౪. సమథక్ఖన్ధకవణ్ణనా

సమ్ముఖావినయకథావణ్ణనా

౧౮౬-౧౮౭. యత్థ యత్థ కమ్మవాచాయ ‘‘అయ’’న్తి వా ‘‘ఇమే’’తి వా సమ్ముఖానిద్దేసనియమో అత్థి, సబ్బం తం కమ్మం సమ్ముఖాకరణీయమేవ, న కేవలం తజ్జనీయాదిపఞ్చవిధమేవ. పఞ్చవిధస్సేవ పన ఉద్ధరిత్వా దస్సనం కమ్మక్ఖన్ధకే తావ తస్సేవ పాళిఆరుళ్హత్తా, చతువీసతియా పారాజికేసు విజ్జమానేసు పారాజికకణ్డే ఆగతానంయేవ చతున్నం ఉద్ధరిత్వా దస్సనం వియాతి వేదితబ్బం. తత్థ ‘‘పుగ్గలస్స సమ్ముఖతా హత్థపాసూపగమనమేవా’’తి వుత్తం, తం కారణం సమ్ముఖాకరణీయస్సపి సమ్ముఖానిద్దేసనియమాభావతో. కామం అయమత్థో కమ్మక్ఖన్ధకేయేవ ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతం తజ్జనీయకమ్మం అధమ్మకమ్మఞ్చ హోతి…పే… అసమ్ముఖాకతం హోతీ’’తి (చూళవ. ౪) వచనేనేవ సిద్ధో, తత్థ పన ఆపత్తి న దస్సితా. ఇధ ‘‘యో కరేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి తత్థ భవితబ్బాపత్తిదస్సనత్థం ఇదం ఆరద్ధన్తి వేదితబ్బం. ‘‘సమ్ముఖావినయపతిరూపకేన వూపసన్తమ్పి సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసన్తగణనం గచ్ఛతీతి దస్సేతుం ‘అధమ్మవాదీ పుగ్గలో’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి వుత్తం, లిఖితఞ్చ. ఏవం వూపసన్తం సమ్ముఖావినయపతిరూపకేన వూపసన్తం నామ హోతి, న సమ్ముఖావినయేన చ అఞ్ఞేన కేనచీతి దస్సేతుం ఇదమారద్ధన్తి ఆచరియో.

సతివినయకథావణ్ణనా

౧౯౫. దబ్బస్స కమ్మవాచాయ ‘‘సఙ్ఘో ఇమం ఆయస్మన్తం దబ్బ’’న్తి సమ్ముఖానిద్దేసో నత్థి, తథాపి ‘‘పఠమం దబ్బో యాచితబ్బో’’తి వచనేన సమ్ముఖాకరణీయతా తస్స సిద్ధా. తథా అఞ్ఞత్థాపి యథాసమ్భవం లేసో వేదితబ్బో. సతివేపుల్లప్పత్తస్స దాతబ్బో వినయో సతివినయో.

అమూళ్హవినయకథావణ్ణనా

౧౯౬-౭. ‘‘యస్స ఉమ్మత్తకస్స తంతంవీతిక్కమతో అనాపత్తి, తాదిసస్సేవ అమూళ్హవినయం దాతుం వట్టతీతి అమూళ్హస్స కత్తబ్బవినయో అమూళ్హవినయో’’తి లిఖితం, తం యుత్తం ‘‘సఙ్ఘో గగ్గస్స భిక్ఖునో అమూళ్హస్స అమూళ్హవినయం దేతీ’’తి వచనతో. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, అధమ్మికాని అమూళ్హవినయస్స దానానీ’’తి ఇమస్స విభఙ్గే ‘‘న సరామీ’’తి వచనం వీతిక్కమకాలం సన్ధాయ తస్స విభఙ్గస్స పవత్తత్తా. అమూళ్హవినయదానకాలే పనస్స అమూళ్హతా వినిచ్ఛితబ్బా.

పటిఞ్ఞాతకరణకథావణ్ణనా

౨౦౦. ‘‘అప్పటిఞ్ఞాయ భిక్ఖూనం కమ్మాని కరోన్తీ’’తి ఆరభన్తస్స కారణం వుత్తమేవ. పటిఞ్ఞాతేన కరణం పటిఞ్ఞాతకరణం.

