వా గచ్ఛతి, తస్స ఆపత్తీహి వుట్ఠానం నత్థి. అపరేసమ్పి ఏకతోపక్ఖికానం అబ్భన్తరే ఠితత్తా విభూతత్తా కరణస్స అయమత్థోవ వుత్తో. సాధారణవసేన దుతియాయ ఞత్తియా ఠపితాయ యే తస్మిం ఖణే ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాసు అనారద్ధాసు, అపరియోసితాసు వా ఛన్దం దత్వా గచ్ఛన్తి, తేసమ్పి న వుట్ఠాతి ఏవ. యే న తత్థ హోన్తీతి పదస్స చ యే వుత్తప్పకారేన నయేన తత్థ న హోన్తీతి అత్థో గహేతబ్బో. వుత్తప్పకారత్థదీపనత్థఞ్చ అట్ఠకథాయం ‘‘ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా’’తి ఇదమేవ అవత్వా ‘‘యే పన తేహి వా సద్ధిం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వాపి తత్థ అనాగతా, ఆగన్త్వా వా ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా’’తి వుత్తం, ఏవం పుబ్బేనాపరం సన్ధీయతి. ‘‘పాళియా చ తత్థ దిట్ఠావికమ్మేన కమ్మస్స అకుప్పతా వేదితబ్బా’’తి వుత్తం.

అధికరణకథావణ్ణనా

౨౨౦. చిత్తుప్పాదో వివాదో. వివాదసద్దోపి కారణూపచారేన కుసలాదిసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తం సన్ధాయ ‘‘సమథేహి చ అధికరణీయతాయ అధికరణ’’న్తి వుత్తం. అథ వా వివాదహేతుభూతస్స చిత్తుప్పాదస్స వూపసమేన సమ్భవస్స సద్దస్సపి వూపసమో హోతీతి చిత్తుప్పాదస్సపి సమథేహి అధికరణీయతా పరియాయో సమ్భవతి. ‘‘కుసలచిత్తా వివదన్తీ’’తి వుత్తవివాదేపి ‘‘విపచ్చతాయ వోహారో’’తి వుత్తం, న వుత్తవచనహేతువసేనాతి వేదితబ్బం.

౨౨౨. ‘‘ఆపత్తిఞ్హి ఆపజ్జన్తో కుసలచిత్తో వా’’తి వచనతో కుసలమ్పి సియాతి చే? న తం ఆపత్తాధికరణం సన్ధాయ వుత్తం, యో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, సో తీసు చిత్తేసు అఞ్ఞతరచిత్తసమఙ్గీ హుత్వా ఆపజ్జతీతి దస్సనత్థం ‘‘యం కుసలచిత్తో ఆపజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. యో ‘‘పఞ్ఞత్తిమత్తం ఆపత్తాధికరణ’’న్తి వదేయ్య, తస్స అకుసలాదిభావోపి ఆపత్తాధికరణస్స న యుజ్జతేవ వివాదాధికరణాదీనం వియాతి చే? న, ‘‘నత్థాపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి ఇమినా విరోధసమ్భవతో. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఆపత్తాధికరణం నామ తథాపవత్తమానఅకఉసలచిత్తుప్పాదరూపక్ఖన్ధానమేతం అధివచనం. అవసిట్ఠేసు కుసలాబ్యాకతపఞ్ఞత్తీసు ‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’న్తి వచనతో పఞ్ఞత్తితావ పటిసిద్ధా కుసలత్తికే అపరియాపన్నత్తా. కుసలపటిసేధేనేవ తేన సమానగతికత్తా కిరియాబ్యాకతానమ్పి పటిసేధో వేదితబ్బో, కిరియాబ్యాకతానం వియ అనుగమనతో విపాకాబ్యాకతానమ్పి పటిసేధో కతోవ హోతి, తథాపి అబ్యాకతసామఞ్ఞతో రూపక్ఖన్ధేన సద్ధిం విపాకకిరియాబ్యాకతానమ్పి అధివచనన్తి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ‘‘కుసలచిత్తం అఙ్గం హోతీ’’తి వినయే అపకతఞ్ఞునో సన్ధాయ వుత్తం అప్పహరితకరణాదికే సతి. తస్మాతి యస్మా ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వత్తుం న సక్కా, తస్మా కుసలచిత్తం అఙ్గం న హోతీతి అత్థో. యది ఏవం కస్మా ‘‘తిచిత్తం తివేదన’’న్తి వుచ్చతీతి చే? తం దస్సేతుం ‘‘నయిద’’న్తిఆది ఆరద్ధన్తి ఏకే. ఆపత్తిసముట్ఠాపకచిత్తం అఙ్గప్పహోనకచిత్తం నామ. ‘‘ఏకన్తతోతి యేభుయ్యేనాతి అత్థో, ఇతరథా విరుజ్ఝతి. కస్మా? ‘యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతీ’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తత్తా’’తి వదన్తి. తేన కిం? విపాకో నత్థి, కస్మా? ఏకన్తాకుసలత్తా, తస్మా కథావ తత్థ నత్థి. యత్థ పన అత్థి, తం దస్సేన్తో ‘‘యం పన పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తిఆదిమాహ. అసఞ్చిచ్చ పన కిఞ్చి అజానన్తస్స…పే… అబ్యాకతం హోతీతి భిక్ఖుమ్హి కమ్మట్ఠానగతచిత్తేన నిపన్నే, నిద్దాయన్తే వా మాతుగామో చే సేయ్యం కప్పేతి, తస్స భిక్ఖునో విజ్జమానమ్పి కుసలచిత్తం ఆపత్తియా అఙ్గం న హోతి, తస్మా తస్మిం ఖణే సేయ్యాకారేన వత్తమానరూపమేవ ఆపత్తాధికరణం నామ. భవఙ్గచిత్తే విజ్జమానేపి ఏసేవ నయో. తస్మిఞ్హి ఖణే ఉట్ఠాతబ్బే జాతే అనుట్ఠానతో రూపక్ఖన్ధోవ ఆపత్తి నామ, న విపాకేన సద్ధిం. సచే పన వదేయ్య, తస్స ఏవంవాదినో అచిత్తకానం కుసలచిత్తం ఆపజ్జేయ్య. కిం వుత్తం హోతి? ఏళకలోమం గహేత్వా కమ్మట్ఠానమనసికారేన తియోజనం అతిక్కమన్తస్స, పణ్ణత్తిం అజానిత్వా పదసో ధమ్మం వాచేన్తస్స చ ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా కుసలచిత్తం ఆపజ్జేయ్యాతి. ఆపజ్జతియేవాతి చే? నాపజ్జతి. కస్మా? ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వచనతో.

