మహావగ్గవణ్ణనా
౧. మహాఖన్ధకవణ్ణనా
బోధికథావణ్ణనా
యం ఖన్ధకే లీనపదాదిభేద-పకాసనం దాని సుపత్తకాలం;
తస్మా అపుబ్బం వినయత్థమేవ, వక్ఖామి సఙ్ఖేపగహణత్థం.
తత్థ కేనట్ఠేనాయం ఖన్ధకోతి? ఖన్ధానం సమూహత్తా విభఙ్గో వియ. తే పన కథన్తి? ఖన్ధానం పకాసనతో దీపనతో. ఖన్ధాతి చేత్థ పబ్బజ్జాదివినయకమ్మసఙ్ఖాతా, చారిత్తవారిత్తసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతా చ పఞ్ఞత్తియో అధిప్పేతా. పబ్బజ్జాదీని హి భగవతా పఞ్ఞత్తత్తా ‘‘పఞ్ఞత్తియో’’తి వుచ్చన్తి. పఞ్ఞత్తియఞ్చ ఖన్ధ-సద్దో దిస్సతి ‘‘దారుక్ఖన్ధో అగ్గిక్ఖన్ధో ఉదకక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు వియ. తేసం పఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతానం ఖన్ధానం పకాసనతో వణ్ణనతో పబ్బజ్జక్ఖన్ధకాదయో వీసతి ‘‘ఖన్ధకా’’తి వుత్తా, అవసానే ద్వే తంసదిసత్తా వేలాయ సదిసత్తా సీలస్స వేలాతి వచనం వియ. అపిచ భాగరాసత్థతాపేత్థ యుజ్జతే తేసం పఞ్ఞత్తీనం భాగతో చ రాసితో చ విభత్తత్తా. కిం పనేతేసం ఖన్ధకానం అనుపుబ్బకారణన్తి? నాయం పుచ్ఛా సమ్భవతి, అఞ్ఞథా వుత్తేసుపి తప్పసఙ్గానతిక్కమనతో. అథ వా పబ్బజ్జుపసమ్పదాపుబ్బఙ్గమత్తా సాసనప్పవేసనస్స తదత్థసఙ్గహకో మహాఖన్ధకో పఠమం వుత్తో. కేనాతి చే? ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి. భగవతా పన తత్థ తత్థ ఉప్పన్నవత్థుం పటిచ్చ తథా తథా వుత్తాని, న ఇమినా అనుక్కమేన. థేరా పన తం తం పయోజనం పటిచ్చ సమానజాతికే ఏకజ్ఝం కత్వా అనుక్కమేన సజ్ఝాయింసు. సేసానం పయోజనం తత్థ తత్థేవ ఆవి భవిస్సతి.
ఖన్ధకోవిదాతి పఞ్ఞత్తిభాగరాసట్ఠేన నేసం ఖన్ధత్థకోవిదా, నిరుత్తిపటిసమ్భిదాపారప్పత్తాతి అత్థో. తేసం అనుత్తానత్థానం పదానం సంవణ్ణనా. కస్మా పనేవం విసేసితన్తి? తతో సేసభాగా యుత్తా. మాతికాట్ఠుప్పత్తిగ్గహణమ్పేత్థ పదభాజనియగ్గహణేనేవ వేదితబ్బం. యేహి అత్థా యేసం పదవిసేసానం అట్ఠకథాయం పకాసితా, తేసం తే పదవిసేసే పున ఇధ వదేయ్యామ, వణ్ణనాయ పరియోసానం కదా భవే తే తే అత్థేతి వుత్తం, తం తస్స నిద్దేసేన యుజ్జతి. ఉత్తానా చేవ యా పాళి, తస్సా సంవణ్ణనాయ కిన్తి వత్తబ్బం? న హి అత్థా ఉత్తానాతి సమ్భవతి. అధిప్పాయానుసన్ధీహీతిఆదివచనేహిపి తం వచనం సమ్భవతీతి చే? న, అత్థగ్గహణేన చేత్థ పదవిసేసానం గహితత్తా. తే హి అత్థతో అనపేతత్థేన, అభిధానత్థేన వా అత్థోపచారేన వా అత్థాతి వేదితబ్బా. సంవణ్ణనానయోతి సంవణ్ణనా నామ అవుత్తేసు ఉహాపోహక్కమనిదస్సనతో ‘‘నయో’’తి వుత్తో.