తస్సపాపియసికాకథావణ్ణనా

౨౦౭. ‘‘తీహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతం తస్సపాపియసికాకమ్మ’’న్తి ఆరభిత్వా పఞ్చ అఙ్గాని దస్సేత్వా పాళి గతా, ‘‘సా పేయ్యాలేన సఙ్ఖిపిత్వా గతాతి ఞాతబ్బ’’న్తి లిఖితం. తథా సుక్కపక్ఖేపి.

తిణవత్థారకాదికథావణ్ణనా

౨౧౪. ‘‘సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం సన్నిపతితబ్బ’’న్తి ఛన్దదానస్స పటిక్ఖిత్తత్తా పవారణక్ఖన్ధకట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘భిన్నస్స హి సఙ్ఘస్స సమగ్గకరణకాలే, తిణవత్థారకసమథే, ఇమస్మిఞ్చ పవారణసఙ్గహేతి ఇమేసు తీసు ఠానేసు ఛన్దం దాతుం న వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౧) వుత్తత్తా ఇధ ఆగన్త్వా వా ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నాతి ఇదం విరుజ్ఝతి వియ ఖాయతీతి చే? న ఖాయతి అధిప్పాయఞ్ఞూనం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – విసుజ్ఝితుకామేహి సబ్బేహేవ సన్నిపతితబ్బం, అసన్నిపతితస్స నత్థి సుద్ధి ఛన్దదాయకస్స. కేవలం తం కమ్మం సన్నిపతితానం సమ్పజ్జతి. అట్ఠకథాయం విసుజ్ఝితుకామానం ఛన్దం దాతుం న వట్టతీతి అధిప్పాయో. ఇతరథా పాళియా చ విరుజ్ఝతి. ‘‘ఠపేత్వా యే న తత్థ హోతీ’’తి హి అయం పాళి సన్నిపాతం ఆగన్త్వా ఛన్దం దత్వా ఠితానం అత్థితం దీపేతి. నిస్సీమగతే సన్ధాయ వుత్తం సియాతి చే? నిస్సీమగతే ఠపేత్వా ఇధ కిం, తస్మా యో సామగ్గీఉపోసథే ఛన్దం దత్వా తిట్ఠతి చే, నానాసంవాసకభూమియంయేవ తిట్ఠతి, తస్స ఛన్దదాయకస్స పవారణసఙ్గహోపి నత్థి. యో చ తిణవత్థారకకమ్మే నాగచ్ఛతి, సో తాహి ఆపత్తీహి న సుజ్ఝతీతి వేదితబ్బం. యస్స ఏతం న రుచ్చతి, తస్స పరివారే వుత్తపరిసతో కమ్మవిపత్తిలక్ఖణం విరుజ్ఝతి, తత్థ హి కేవలం ఛన్దారహానం ఛన్దో అనాహటో హోతి సచే, అకతం తబ్బిపరీతేన సమ్పత్తిదీపనతోతి వుత్తం హోతి. తథా పత్తకల్లలక్ఖణమ్పి విరుజ్ఝతి. తేసు తీసు ఠానేసు కమ్మప్పత్తాయేవ సబ్బే, న తత్థ ఛన్దారహో అత్థీతి చే? న, చతువగ్గాదికరణవిభాజనే అవిసేసేత్వా ఛన్దారహస్స ఆగతత్తా, తం సామఞ్ఞతో వుత్తం. ఇదఞ్చ ఆవేణికలక్ఖణం, తేనేవ సతిపి దిట్ఠావికమ్మే ఇదం పటికుట్ఠకతం న హోతీతి చే? న, నానత్తసభావతో. ఇధ హి యే పన ‘‘న మేతం ఖమతీ’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠావికమ్మం కరోన్తీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౧౪) వచనతో