చలితో కాయో, పవత్తా వాచా, అఞ్ఞతరమేవ అఙ్గన్తి అఞ్ఞతరమేవ ఆపత్తీతి అత్థో. కేవలం పఞ్ఞత్తియా అకుసలాదిభావాసమ్భవతో ఆపత్తితా న యుజ్జతి. ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో తీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ హుత్వా ఆపజ్జతీతి దస్సనత్థం ‘‘యం కుసలచిత్తో’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – పథవీఖణనాదీసు కుసలచిత్తక్ఖణే వీతిక్కమవసేన పవత్తరూపసమ్భవతో కుసలచిత్తో వా అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతి. తథా అబ్యాకతచిత్తో వా అబ్యాకతరూపసఙ్ఖాతం అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతి, పాణాతిపాతాదీసు అకుసలచిత్తో వా అకుసలాపత్తిం ఆపజ్జతి, రూపం పనేత్థ అబ్బోహారికం. సుపినపస్సనకాలాదీసు పాణాతిపాతాదిం కరోన్తో సహసేయ్యాదివసేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తిం ఆపజ్జన్తో అకుసలచిత్తో అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బో. ఇదం వుచ్చతి ఆపత్తాధికరణం అకుసలన్తి అకుసలచిత్తుప్పాదో. పోరాణగణ్ఠిపదేసు పన ‘‘పుథుజ్జనో కల్యాణపుథుజ్జనో సేక్ఖో అరహాతి చత్తారో పుగ్గలే దస్సేత్వా తేసు అరహతో ఆపత్తాధికరణం అబ్యాకతమేవ, తథా సేక్ఖానం, తథా కల్యాణపుథుజ్జనస్స అసఞ్చిచ్చ వీతిక్కమకాలే అబ్యాకతమేవ. ఇతరస్స అకుసలమ్పి హోతి అబ్యాకతమ్పి. యస్మా చస్స సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమకాలే అకుసలమేవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’న్తి. సబ్బత్థ అబ్యాకతం నామ తస్స విపాకాభావమత్తం సన్ధాయ ఏవంనామకం జాత’’న్తి లిఖితం, విచారేత్వా గహేతబ్బం.

౨౨౪. వివాదో వివాదాధికరణన్తి యో కోచి వివాదో, సో సబ్బో కిం వివాదాధికరణం నామ హోతీతి ఏకపుచ్ఛా. ‘‘వివాదో అధికరణన్తి వివాదాధికరణమేవ వివాదో చ అధికరణఞ్చాతి పుచ్ఛతి. తదుభయం వివాదాధికరణమేవాతి పుచ్ఛతీతి వుత్తం హోతీ’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. కేసుచి పోత్థకేసు అయం పుచ్ఛా నత్థి. యది ఏవం ఇమాయ న భవితబ్బం వివాదో వివాదాధికరణం, వివాదాధికరణం వివాదో, వివాదాధికరణం వివాదో చేవ అధికరణఞ్చాతి పఞ్చపఞ్హాహి భవితబ్బం సియా. కేసుచి పోత్థకేసు తిస్సో, కేసుచి చతస్సో, పఞ్చ నత్థి. తత్థ ద్వే విభత్తా. ఇతరాసు అధికరణం వివాదోతి యం కిఞ్చి అధికరణం, వివాదసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, వివాదో అధికరణన్తి యో కోచి వివాదో, సో సబ్బో అధికరణసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి పుచ్ఛతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

౨౨౮. సమ్ముఖావినయస్మిన్తి సమ్ముఖావినయభావే.

౨౩౦. ‘‘అన్తరేనాతి కారణేనా’’తి లిఖితం.

౨౩౩. ఉబ్బాహికాయ ఖియ్యనకే పాచిత్తి న వుత్తా తత్థ ఛన్దదానస్స నత్థితాయ.

౨౩౬. తస్స ఖో ఏతన్తి ఏసోతి అత్థో ‘‘ఏతదగ్గ’’న్తి ఏత్థ వియ.

౨౩౮. ‘‘కా చ తస్స పాపియసికా’’తి కిర పాఠో.

౨౪౨. ‘‘కిచ్చమేవ కిచ్చాధికరణ’’న్తి వచనతో అపలోకనకమ్మాదీనమేతం అధివచనం, తం వివాదాధికరణాదీని వియ సమథేహి సమేతబ్బం న హోతి, కిన్తు సమ్ముఖావినయేన సమ్పజ్జతీతి అత్థో.

సమథక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకవణ్ణనా

ఖుద్దకవత్థుకథావణ్ణనా

౨౪౪. పుథుపాణినా కత్తబ్బం కమ్మం పుథుపాణికం.

౨౪౫. ‘‘కణ్ణతో నిక్ఖన్తముత్తోలమ్బకాదీనం కుణ్డలాదీన’’న్తి లిఖితం. ‘‘కాయూర’’న్తి పాళిపాఠో. ‘‘కేయూరాదీనీ’’తి ఆచరియేనుద్ధటం.

౨౪౮. ‘‘సాధుగీతం నామ పరినిబ్బుతట్ఠానే గీత’’న్తి లిఖితం. దన్తగీతం గాయితుకామానం వాక్కకరణీయం. దన్తగీతస్స విభావనత్థం ‘‘యం గాయిస్సామా’’తిఆదిమాహ.

౨౪౯. చతురస్సవత్తం నామ చతుప్పాదగాథావత్తం. ‘‘తరఙ్గవత్తాదీని ఉచ్చారణవిధానాని నట్ఠపయోగానీ’’తి లిఖితం. బాహిరలోమిన్తి భావనపుంసకం, యథా తస్స ఉణ్ణపావారస్స బహిద్ధా లోమాని దిస్సన్తి, తథా ధారేన్తస్స దుక్కటన్తి వుత్తం హోతి.

౨౫౧. విరూపక్ఖేహీతిఆది సహయోగకరణవచనం. సరబూతి గేహగోళికా. సా కిర సేతా సవిసా హోతి. సోహన్తి యస్స మే ఏతేహి మేత్తం, సోహం నమో కరోమి భగవతోతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞమ్హి…పే… ఛేతబ్బమ్హీతి రాగానుసయే.

౨౫౨. ఉట్టిత్వాతి పక్ఖిపిత్వా. ఓతరతూతి ఇద్ధియా ఓతారేత్వా గణ్హాతు. అనుపరియాయీతి అనుపరిబ్భమి.

౨౫౩. న అచ్ఛుపియన్తీతి న లగ్గన్తి. రూపకాకిణ్ణానీతి ఇత్థిరూపాదీహి వోకిణ్ణాని.

౨౫౪. ఆలిన్దకమిడ్ఢికాదీనన్తి పముఖమిడ్ఢికాదీనం. పరివత్తేత్వా తత్థేవాతి ఏత్థ ‘‘పరివత్తేత్వా తతియవారే తత్థేవ మిడ్ఢియా పతిట్ఠాతీ’’తి లిఖితం. పరిభణ్డం నామ గేహస్స బహి కుట్టపాదస్స థిరభావత్థం కతా తనుకమిడ్ఢికా వుచ్చతి. ఏత్థ ‘‘పరివట్టిత్వా పత్తో భిజ్జతీతి అధికరణభేదాసఙ్కాయ అభావే ఠానే ఠపేతుం వట్టతీ’’తి లిఖితం. పత్తమాళకో వట్టిత్వా పత్తానం అపతనత్థం వట్టం వా చతురస్సం వా ఇట్ఠకాదీహి పరిక్ఖిపిత్వా మాళకచ్ఛన్నేన కతో. ‘‘పత్తమణ్డలికా పత్తపచ్ఛికా తాలపత్తాదీహి కతా’’తి చ లిఖితం. మిడ్ఢన్తే ఆధారకే ఠపేతుం వట్టతి పత్తసన్ధారణత్థం వుత్తత్తా. మఞ్చే ఆధారకేపి న వట్టతి నిసీదనపచ్చయా వారితత్తా. ఆసన్నభూమికత్తా ఓలమ్బేతుం వట్టతి.