౧. ఉరువేలాతి యథావుత్తవాలికరాసివసేన లద్ధనామకో గామో, తస్మా సమీపత్థే ఏతం భుమ్మం. తథాభావదస్సనత్థం ‘‘నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞథా తస్మిం వాలికరాసిమ్హి విహరతీతి ఆపజ్జతి, ‘‘ఉరువేలం పిణ్డాయ పావిసీతి యేన ఉరువేలసేనానిగమో’’తిఆదివచనవిరోధో చ. అట్ఠకథాయం పన మూలకారణమేవ దస్సితం. తత్థ తం సన్ధాయ వుత్తం…పే… దట్ఠబ్బోతి నిగమనవచనం. తం కిమత్థన్తి చే? గామం సన్ధాయ యథావుత్తపదత్థసమ్భవదస్సనత్థం. ‘‘సో పన గామో తదుపచారేన ఏవం నామం లభతీ’’తి వచనం పన అవుత్తసిద్ధన్తి కత్వా న వుత్తన్తి వేదితబ్బం, అథ వా యస్స ‘‘ఉరువేలా’’తి యథావుత్తవాలికరాసిస్స, తస్స సమీపగామస్సపి నామం. తత్థ ఆయస్మా ఉపాలిత్థేరో న ఇధ గామం సన్ధాయ ‘‘ఉరువేలాయం విహరతీ’’తి ఆహ గోచరగామపయోజనాభావతో. న హి భగవా తం గామం గోచరం కత్వా తదా తత్థ విహాసి, తస్మా ఏత్థ వాలికరాసిస్స సమీపే బోధిరుక్ఖమూలే విహారం సన్ధాయ సో ఏవమాహాతి దస్సేతుకామో అట్ఠకథాచరియో ఏవమాహాతి వేదితబ్బం, తస్మా భగవతో గామతో దూరతరే అరఞ్ఞే అభిసమ్బోధిదీపనేన దుతియుప్పత్తిట్ఠాననియమం తీహి పదేహి అకాసి థేరోతి వేదితబ్బం, అఞ్ఞథా పదత్తయవచనపయోజనాభావతో. తత్థ నదన్తా గచ్ఛతీతి నదీ. నేలఞ్జలాయాతి వత్తబ్బే ల-కారస్స ర-కారం కత్వా ‘‘నేరఞ్జరాయా’’తి వుత్తం, కద్దమసేవాలవిరహితత్తా నిద్దోసజలాయాతి అత్థో, నీలజలాయాతి తస్సా నామమేవ వా ఏతం.