న సఙ్ఘస్స దిట్ఠావికమ్మం కతం. తస్మిం సతి పటికుట్ఠకతమేవ హోతి. అఞ్ఞథా పుబ్బభాగా తా ఞత్తియో నిరత్థికా సియుం, న చ పరివారట్ఠకథాయం ఛన్దారహాధికారే నయో దిన్నో. పవారణక్ఖన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘తీసు ఠానేసు ఛన్దం దాతుం న వట్టతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౨౪౧) వుత్తత్తా విరుజ్ఝతీతి చే? న, అట్ఠకథాయ పమాణభావే సతి ‘‘ఇధ ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా’’తిఆది వచనే సుద్ధికామతో ఏవ గహితే సబ్బం న విరుజ్ఝతీతి ఏకే. ‘‘ఆగన్త్వా వా ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా, తే ఆపత్తీహి న వుట్ఠహన్తీ’’తి ఇదం న వత్తబ్బం. కస్మా? హేట్ఠా ‘‘సబ్బేహేవ ఏకజ్ఝం సన్నిపతితబ్బ’’న్తి ఛన్దదానస్స పటిక్ఖేపవచనతో అట్ఠకథాయం ‘‘తీసు ఠానేసు ఛన్దం దాతుం న వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా, అన్ధకట్ఠకథాయమ్పి తథేవ వుత్తత్తా చాతి? న, ఏకజ్ఝమేవ కమ్మే కరీయమానే యో ఇధ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అమ్హాకం…పే… గిహిపటిసంయుత్త’’న్తి సాధారణఞత్తిం ఠపేత్వా పున ‘‘సుణన్తు మే, ఆయస్మన్తా’’తిఆదినా అసాధారణఞత్తియో ఠపేత్వా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే సఙ్ఘో, అమ్హాకం…పే… ఏవమేతం ధారయామీ’’తి ఏకతోపక్ఖికానం సన్ధియా కతాయ తదనన్తరే కేనచి కరణీయేన ఛన్దం దత్వా గచ్ఛతి, తస్స ఆపత్తీహి వుట్ఠానం నత్థి. అపరేసమ్పి ఏకతోపక్ఖికానం అబ్భన్తరే ఠితత్తా విభూతత్తా కరణస్స అయమత్థోవ వుత్తో. సాధారణవసేన దుతియాయ ఞత్తియా ఠపితాయ యే తస్మిం ఖణే ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాసు అనారద్ధాసు, అపరియోసితాసు వా ఛన్దం దత్వా గచ్ఛన్తి, తేసమ్పి న వుట్ఠాతి ఏవ. యే న తత్థ హోన్తీతి పదస్స చ యే వుత్తప్పకారేన నయేన తత్థ న హోన్తీతి అత్థో గహేతబ్బో. వుత్తప్పకారత్థదీపనత్థఞ్చ అట్ఠకథాయం ‘‘ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా’’తి ఇదమేవ అవత్వా ‘‘యే పన తేహి వా సద్ధిం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వాపి తత్థ అనాగతా, ఆగన్త్వా వా ఛన్దం దత్వా పరివేణాదీసు నిసిన్నా’’తి వుత్తం, ఏవం పుబ్బేనాపరం సన్ధీయతి. ‘‘పాళియా చ తత్థ దిట్ఠావికమ్మేన కమ్మస్స అకుప్పతా వేదితబ్బా’’తి వుత్తం.