౨౫౫. ‘‘అంసకూటే లగ్గేత్వాతి వచనతో అగ్గహత్థే లగ్గేత్వా అఙ్కే ఠపేతుం న వట్టతీ’’తి కేచి వదన్తి, న సున్దరం, ‘‘న కేవలం యస్స పత్తో’’తిఆది యది హత్థేన గహితపత్తే భేదసఞ్ఞా, పగేవ అఞ్ఞేన సరీరావయవేనాతి కత్వా వుత్తం. పాళియం పన పచురవోహారవసేన వుత్తం. ఘటికపాలమయం ఘటికటాహం. ఛవసీసస్స పత్తన్తి ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీరం, ఖీరస్స ధారాతిఆదివోహారవసేన వుత్తం. మఞ్చే నిసీదితుం ఆగతోతి అత్థో. ‘‘పిసాచిల్లికాతి పిసాచదారకా’’తిపి వదన్తి. దిన్నకమేవ పటిగ్గహితమేవ. చబ్బేత్వాతి ఖాదిత్వా. అట్ఠికాని చ కణ్టకాని చ అట్ఠికకణ్టకాని. ‘‘ఏతేసు సబ్బేసు పణ్ణత్తిం జానాతు వా, మా వా, ఆపత్తియేవా’’తి లిఖితం.

౨౫౬. విప్ఫాళేత్వాతి ఫాళేత్వా. కిణ్ణేన పూరేతున్తి సురాకిణ్ణేన పూరేతుం. బిదలకం నామ దిగుణకరణసఙ్ఖాతస్స కిరియావిసేసస్స అధివచనం. కస్స దిగుణకరణం? యేన కిలఞ్జాదినా మహన్తం కథినమత్థతం, తస్స. తఞ్హి దణ్డకథినప్పమాణేన పరియన్తే సంహరిత్వా దిగుణం కాతబ్బం. అఞ్ఞథా ఖుద్దకచీవరస్స అనువాతపరిభణ్డాదివిధానకరణే హత్థస్స ఓకాసో న హోతి. సలాకాయ సతి ద్విన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం ఞత్వా సిబ్బితాసిబ్బితం సుఖం పఞ్ఞాయతి. దణ్డకథినే కతే న బహూహి సహాయేహి పయోజనం. ‘‘అసంకుటిత్వా చీవరం సమం హోతి. కోణాపి సమా హోన్తీ’’తి లిఖితం, ‘‘హలిద్దిసుత్తేన సఞ్ఞాకరణ’’న్తి వుత్తత్తా హలిద్దిసుత్తేన చీవరం సిబ్బేతుమ్పి వట్టతీతి సిద్ధం. తత్థ హి కేచి అకప్పియసఞ్ఞినో. పటిగ్గహో నామ అఙ్గులికోసో.

౨౫౭-౮. పాతీతి పటిగ్గహసణ్ఠానం. పటిగ్గహత్థవికన్తి అఙ్గులికోసత్థవికం. సూచిసత్థకానం పుబ్బే ఆవేసనత్థవికాయ అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, భేసజ్జత్థవిక’’న్తి వుత్తం. ఏత్థ సూచిసత్థకాదీనిపి ఠపేతబ్బానీతి నిదానం సూచేతి. సచేపి ఉపనన్దో భిక్ఖు అలజ్జీ, తథాపి సన్తకమేతం అమూలచ్ఛేదకతభిక్ఖునో లజ్జినోపి సమానస్స కప్పతీతి యుజ్జతి. న సమ్మతీతి న పహోతి.

౨౬౦-౧. బహి కుట్టస్స సమన్తతో నీచవత్థుకం కత్వా ఠితం ‘‘మణ్డలిక’’న్తి వుచ్చతి. జన్తాఘరప్పటిచ్ఛాదినా ఛన్నస్స నగ్గియం యస్స న పఞ్ఞాయతి, తస్సేవ పరికమ్మం కాతబ్బం. ఏస నయో ఉదకవత్థపటిచ్ఛాదీసుపి.

౨౬౨-౩. పణియా నామ పణియకారకా. ఆకడ్ఢనయన్తం ఆకడ్ఢియమానం కూపస్స ఉపరిభాగే పరిబ్భమతి. అరహటఘటియన్తం సకటచక్కసణ్ఠానయన్తం. తస్స అరే అరే ఘటికాని బన్ధిత్వా ఏకేన, ద్వీహి వా పరిబ్భమియమానస్స ఉదకనిబ్బాహనం వేదితబ్బం. ఆవిద్ధపక్ఖపాసం నామ యత్థ మణ్డలాకారేన పక్ఖపాసా బజ్ఝన్తి ఆవిద్ధవత్థతా వియ ఆవిద్ధపక్ఖపాసకా. పుబ్బే పత్తసఙ్గోపనత్థం, ఇదాని ఠపేతబ్బం భుఞ్జితుం ఆధారకో అనుఞ్ఞాతో.

౨౭౩. పరగలం గచ్ఛతీతి ఇమస్స పయోగాభావా వట్టతి. కమ్మసతేనాతి మహతా ఉస్సాహేన.

౨౭౭-౮. లోహభణ్డం నామ కంసతో సేసలోహభణ్డం. ముద్దికకాయబన్ధనం నామ చతురస్సం అకత్వా సజ్జితం. పామఙ్గదసా చతురస్సా. ముదిఙ్గసణ్ఠానేనాతి సఙ్ఘాటియా ముదిఙ్గసిబ్బనాకారేన వరకసీసాకారేన. పవనన్తోతి పాసన్తో. ‘‘దసామూల’’న్తి చ లిఖితం. అకాయబన్ధనేన సఞ్చిచ్చ వా అసఞ్చిచ్చ వా గామప్పవేసనే ఆపత్తి. ‘‘సరితట్ఠానతో బన్ధిత్వా పవిసితబ్బం, నివత్తితబ్బం వా’’తి లిఖితం.

౨౭౯. సత్తఙ్గులం వా అట్ఠఙ్గులం వాతి ఏత్థ ‘‘సుగతఙ్గులేనా’’తి అవుత్తత్తా పకతిఅఙ్గులేన సారుప్పత్థాయ వడ్ఢేత్వాపి కరోన్తి చే, న దోసో.

౨౮౦. తాలవణ్టాకారేన సీహళిత్థీనం వియ.