బోధిరుక్ఖమూలేతి ఏత్థ చ బోధి వుచ్చతి అభిసమ్బోధో. సో చ అత్థతో భగవతో చతుత్థమగ్గఞాణం హోతి ‘‘విమోక్ఖన్తికమేతం నామ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౬౨) పటిసమ్భిదావచనతో. కిఞ్చాపి తం నామకరణభూతం చతుత్థఫలఞాణమ్పి వత్తుం సమ్భవతి, కత్తబ్బకిచ్చానం పన కరణతో తం చతుత్థమగ్గఞాణమేవ ఏత్థ బోధీతి వేదితబ్బం. తేనేవ పాళియం ‘‘తతియవిజ్జాయ ఆసవానం ఖయఞాణాయా’’తి తదేవ దస్సితం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘బోజ్ఝఙ్గా’’తి, ‘‘బోధిపక్ఖియా ధమ్మా’’తి చ. తత్థ యస్మా చతూసు మగ్గేసు ఞాణం ‘‘బోధీ’’తి వుచ్చతి, తస్మా సామఞ్ఞతో వత్తుకామతాధిప్పాయవసేన ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) వుత్తం ఇధాధిప్పేతఞాణస్సపి తదన్తోగధత్తా. అథ వా పాళియం భగవతో ఆదిమగ్గత్తయవచనస్స వుత్తట్ఠానాభావా చతుత్థమగ్గఞాణమేవ భగవతో ఉప్పన్నం, న భగవా సోతాపన్నాదిభావం పత్వా బుద్ధో జాతోతి సమయన్తరప్పసఙ్గనివారణత్థం ‘‘చతూసూ’’తి వుత్తం ఆదిత్తయస్స చతుత్థఉపనిస్సయసమ్భవేన బోధిపరియాయసిద్ధితో. ‘‘పుగ్గలోపి సేనాసనమ్పి ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౯ పచ్చయనిద్దేస) వచనతో ఫలహేతుకో ఫలజనకో రుక్ఖో ఫలరుక్ఖోతి వియ బోధిహేతురుక్ఖో బోధిరుక్ఖోతి వేదితబ్బో. ఏత్థ ‘‘యస్మా కేవలం బోధీతి రుక్ఖస్సపి నామం, తస్మా బోధీ’’తి పరతో వుత్తం. నిగ్రోధాదిరుక్ఖతో అస్స విసేసనవచనం పన తదఞ్ఞబోధిమూలప్పసఙ్గనివారణత్థం. మగ్గఞాణఞ్హి కుసలమూలత్తా బోధి చ తం మూలఞ్చాతి సఙ్ఖ్యం లభేయ్య. పఠమాభిసమ్బుద్ధో నిసీదతీతి సమ్బన్ధో. తేన అభిసమ్బుద్ధదివసేన సద్ధిం అట్ఠాహం ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నభావం దస్సేతి. ఏత్థ ఏక-సద్దో తస్స నిసజ్జాసఙ్ఖాతస్స పబ్బజ్జానుయోగానురూపస్స పల్లఙ్కస్స అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన అనన్తరియభావం అథస్స అకోపితభావం దస్సేతి. విముత్తిసుఖన్తి ఏత్థ విముత్తియం వా సుఖన్తి న సమ్భవతి. పఞ్చమజ్ఝానికత్తా భగవతో ఫలసమాపత్తిసఙ్ఖాతా విముత్తి ఏవ అనుజఙ్ఘనట్ఠేన నిబ్బానసుఖన్తి విముత్తిసుఖం, తం సమాపజ్జనేన పటిసంవేదీ అనుభవన్తో నిసీది. వేనేయ్యకాలానతిక్కమనతో తం అపేక్ఖమానో నిసీది, న విముత్తిసుఖసఙ్గేన.
అథ ఖోతి అధికారన్తరారమ్భే నిపాతద్వయం. తేన విముత్తిసుఖం పటిసంవేదయమానో న పటిచ్చసముప్పాదం మనసాకాసి, కిన్తు తతో వుట్ఠాయాతి దస్సేతి. పటివేధవసేనేవ సుమనసికతస్స పటిచ్చసముప్పాదస్స పునప్పునం మనసికరణం గమ్భీరత్తా అస్సాదజననతో, న అపుబ్బనయదస్సనాధిప్పాయతో. పచ్చక్ఖభూతసబ్బధమ్మత్తా భగవతో అసమ్మోహతో, పటివిద్ధస్స విసయతో వా మనసికరణం పన విజితదేసపచ్చవేక్ఖణం వియ రఞ్ఞో అపుబ్బం పీతిం జనేతి. వుత్తఞ్హి ‘‘అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో’’తి (ధ. ప. ౩౭౩). రత్తియా పఠమం యామన్తి అచ్చన్తసంయోగవసేన ఉపయోగవచనం, తేన తస్స వికప్పనానత్తతం దస్సేతి. కిఞ్చాపి ‘‘అనులోమపటిలోమం మనసాకాసీ’’తి ఏకతోవ వుత్తం, తథాపి ఇమినా అనుక్కమేనాతి దస్సనత్థం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిఆది. తత్థ చ కిఞ్చాపి పవత్తిమత్తపచ్చవేక్ఖణా అధిప్పేతా కథం పఞ్ఞాయతీతి? పఠమభావాయ, పటిలోమమనసికరణం పన అనులోమే పచ్చయానం, పచ్చయుప్పన్నానఞ్చ తథాభావసాధనత్థం. యస్మా అవిజ్జాయ ఏవ నిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, న అఞ్ఞథా, తస్మా సఙ్ఖారానం అవిజ్జా పచ్చయో, తస్సా చ సఙ్ఖారా ఫలన్తి దీపనతో. తథా నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణాయ అనులోమమనసికరణం కారణనిరోధా ఫలనిరోధసాధనత్థం. ఏత్థ చ అనుభావతో నిబ్బానం దస్సితం. న హి తం అవిజ్జాదినిరోధమత్తన్తి. తత్థ ‘‘యతో ఖయం పచ్చయానం అవేదీ’’తి వచనేన అనులోమో నాధిప్పేతోతి సిద్ధం. మగ్గపచ్చవేక్ఖణాయ వత్తబ్బం నత్థి, ఉభయత్థపి కిచ్చతో, ఆరమ్మణతో చ తస్స మగ్గస్స విసయతో చ తత్థ మగ్గో దస్సితో.
తత్థాహ – ‘‘పటిచ్చసముప్పాదం పటిలోమం మనసాకాసీ’’తి న యుజ్జతి, న హి పటిలోమాపదేసేన నిద్దిట్ఠం నిబ్బానం పటిచ్చసముప్పాదో భవితుమరహతీతి? వుచ్చతే – న, తదత్థజాననతో. అనులోమపటిలోమన్తి హి భావనపుంసకం. అనులోమతో, పటిలోమతో చ తం పటిచ్చసముప్పాదం మనసాకాసీతి హి తత్థ అత్థో. అఞ్ఞథా నిరోధస్స పటిలోమప్పసఙ్గాపత్తియేవాపజ్జతి. పటిలోమే చ పనేతస్మిం అనుక్కమనియమో అనులోమే అనుక్కమనియమతో సిద్ధోతి వేదితబ్బం. ఏవం సతి పటిచ్చసముప్పాదస్స పటిలోమో నామ అపటిచ్చసముప్పాదోతి సిద్ధం హోతి. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతీ’’తిఆది. ఏవం సన్తే పుబ్బాపరవిరోధో హోతి. కథం? పటిచ్చాతి హి ఇమినా ఫలస్స పచ్చయపరిగ్గహేన, పచ్చయానఞ్చ పచ్చయాయత్తుపగమనేన తస్స ఉప్పాదాభిముఖభావదీపనతో అసముప్పాదో న సమ్భవతి, తస్మా అపటిచ్చసముప్పాదోతి ఏవం ఉభయపటిక్ఖేపేన పనస్స పటిలోమతా వేదితబ్బాతి ఏకే. తం అయుత్తం తస్స అనులోమభావనియమనతో, అత్థాతిసయాభావతో, తస్మా అప్పటిచ్చసముప్పాదో తస్స పటిలోమోతి వేదితబ్బం. తేనేవ భగవతా పాళియం పచ్చయపచ్చయుప్పన్ననిరోధో వుత్తో. తత్థ హి ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తి ఏవం పచ్చయస్స సముచ్ఛిన్నపచ్చయభావవసేన పచ్చయనిరోధం, ఫలస్స పచ్చయపటిగ్గహాభావవసేన పచ్చయుప్పన్ననిరోధఞ్చ దీపేతి. దువిధో పాళియం నిరోధో అత్థతో అనుప్పాదో నామ హోతీతి కత్వా అట్ఠకథాయం ‘‘నిరోధో హోతీతి అనుప్పాదో హోతీ’’తి వుత్తం. ఏవం సన్తే నిబ్బానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నానం నిరోధమత్తన్తి ఆపజ్జతీతి చే? న, తస్సానుభావదీపనాధిప్పాయతో. విదితవేలాయన్తి మనసికతవేలాయన్తి అత్థో, అఞ్ఞథా తతో పుబ్బే అవిదితప్పసఙ్గతో.