అధికరణకథావణ్ణనా

౨౨౦. చిత్తుప్పాదో వివాదో. వివాదసద్దోపి కారణూపచారేన కుసలాదిసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తం సన్ధాయ ‘‘సమథేహి చ అధికరణీయతాయ అధికరణ’’న్తి వుత్తం. అథ వా వివాదహేతుభూతస్స చిత్తుప్పాదస్స వూపసమేన సమ్భవస్స సద్దస్సపి వూపసమో హోతీతి చిత్తుప్పాదస్సపి సమథేహి అధికరణీయతా పరియాయో సమ్భవతి. ‘‘కుసలచిత్తా వివదన్తీ’’తి వుత్తవివాదేపి ‘‘విపచ్చతాయ వోహారో’’తి వుత్తం, న వుత్తవచనహేతువసేనాతి వేదితబ్బం.

౨౨౨. ‘‘ఆపత్తిఞ్హి ఆపజ్జన్తో కుసలచిత్తో వా’’తి వచనతో కుసలమ్పి సియాతి చే? న తం ఆపత్తాధికరణం సన్ధాయ వుత్తం, యో ఆపత్తిం ఆపజ్జతి, సో తీసు చిత్తేసు అఞ్ఞతరచిత్తసమఙ్గీ హుత్వా ఆపజ్జతీతి దస్సనత్థం ‘‘యం కుసలచిత్తో ఆపజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. యో ‘‘పఞ్ఞత్తిమత్తం ఆపత్తాధికరణ’’న్తి వదేయ్య, తస్స అకుసలాదిభావోపి ఆపత్తాధికరణస్స న యుజ్జతేవ వివాదాధికరణాదీనం వియాతి చే? న, ‘‘నత్థాపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి ఇమినా విరోధసమ్భవతో. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘ఆపత్తాధికరణం నామ తథాపవత్తమానఅకఉసలచిత్తుప్పాదరూపక్ఖన్ధానమేతం అధివచనం. అవసిట్ఠేసు కుసలాబ్యాకతపఞ్ఞత్తీసు ‘ఆపత్తాధికరణం సియా అకుసలం సియా అబ్యాకత’న్తి వచనతో పఞ్ఞత్తితావ పటిసిద్ధా కుసలత్తికే అపరియాపన్నత్తా. కుసలపటిసేధేనేవ తేన సమానగతికత్తా కిరియాబ్యాకతానమ్పి పటిసేధో వేదితబ్బో, కిరియాబ్యాకతానం వియ అనుగమనతో విపాకాబ్యాకతానమ్పి పటిసేధో కతోవ హోతి, తథాపి అబ్యాకతసామఞ్ఞతో రూపక్ఖన్ధేన సద్ధిం విపాకకిరియాబ్యాకతానమ్పి అధివచనన్తి వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ‘‘కుసలచిత్తం అఙ్గం హోతీ’’తి వినయే అపకతఞ్ఞునో సన్ధాయ వుత్తం అప్పహరితకరణాదికే సతి. తస్మాతి యస్మా ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వత్తుం న సక్కా, తస్మా కుసలచిత్తం అఙ్గం న హోతీతి అత్థో. యది ఏవం కస్మా ‘‘తిచిత్తం తివేదన’’న్తి వుచ్చతీతి చే? తం దస్సేతుం ‘‘నయిద’’న్తిఆది ఆరద్ధన్తి ఏకే. ఆపత్తిసముట్ఠాపకచిత్తం అఙ్గప్పహోనకచిత్తం నామ. ‘‘ఏకన్తతోతి యేభుయ్యేనాతి అత్థో, ఇతరథా విరుజ్ఝతి. కస్మా? ‘యస్సా సచిత్తకపక్ఖే చిత్తం అకుసలమేవ హోతీ’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా) వుత్తత్తా’’తి వదన్తి. తేన కిం? విపాకో నత్థి, కస్మా? ఏకన్తాకుసలత్తా, తస్మా కథావ తత్థ నత్థి. యత్థ పన అత్థి, తం దస్సేన్తో ‘‘యం పన పణ్ణత్తివజ్జ’’న్తిఆదిమాహ. అసఞ్చిచ్చ పన కిఞ్చి అజానన్తస్స…పే… అబ్యాకతం హోతీతి భిక్ఖుమ్హి కమ్మట్ఠానగతచిత్తేన నిపన్నే, నిద్దాయన్తే వా మాతుగామో చే సేయ్యం కప్పేతి, తస్స భిక్ఖునో విజ్జమానమ్పి కుసలచిత్తం ఆపత్తియా అఙ్గం న హోతి, తస్మా తస్మిం ఖణే సేయ్యాకారేన వత్తమానరూపమేవ ఆపత్తాధికరణం నామ. భవఙ్గచిత్తే విజ్జమానేపి ఏసేవ నయో. తస్మిఞ్హి ఖణే ఉట్ఠాతబ్బే జాతే అనుట్ఠానతో రూపక్ఖన్ధోవ ఆపత్తి నామ, న విపాకేన సద్ధిం. సచే పన వదేయ్య, తస్స ఏవంవాదినో అచిత్తకానం కుసలచిత్తం ఆపజ్జేయ్య. కిం వుత్తం హోతి? ఏళకలోమం గహేత్వా కమ్మట్ఠానమనసికారేన తియోజనం అతిక్కమన్తస్స, పణ్ణత్తిం అజానిత్వా పదసో ధమ్మం వాచేన్తస్స చ ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా కుసలచిత్తం ఆపజ్జేయ్యాతి. ఆపజ్జతియేవాతి చే? నాపజ్జతి. కస్మా? ‘‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’’న్తి వచనతో.