ఖుద్దకవత్థుక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనా

విహారానుజాననకథావణ్ణనా

౨౯౪. నిలీయన్తి భిక్ఖూ ఏత్థాతి విహారాదయో లేణాని నామ. ఆగత-వచనేన తస్సాగతసఙ్ఘోవ సామీ, న అనాగతోతి కేచి, తం న యుజ్జతి సమానలాభకతికాయ సిద్ధత్తా.

౨౯౬-౭. దీపినఙ్గుట్ఠేనాతి ఏత్థ ‘‘దీపినా అకప్పియచమ్మం దస్సేతీ’’తి లిఖితం. థమ్భకవాతపానం నామ తిరియం దారూని అదత్వా ఉజుకం ఠితేహేవ దారూహి కత్తబ్బం. భిసీనం అనుఞ్ఞాతం వట్టతీతి బిమ్బోహనే వట్టతీతి అత్థో. తూలపూరితం భిసిం అపస్సయితుం న వట్టతి ఉణ్ణాదీనంయేవ అనుఞ్ఞాతత్తా. నిసీదననిపజ్జనం సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా అపస్సయితుం వట్టతీతి చే? అకప్పియన్తి న వట్టతీతి కేచి. యది ఏవం అకప్పియమఞ్చఞ్చ అపస్సయితుం న వట్టేయ్య. యస్మా వట్టతి, తస్మా దోసో నత్థి. అపిచ గిలానస్స బిమ్బోహనం నిపజ్జితుమ్పి అనుఞ్ఞాతం, తస్మా భిసిపి వట్టతి అపస్సయితుం. ఆచరియా చ అనుజానన్తి, వళఞ్జేన్తి చాతి ఏకే. సిమ్బలితూలసుత్తేన సిబ్బితం చీవరం వట్టతి. కస్మా? కప్పాసస్స అనులోమతో. ‘‘అక్కఫలసుత్తమయమ్పి అక్కవాకమయమేవ పటిక్ఖిత్త’’న్తి తే ఏవ వదన్తి.

౨౯౮. అనిబన్ధనీయో అలగ్గో. పటిబాహేత్వాతి మట్ఠం కత్వా. ‘‘సేతవణ్ణాదీనం యథాసఙ్ఖ్యం ఇక్కాసాదయో బన్ధనత్థం వుత్తా’’తి లిఖితం.

౩౦౦. పకుట్టం సమన్తతో ఆవిద్ధపముఖం.

౩౦౩. సుధాలేపోతి సుధామత్తికాలేపో.

౩౦౫. ఆసత్తి తణ్హా. సన్తిం అదరం.

౩౦౭. కేతున్తి కయేన గహేతుం.

౩౦౮. చితాతి ఇట్ఠకాయో కబళేన నిద్ధమనవసేన ఛిన్దిత్వా కతాతి అత్థో.

౩౧౦. ఛబ్బగ్గియానం భిక్ఖూనం అన్తేవాసికాతి ఏత్థ వీసతివస్సం అతిక్కమిత్వా ఛబ్బగ్గియా ఉప్పన్నా. ‘‘ఆరాధయింసు మే భిక్ఖూ చిత్త’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౨౫) వుత్తత్తా అఞ్ఞస్మిం కాలే సావత్థిగమనే ఉప్పన్నం వత్థుం ఇధ ఆపత్తిదస్సనత్థం ఆహరిత్వా వుత్తన్తి యుత్తం వియ, విచారేత్వా గహేతబ్బం. వుద్ధన్తి వుద్ధతరం.

౩౧౩. సన్థరేతి తిణసన్థరాదయో.

సేనాసనగ్గాహకథావణ్ణనా

౩౧౮. ‘‘సేయ్యగ్గేనాతి మఞ్చట్ఠానపరిచ్ఛేదేన. విహారగ్గేనాతి ఓవరకగ్గేనా’’తి లిఖితం. థావరాతి నియతా. పచ్చయేనేవ హి తన్తి తస్మిం సేనాసనే మహాథేరా తస్స పచ్చయస్స కారణా అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా వసన్తాయేవ నం పటిజగ్గిస్సన్తీతి అత్థో. అఘట్టనకమ్మం దస్సేతుం ‘‘న తత్థ మనుస్సా’’తిఆదిమాహ. ‘‘వితక్కం ఛిన్దిత్వా సుద్ధచిత్తేన గమనవత్తేనేవ గన్తబ్బ’’న్తి పాఠో. ముద్దవేదికా నామ చేతియస్స హమ్మియవేదికా. పటిక్కమ్మాతి అపసక్కిత్వా. సమానలాభకతికా మూలావాసే సతి సియా, మూలావాసవినాసేన కతికాపి వినస్సతి. సమానలాభ-వచనం సతి ద్వీసు, బహూసు వా యుజ్జతి, తేనేవ ఏకస్మిం అవసిట్ఠేతి నో మతి. తావకాలికం కాలేన మూలచ్ఛేదనవసేన వా అఞ్ఞేసం వా కమ్మం అఞ్ఞస్స సియా నావాయం సఙ్గమోతి ఆచరియో. పుగ్గలవసేనేవ కాతబ్బన్తి అపలోకనకాలే సఙ్ఘో వస్సంవుత్థభిక్ఖూనం పాటేక్కం ‘‘ఏత్తకం వస్సావాసికం వత్థం దేతి, రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి పుగ్గలమేవ పరామసిత్వా దాతబ్బం, న సఙ్ఘవసేన కాతబ్బం. న సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స ఏత్తకం దేతీతి. ‘‘ఏకస్మిం ఆవాసే సఙ్ఘస్స కమ్మం కరోతీ’తి వచనతో సఙ్ఘవసేన కాతబ్బ’’న్తి లిఖితం. న హి తథా వుత్తే సఙ్ఘస్స కిఞ్చి కమ్మం కతం నామ హోతి. ‘‘సమ్మతసేనాసనగ్గాహాపకతో అఞ్ఞేన గాహితేపి గాహో రుహతి అగ్గహితుపజ్ఝాయస్స ఉపసమ్పదా వియా’’తి లిఖితం. ‘‘కమ్మవాచాయపి సమ్ముతి వట్టతీ’’తి లిఖితం.

