౨. ఉపోసథక్ఖన్ధకవణ్ణనా

సన్నిపాతానుజాననాదికథావణ్ణనా

౧౩౨-౩. తేన సమయేనాతి అత్తనో ఓవాదపాతిమోక్ఖుద్దేసే ధురం నిక్ఖిపిత్వా భిక్ఖూనంయేవ విసుం ఉపోసథకరణం అనుజానిత్వా ఠితసమయేన. కో పన సోతి? మజ్ఝిమబోధియం పాతిమోక్ఖుద్దేసప్పహోనకసిక్ఖాపదానం పరినిట్ఠానకాలో. తేనేవాహ ‘‘తాని నేసం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానేయ్య’’న్తి. ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి నిదానుద్దేసం పఞ్ఞాపేతుకామతాయ చ సిక్ఖాపదానం ఉద్దేసపరిచ్ఛేదనిదస్సనత్థఞ్చ వుత్తం. అఞ్ఞథా ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యథా’’తి సబ్బసిక్ఖాపదానం ఉద్దిసితబ్బక్కమస్స దస్సితత్తా ఇదాని ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి ఇదం నిరత్థకం ఆపజ్జతి, ఇదఞ్చ సబ్బసఙ్ఘుపోసథం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౩౪. ‘‘యంనూన అయ్యాపి…పే… సన్నిపతేయ్యు’’న్తి బహూనం అధికారప్పవత్తి. తత్రాపి వినయం ఆగమ్మ వుత్తో భిక్ఖు సామి, న కేవలం సఙ్ఘత్థేరోతి దస్సనత్థం, సఙ్ఘస్స గారవయుత్తవచనారహతాదస్సనత్థఞ్చ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తి ఆహ. తత్థ సయం చే థేరో, భిక్ఖుం సన్ధాయ ‘‘ఆవుసో’’తి వత్తుం యుజ్జతి. కథం పఞ్ఞాయతి? బుద్ధకాలే సఙ్ఘత్థేరో అబ్యత్తో నామ దుల్లభో. సబ్బకమ్మవాచాయ పయోగనిదస్సనే చ ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’ ఇచ్చేవ భగవా దస్సేతీతి చే? ఏవమేతం తథా దస్సనతో. సఙ్ఘం ఉపాదాయ సఙ్ఘత్థేరేనాపి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తి వత్తబ్బం, భిక్ఖుం ఉపాదాయ ‘‘ఆవుసో’’తి మహాకస్సపస్స కమ్మవాచాయ పయోగదస్సనతో, పారిసుద్ధిఉపోసథే చ థేరేన భిక్ఖునా ‘‘పరిసుద్ధో అహం, ఆవుసో’’తి పయోగదస్సనతో చ. ‘‘యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్ల’’న్తి పరతో పఞ్ఞాపేతబ్బే ఉపోసథకరణన్తరాయే సన్ధాయాహ. ఉపోసథస్స బహువిధత్తా సరూపతో వత్తుం ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యా’’తి ఆహ. ఏత్తావతా ఞత్తిం నిట్ఠపేసి. ఞత్తిదుతియకమ్మతో ఏవ హి ఉపోసథకమ్మం. న, తతియానుస్సావనసమ్భవతోతి చే? న, అఞ్ఞేహి ఞత్తిచతుత్థకమ్మేహి అసదిసత్తా. న హి ఏత్థ చతుక్ఖత్తుం ‘‘సుణాతు మే’’తి ఆరభీయతీతి. అఞ్ఞేహి ఞత్తిదుతియేహి అసదిసత్తా ఞత్తిదుతియమ్పి మాహోతూతి చే? న, ఞత్తిదుతియకమ్మస్స అఞ్ఞథాపి కత్తబ్బతో. తథా హి ఞత్తిదుతియకమ్మం ఏకచ్చం అపలోకనవసేనపి కాతుం వట్టతి, న అఞ్ఞం అఞ్ఞథా కాతుం వట్టతి. కథం పఞ్ఞాయతీతి? ఇదమేవ ఉపోసథకమ్మం ఞాపకం.

‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చ’’న్తి ఇదం న ఞత్తి నిట్ఠపేత్వా వత్తబ్బం, తఞ్హి ఞత్తితో పురేతరమేవ కరీయతీతి. తస్మా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చం, యది సఙ్ఘస్సా’’తి వత్తబ్బం సియాతి? తథాపి న వత్తబ్బం, న హి తం ఞత్తియా అన్తోకరీయతీతి. యది ఏవం సబ్బత్థ న వత్తబ్బం పయోజనాభావాతి చే? న, యథాగతట్ఠానేయేవ వత్తబ్బతో, పరపదాపేక్ఖతాయాతి వుత్తం హోతి. ఇదం పుబ్బకిచ్చం అకత్వా ఉపోసథం కరోన్తో సఙ్ఘో, పుగ్గలో వా ఠపనక్ఖేత్తాతిక్కమే ఆపజ్జతి. న హి తస్మిం ఖేత్తే అతిక్కన్తే సమ్మజ్జనాసనోదకపదీపకరణే ఆపత్తిమోక్ఖో హోతి. ఉపోసథకమ్మతో పుబ్బే కత్తబ్బకిచ్చాకరణపచ్చయత్తా తస్సా ఆపత్తియా, న సా కమ్మపరియోసానాపేక్ఖా ఏత్థాగతసమ్పజానముసావాదాపత్తి వియ, తస్మా పాతిమోక్ఖుద్దేసకో భిక్ఖు ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’’తి వత్తుకామో పఠమంయేవ పరిసుద్ధాపరిసుద్ధపచ్చయం పుబ్బకిచ్చం సరాపేతి. తఞ్హి కతం పరిసుద్ధపచ్చయో హోతి, అకతం అపరిసుద్ధపచ్చయో, తేనేవ ఉభయాపేక్ఖాధిప్పాయేన ‘‘కతం న కత’’న్తి అవత్వా ‘‘కిం సఙ్ఘస్స పుబ్బకిచ్చ’’ మిచ్చేవాహ. తత్థ అకతపక్ఖే తావ పారిసుద్ధిఆరోచనక్కమనిదస్సనత్థం పరతో ‘‘యస్స సియా ఆపత్తి, సో ఆవి కరేయ్యా’’తి చ, కతపక్ఖే ‘‘అసన్తియా ఆపత్తియా తుణ్హీ భవితబ్బ’’న్తి చ వక్ఖతి.

పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథ. కింకారణా? యస్మా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామి. ఏత్థ చ ‘‘ఉద్దిసామీ’’తి వత్తమానకాలం అపరామసిత్వా ‘‘ఉద్దిసిస్సామీ’’తి అనాగతకాలపరామసనేన య్వాయం ‘‘దాని నేసం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౫౦) ఏత్థ వుత్తపాతిమోక్ఖుద్దేసో, తం సన్ధాయ ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి వుత్తన్తి ఏకే. యస్మా ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, పాతిమోక్ఖుద్దేసా’’తి వుత్తం, తస్మా వత్తమానస్స నిదానుద్దేససఙ్ఖాతస్స పాతిమోక్ఖస్స యదేతం అన్తే ‘‘కచ్చిత్థ పరిసుద్ధా’’తిఆదికం యావతతియానుస్సావనం, తస్సేవ ఆపత్తిఖేత్తత్తా, అవయవేపి అవయవీవోహారసమ్భవతో చ ఇధ ఆపత్తిఖేత్తమేవ సన్ధాయ ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి వుత్తే యస్మా పరతో ఆపత్తిఖేత్తం ఆగమిస్సతి, తస్మా ఆపత్తిభీరుకా తుమ్హే సబ్బేవ పఠమమేవ పారిసుద్ధిం ఆరోచేథాతి అయమత్థో సమ్భవతి. వత్తమానకాలవసేన వుత్తే ‘‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’’తి వచనమేవ న సమ్భవతి తదారోచనస్స పఠమం ఇచ్ఛితబ్బత్తా, పగేవ తస్స కరణాభావేన ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి వచనం. అయం నయో సన్తియా ఆపత్తియా ఆరోచనే యుజ్జతి, న తుణ్హీభావే, అకమ్మపరియోసానా తుణ్హీభావప్పత్తితో, ఏవం సన్తేపి తస్మిం యుజ్జతేవ. పాతిమోక్ఖుద్దేసకో హి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆపత్తిఆవికరణం అకత్వా తుణ్హీభూతే భిక్ఖూ పస్సిత్వా తేనేవ తుణ్హీభావేన ఆరోచితపారిసుద్ధికో హుత్వా ‘‘సుణాతు మే, భన్తే’’తి పాతిమోక్ఖుద్దేసం ఆరభి.