చలితో కాయో, పవత్తా వాచా, అఞ్ఞతరమేవ అఙ్గన్తి అఞ్ఞతరమేవ ఆపత్తీతి అత్థో. కేవలం పఞ్ఞత్తియా అకుసలాదిభావాసమ్భవతో ఆపత్తితా న యుజ్జతి. ఆపత్తిం ఆపజ్జన్తో తీసు అఞ్ఞతరసమఙ్గీ హుత్వా ఆపజ్జతీతి దస్సనత్థం ‘‘యం కుసలచిత్తో’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – పథవీఖణనాదీసు కుసలచిత్తక్ఖణే వీతిక్కమవసేన పవత్తరూపసమ్భవతో కుసలచిత్తో వా అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతి. తథా అబ్యాకతచిత్తో వా అబ్యాకతరూపసఙ్ఖాతం అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతి, పాణాతిపాతాదీసు అకుసలచిత్తో వా అకుసలాపత్తిం ఆపజ్జతి, రూపం పనేత్థ అబ్బోహారికం. సుపినపస్సనకాలాదీసు పాణాతిపాతాదిం కరోన్తో సహసేయ్యాదివసేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తిం ఆపజ్జన్తో అకుసలచిత్తో అబ్యాకతాపత్తిం ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బో. ఇదం వుచ్చతి ఆపత్తాధికరణం అకుసలన్తి అకుసలచిత్తుప్పాదో. పోరాణగణ్ఠిపదేసు పన ‘‘పుథుజ్జనో కల్యాణపుథుజ్జనో సేక్ఖో అరహాతి చత్తారో పుగ్గలే దస్సేత్వా తేసు అరహతో ఆపత్తాధికరణం అబ్యాకతమేవ, తథా సేక్ఖానం, తథా కల్యాణపుథుజ్జనస్స అసఞ్చిచ్చ వీతిక్కమకాలే అబ్యాకతమేవ. ఇతరస్స అకుసలమ్పి హోతి అబ్యాకతమ్పి. యస్మా చస్స సఞ్చిచ్చ వీతిక్కమకాలే అకుసలమేవ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘నత్థి ఆపత్తాధికరణం కుసల’న్తి. సబ్బత్థ అబ్యాకతం నామ తస్స విపాకాభావమత్తం సన్ధాయ ఏవంనామకం జాత’’న్తి లిఖితం, విచారేత్వా గహేతబ్బం.

౨౨౪. వివాదో వివాదాధికరణన్తి యో కోచి వివాదో, సో సబ్బో కిం వివాదాధికరణం నామ హోతీతి ఏకపుచ్ఛా. ‘‘వివాదో అధికరణన్తి వివాదాధికరణమేవ వివాదో చ అధికరణఞ్చాతి పుచ్ఛతి. తదుభయం వివాదాధికరణమేవాతి పుచ్ఛతీతి వుత్తం హోతీ’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. కేసుచి పోత్థకేసు అయం పుచ్ఛా నత్థి. యది ఏవం ఇమాయ న భవితబ్బం వివాదో వివాదాధికరణం, వివాదాధికరణం వివాదో, వివాదాధికరణం వివాదో చేవ అధికరణఞ్చాతి పఞ్చపఞ్హాహి భవితబ్బం సియా. కేసుచి పోత్థకేసు తిస్సో, కేసుచి చతస్సో, పఞ్చ నత్థి. తత్థ ద్వే విభత్తా. ఇతరాసు అధికరణం వివాదోతి యం కిఞ్చి అధికరణం, వివాదసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి, వివాదో అధికరణన్తి యో కోచి వివాదో, సో సబ్బో అధికరణసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి పుచ్ఛతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

౨౨౮. సమ్ముఖావినయస్మిన్తి సమ్ముఖావినయభావే.

౨౩౦. ‘‘అన్తరేనాతి కారణేనా’’తి లిఖితం.

౨౩౩. ఉబ్బాహికాయ ఖియ్యనకే పాచిత్తి న వుత్తా తత్థ ఛన్దదానస్స నత్థితాయ.

౨౩౬. తస్స ఖో ఏతన్తి ఏసోతి అత్థో ‘‘ఏతదగ్గ’’న్తి ఏత్థ వియ.

౨౩౮. ‘‘కా చ తస్స పాపియసికా’’తి కిర పాఠో.

౨౪౨. ‘‘కిచ్చమేవ కిచ్చాధికరణ’’న్తి వచనతో అపలోకనకమ్మాదీనమేతం అధివచనం, తం వివాదాధికరణాదీని వియ సమథేహి సమేతబ్బం న హోతి, కిన్తు సమ్ముఖావినయేన సమ్పజ్జతీతి అత్థో.

సమథక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.