అట్ఠపి సోళసపి జనేతి ఏత్థ కిం విసుం విసుం, ఉదాహు ఏకతోతి? ఏకతోపి వట్టతి. న హి తే తథా సమ్మతా సఙ్ఘేన కమ్మకతా నామ హోన్తి, తేనేవ సత్తసతికక్ఖన్ధకే ఏకతో అట్ఠ జనా సమ్మతాతి. తేసం సమ్ముతి కమ్మవాచాయపీతి ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయపి. అపలోకనకమ్మస్స వత్థూహి సా ఏవ కమ్మవాచా లబ్భమానా లబ్భతి, తస్సా చ వత్థూహి అపలోకనకమ్మమేవ లబ్భమానం లబ్భతి, న అఞ్ఞన్తి వేదితబ్బం. ఇమం నయం మిచ్ఛా గణ్హన్తో ‘‘అపలోకనకమ్మం ఞత్తిదుతియకమ్మం కాతుం, ఞత్తిదుతియకమ్మఞ్చ అపలోకనకమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి గణ్హాతి, ఏవఞ్చ సతి కమ్మసఙ్కరదోసో ఆపజ్జతి. మగ్గో పోక్ఖరణీతి ఏత్థ మగ్గో నామ మగ్గే కతదీఘసాలా, పోక్ఖరణీతి నహాయితుం కతపోక్ఖరణీ. ఏతాని హి అసేనాసనానీతి ఏత్థ భత్తసాలా న ఆగతా, తస్మా తం సేనాసనన్తి చే? సాపి ఏత్థేవ పవిట్ఠా వాసత్థాయ అకతత్తా. భోజనసాలా పన ఉభయత్థ నాగతా. కిఞ్చాపి నాగతా, ఉపరి ‘‘భోజనసాలా పన సేనాసనమేవా’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౧౮) వుత్తత్తా సేనాసనం. ‘‘కప్పియకుటి చ ఏత్థ కాతబ్బా’’తి వదన్తి, తం నేతి ఏకే. రుక్ఖమూలవేళుగుమ్బా ఛన్నా కవాటబద్ధావ సేనాసనం. ‘‘అలాభకేసు ఆవాసేసూతి అలాభకేసు సేనాసనేసూ’’తి లిఖితం, తం యుత్తం. న హి పాటేక్కం సేనాసనం హోతి. తం సఞ్ఞాపేత్వాతి ఏత్థ పఞ్ఞత్తిం అగచ్ఛన్తే బలక్కారేనపి వట్టతి. అయమ్పీతి పచ్చయోపి.

ఉపనిబన్ధిత్వాతి తస్స సమీపే రుక్ఖమూలాదీసు వసిత్వా తత్థ వత్తం కత్వాతి అధిప్పాయో. పరియత్తిపటిపత్తిపటివేధవసేన తివిధమ్పి. ‘‘దసకథావత్థుకం దసఅసుభం దసఅనుస్సతి’’న్తి పాఠో. ‘‘పఠమభాగం ముఞ్చిత్వాతి ఇదం చే పఠమగాహితవత్థుతో మహగ్ఘం హోతీ’’తి లిఖితం. ఛిన్నవస్సానం వస్సావాసికం నామ పుబ్బే గహితవస్సావాసికానం పచ్ఛా ఛిన్నవస్సానం. భతినివిట్ఠన్తి భతిం కత్వా వియ నివిట్ఠం పరియిట్ఠం. ‘‘సఙ్ఘికం పన…పే… విబ్భన్తోపి లభతేవా’’తి ఇదం తత్రుప్పాదం సన్ధాయ వుత్తం. ఇమినా అపలోకనమేవ పమాణం, న గాహాపనన్తి కేచి. వినయధరా పన ‘‘అమ్హాకం విహారే వస్సం ఉపగతానం ఏకేకస్స తిచీవరం సఙ్ఘో దస్సతీ’తిఆదినా అపలోకితేపి అభాజితం విబ్భన్తకో న లభతి. ‘అపలోకనకమ్మం కత్వా గాహిత’న్తి వుత్తత్తా, ‘అభాజితే విబ్భమతీ’తి ఏవం పుబ్బే వుత్తత్తా చా’’తి వదన్తి. ‘‘పచ్చయవసేనాతి గహపతికం వా అఞ్ఞం వా వస్సావాసికం పచ్చయవసేన గాహిత’’న్తి లిఖితం. ‘‘ఏకమేవ వత్థం దాతబ్బన్తి తత్థ నిసిన్నానం ఏకమేకం వత్థం పాపుణాతీ’’తి లిఖితం. దుతియో థేరాసనేతి అనుభాగో. పఠమభాగో అఞ్ఞథా థేరేన గహితోతి జానితబ్బం.

ఉపనన్దవత్థుకథావణ్ణనా

౩౨౦. తివస్సన్తరేనాతి తిణ్ణం వస్సానం అన్తో ఠితేన. హత్థిమ్హి నఖో అస్సాతి హత్థినఖో. పాసాదస్స నఖో నామ హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదో. గిహివికటనీహారేనాతి గిహీహి కతనీహారేనేవ. ‘‘తేహి అత్థరిత్వా దిన్నానేవ నిసీదితుం లబ్భన్తి, న భిక్ఖునా సయం అత్థరిత్వా విస్సజ్జితబ్బం సఙ్ఘేన అత్థరాపేత్వా వా’’తి లిఖితం.

అవిస్సజ్జియవత్థుకథావణ్ణనా

౩౨౧. ‘‘న విస్సజ్జేతబ్బం సఙ్ఘేన వా గణేన వా పుగ్గలేన వా’’తి వచనం ‘‘యం అగరుభణ్డం విస్సజ్జియం వేభఙ్గియం సఙ్ఘికం, తం గణో చే తస్మిం ఆవాసే వసతి పుగ్గలోపి వా, గణేన వా పుగ్గలేన వా విస్సజ్జితం సఙ్ఘేన విస్సజ్జితసదిసమేవ హోతీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తవచనం సాధేతి, అఞ్ఞథా ఏత్థ గణపుగ్గలగ్గహణం నిరత్థకం. అరఞ్జరో ఉదకచాటి, అలఞ్జలో, బహుఉదకగణ్హనకోతి అత్థో. ‘‘వట్టచాటి వియ హుత్వా థోకం దీఘముఖో మజ్ఝే పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా కతో’’తి లిఖితం. మంసదిబ్బధమ్మబుద్ధసమన్తచక్ఖువసేన పఞ్చ.

గరుభణ్డేన చ గరుభణ్డన్తి సంహారిమం సన్ధాయ వుత్తం. పత్తచీవరం నిక్ఖిపితున్తి అట్టకచ్ఛన్నేన కతే మఞ్చే. వట్టలోహం నామ పీతవణ్ణం. పారిహారియం న వట్టతీతి ఆగన్తుకస్స అదత్వా పరిచారికహత్థతో అత్తనో నామం లిఖాపేత్వా గహేత్వా యథాసుఖం పరిహరితుం న వట్టతి. ‘‘గిహివికటనీహారేనేవాతి యావ అత్తనో కమ్మనిబ్బత్తి, తావ గహేత్వా దేతీ’’తి లిఖితం. సిఖరం నామ యేన పరిబ్భమన్తా ఛిన్దన్తి. పత్తబన్ధకో నామ పత్తస్స గణ్ఠిఆదికారకో. ‘‘పటిమానం సువణ్ణాదిపత్తకారకో’’తిపి వదన్తి. ‘‘అడ్ఢబాహూతి కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూట’’న్తి లిఖితం. ఇతో పట్ఠాయాతి ఇమం పాళిం ఆదిం కత్వా. దణ్డముగ్గరో నామ యేన రజితచీవరం పోథేన్తి. ‘పచ్చత్థరణగతిక’న్తి వుత్తత్తా, ‘‘తమ్పి గరుభణ్డమేవాతి వుత్తత్తా చ అపి-సద్దేన పావారాదిపచ్చత్థరణం సబ్బం గరుభణ్డమేవా’’తి వదన్తి. ఏతేనేవ సుత్తేన అఞ్ఞథా అత్థం వత్వా ‘‘పావారాదిపచ్చత్థరణం న గరుభణ్డం, భాజనీయమేవ, సేనాసనత్థాయ దిన్నపచ్చత్థరణమేవ గరుభణ్డ’’న్తి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. గణ్ఠికాతి చీవరగణ్ఠికా. భఞ్చకో నామ సరకో.