ఏత్థాహ – పఠమం ‘‘సఙ్ఘో ఉపోసథం కరేయ్య, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యా’’తి వుత్తత్తా ఇధాపి ‘‘సఙ్ఘో ఉపోసథం కరిస్సతి, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సతీ’’తి వత్తబ్బం, అథ ‘‘పుగ్గలస్స ఉద్దేసా’’తి లక్ఖణత్తా యథారుతమేవ వత్తబ్బం, తథాపి ‘‘ఉపోసథం కరిస్సామి, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బం లక్ఖణవిరోధతో, అనిట్ఠప్పసఙ్గతో చ. పుగ్గలస్స ఉద్దేసా ఏవ హి సఙ్ఘస్స ఉపోసథో కతో హోతి, న పుగ్గలస్స ఉపోసథకరణేన. తఞ్చ సోవ కరిస్సతి, న సఙ్ఘోతి అనిట్ఠప్పసఙ్గోవ ఆపజ్జతి. ‘‘సుణాథా’’తి వుత్తే అచిత్తసామగ్గిప్పసఙ్గభయా ‘‘సుణోమా’’తి వుత్తం. ‘‘సుణిస్సామా’’తి వత్తబ్బం ‘‘ఉద్దిసిస్సామీ’’తి వుత్తత్తాతి చే? న వత్తబ్బం, ఆపత్తిఖేత్తదస్సనాధిప్పాయనిరపేక్ఖతాయ ‘‘సుణోమ’’ ఇచ్చేవ వత్తబ్బం. ఏకపదేనేవ హిస్స తదధిప్పాయో అతిక్కన్తోతి. యది ఏవం కిమత్థం తం సబ్బేహేవ ఆరద్ధన్తి చే? ‘‘ఉద్దిసిస్సామీ’’తి ఇమినా అసాధారణవచనేన ఆపన్నస్స అచిత్తసామగ్గిప్పసఙ్గనివారణత్థం. సరమానేనాతి ఇమినా చస్స సమ్పజానముసావాదస్స సచిత్తకతం దస్సేతి. అన్తరాయికో ధమ్మో వుత్తో భగవతాతి ఏవం అకిరియసముట్ఠానస్సాపి ఏవం పరిత్తకస్స ఇమస్స ముసావాదస్స మహాదీనవతం దస్సేతి. విసుద్ధాపేక్ఖేనాతి సావసేసం ఆపత్తిం ఉపాదాయ అనాపత్తిభావసఙ్ఖాతం అనవసేసఞ్చ ఉపాదాయ గిహిభావసఙ్ఖాతం విసుద్ధిం ఇచ్ఛన్తేన కస్మా ఆవి కాతబ్బా? అన్తరాయభావానుపగమనేన ఫాసువిహారపచ్చయత్తా. ఇధ ‘‘అజ్జుపోసథో పన్నరసో’’తి న వుత్తం పరతో దివసనియమస్స కత్తుకామతాధిప్పాయేన అవుత్తత్తా. ఏవం పన తే భిక్ఖూ సబ్బదివసేసు ఉద్దిసింసు.

౧౩౫. ‘‘ఆదిమేత’’న్తి సీలపాతిమోక్ఖమేవ వుత్తం, కిఞ్చాపి గన్థపాతిమోక్ఖో అధిప్పేతో. ‘‘పఞ్చన్నం వా’’తి మాతికాయం వుత్తానం వసేన వుత్తం. అనజ్ఝాపన్నో వాతి పుగ్గలాధిట్ఠానదేసనా. పోరాణగణ్ఠిపదే పన ‘‘‘ఉపోసథం కరేయ్యా’తి ఏత్తావతా ఞత్తి హోతి. యావతతియానుస్సావనా నామ ‘యస్స సియా ఆపత్తీ’తిఆదివచనత్తయం, అన్తే ‘దుతియమ్పి తతియమ్పి పుచ్ఛామీ’తి ఇదఞ్చాతి దువిధం. తత్థ పఠమం ఆపత్తిం సరిత్వా నిసిన్నస్స, దుతియం అసరన్తస్స సారణత్థ’’న్తి వుత్తం. ‘‘వచీద్వారే’’తి పాకటవసేన ఉజుకమేవ వుత్తం. కిఞ్చాపి కాయవిఞ్ఞత్తియాపి కరీయతి, కాయకమ్మాభావా పన వచీవిఞ్ఞత్తియాయేవ ఆవి కాతబ్బా. ‘‘సఙ్ఘమజ్ఝే వా’’తిఆది లక్ఖణవచనం కిర. సఙ్ఘుపోసథకరణత్థం సఙ్ఘమజ్ఝే చే నిసిన్నో, తస్మిం సఙ్ఘమజ్ఝే. గణుపోసథకరణత్థఞ్చే గణమజ్ఝే నిసిన్నో, తస్మిం గణమజ్ఝే. ఏకస్సేవ సన్తికే చే పారిసుద్ధిఉపోసథం కత్తుకామో, తస్మిం ఏకపుగ్గలే ఆవి కాతబ్బాతి, ‘‘ఏతేన న కేవలం సఙ్ఘమజ్ఝే ఏవాయం ముసావాదో సమ్భవతి, అథ ఖో ఏత్థ వుత్తలక్ఖణేన అసతిపి ‘పారిసుద్ధిం ఆయస్మన్తో ఆరోచేథా’తిఆదివిధానే గణుపోసథేపి సాపత్తికో హుత్వా ఉపోసథం కత్తుకామో అనారోచేత్వా తుణ్హీభూతోవ కరోతి చే, సమ్పజానముసావాదాపత్తిం ఆపజ్జతీతి ఇమస్సత్థస్స ఆవికరణతో లక్ఖణవచనం కిరేత’’న్తి వదన్తి తక్కికా. అఞ్ఞథా ‘‘గణమజ్ఝేవా’’తి న వుత్తన్తి తేసం అధిప్పాయో. ఆరోచనాధిప్పాయవసేన వుత్తన్తి నో తక్కోతి ఆచరియో. ఆరోచేన్తో హి సఙ్ఘస్స ఆరోచేమీతి అధిప్పాయేన ఆవి కరోన్తో సఙ్ఘమజ్ఝే ఆవి కరోతి నామ. అత్తనో ఉభతోపస్సే నిసిన్నానం ఆరోచేన్తో గణమజ్ఝే. ఏకస్సేవారోచేస్సామి సభాగస్సాతి అధిప్పాయేన ఆరోచేన్తో ఏకపుగ్గలే ఆరోచేతి నామ. పుబ్బే విభత్తపదస్స పున విభజనం అత్థవిసేసాభావదీపనత్థన్తి వేదితబ్బం.

౧౩౬-౭. ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవసికం…పే… దుక్కటస్సా’’తి వత్వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉపోసథే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి ఇదం అనుపోసథే ఏవ తం దుక్కటం, ఉపోసథే పన దేవసికమ్పి వట్టతీతి దీపేతి, తస్మా తే భిక్ఖూ చాతుద్దసియం ఉద్దిసిత్వాపి పన్నరసియం ఉద్దిసింసు, తేనాహ ‘‘సకిం పక్ఖస్సా’’తి. తత్థ పురిమేన సామగ్గీదివసో ఉపోసథదివసో ఏవాతి దీపేతి. ఉభయేన అట్ఠమిం పటిక్ఖిపిత్వా దేవసికం పటిక్ఖేపస్స అతిప్పసఙ్గం నివారేతి. కిం వుత్తం హోతి? భిన్నో చే సఙ్ఘో పాటిపదదివసే సమగ్గో హోతి, తస్మిం దివసే సామగ్గీఉపోసథం కరోన్తో ఉభయమ్పి దుక్కటం ఆపజ్జన్తో ఉభయేన ఏకీభూతేన నివారితో హోతీతి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞథా సామగ్గీఉపోసథో న దేవసికో. చే, అహోరత్తం కాతబ్బో. తస్మిఞ్చ పక్ఖే పకతిఉపోసథో న దేవసికో. చే, అహోరత్తం కాతబ్బో. తస్మిఞ్చ పక్ఖే పకతిఉపోసథో అనుద్దిట్ఠో. చే హోతి, సామగ్గీఉపోసథో కాతబ్బోతి ఆపజ్జతి. న అపవాదనయేన గహేతబ్బత్తాతి చే? న, అనిట్ఠప్పసఙ్గతో. కిం వుత్తం హోతి? సామగ్గీదివసే సామగ్గీఉపోసథం కత్వా పున తస్మిం పక్ఖే పకతిఉపోసథదివసే సమ్పత్తే పకతిఉపోసథో న కాతబ్బోతి. అపవాదోతి. అపవాదితబ్బట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ ఉస్సగ్గవిధానం నివారేతి.

కిత్తావతా ను ఖో సామగ్గీతి ఏత్థాయమధిప్పాయో – సామగ్గీ నామేసా సభాగానం సన్నిపాతో. సభాగా చ నామ యత్తకా సహధమ్మికా, తే సబ్బేపి హోన్తి, ఉదాహు ఆవాససభాగతాయ సభాగా నామ హోన్తీతి. తత్థ యది సహధమ్మికానం సామగ్గీ సామగ్గీ నామ, సబ్బేసం పుథువిభత్తానం సామగ్గీ ఇచ్ఛితబ్బా. అథావసథవసేన, ఏకావాససభాగానన్తి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞథా ఏకావాసే సామగ్గీతి ఆపజ్జతి. మా నో అగమాసీతి అగతో మా హోతి.