ఝాయతోతి ఏత్థ కామం లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన ఝాయతో బోధిపక్ఖియధమ్మా పాతుభవన్తి, చతుఅరియసచ్చధమ్మా వా పకాసన్తి, తథాపి పుబ్బభాగే సమథాదియానికవిభాగదస్సనత్థం ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానగ్గహణం. చతుసచ్చధమ్మగ్గహణం కామం అనులోమపటిచ్చసముప్పాదదస్సనాధికారేన విరుజ్ఝతి, తథాపి ‘‘యో దుక్ఖం పరిజానాతి, సో సముదయం పజహతీ’’తి లద్ధివసేన కతన్తి వేదితబ్బం.
౨. ‘‘పచ్చయక్ఖయస్సా’’తి కిచ్చపరియాయవసేన వుత్తం. తేన పచ్చయనిబ్బానం, తదుపనిస్సయనిబ్బానఞ్చాతి దువిధం నిబ్బానం దస్సితం హోతీతి. కామఞ్చ తం న కేవలం పచ్చయక్ఖయమత్తం కరోతి, అథ ఖో పచ్చయుప్పన్నక్ఖయమ్పి కరోతి. యతో ఉభిన్నమ్పి నిరోధో దస్సితో, తథాపి హేతునిరోధా ఫలనిరోధోతి కత్వా ‘‘పచ్చయక్ఖయస్సా’’తి వుత్తం. వుత్తప్పకారా ధమ్మాతి ఏత్థ చతుసచ్చగ్గహణం పఠమగాథాయం వుత్తనయవిపల్లాసేన కతన్తి వేదితబ్బం.
౩. సముదయనిరోధసఙ్ఖాతో అత్థోతి ఏత్థ సముదయో కిచ్చవసేన, నిరోధో ఆరమ్మణకిరియాయ. ఏతేన ద్విప్పకారా నిరోధా దస్సితా హోన్తి తస్స అనుభావస్స వసేనాతి అత్థో. యస్మా పల్లఙ్కాభుజితట్ఠానఞ్చ ‘‘పల్లఙ్కో’’తి వుచ్చతి, తస్మా ఫలాధిగమట్ఠానం ‘‘పల్లఙ్క’’న్తి వుత్తం.
అజపాలకథావణ్ణనా
౪. సమ్మోదీతి హితకామతాయ భగవా తేన బ్రాహ్మణేన సద్ధిం సమ్మోది. వేదేహి అన్తన్తి ఏత్థ నిబ్బానం అన్తో నామ. వేదానం వా అన్తం గతత్తాతి ఏత్థ అరహత్తం. తత్థ పఠమేన వేదన్తగూ యస్మా, తస్మా ఏవ వుసితబ్రహ్మచరియో. దుతియేన వేదన్తగూ యస్మా, తస్మా వుసితబ్రహ్మచరియోతి ఏవం యోజనా కాతబ్బా. కిఞ్చాపి బ్రాహ్మణస్స చతుసచ్చయుత్తం అత్థతో వుత్తం, ఉదానగాథాయం వుత్తపటివేధాభావం సన్ధాయ ‘‘ధమ్మచక్కప్పవత్తన’’న్తి వుచ్చతీతి పరిహారో.
అజపాలకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ముచలిన్దకథావణ్ణనా
౫. ముచలిన్దవత్థుమ్హి ఏతమత్థన్తి ఇదాని వత్తబ్బమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. తం వివేకన్తి ఉపధివివేకం. ‘‘అబ్యాపజ్జం సుఖం లోకే’’తి ఇమినా పఠమమగ్గం దస్సేతి తేన సత్తేసు మారణవసేన ఉప్పజ్జనకబ్యాపాదప్పహానసిద్ధితో. ‘‘పాణభూతేసు సంయమో’’తి ఇమినా దుతియమగ్గం దస్సేతి. మగ్గీ హి పుగ్గలో అవసిట్ఠబ్యాపాదతనుత్తవసేన పాణభూతేసు సంయతో హోతి విహింసాధిప్పాయాభావతో. ఏవం చత్తారో హి మగ్గా అనుక్కమేనాపి గహితా హోన్తి.