నవకమ్మదానకథావణ్ణనా

౩౨౩-౪. అగ్గళబన్ధసూచిద్వారకరణమత్తేనపి. ‘‘కపోతభణ్డికా నామ వళభియా ఉపరి ఠపేతబ్బవలయం వా తిణచ్ఛదనగేహస్స పిట్ఠివంసస్స హేట్ఠా ఠపేతబ్బం వా ఉభయమస్స గతా దారూ’’తి లిఖితం. కారన్తరాతి తదా పున పవిసట్ఠం పుబ్బపయోజితానానం వచనపాతసేనాసనవాసో. న పన పతిసట్ఠతోతి దట్ఠబ్బం. సబ్బత్థ వినట్ఠవాసో న చ పటిసేధకో హోతీతి దట్ఠబ్బో. ద్వారవాతపానాదీని అపహరిత్వా దాతుం అసక్కుణేయ్యతో ‘‘పటిదాతబ్బానియేవా’’తి వుత్తం. గోపానసిఆదయో దేన్తస్స విహారో పలుజ్జతీతి ‘‘మూలం వా దాతబ్బ’’న్తిఆది వుత్తన్తి ఏకే. ‘‘నేవాసికా పకతియా అనత్థతాయ భూమియా ఠపేన్తి చే, తేసమ్పి అనాపత్తియేవా’’తి లిఖితం. ‘‘ద్వారవాతపానాదయో అపరికమ్మకతాపి అపటిచ్ఛాదేత్వా న అపస్సయితబ్బా’’తి లిఖితం.

సఙ్ఘభత్తాదిఅనుజాననకథావణ్ణనా

ఉద్దేసభత్తకథావణ్ణనా

౩౨౫. యా భత్తుద్దేసట్ఠానభూతాయ భోజనసాలాయ పకతిఠితికా. దిన్నం పనాతి యథా సో దాయకో దేతి, తం దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఘతో భన్తే’’తిఆదిమాహ. ఏకవళఞ్జన్తి ఏకద్వారేన వళఞ్జితబ్బం. తిచీవరపరివారన్తి ఏత్థ ‘‘ఉదకమత్తలాభీ వియ అఞ్ఞోపి ఉద్దేసభత్తం అలభిత్వా వత్థాదిమనేకప్పకారం లభతి చే, తస్సేవ త’’న్తి లిఖితం. ‘‘ఉద్దేసపత్తే దేథా’తి వత్వా గహేత్వా ఆగతభావేన సఙ్ఘస్స పరిచ్చత్తం న హోతియేవ తస్సేవ హత్థే గతత్తా, తస్మా తేహి వుత్తక్కమేన సబ్బేహి భాజేత్వా భుఞ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తం. పటిపాటిపత్తం వా ఠితికాయ ఠితపత్తం వా. ‘‘కూటట్ఠితికా నామ అగ్గహేతబ్బానమ్పి గాహితత్తా’’తి లిఖితం, ‘‘పణీతభత్తట్ఠితికఞ్చ అజానిత్వా మిస్సేత్వా గాహితేపి ఏవమేవ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి చ లిఖితం. తఞ్చే థేయ్యాయ హరన్తి పత్తహారకా, ఆణాపకస్స గీవా హోతి. అతిక్కన్తమ్పి ఠితికం ఠపేత్వాతి ఏత్థ ‘‘తందివసమేవ చే భిక్ఖా లబ్భతి, అపరదివసతో పట్ఠాయ న లబ్భతి కిరా’’తి లిఖితం. పచ్ఛా ‘‘సబ్బో సఙ్ఘో పరిభుఞ్జతూ’’తి అవుత్తేపి భాజేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. ‘‘ఏత్తకే భిక్ఖూ సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా దేథా’తి అవత్వా ‘ఏత్తకానం భిక్ఖూనం భత్తం గణ్హథా’తి దిన్నం సఙ్ఘికనిమన్తనం నామా’’తి లిఖితం.

నిమన్తనభత్తకథావణ్ణనా

పటిపాటియాతి యథాలద్ధపటిపాటియా. విచ్ఛిన్దిత్వాతి భత్తం గణ్హథాతి పదం అవత్వా. ఆలోపసఙ్ఖేపేనాతి అయం నయో నిమన్తనాయమేవ, ఉద్దేసభత్తే పన ఏకస్స పహోనకప్పమాణే ఏవ ఠితికా తిట్ఠతి. ‘‘ఏకవారన్తి యావ తస్మిం ఆవాసే వసన్తి భిక్ఖూ, సబ్బేవ లభన్తీ’’తి లిఖితం.

సలాకభత్తకథావణ్ణనా

న హి బహిసీమాయ సఙ్ఘలాభోతి ఏత్థ ‘‘ఉద్దేసభత్తాదీసు బహిసీమాయ ఠితస్సపి చే ఉపాసకా దేన్తి, గహేతుం లభన్తి, అత్తనోపి పాపేత్వా గహణం అనుఞ్ఞాతం, తథా ఇధ న వట్టతీ’’తి వుత్తం. న పాపుణన్తీతి ఉద్దిసిత్వాపి. వారగామన్తి దూరత్తా వారేన నిగ్గహేన గన్తబ్బగామే. ఫాతికమ్మమేవాతి అతిరేకలాభా చ భవన్తి. సమ్ముఖీభూతస్సాతి యేభుయ్యేన చే భిక్ఖూ బహిసీమం గతా, సమ్ముఖీభూతస్స పాపేతబ్బం. సభాగత్తా హి ఏకేన లద్ధం సబ్బేసం పహోతి, తస్మిమ్పి అసతి అత్తనో పాపేత్వా దాతబ్బం. ‘‘లద్ధా వా అలద్ధా వా’’తి వచనసిలిట్ఠవసేన వుత్తం. విహారే అపాపితం పన…పే… న వట్టతీతి సలాకభత్తం విహారే ఉద్దిసియతి. తేన పన దిన్నసలాకేన. తస్సాతి గహేత్వా గతస్స. సలాకా గహేతబ్బాతి యుత్తం వియ. సబ్బపోత్థకేసు ‘‘గాహేతబ్బా’’తి పాఠో, తస్మా తేనాతి సలాకగ్గాహాపకేనాతి అత్థో. ‘‘చోరికాయ గహితత్తా న పాపుణాతీ’’తి వచనతో ‘‘కుటిసోధనం వట్టతీ’’తి చ దీపవాసినో వదన్తి కిర. ఏకం మహాథేరస్సాతి మహాథేరో విహారతో యేభుయ్యేన న గచ్ఛతి, ఇతరే కదాచి గచ్ఛతి, తస్మా సభాగా చే, అత్తనో పాపేత్వా పున ఇతరేసం దియ్యతి. విహారే థేరస్స పత్తసలాకభత్తన్తి మహాథేరో ఏకకోవ విహారే ఓహీనో, ‘‘అవస్సం సబ్బసలాకా అత్తనో పాపేత్వా ఠితో’’తి పటిస్సయం గన్త్వా ఆగన్తుకభిక్ఖూనమ్పి అదస్సనతో కుక్కుచ్చం అకత్వా భుఞ్జన్తి.