సీమానుజాననకథావణ్ణనా

౧౩౮. ఏకావాసగతానం వసేన సామగ్గిం పటిక్ఖిపిత్వా ఏకసీమగతానం వసేన అనుజానితుకామో భగవా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సీమం సమ్మన్నితు’’న్తి ఆహ. అథ ఆవాసపరిచ్ఛేదం వత్తుకామో భవేయ్య. ఏత్తావతా ఏకావాసో యావతా ఏకాసీమా. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సీమం సమ్మన్నితు’’న్తి వదేయ్య. తస్మా న ఇధ అనుఞ్ఞాతబద్ధసీమావసేన ఏకావాసపరిచ్ఛేదో హోతి, ఉపచారసీమావసేనేవ హోతీతి వేదితబ్బం. కథం జానితబ్బన్తి చే? పాళితోవ, యథాహ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఉపనన్దో సక్యపుత్తో ఏకో ద్వీసు ఆవాసేసు వస్సం వసి…పే… ఏకాధిప్పాయ’’న్తి (మహావ. ౩౬౪). అఞ్ఞథా వస్సచ్ఛేదోతి అనిట్ఠప్పసఙ్గోవ, కథం? ఏకావాసవసేనేవ చే సామగ్గీ, బహుఆవాసఅనావాసేసు న సమ్భవేయ్య. తతో సో తం ఆవాసం గచ్ఛన్తో బహిద్ధా ఉపోసథం కరోతి. ‘‘న, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే సభిక్ఖుకో అనావాసో గన్తబ్బో’’తిఆది (మహావ. ౧౮౧)-పాళివిరోధో సతిపి సఙ్ఘే అనావాసే ఉపోసథస్స అకత్తబ్బతో. అనావాసేపి చే సామగ్గీ లబ్భతి, ‘‘ఏత్తావతా సామగ్గీ, యావతా ఏకావాసో’’తి న వత్తబ్బం, తస్మా సబ్బథా పురిమనయో పచ్ఛిమేనేవ పటిక్ఖిత్తోతి కత్వా నానావాసవసేనపి సామగ్గీతి వేదితబ్బం. ‘‘తం కమ్మం కరోమాతి వత్వా న అకంసూ’తిఆదీసు వియ అనాగతమ్పి అపేక్ఖతి, తస్మా ‘కరోమా’తి వుత్తే న వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘సీమం అసోధేత్వాపి నిమిత్తం కిత్తేతుం వట్టతీ’’తి లిఖితం. హేట్ఠిమకోటియా అడ్ఢట్ఠమరతనుబ్బేధో హత్థిప్పమాణో. సచే ఏకో బద్ధో హోతి, న కాతబ్బోతి ఏత్థ ‘‘చతూసు దిసాసు చతున్నం పబ్బతకూటానం హేట్ఠా పిట్ఠిపాసాణసదిసే పాసాణే ఠితత్తా ఏకాబద్ధభావే సతిపి పథవితో ఉద్ధం తేసం సమ్బన్ధే అసతి హేట్ఠా పథవిగతసమ్బన్ధమత్తే అబ్బోహారికం కత్వా కిత్తేతుం వట్టతి. తేనేవ ‘పిట్ఠిపాసాణో అతిమహన్తోపి పాసాణసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీ’తి వుత్తం. పథవితో హేట్ఠా తస్స మహన్తభావే గయ్హమానే పబ్బతమేవ హోతీ’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘చినిత్వా కతపంసుపుఞ్జే తిణగుమ్బరుక్ఖా చే జాయన్తి, పబ్బతో హోతీతి ధమ్మసిరిత్థేరో. నేవాతి ఉపతిస్సత్థేరో’’తి వుత్తం.

పాసాణోతి ‘‘సుధామయపాసాణోపి వట్టతీ’’తి వదన్తి. వీమంసితబ్బం ఇట్ఠకాయ పటిక్ఖిత్తత్తా. ద్వత్తింసపలగుళపిణ్డప్పమాణో తులతాయ, న తులగణనాయ. సోపీతి ఖాణుకో వియ ఉట్ఠితపాసాణో.

చతుపఞ్చరుక్ఖనిమిత్తమత్తమ్పీతి ఏకచ్చేసు నిమిత్తసద్దో నత్థి. ఏత్థ తయో చే సారరుక్ఖా హోన్తి, ద్వే అసారరుక్ఖా, సారరుక్ఖానం బహుత్తం ఇచ్ఛితబ్బం. ‘‘సుసానమ్పి ఇధ ‘వనమేవా’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి సయంజాతత్తా’’తి వుత్తం. కేచి పన ‘‘చతూసు ద్వే అన్తోసారా చే, వట్టతి. అన్తోసారా అధికా, సమా వా, వట్టతి. తస్మా బహూసుపి ద్వే చే అన్తోసారా అత్థి, వట్టతీ’’తి వదన్తి.

పరభాగేతి ఏత్థ ‘‘ఏతేహి బద్ధట్ఠానతో గతత్తా వట్టతి. తథా దీఘమగ్గేపి గహితట్ఠానతో గతట్ఠానస్స అఞ్ఞత్తా’’తి వదన్తి.

అన్వద్ధమాసన్తి ఏత్థ ‘‘అనుబద్ధో అద్ధమాసో, అద్ధమాసస్స వా అనూ’’తి లిఖితం. ‘‘అన్తరవాసకో తేమియతీ’’తి వుత్తత్తా తత్తకప్పమాణఉదకేయేవ కాతుం వట్టతీతి కేచి. తేమియతీతి ఇమినా హేట్ఠిమకోటియా నదిలక్ఖణం వుత్తం. ఏవరూపాయ నదియా యస్మిం ఠానే చత్తారో మాసే అప్పం వా బహుం వా ఉదకం అజ్ఝోత్థరిత్వా పవత్తతి, తస్మిం ఠానే అప్పోదకేపి ఠత్వా కాతుం వట్టతీతి ఏకే. ‘‘పవత్తనట్ఠానే నదినిమిత్త’న్తి వుత్తత్తా సేతుతో పరతో తత్తకం ఉదకం యది పవత్తతి, నదీ ఏవా’’తి వదన్తి.

జాతస్సరాదీసు ఠితోదకం జాతస్సరాదిపదేసేన అనన్తరికమ్పి నిమిత్తం కాతుం వట్టతి నదిపారసీమాయ నిమిత్తం వియ. సచే సో పదేసో కాలన్తరేన గామఖేత్తభావం పాపుణాతి, తత్థ అఞ్ఞం సీమం సమ్మన్నితుం వట్టతి. ఉక్ఖేపిమన్తి ఉద్ధరిత్వా గహేతబ్బకం.

అబద్ధసీమవిహారానం సీమాయ ఉపచారం ఠపేత్వాతి ‘‘ఆయతిం సమ్మన్నితబ్బాయ ఓకాసం ఠపేత్వా’’తి లిఖితం. అన్తోనిమిత్తగతేహి పనాతి ‘‘ఏకస్స ఉపడ్ఢం అన్తోకత్తుకామతాయ సతి సబ్బేసం ఆగమనే పయోజనం నత్థీతి కత్వా ‘అన్తోనిమిత్తగతేహీ’తి వుత్తం, తఞ్చ సామీచివసేనా’’తి వదన్తి. అనాగమనమ్పి వట్టతీతి ‘‘సీమాయ అబద్ధత్తా వగ్గం నామ న హోతీ’’తి లిఖితం. ‘‘అఞ్ఞస్మిం గామఖేత్తే ఠత్వా నిమిత్తకిత్తనకాలే, సమానసంవాసకసీమాయ సమ్మన్ననకాలే చ ఆగమనపయోజనం నత్థీ’’తి వుత్తం. భేరిసఞ్ఞం వాతి ‘‘సమ్మన్ననపరియోసానం కరోమాతి వత్వా’’తి లిఖితం, తేన తాదిసే కాలే తం కప్పతీతి సిద్ధం హోతి. కిం ఇమినా? సుఖకరణత్థన్తి మహాజనసన్నిపాతనపరిస్సమం అకత్వా అప్పతరేహి సుఖకరణత్థం. యది మహాసీమాబన్ధనకాలే అన్తరాయో హోతి, తత్తకేనపి సుఖవిహారోతి దస్సనత్థం ‘‘పఠమ’’న్తి వుత్తన్తి ఏకే. తతో ఓరం న వట్టతీతి కథం పఞ్ఞాయతీతి? వీసతివగ్గకరణీయపరమత్తా సఙ్ఘకమ్మస్స. కమ్మారహేన సద్ధిం ఏకవీసతి భిక్ఖూ చే గణ్హాతి, వట్టతి. తత్తకప్పమాణం సుఖనిసజ్జవసేన వేదితబ్బం. తమేవ నిమిత్తం అఞ్ఞేపి కిత్తేత్వా సచే బన్ధన్తి, వట్టతీతి ఏకే.

‘‘ఏవం బద్ధాసు పన…పే… సీమన్తరికా హి గామఖేత్తం భజతీ’’తి న ఆవాసవసేన సామగ్గీపరిచ్ఛేదో, కిన్తు సీమావసేనేవాతి దస్సనత్థం వుత్తం. ‘‘నిమిత్తుపగపాసాణే ఠపేత్వా’’తి సఞ్చారిమనిమిత్తస్స తప్పరతో వుత్తం. ఇతో పట్ఠాయ గణ్ఠిపదక్కమో హోతి – న సక్ఖిస్సన్తీతి తే అవిప్పవాసం అసల్లక్ఖేత్వా ‘‘సమానసంవాసకమేవ సమూహనిస్సామా’’తి వాయామన్తా సమూహనితుం న సక్ఖిస్సన్తి. ‘‘ఏకరతనప్పమాణా’’తి సువిఞ్ఞేయ్యన్తరా హోతీతి కత్వా వుత్తం. ఏకఙ్గులమత్తమ్పి వట్టతేవ. ఖణ్డసీమతో పట్ఠాయ బన్ధనం ఆచిణ్ణం. ఆచిణ్ణకరణేన విగతసమ్మోహో హోతీతి. కుటిగేహేతి కుటిఘరే భూమిఘరే. ఉదుక్ఖలంవాతి భూమిఉదుక్ఖలం వియ ఖుద్దకావాటం. ‘‘పముఖే’’తి భూమికుటిం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏకే. హేట్ఠా న ఓతరతీతి భిత్తితో ఓరం నిమిత్తాని ఠపేత్వా కిత్తితత్తా హేట్ఠా ఆకాసే న ఓతరతి, ఉపరి కతే పాసాదేతి అత్థో. భిత్తిలగ్గేతి భిత్తినిస్సితకే. ఇమే కిర భిత్తిలగ్గాపి ‘‘ఏకాబద్ధా’’తి న వుచ్చన్తి. సబ్బో పాసాదో సీమట్ఠో హోతీతి ఏకాబద్ధో వా హోతు, మా వా. తాలమూలకపబ్బతో నామ అనుపుబ్బేన తనుకో. ఆకాసపబ్భారన్తి అపరిక్ఖేపపబ్భారం. సుసిరపాసాణో నామ లేణం హోతి. అన్తోలేణన్తి పబ్బతస్స అన్తోలేణం. ద్వారం పన సన్ధాయ పరతో ‘‘ఓరతో’’తి వుత్తం, సబ్బథాపి సీమతో బహిలేణేన ఓతరతీతి అధిప్పాయో.

మహాసీమం సోధేత్వాతి సీమట్ఠం దూరగతమ్పి సీమగతం సీమసమ్బన్ధంవ, తస్మా తం అనామసిత్వా ఠాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. యది ఏవం ‘‘తన్నిస్సితకం అపనేత్వా కమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి వత్తబ్బం. మహాఅట్ఠకథాయమ్పి ‘‘సీమం సోధేత్వా కాతబ్బ’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం. మహాథేరాపి ‘‘సోధేతబ్బ’’మిచ్చేవ వదన్తీతి ఏకే. ‘‘మహాసీమం సోధేత్వా వా కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి చ పాఠో అత్థి. ‘‘వుత్తనయేనేవా’’తి చ పరతో వక్ఖతి, తస్మా సాధారణపాఠోవ సున్దరోతి ఏకే. పురిమనయేపీతి ఖణ్డసీమాయ ఉట్ఠహిత్వా మహాసీమాయ ఓనతేపీతి అత్థో. ఉక్ఖిపాపేత్వా కాతుం న వట్టతి. కస్మా? అన్తో ఠితత్తా. రుక్ఖస్స హేట్ఠా పథవిగతం మూలం ఖణ్డసీమావ హోతి, అబ్బోహారికం వాతి అపరే. ‘‘మజ్ఝే పన ఛిన్నే మహాసీమాయ ఠితమూలం మహాసీమమేవ భజతి, ఖణ్డసీమాయ ఠితం ఖణ్డసీమమేవ భజతి తదాయత్తపథవిరసాదీహి అనుగ్గహితత్తా’’తి వుత్తం. ‘‘సీమాయ పచ్ఛా ఉట్ఠితరుక్ఖే నిసీదిత్వా కమ్మం కాతుం వట్టతి పచ్ఛాసీమాయం కతగేహే వియా’’తి వత్వా ‘‘బన్ధనకాలే ఠితరుక్ఖే నిసీదిత్వా కాతుం న వట్టతి ఉపరిసీమాయ అగమనతో’’తి కారణం వదన్తి. ఏవం సతి బన్ధనకాలే పున ఆరోహణం నామ నత్థి, బన్ధితకాలే ఏవ ఆరుహతీతి ఆపజ్జతి. పచ్ఛా ఉట్ఠితరుక్ఖో పన తప్పటిబద్ధత్తా సీమసఙ్ఖ్యమేవ గతో, ఏవం పుబ్బే ఉట్ఠితరుక్ఖోపీతి గహేతబ్బం. ‘‘యం కిఞ్చిపీ’’తి వచనతో తిణాదిపి సఙ్గహితం. మహాథేరాపి తిణం సోధేత్వావ కరోన్తీతి.

౧౪౦. యస్మా మజ్ఝతో కోణం హోతి, తస్మా ‘‘కోణతో కోణ’’న్తి వుత్తం. ‘‘ఆపత్తిఞ్చ ఆపజ్జతి అచిత్తకత్తా’’తి వదన్తి. పారయతీతి అజ్ఝోత్థరతి. కా సా? సీమా. ‘‘యా సబ్బన్తిమేన…పే… వహతీ’’తి తతో హేట్ఠిమా నావాసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీతి కత్వా వుత్తన్తి ఏకే, తం న యుత్తం దుతియపారాజికే నావట్ఠభణ్డాధికారే తస్సాపి అధిప్పేతత్తా. మజ్ఝిమపురిసస్స భారప్పమాణేన వుత్తన్తి ఏకే. భిక్ఖునీనమ్పి నదీపారసీమాసమ్భవతో తాసం ‘‘ఏకా వా నదీపారం గచ్ఛేయ్యా’’తి వుత్తదోసపరిహరణత్థన్తి ఆచరియస్స తక్కో. ఉభయత్థాపి ధువ-సద్దో గహితో. తేన ఉపోసథన్తరాయ పరిహరణత్థం ఉపోసథదివసో నియమతోవ వుత్తో. ఏత్థ చ నావా నామ పమాణయుత్తా సబ్బసాధారణా థమ్భనావా అధిప్పేతా, న కుల్లనావాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా కతోతి అత్థో. సచే ఏకం గామఖేత్తం, సబ్బనిమిత్తానం అన్తో ఠితే భిక్ఖూ హత్థపాసగతే కత్వా సమ్మన్నితబ్బా. నానాగామఖేత్తం చే, అనాగమనమ్పి వట్టతి. ఉభయతీరే నిమిత్తకిత్తనమత్తేన దీపకో సఙ్గహితో న హోతి, తస్మా దీపకే నిమిత్తాని కిత్తేతబ్బానేవ. ‘‘నదియా హేట్ఠా నిసిన్నభిక్ఖు కమ్మం కోపేతి. ఉపరియేవ హి నదీ హోతీ’’తి వదన్తి.

సీమానుజాననకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపోసథాగారాదికథావణ్ణనా

౧౪౧. ‘‘యం సఙ్ఘో ఆకఙ్ఖతి విహారం వా…పే… గుహం వా’’తి వచనతో న కేవలం పథవియంయేవ, విహారాదీనం ఉపరిపి సీమా అనుఞ్ఞాతా హోతి ఉపోసథకమ్మపధానత్తాతి సిద్ధం. తప్పధానా సీమాతి కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? తదధికారానుఞ్ఞాతత్తా, సమ్ముతియం ‘‘సమానసంవాసా’’తి ఏత్తావతా సిద్ధే విసుం ‘‘ఏకూపోసథా’’తి వచనతో చ. ‘‘ఉపోసథం ఠపేత్వా సేసకమ్మాని సమానసంవాసా నామా’’తి లిఖితం. ‘‘ఏకం సమూహనిత్వా’’తి పాళిపాఠో.

౧౪౨. కతోవస్సాతి ఏకసీమాయ సమగ్గే సన్ధాయ వుత్తం. అఞ్ఞథా నానాసీమాయం ఠితానం సవనం పమాణం, ఏకసీమాయపి హత్థపాసం ముఞ్చిత్వా ఠితానం వా సవనమేవ పమాణన్తి అనిట్ఠం ఆపజ్జతి. తత్థ సమ్మతాయ వా అసమ్మతాయ వాతి ఉపోసథాగారసమ్ముతియా, న సీమాసమ్ముతియా. కథం పఞ్ఞాయతీతి? అధికారతో, పరతో ఛన్దదానపఞ్ఞత్తితో, పారిసుద్ధిదానపఞ్ఞత్తితో చ. తత్థ పురిమం కారణం పురిమం అనిట్ఠం నివారేతి, పచ్ఛిమం పచ్ఛిమన్తి వేదితబ్బం. ఉపోసథముఖన్తి ఉపోసథట్ఠానం. ‘‘ఉపోసథముఖస్సాతి ఉపోసథాగారట్ఠానస్సా’’తి లిఖితం. యాని కానిచి నిమిత్తాని కిత్తేతుం వట్టేతీతి ఇదం కథం పఞ్ఞాయతీతి? ‘‘పఠమం నిమిత్తా కిత్తేతబ్బా నిమిత్తే కిత్తేత్వా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తత్తా. పఠమం వుత్తత్తా న వుచ్చన్తీతి చే? తం పన అకారణం, న హి బుద్ధానం దేసనాయ ఆలసియం అత్థి. సీమాసమూహననకాలే ఉపోసథాగారం సమూహనిత్వావ సీమాసమూహననం ఇజ్ఝతీతి ఏకే. తం అయుత్తం అబద్ధాయ సీమాయ ఉపోసథాగారసమ్ముతిసిద్ధితోతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ఉపోసథముఖన్తి ఉపోసథాగారస్స ముఖన్తి ఆచరియా. ఉపోసథముఖస్స నిమిత్తకిత్తనా సీమాయ వుత్తనయేన కాతబ్బా. ఏకేనాపి కిత్తేతుం వట్టతీతి ఏకే. ‘‘పాసాదో వా హోతు, మణ్డపాదీసు వా అఞ్ఞతరో. కమ్మవాచాయ పన ‘ఉపోసథముఖ’మిచ్చేవ వత్తబ్బ’’న్తి వదన్తి. ‘‘పోరాణకో ఆవాసో నామ మూలావాసో’’తి లిఖితం. వదతి ఘటమత్తా ఇతి హి లక్ఖణం.