పక్ఖికభత్తకథావణ్ణనా

ఉపోసథదివసే ఆపత్తిదేసనం సన్ధాయ ‘‘పరిసుద్ధసీలాన’’న్తి ఆహ. లేఖం కత్వా నిబద్ధాపితం. ‘‘ఆగన్తుకభత్తమ్పి గమికభత్తమ్పీ’’తి ఆగన్తుకోవ హుత్వా గచ్ఛన్తం సన్ధాయ వుత్తం. అనాథగిలానుపట్ఠాకోపి తేన దిన్నం భుఞ్జతి చే, తస్సపి పాపేతబ్బమేవ. గుళపిణ్డం తాలపక్కమత్తం.

సేనాసనక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకవణ్ణనా

ఛసక్యపబ్బజ్జాకథావణ్ణనా

౩౩౦. ‘‘అనుపియం నామా’’తి ఏకవచనేన దిస్సతి, సత్తమియం పన ‘‘అనుపియాయ’’న్తి. ‘‘కాళుదాయిప్పభుతయో దస దూతా’’తి పాఠో. ‘‘న హేట్ఠాపాసాదా న హేట్ఠాపాసాదం వా’’తి లిఖితం.

౩౩౨. పుబ్బే పుబ్బకాలే. ‘‘రఞ్ఞో సతో’’తి చ ‘‘రఞ్ఞోవసతో’’తి చ పాఠో.

౩౩౩. న లాభతణ్హా ఇధ కామతణ్హా, ఝానస్స నేసా పరిహాని హేతు. బుద్ధత్తసీలం పన పత్థయన్తో ఝానాపి నట్ఠోతి. నను పత్తభావనా. మనోమయన్తి ఝానమనోమయం.

౩౩౪. సత్థారోతి గణసత్థారో.

౩౩౯. పోత్థనికన్తి ఛురికం.

౩౪౦. మనుస్సేతి పురిసే.

౩౪౧. ఏకరత్తాధికారేన రక్ఖం పచ్చాసీసన్తా ఈదిసాతి దస్సనత్థం ‘‘పఞ్చిమే’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పుబ్బే రక్ఖస్సేత’’న్తి వుత్తత్తా మయ్హం పన రక్ఖణే కిచ్చం నత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తం. పరూపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్యాతి ఇదం ఆణత్తియా ఆగతత్తా ఏవం వుత్తం.

౩౪౨. మా ఆసదోతి మా వధకచిత్తేన ఉపగచ్ఛ. ఇతోతి ఇమమ్హా జీవితమ్హా. ‘‘యతోతి యస్మా, యతోతి వా గతస్సా’’తి లిఖితం. ‘‘పటికుటితోతి అపసక్కిత్వా సఙ్కుచితో హుత్వా వా పటిసక్కతీ’’తి లిఖితం.

౩౪౩. తికభోజనన్తి తీహి భుఞ్జితబ్బభోజనం. ‘‘తికభోజనీయ’’న్తిపి పాఠో. పరికప్పతో హి తిణ్ణం భుఞ్జితుం అనుజానామి, తతో ఉద్ధం గణభోజనమేవ హోతి, తస్సాపి ఇదమేవ వుత్తం. ఇధ అపుబ్బం నత్థి. ‘‘అకతవిఞ్ఞత్తిలద్ధం తిణ్ణం భుఞ్జన్తానం కిఞ్చాపి తం గణభోజనం నామ న హోతి, విఞ్ఞత్తివసేన పన న వట్టతీ’’తి లిఖితం. తయో అత్థవసే పటిచ్చాతి ఏత్థాపి ‘‘మా పాపిచ్ఛాపక్ఖం నిస్సాయ సఙ్ఘం భిన్దేయ్యు’’న్తి పేసలానం భిక్ఖూనం ఫాసువిహారాయాతి యోజేతబ్బం. కులానుద్దయతాయ చాతి కులానం పసాదరక్ఖణత్థం. వజ్జన్తి వజ్జమేవ. ‘‘వజ్జమిమం ఫుసేయ్యా’’తి లిఖితం. ‘‘వజ్జనీయం పుగ్గలం ఫుసేయ్యా’’తి వుత్తం. ‘‘ఇమస్స మనో న ఫుసేయ్యా’’తి వత్తబ్బమ్పి సియా. చక్కభేదన్తి సాసనభేదం. ఆయుకప్పన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి అవీచిమ్హి ఆయుపరిమాణం నత్థి, యేన పన కమ్మేన యత్తకం అనుభవితబ్బం, తస్స ఆయుకప్పన్తి వేదితబ్బం.

౩౪౫. ‘‘అఞ్ఞతరం ఆసనం గహేత్వా నిసీదీ’’తి వచనతో విసభాగట్ఠానం గతస్స పేసలస్సపి భిక్ఖునో తేసం ఆసనే నిసీదితుం వట్టతీతి సిద్ధం. ఆగిలాయతీతి రుజ్జతి. ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనియాతి తస్స తస్స చిత్తాచారం ఆదిస్స ఆదిస్స దేసనా, ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనీ. ఇద్ధి ఏవ పాటిహారియం ఇద్ధిపాటిహారియం, ఇద్ధిపాటిహారియసంయుత్తాయ అనుసాసనియా ఓవదతీతి అత్థో. నను తం ఆవుసోతి ఏత్థ తం వచనం నను మయా వుత్తోసీతి అత్థో.

౩౪౬-౯. సువిక్ఖాలితన్తి సుధోతం. సంఖాదిత్వాతి సుట్ఠు ఖాదిత్వా. ‘‘మహిం వికుబ్బతోతి మహావిసాలో’’తి లిఖితం. తస్స భిసం ఘసమానస్స. తత్థ నదీసు జగ్గతోతి పాలేన్తస్స. ‘‘కిం? హత్థియూథం గన్తు’’న్తి వదన్తి. ‘‘అసంపాతో’తి పాఠో, అపత్తో హుత్వాతి అత్థో’’తి లిఖితం. ‘‘అపాయబహుత్తా పున దస్సితో’’తి వుత్తం. ‘‘ఏవంసతేతి ఏవం అస్స తే ఆసవా’’తి లిఖితం.

౩౫౦. ‘‘వోసానం పరినిట్ఠానం వా’’తి చ లిఖితం. జాతూతి దళ్హత్థే నిపాతో. మా ఉదపజ్జథాతి మా ఉప్పజ్జేయ్య. ‘‘సో పమాదమనుయుఞ్జన్తో’’తి పాఠో. అనాదరం కుసలేసు. ఉదధి మహాతి కిత్తకో మహా? భేస్మా యావ భయానకో, తావ మహాతి వుత్తం హోతి.