అవిప్పవాససీమానుజాననకథావణ్ణనా

౧౪౩-౪. ‘‘మనమ్హి వూళ్హో’’తి వా పాఠో. తత్థ మనమ్హి వూళ్హోతి మనం వూళ్హో అమ్హీతి అత్థో. ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చాతి అన్తరఘరసఙ్ఖాతం గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ ఠపేత్వా. కేచి ‘‘పరిక్ఖిత్తం గామం సన్ధాయ ‘గామ’న్తి వుత్తం, అపరిక్ఖిత్తం సన్ధాయ ‘గామూపచార’’న్తి వదన్తి, తం పన అట్ఠకథాయ విరుజ్ఝతి. తస్మా నివేసనరచ్ఛాదయో సన్ధాయ గామం, పరిక్ఖేపారహట్ఠానాని సన్ధాయ ‘‘గామూపచార’’న్తి చ వుత్తం. ఏత్థ పన అనేకధా పఠన్తి. కిం తేన, పాళిఞ్చ అట్ఠకథఞ్చ సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖిత్వా యథా సమేన్తి, తథా గహేతబ్బం. భిక్ఖూనం పురిమకమ్మవాచా న వట్టతీతి గామగామూపచారే అన్తోకత్వా సమానసంవాసకసీమాయ సమ్మతాయ ఉపరి అవిప్పవాససీమాసమ్ముతియం యుజ్జతి. యత్థ పన కేవలం అరఞ్ఞంయేవ సమ్మతం, తత్థ కథం న వట్టతీతి. తత్థ ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చా’’తి వచనం న సాత్థకన్తి చే? వుచ్చతే – ఏవమేతం, కిన్తు అనుస్సావనహానిప్పసఙ్గతో తం వచనం వత్తబ్బమేవాతి ఇమినావ అధిప్పాయేన ‘‘పురిమకమ్మవాచా న వట్టతీ’’తి వుత్తం సియా. ఏకస్మిం వా అత్థే కమ్మవాచాద్వయఆభావతోతి వుత్తం. ‘‘న హి తే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స కమ్మే గణపూరకా హోన్తీ’’తి వుత్తత్తా ఉభిన్నం నానాసంవాసకసఙ్ఘానమ్పి అయమేవ విధి ఆపజ్జేయ్యాతి చే? నాపజ్జతి పటిగ్గహసన్నిధీనం అనుఞ్ఞాతత్తా, ఓమసనాదిపచ్చయా అవిసేసతో, కమ్మపటిప్పస్సద్ధిమత్తాపేక్ఖతాయ చ. తస్సాతి భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స. న కమ్మవాచం వగ్గం కరోన్తీతి కమ్మం న కోపేన్తీతి అత్థో. ఏత్థాతి ఠపేత్వా గామన్తి ఏత్థ. ‘‘యది భిక్ఖూనం అవిప్పవాససీమా గామఞ్చ గామూపచారఞ్చ న ఓతరతి, అథ కస్మా గామే సీమాబన్ధనకాలే అవిప్పవాసం సమ్మన్నన్తీతి చే? ఆచిణ్ణకప్పేన, న తతో అఞ్ఞం కఞ్చి అత్థం అపేక్ఖిత్వా’’తి లిఖితం. ‘‘అత్థతో హి సా బహిద్ధాపి అబద్ధా ఏవ హోతీ’’తి వుత్తం. అన్తరగామే బద్ధా సమానసంవాససీమా యస్మా గామసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, తస్మాతి ఏకే. సోపి సీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి అవిప్పవాససీమాసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి అత్థో. ఇదం పనేత్థ విచారేతబ్బం – గామం అన్తోకత్వా బద్ధాయ సీమాయ పున అవిప్పవాససమ్ముతియం అరఞ్ఞపదేసే ఠత్వా అవిప్పవాసకమ్మవాచా కాతబ్బా, ఉదాహు గామే ఠత్వాతి? గామే ఠత్వా కతాయపి కప్పియభూమియా ఫరతీతి. బహిసీమే ఠితసమ్మతదోసానులోమత్తా అకప్పియభూమియం ఠత్వా న కాతబ్బాతి నో తక్కో, ఏస నయో సమూహననేపీతి ఆచరియో. ఖణ్డసీమాయం ఠత్వా అవిప్పవాససీమాతిఆదీసు మహాసీమా కిర ‘‘అవిప్పవాససీమా’’తి వుత్తా.

౧౪౬. ‘‘యస్సాయస్మతో ఖమతి ఏతిస్సా సీమాయ సమానసంవాసాయ ఏకూపోసథాయ సముగ్ఘాతో, సో తుణ్హస్సా’’తి అన్ధకపోత్థకే, సీహళపోత్థకేసు చ కేసుచి పాఠో అత్థి. కేసుచి ‘‘సముగ్ఘాతో ఏతిస్సా సీమాయా’’తి పఠమం లిఖన్తి, కేసుచి ‘‘ఏతిస్సా సీమాయ సముగ్ఘాతో’’తి చ.

గామసీమాదికథావణ్ణనా

౧౪౭. సా చాతి సా పరిచ్ఛిన్దిత్వా దిన్నగామసీమా చ ఇతరా చ. సా కతమాతి చే? ‘‘పకతిగామా’’తిఆదిమాహ. బద్ధసీమాసదిసాయేవ హోన్తీతి సా చ హోతి ఇతరా చ హోతీతి అధిప్పాయో, తస్మాయేవ ‘‘తిచీవరవిప్పవాసపరిహారం లభతీ’’తి ఏకవచనం కతం, తం న యుత్తం ఉభిన్నమ్పి గామత్తాతి ఏకే. ‘‘హోన్తి, న లభన్తీ’’తి చ బహువచనమ్పి కరోన్తీతి. ‘‘సా చ ఇతరా చా’’తి వుత్తా ‘‘మజ్ఝే భిన్దిత్వా దిన్నగామసీమా పకతిగామాదయో అభిన్నా’’తి చ వదన్తి. ‘‘భిక్ఖువసతీ’’తి పాఠో, ‘‘వసన్తీ’’తి చ లిఖితం. ‘‘అథస్స ఠితోకాసతో’’తి వుత్తత్తా ఏకవచనమేవ యుత్తం. సబ్బా, భిక్ఖవే, నదీ అసీమాతి కతరం సీమం పటిక్ఖిపతి? బద్ధసీమం, ఏకాదసవిపత్తిసీమఞ్ఞతరప్పసఙ్గతోతి ఆచరియా. సచే పఠమం సీమాయ బద్ధాయ పచ్ఛా నదిఆదయో హోన్తి, పటిక్ఖేపోతి పసఙ్గో ఆపజ్జతి, తస్మా అబద్ధసీమమేవ పటిక్ఖిపతి. యథా సబ్బో గామో గామసీమా, తథా సబ్బా నదీ అసీమా. కిన్తు తస్స తస్స భిక్ఖునో ఉదకుక్ఖేపసీమాతి సీమానానత్తం దస్సేతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. యం మజ్ఝిమస్స పురిసస్స సమన్తా ఉదకుక్ఖేపాతి పన ఏకిస్సా నదియా చతువగ్గాదీనం సఙ్ఘానం విసుం చతువగ్గకరణీయాదికమ్మకరణకాలే సీమాపరిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తం. తిచీవరేన విప్పవాసావిప్పవాసపరిచ్ఛేదదస్సనత్థమ్పి సత్తబ్భన్తరసీమాయ పరిచ్ఛేదదస్సనం వియాతి ఆచరియా, తస్మా ఉదకుక్ఖేపపరిచ్ఛేదాభావేపి అన్తోనదియం కమ్మం కాతుం వట్టతీతి సిద్ధం.

అయం పన విసేసో – తత్థ నావాగతో చే, నావాయం వుత్తనయేన. సత్థగతో చే, సత్థే వుత్తనయేన. సో చే అతిరేకచాతుమాసనివిట్ఠో, గామే వుత్తనయేన తిచీవరావిప్పవాసో వేదితబ్బో. తత్థాపి అయం విసేసో – సచే సత్థో ఉదకుక్ఖేపస్స అన్తో హోతి, ఉదకుక్ఖేపసీమాపమాణన్తి ఏకే. సత్థోవ పమాణన్తి ఆచరియా. సచే పనేత్థ బహూ భిక్ఖూతిఆదిమ్హి కేచి అధిట్ఠానుపోసథం, కేచి గణుపోసథం, కేచి సఙ్ఘుపోసథన్తి వత్తుకామతాయ ‘‘బహూ సఙ్ఘా’’తి అవత్వా ‘‘భిక్ఖూ’’తి వుత్తం. ఊనకం పన న వట్టతీతి ఏత్థ సీమాసమ్భేదసమ్భవతోతి ఉపతిస్సత్థేరో. ఠపేన్తే హి ఊనకం న ఠపేతబ్బం. ‘‘అఠపేతుమ్పి వట్టతి ఏవా’’తి వుత్తం. గచ్ఛన్తియా పనాతి ఏత్థ ‘‘ఉదకుక్ఖేపమనతిక్కమిత్వా పరివత్తమానాయ కాతుం వట్టతీ’’తి లిఖితం. అఞ్ఞిస్సా సీమాయ ఞత్తీతిఆది కిం సీమతో కమ్మవిపత్తిభయా వుత్తం, ఉదాహు పరిసతోతి? ఏకకమ్మస్స నానాసీమాయ అసమ్భవతో సీమతోతి. ఏకకమ్మస్స నానాసీమట్ఠసఙ్ఘేన అసమ్భవతో పరిసతోతిపి ఏకే. ‘‘సవనం హాపేతీ’’తి వుత్తదోసప్పసఙ్గతోతి నో తక్కో. ఏకిస్సా హి సీమాయ ఏకం కమ్మం అనిట్ఠపేన్తో హాపేతీతి ఆచరియో.