౩౫౧. న ఖో, ఉపాలి, భిక్ఖునీ సఙ్ఘం భిన్దతీతి ఏత్థ భిక్ఖు సఙ్ఘం న భిన్దతి, భిక్ఖునీ సఙ్ఘం భిన్దతీతి కేచి, నేతం గహేతబ్బం. కేవలం ‘‘సఙ్ఘో’’తి వుత్తే భిక్ఖుసఙ్ఘోవ అధిప్పేతో. ‘‘సఙ్ఘస్స దేతి, ఉభతోసఙ్ఘస్స దేతి చా’’తి (మహావ. ౩౭౯) మాతికావచనమ్పి సాధేతి. తస్మిం అధమ్మదిట్ఠిభేదే ధమ్మదిట్ఠి సియా. ‘‘సీలసతిభేదేసుపి సమానో ధమ్మం కాతున్తి సఙ్ఘభేదే వేమతికోపి తాదిసో వా’’తి లిఖితం. వినిధాయాతి అత్తనో వఞ్చనాధిప్పాయతం ఛాదేత్వా.

సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వత్తక్ఖన్ధకవణ్ణనా

ఆగన్తుకవత్తకథావణ్ణనా

౩౫౭. ఏకస్మిం గామే అఞ్ఞవిహారతో ఆగతోపి ఆగన్తుకోవ. తత్థ కేచి ఏవం వదన్తి ‘‘ఆవాసికో కత్థచి గన్త్వా సచే ఆగతో, ‘తేనాపి ఆగన్తుకభత్తం భుఞ్జితబ్బ’న్తి వుత్తత్తా దూరాగమనం వుత్తం హోతి, న గామే, తస్మా న యుత్త’’న్తి. తే వత్తబ్బా ‘‘ఆగన్తుకభత్తం నామ గహట్ఠేహి ఠపితం. యస్మిం నిబద్ధం, తతో అఞ్ఞగామతోతి ఆపన్నం. తథా విహారాధికారత్తా అఞ్ఞవిహారతో ఆగతోపి ఆగన్తుకో వా’’తి ఆచరియానం సన్నిట్ఠానం. పానీయం పుచ్ఛితబ్బం, పరిభోజనీయం పుచ్ఛితబ్బన్తి ఉద్ధరిత్వా ఘటసరావాదిగతం సన్ధాయ పఠమం, దుతియం కూపతళాకాదిగతన్తి ఆచరియో. దుతియవారే అత్తనో వసనట్ఠానత్తా విసుం పుచ్ఛితబ్బమేవ, తస్మా వుత్తం ఏతం ‘‘పరిచ్ఛిన్నభిక్ఖో వా గామో’’తి. బహూసు పోత్థకేసు దువిధాపి యుజ్జతి.

అనుమోదనవత్తకథావణ్ణనా

౩౬౨-౪. పఞ్చమే అనుమోదనత్థాయ నిసిన్నే. ‘‘మనుస్సానం పరివిసనట్ఠానన్తి యత్థ మనుస్సా సపుత్తదారా ఆవసిత్వా దేన్తీ’’తి లిఖితం. ఇమస్మిం ఖన్ధకే ఆగన్తుకావాసికగమికానుమోదనభత్తగ్గపిణ్డచారికారఞ్ఞకసేనాసనజన్తాఘరవచ్చకుటిఉపజ్ఝాచరియసద్ధివిహారికన్తేవాసికవత్తాని చుద్దస మహావత్తాని నామ. అగ్గహితగ్గహణేన గణియమానాని అసీతి ఖన్ధకవత్తాని నామ హోన్తి.

వత్తక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకవణ్ణనా

పాతిమోక్ఖుద్దేసయాచనకథావణ్ణనా

౩౮౩-౪. ‘‘నన్దిముఖీ’’తి లిఖితం. ఆయతకేనేవాతి ఆదిమ్హి ఏవ. యన్తి యస్మా. సవన్తియో మహానదియో. ‘‘మహన్తభూతాన’’న్తి పాఠో. పత్తాతి పత్వా. ‘‘సమూలికాయ ఠపేతి అకతాయా’’తి ఠపనకస్స సఞ్ఞామూలవసేన వుత్తం. తం వత్థుం అవినిచ్ఛినిత్వావ పరిసా వుట్ఠాతి.

అత్తాదానఅఙ్గకథావణ్ణనా

౩౯౮-౯. ‘‘అత్తాదానన్తి సయం పరేహి చోదితో అత్తానం సోధేతుం అనాదియిత్వా పరేసం విప్పటిపత్తిం దిస్వా సాసనం సోధేతుం అత్తనా ఆదితబ్బ’’న్తి లిఖితం. వస్సారత్తోతి వస్సకాలో. సప్పటిమాసోతి ఆకడ్ఢనయుత్తోతి అధిప్పాయో.

౪౦౧. ఉపదహాతబ్బోతి ఉప్పాదేతబ్బో, విప్పటిసారముఖేన ధారేతబ్బోతి అధిప్పాయో.

పాతిమోక్ఖట్ఠపనక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. భిక్ఖునిక్ఖన్ధకవణ్ణనా

మహాపజాపతిగోతమీవత్థుకథావణ్ణనా

౪౦౨-౩. సూనేహీతి సుతేహి. ‘‘సేతట్టికా నామ రోగజాతీ’’తి పాళి. ‘‘సేతట్ఠికా’’తి అట్ఠకథా. ‘‘పటిసమ్భిదాపత్తఖీణాసవగ్గహణేన ఝానానిపి గహితానేవ హోన్తి. న హి నిజ్ఝానికానం సబ్బప్పకారా సమ్పత్తి ఇజ్ఝతీ’’తి లిఖితం.

భిక్ఖునీఉపసమ్పదానుజాననకథావణ్ణనా

౪౦౪. యదగ్గేన యం దివసం ఆదిం కత్వా. తదేవాతి తస్మిం ఏవ దివసే. ‘‘అనుఞత్తియా’’తి పాఠో. ‘‘అనుపఞ్ఞత్తియా’’తి న సున్దరం.

౪౦౫. ‘‘పటిగ్గణ్హామి యావజీవం అనతిక్కమనీయో’’తి వత్వా ఇదాని కిం కారణా వరం యాచతీతి చే? పరూపవాదవివజ్జనత్థం. దుబ్బుద్ధినో హి కేచి వదేయ్యుం ‘‘మహాపజాపతియా పఠమం సమ్పటిచ్ఛితత్తా ఉభతోసఙ్ఘస్స యథావుడ్ఢఅభివాదనం న జాతం. గోతమీ చే వరం యాచేయ్య, భగవా అనుజానేయ్యా’’తి.

౪౦౮. విమానేత్వాతి అపరజ్ఝిత్వా.

౪౧౦-౩. కమ్మప్పత్తాయోపీతి కమ్మారహాపి. ఆపత్తిగామినియోపీతి ఆపత్తిం ఆపన్నాయోపి. ద్వే తిస్సో భిక్ఖునియోతి ద్వీహి తీహి భిక్ఖునీహి. ‘‘మనోసిలికాయా’’తి పాఠో.