బహినదితీరే జాతరుక్ఖస్స అన్తోనదియం పవిట్ఠసాఖాయ వాతి ఏత్థ చ నదితీరే ఖాణుకం కోట్టేత్వాతి ఏత్థ చ సచే పన సేతు వా సేతుపాదా వా బహితీరే పతిట్ఠితాతి ఏత్థ చ సీమాసోధనం నామ గామసీమట్ఠే హత్థపాసానయనం. ఖణ్డసీమాయ ఉట్ఠితరుక్ఖతో వియోజేత్వా కాతుం వట్టతి. కస్మా? తీరట్ఠే రుక్ఖే బద్ధనావాయ గామో ఆధారోతి. ‘‘ఉభతోభాగేన గామసీమం ఫుసిత్వా ఠితసేతు ఖణ్డసీమామహాసీమాయో ఫుసిత్వా ఠితరుక్ఖేన ఉపమేతబ్బో’’తి చ లిఖితం. తత్థ పురిమనయే తావ ఇదం విచారేతబ్బం – తాదిసే ఠానే కతకమ్మం కిం నదియం కతసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ఉదాహు గామసీమాయం, అథ ఉభయత్థాతి? కిఞ్చేత్థ తం చే నదియం కతసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ఉదకుక్ఖేపసీమావ సోధేతబ్బా, న ఇతరా. అథ గామసీమాయం కతసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ఉదకుక్ఖేపసీమా న సోధేతబ్బా. యది ఉభయత్థ కతసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ద్వీసు సీమాసు ఏకకమ్మం కాతుం వట్టతీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గో ఆపజ్జతి. తతో ‘‘అఞ్ఞిస్సా సీమాయ ఞత్తి, అఞ్ఞిస్సా అనుస్సావనా హోతీ’’తి ఇదఞ్చ ‘‘ఖణ్డసీమామహాసీమట్ఠానం కాయసామగ్గియా కమ్మం కాతుం వట్టతీ’’తి ఇదఞ్చానిట్ఠం ఆపజ్జతీతి? ఏత్థ వుచ్చతే – యథావుత్తం కమ్మం ఉభయత్థ కతసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, న చ యథావుత్తం అనిట్ఠం ఆపజ్జతి. కస్మా? ‘‘ఞత్తిఅనుస్సావనానం ఏకేకసీమాయం పవత్తత్తా, కారకభిక్ఖూనం వా ఏకేకసీమాయం ఠితత్తా’’తి వదన్తి. ఉభయత్థాపి ఠాతుం సక్కుణేయ్యతాయ పన తం అకారణం. ఏకీభావం ఉపగతసీమట్ఠానే కతత్తాతి ఇదం అచలకారణం. ఏకీభావం ఉపగతాసు హి ద్వీసు నదీగామసీమాసు కమ్మం కాతుం వట్టతీతి చ. సత్తబ్భన్తరసీమాయం చే నదీ హోతి, సముద్దో వా, జాతస్సరో వా. తేసు ఠితభిక్ఖు సత్తబ్భన్తరసీమాయం ఠితసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. తత్థ చే నదిఆదిలక్ఖణం అప్పత్తో దీపకో, పాసాణో, రుక్ఖో వా హోతి, సత్తబ్భన్తరసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. మనుస్సేహి వళఞ్జనట్ఠానం చే తం హోతి, గామఖేత్తసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. కతరగామఖేత్తం? యతో మనుస్సా సఞ్చరన్తి, సబ్బే చే సఞ్చరన్తి, విసుం గామఖేత్తసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి చ ఆచరియా.

పచ్ఛిమనయే సచే సేతు నదీలక్ఖణట్ఠానం అఫుసిత్వా ఠితో, గామసీమాసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తత్థ ఏకో చే గామో, తం సోధేత్వా, ద్వీసు తీరేసు సచే ద్వే, ద్వేపి గామే సోధేత్వా కమ్మం కాతబ్బం. ఏవఞ్హి కతం ఉభయత్ర కతం హోతి. ఇమినా నయేన ద్వీసు నదీసు, జాతస్సరేసు చ ఏకకమ్మపసిద్ధి వేదితబ్బా. అయం పన నయో ఖణ్డసీమామహాసీమానమ్పి లబ్భతేవ. సచే సేతు నదీలక్ఖణట్ఠానం ఫుసిత్వా ఠితో, ఉదకుక్ఖేపసీమాపి సోధేతబ్బా.

సీమానమేవ చేకత్తం, వేహాసట్ఠం వినా గతో;

విదిత్వా ఏకకమ్మస్స, సీమతో ఇదమాదిసే.

ఏకసీమం ద్విసీమం వా, తిసీమం చతుసీమకం;

ఏకకమ్మం సియా తస్స, కోపో పరిసతో సియాతి.

అయం పనేత్థ విసేసో – నదియం కరోన్తానం ఉదకుక్ఖేపతో బహి రుక్ఖాదిసమ్బన్ధో అప్పమాణం. గామే కరోన్తానం నదియం సమ్బన్ధరుక్ఖస్స ఉదకుక్ఖేపతో బహి ఠితభిక్ఖు అప్పమాణం, తతో ఓరం పమాణం. బద్ధసీమాయ సమ్బన్ధరుక్ఖస్స బద్ధసీమాయ ఠితభిక్ఖు పమాణన్తి వేదితబ్బం, తేనేవ వుత్తం ‘‘సీమం సోధేత్వా కమ్మం కాతబ్బ’’న్తి. ‘‘సచే పన సేతు వా సేతుపాదా వా బహితీరే పతిట్ఠితా కమ్మం కాతుం న వట్టతీ’’తి వచనమ్పి పారోహాదీసు వియ సకలసీమాసోధనమేవ కాతబ్బన్తి సాధేతి, వీమంసితబ్బం. అతివుట్ఠికాలే పనాతి ఏత్థ అతివుట్ఠి నామ యథా చాతుమాసికాయాతి వేదితబ్బా, తస్మా చతుమాసం అతివుట్ఠియేవ సచే హోతి, సబ్బోపి ఓఘేన ఓత్థటోకాసో నదీ ఏవ. అథ ఏకిస్సాపి అతివుట్ఠియా ఓఘో చతుమాసం తిట్ఠతి, సన్దతి వా, బహితీరే పతిట్ఠితఓఘేన ఓత్థటోకాసో సబ్బోపి నదీ ఏవ. నదిం ఓత్థరిత్వా సన్దనట్ఠానతో పట్ఠాయాతి తమేవ వా నదిం అఞ్ఞం వా అపుబ్బం వా పదేసం అత్తనో పవత్తవసేన నదిలక్ఖణప్పత్తం ఓత్థరిత్వా సన్దనట్ఠానతో పట్ఠాయ వట్టతి. గామనిగమసీమం ఓత్థరిత్వాతి చతుమాసప్పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘అగమనపథేతి తదహు గతపచ్చాగతం కాతుం అసక్కుణేయ్యకే’’తి లిఖితం. యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం, తం న గహేతబ్బం. కస్మా? నదియమ్పి తందోసప్పసఙ్గతో. తిపుసకాదీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన కమలుప్పలాదీనిపి సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. సబ్బోపి అజాతస్సరో హోతి, గామసీమాసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతీతి యేహి కతం, తేసం గామసీమాసఙ్ఖ్యం వా, సమన్తతో తీరట్ఠగామేహి చే కతం, సబ్బగామసఙ్ఖ్యం వా, అఞ్ఞేహి గామఖేత్తేహి అసమ్బన్ధట్ఠానం చే, విసుంగామసీమాసఙ్ఖ్యం వా గచ్ఛతీతి అత్థో.

౧౪౮. సంసట్ఠవిటపాతి ఇమినా ఆసన్నత్తం దీపేతి, తేన పదేససమ్భిన్దనా ఇధ సమ్భేదోతి దీపేతి. సో పన వడ్ఢన్తో సీమాసఙ్కరం కరోతీతి బద్ధసీమట్ఠానప్పవేసనవసేన ‘‘ఏకదేసబద్ధసీమా’’తి వత్తబ్బతో సఙ్కరదోసో హోతి. న, భిక్ఖవే, సీమాయ సీమా సమ్భిన్దితబ్బాతి ఏత్థ ‘‘పఠమం బద్ధసీమాయ పచ్ఛా అత్తనా బన్ధితబ్బసీమా న సమ్భిన్దితబ్బా’’తి ఏకే అధిప్పాయం సంవణ్ణయన్తి. పఠమం సమ్మతసీమాయం సమ్భేదాభావతో స్వాధిప్పాయో అజ్ఝోత్థరణేన యుజ్జతి, తస్మా పచ్ఛా బన్ధితబ్బసీమాయ పఠమం బద్ధసీమా న సమ్భిన్దితబ్బా. సకలం వా ఏకదేసతో వా నిమిత్తానం అన్తోకరణేన పఠమం బద్ధసీమాయ సీమన్తరికే అకిత్తేత్వా సమ్మన్ననతో హి సమ్భిన్దతి నామ, పరేసం బద్ధసీమం సకలం వా ఏకదేసతో వా నిమిత్తానం అన్తోకరణేన అజ్ఝోత్థరతి నామ, తేనేవాహ ‘‘సీమం సమ్మన్నన్తేన సీమన్తరికం ఠపేత్వా’’తిఆది. తస్సత్థో – పఠమం బద్ధసీమాయ సీమన్తరికం పచ్ఛా బన్ధితబ్బసీమాయ నిమిత్తభూతం ఠపేత్వా పచ్ఛా సీమం సమ్మన్నితున్తి. ఇమా ద్వేపి విపత్తియో భిక్ఖుభిక్ఖునీసీమానం అఞ్ఞమఞ్ఞం న సమ్భవన్తి. సో పన వడ్ఢన్తో సీమాసఙ్కరం కరోతీతి ఏత్థ కేవలం సీమాసఙ్కరమేవ కరోతి. తస్మిం కతకమ్మాని న కుప్పన్తీతి కేచి, తం నయుత్తం సాఖాపారోహఛేదనసీమాసోధనానం వుత్తత్తా. ఇదం సబ్బం సుట్ఠు విచారేత్వా గరుకులే పయిరుపాసిత్వా గహేతబ్బయుత్తకం గహేతబ్బం, ఇతరం ఛడ్డేతబ్బం.

ఉపోసథభేదాదికథావణ్ణనా

౧౪౯. ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, ఉపోసథా’’తి తదా సామగ్గీఉపోసథస్స అననుఞ్ఞాతత్తా వుత్తం. సామగ్గీఉపోసథస్స పుబ్బకిచ్చే ‘‘అజ్జుపోసథో సామగ్గీ’’తి వత్తబ్బం, న చ కమ్మవాచాయ భగవతా పయోగో దస్సితో, పాళినయతో అట్ఠకథాచరియేహి ఉద్దిసితబ్బక్కమో దస్సితో. తథా పఞ్చన్నం పాతిమోక్ఖుద్దేసానం ఉద్దేసక్కమో సిద్ధోతి వేదితబ్బం. తయో వా ద్వే వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, అధమ్మేన సమగ్గం నామ హోతీతి ఏత్థ కామం సఙ్ఘస్స సామగ్గీ నామ హోతి వగ్గకథాయ యథాకమ్మం సామగ్గీవవత్థానతో. తథాపి వగ్గపటిపక్ఖభావేన సమగ్గం, సమగ్గపటిపక్ఖభావేన చ వగ్గం నామ కతం. ఆవేణికతో వా గణకమ్మాదిసమ్భవతో, తస్స చ సమగ్గవగ్గభావసమ్భవతో వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ధమ్మేన వగ్గన్తి ఏత్థ పారిసుద్ధికరణం ధమ్మికం, సఙ్ఘస్సేవ ఛన్దాగమనం, న గణస్సాతి కత్వా వగ్గం నామ హోతి. ‘‘ఏకవారం కతం సుకతం, ఆపత్తిం పన ఆపజ్జతి, పున కాతుం న లభన్తీ’’తి వదన్తి. ‘‘పఞ్చసు ఏకస్స ఛన్దం ఆహరిత్వా చతూహి పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, తం యుత్తం, ఛన్దహారకే భిక్ఖూనం సన్తికం పత్తే తేన సఙ్ఘో పహోతి, తస్మా ఛన్దో సఙ్ఘప్పత్తో హోతీతి కత్వా వుత్తం.

పాతిమోక్ఖుద్దేసకథావణ్ణనా

౧౫౦. మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో…పే… ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతి, తత్థాయస్మన్తే పుచ్ఛామి…పే… తస్మా తుణ్హీ. ఏవమేతం ధారయామీ’తి వత్వా ‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’న్తిఆదినా నయేన అవసేసే సుతేన సావితే ఉద్దిట్ఠో హోతీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘ఏవమేతం ధారయామీతి సుతా ఖో పనాయస్మన్తేహీ’’తి ఏత్థ ‘‘ధారయామీ’’తి వత్వా ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’’న్తి వచనం సంఖిత్తన్తి గహేతబ్బం, తేనేవ ఖుద్దకపేయ్యాలవసేన లిఖితం. ఏవం మాతికాట్ఠకథాయమ్పి ‘‘ఆవికతా హిస్స ఫాసు హోతి, తత్థాయస్మన్తే’’తి ఏత్థాపి ‘‘ఉద్దిట్ఠం ఖో ఆయస్మన్తో నిదాన’’న్తి వచనం సంఖిత్తన్తి గహేతబ్బన్తి ఏకే. కేచి ‘‘అవివదమానేహి సిక్ఖితబ్బ’న్తి వుత్తే నిదానుద్దేసో నిట్ఠితో నామ హోతి, తస్మా అనావికరోన్తో ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి వదన్తి, తం న యుత్తం. కస్మా? ‘‘నిదానం ఉద్దిసిత్వా’’తి నిట్ఠానవచనేన హి నిదానస్స నిట్ఠితభావో వుత్తో, నిదానావసానే చ ఆపత్తి వుత్తాతి. ‘‘సరభఞ్ఞం నామ సరేన భణన’’న్తి లిఖితం. సజ్ఝాయం అధిట్ఠహిత్వాతి ‘‘సజ్ఝాయం కరోమీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా. ‘‘ఆపుచ్ఛామీతి వుత్తమత్తేన కథేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. తం తుణ్హీభావే యుజ్జతి. ‘‘అథాపి లాభాదినా అభిభూతో వారేతి, తం న పమాణ’’న్తి వదన్తి. ఏసేవ నయోతి కథేన్తో యది విచ్ఛిన్దతి, పున ఆపుచ్ఛితబ్బన్తి.

అధమ్మకమ్మపటిక్కోసనాదికథావణ్ణనా

౧౫౪. ‘‘తేసం అనుపద్దవత్థాయా’’తి సఙ్ఘో సఙ్ఘస్స కమ్మం న కరోతి, అఞ్ఞోపి ఉపద్దవో బహూనం హోతి, తస్మా వుత్తం.

పాతిమోక్ఖుద్దేసకఅజ్ఝేసనాదికథావణ్ణనా

౧౫౫. ‘‘థేరాధికం పాతిమోక్ఖ’’న్తి వత్వాపి పచ్ఛా అవిసేసేన ‘‘యో తత్థ బ్యత్తో పటిబలో, తస్సాధేయ్య’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘భన్తే’’తి వచనం థేరస్సాపి అత్థీతి సిద్ధం హోతి. ‘‘గచ్ఛావుసో సంఖిత్తేన వా విత్థారేన వా’’తి వచనతో అసతిపి అన్తరాయే థామం పమాణన్తి సిద్ధం హోతి.

దిసంగమికాదివత్థుకథావణ్ణనా

౧౬౩. ‘‘సచస్స సద్ధించరా భిక్ఖుఉపట్ఠాకా అత్థీ’’తి పాఠో. ‘‘ఉతువస్సేతి ఉతుసంవచ్ఛరే హేమన్తగిమ్హేసూ’’తి లిఖితం.

పారిసుద్ధిదానకథావణ్ణనా

౧౬౪. పారిసుద్ధిం దమ్మీతి ‘‘సాపత్తికో థేరానం దేతి, సమ్పజానముసావాదే దుక్కటం సమ్భవతీ’’తి ఆచరియేన లిఖితం. కిం ను ఖో కారణం? సమ్పజానముసావాదేన దుక్కటాపత్తి నామ కేవలం భగవతా వుత్తత్తా అకిరియసముట్ఠానా హోతీతి. ‘‘పారిసుద్ధిం దమ్మీ’’తి ఏత్థ పన కిరియా పఞ్ఞాయతి, తస్మా సమ్పజానముసావాదే పాచిత్తియం వియ దిస్సతి, సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖితబ్బం. మహన్తా హి తే ఆచరియా నామ. తత్థ ‘‘దమ్మీ’’తి అత్తనో ఉపోసథకమ్మనిబ్బత్తినిమిత్తం వుత్తం. ‘‘హరా’’తి చ ‘‘ఆరోచేహీ’’తి చ హారకస్స అనారోచనపచ్చయా దుక్కటమోచనత్థం వుత్తం. ఏసేవ నయో ఛన్దదానేపి. తత్థ ‘‘దమ్మీ’’తి అత్తనో చిత్తసామగ్గిదీపనవచనం, సేసం వుత్తనయమేవ, ఏవం ఉపతిస్సత్థేరో వణ్ణేతి. అథ వా పఠమం సమగ్గభావం సన్ధాయ, దుతియం పచ్ఛా విధాతబ్బభావం, తతియం ఛన్దహారకస్స దుక్కటమోచనత్థం వుత్తం. ఉభయత్థాపి ‘‘సఙ్ఘప్పత్తో పక్కమతీ’’తిఆదివచనతో సఙ్ఘే సమగ్గే ఏవ ఛన్దపారిసుద్ధిదానం రుహతి, నాసమగ్గేతి సిద్ధం. ‘‘సఙ్ఘప్పత్తో ఉక్ఖిత్తకో పటిజానాతి, ఆహటా హోతి పారిసుద్ధీ’’తిఆదివచనతో ఉక్ఖిత్తకాదీనమ్పి ఛన్దపారిసుద్ధిదానం రుహతీతి సిద్ధం, తఞ్చ ఖో పకతత్తసఞ్ఞాయ, నో అఞ్ఞథాతి తక్కో. జానిత్వా సామణేరస్స దిన్నే న యాతి, ఆపత్తి చ, అజానిత్వా దిన్నే యాతి చ, అనాపత్తీతి ఏకే. బిళాలసఙ్ఖలికా నామ పారిసుద్ధీతి ఏత్థ సఙ్ఖలికా నామ అనన్తరేన సమ్బజ్ఝతి, అఞ్ఞేన చ సఙ్ఖలికేనాతి కేవలం సఙ్ఖలికా పారిసుద్ధి నామ హోతీతి ఉపతిస్సత్థేరో. ఏవం సన్తే విసేసనం నిరత్థకం హోతి. బిళాలసఙ్ఖలికా బద్ధావ హోతి అన్తోగేహే ఏవ సమ్పయోజనత్తా. యథా సా న కత్థచి గచ్ఛతి, తథా సాపి న కత్థచి గచ్ఛతీతి కిర అధిప్పాయో.

ఛన్దదానాదికథావణ్ణనా

౧౬౫-౭. ‘‘ఛన్దం దత్వా ఖణ్డసీమం వా సీమన్తరికం వా బహిసీమం వా గన్త్వా ఆగతో భిక్ఖు కమ్మం న కోపేతి, తస్మా గమికభిక్ఖూనం ఛన్దం గణ్హిత్వా ఖణ్డసీమం బన్ధిత్వా పున విహారసీమం బన్ధితుం తేసం ఛన్దం న గణ్హన్తీ’’తి వదన్తి. ‘‘ముహుత్తం ఏకమన్తం హోథా’’తిఆదివచనతో యం కిఞ్చి భిక్ఖుకమ్మం గహట్ఠాదీసు హత్థపాసగతేసు న వట్టతీతి సిద్ధం. నిస్సీమన్తి బహిసీమం. తస్స సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థీతి తస్మిం సతిపి వట్టతీతి అత్థో. ఆసనేన సహ ఉదకన్తి అత్థో. పన్నరసోపీతి అపి-సద్దో చాతుద్దసిం సమ్పిణ్డేతి, తేన వుత్తం మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘యది నో ఏత’’న్తి. ‘‘అజ్జ మే ఉపోసథో పన్నరసో’’తి అధిట్ఠానం సదా న కిఞ్చి, న అఞ్ఞథాతి ఏకే.

ఆపత్తిపటికమ్మవిధికథాదివణ్ణనా

౧౬౯-౧౭౦. పటిదేసేమీతి యాయ కాయచి భాసాయ వుత్తే దేసనా చ పటిగ్గహో చ హోతియేవ దిట్ఠావికమ్మేన విసుద్ధియా వుత్తత్తాతి కేచి. వేమతికేన ‘‘అహం, భన్తే, ఏకిస్సా థుల్లచ్చయాపత్తియా వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సామి, తదా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీ’’తి వత్తబ్బం. ఏవం కతే యావ నిబ్బేమతికో న హోతి, తావ సభాగాపత్తిం పటిగ్గహేతుం న లభతి, అఞ్ఞేసఞ్చ కమ్మానం పరిసుద్ధో నామ హోతి. పున నిబ్బేమతికో హుత్వా దేసేతబ్బం. న చాతి నేవ పాళియం న అట్ఠకథాయం అత్థి, దేసితే పన దోసో నత్థీతి. తథా ఇతో వుట్ఠహిత్వా తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీతి ఏత్థ చ సకలసఙ్ఘే సభాగాపత్తిం ఆపన్నే, వేమతికే చ. తథా చ ‘‘సబ్బో సఙ్ఘో సభాగాపత్తిం ఆపజ్జిత్వా యదా సుద్ధం పస్సిస్సతీ’’తి, ‘‘తదా తస్స సన్తికే తం ఆపత్తిం పటికరిస్సతీ’తి వత్వా ‘ఉపోసథం కాతుం లభతీ’’తి చ లిఖితం.

అనాపత్తిపన్నరసకాదికథావణ్ణనా

౧౭౨-౩. ‘‘అత్థఞ్ఞే’’తి పుబ్బవారే, ‘‘అథఞ్ఞే’’తి పచ్ఛావారే పాఠో. సీమం ఓక్కన్తే వా ఓక్కమన్తే వా పస్సన్తి. ధమ్మసఞ్ఞినో పన అఞ్ఞాణేన హోన్తి. ‘‘వేమతికపన్నరసకం ఉత్తానమేవా’’తి పాఠో.

సీమోక్కన్తికపేయ్యాలకథావణ్ణనా

౧౭౮. ‘‘న అకామా దాతబ్బా’’తివచనతో ఇచ్ఛాయ సతి దాతబ్బాతి సిద్ధం.

లిఙ్గాదిదస్సనకథావణ్ణనా

౧౮౦. నాభివితరన్తీతి ఏత్థ లద్ధినానాసంవాసకా కిర తే. కమ్మనానాసంవాసకఞ్హి దిట్ఠిం పటినిస్సజ్జాపేత్వా తస్స ఓసారణకమ్మం కాతబ్బం. ఏవఞ్హి కతే తేన సద్ధిం ఉపోసథం కాతుం వట్టతి. ఇతరేన లద్ధినిస్సజ్జనమత్తేన కాతున్తి వుత్తం. ఆపత్తియా అదస్సనే అప్పటికమ్మే ఉక్ఖిత్తకఞ్చ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే ఉక్ఖిత్తకఞ్చ జానిత్వా తేన సద్ధిం కరోన్తస్స పాచిత్తియం, తస్మా ఇమే ఉక్ఖిత్తానువత్తకాతి వేదితబ్బాతి ఏకే.

నగన్తబ్బగన్తబ్బవారకథావణ్ణనా

౧౮౧. న గన్తబ్బోతి కిం సన్ధాయ? ‘‘అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేనా’’తి వచనతో యస్మిం విహారే సతం భిక్ఖూ విహరన్తి, తే సబ్బే కేనచిదేవ కరణీయేన దస దస హుత్వా విసుం విసుం నానాఉదకుక్ఖేపసీమాదీసు ఠత్వా ఉపోసథం కాతుం లభన్తి. నవకమ్మసాలాదికా నానాసీమాకోటి ఉపోసథాధిట్ఠానత్థం సీమాపి నదీపి న గన్తబ్బా. గరుకం పాతిమోక్ఖుద్దేసం విస్సజ్జిత్వా లహుకస్స అకత్తబ్బత్తా ‘‘అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేనా’’తి వచనం సాధేతి. తత్థ ‘‘యస్మిం ఆవాసే ఉపోసథకారకా …పే… అకత్వా న గన్తబ్బో’’తి వచనతో విస్సట్ఠఉపోసథాపి ఆవాసా గన్తుం వట్టతీతి సిద్ధం. ‘‘తతో పారిసుద్ధిఉపోసథకరణత్థం విస్సట్ఠఉపోసథా గన్తుం వట్టతి, ఖణ్డసీమం వా పవిసితున్తి అపరే వదన్తీ’’తి వుత్తం. ఇమినా నేవ ఉపోసథన్తరాయోతి ‘‘అత్తనో ఉపోసథన్తరాయో’’తి లిఖితం.

వజ్జనీయపుగ్గలసన్దస్సనకథావణ్ణనా

౧౮౩. ‘‘అన్తిమవత్థుం అజ్ఝాపన్నస్స నిసిన్నపరిసాయ కలహాదిభయేన నాహం కరిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా నిసీదితుం వట్టతి. అఞ్ఞకమ్మే తస్స నిసిన్నపరిసాయ ఆపత్తి నత్థీతి ఏకే. ‘‘న చ, భిక్ఖవే, అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘసామగ్గియా’’తి (మహావ. ౧౮౩) వచనతో సామగ్గీదివసో అనుపోసథదివసోతి అత్థతో వుత్తం వియ దిస్సతి. ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, ఉపోసథా’’తి వుత్తవచనవసేనేతం వుత్తం, అఞ్ఞథా పరివారపాళియా విరుజ్ఝతీతి ఆచరియా. చాతుద్దసియం, పన్నరసియం వా చే సఙ్ఘో సమగ్గో హోతి, ‘‘అజ్జుపోసథో సామగ్గీ’’తి అవత్వా పకతినీహారేనేవ కత్తబ్బన్తి దస్సనత్థం యథాదేసనా కతాతి నో తక్కో. అఞ్ఞథా యథావుత్తద్వయే చే సామగ్గీ హోతి, తత్థ ఉపోసథం అకత్వా అనుపోసథదివసే ఏవ సామగ్గీఉపోసథో కాతబ్బోతి ఆపజ్జతి. అఞ్ఞథా పుబ్బే పటిసిద్ధత్తా ఇదాని పటిసేధనకిచ్చం నత్థి. ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవసికం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౧౩౬) పుబ్బే హి వుత్తం. అథ వా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉపోసథే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి పుబ్బే వుత్తత్తా ‘‘సకిం పక్ఖస్స చాతుద్దసే వా పన్నరసే వా’’తి చ ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, ఉపోసథా’’తి (మహావ. ౧౪౯) చ పచ్ఛా వుత్తత్తా తతో అఞ్ఞస్మిం దివసే ఉపోసథో న కాతబ్బోతి అత్థతో ఆపన్నం అనిట్ఠం, సతి సఙ్ఘసామగ్గియా అఞ్ఞో దివసో పకతివసేన అనుపోసథోపి ఉపోసథదివసో నామ హోతీతి దస్సనవసేన నివారేతుమ్పి ఏవందేసనా కతాతి వేదితబ్బా.

ఉపోసథక్ఖన్ధకవణ్ణనా నిట్ఠితా.