ముచలిన్దకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
రాజాయతనకథావణ్ణనా
౬. రాజాయతనం పాతలి. ‘‘చతుద్దిసా ఆగన్త్వా’’తి పాఠసేసో. ముఖవట్టియం కిరస్స దిన్నానం చతున్నమ్పి లేఖాపరిచ్ఛేదో అత్థి, తే వాణిజా దేవతాయ గారవదస్సనేన భగవతో రూపకాయదస్సనేన పసన్నత్తా సరణం అగ్గహేసుం. దేవతాయ ‘‘భగవా రాజాయతనమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి వచనం సుత్వా సావకసఙ్ఘాభావం, అభిసమ్బుద్ధధమ్మసబ్భావఞ్చ జానింసూతి వేదితబ్బం. జానన్తీతి బుద్ధాతి సమ్బన్ధో.
రాజాయతనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
బ్రహ్మయాచనకథావణ్ణనా
౭. అధిగతో ఖో మ్యాయన్తిఆదిమ్హి ధమ్మోతి చతుసచ్చధమ్మో, గమ్భీరత్తా దుద్దసో. దుద్దసత్తా దురనుబోధో. సన్తోతి నిబ్బుతో. పణీతోతి అతప్పకో. ఇదం ద్వయం లోకుత్తరమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అతక్కావచరోతి తక్కేన ఆకారపరివితక్కేన ఓగాహితబ్బో న హోతి, ఞాణేనేవ అవచరితబ్బోతి అత్థో. పణ్డితవేదనీయోతి సమ్మాపటిపదం పటిపన్నేహి పణ్డితేహి వేదనీయో. సబ్బసఙ్ఖారసమథోతిఆది సబ్బం నిబ్బానమేవ. తఞ్హి ఫలూపచారేన ఏకమ్పి సమానం తథా తథా వుచ్చతి. రామాతి పజా. అను అను అచ్ఛరియా అనచ్ఛరియా. తేసం భగవతో పుబ్బభాగపటిపదం సుతపుబ్బానం, ధమ్మస్స వా గమ్భీరభావం అధిగతపుబ్బానం. కిఞ్చాపి భగవతో చత్తారోపి మగ్గా సుఖప్పటిపదా, తథాపి బోధిసత్తపటిపదం సన్ధాయ ‘‘కిచ్ఛేన మే’’తి వుత్తం. ‘‘పకాసితం పకాసితు’’న్తి ఉభయథాపి పాఠో. పరేతేహి యుత్తేహి. రాగరత్తాతి కామరాగదిట్ఠిరాగేహి రత్తా. అత్తనిచ్చాదిగాహకా న దక్ఖన్తి న పస్సిస్సన్తి.
౮. సహంపతి కిర ‘‘నస్సతి వత భో లోకో’’తి ఇమం సద్దం తథా నిచ్ఛారేతి, యథా దససహస్సిలోకధాతుబ్రహ్మానో సుత్వా సన్నిపతింసు. పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి సన్తానానుసయితవసేన అప్పం పరిత్తం రాగాదిరజం ఏతేసం, ఏవంసభావాతి అప్పరజక్ఖజాతికా. అస్సవనతాతి అస్సవనతాయ.
సమలేహి సత్థారేహి. అపాపురేతన్తి వివర ఏతం. అమతస్స ద్వారన్తి అరియమగ్గం, చతుసచ్చధమ్మం వా. విజ్జత్తయచతుమగ్గఞాణేహి పునప్పునం బుద్ధం పటివిద్ధం. సేలేతి సిలామయే. విగతరజత్తా సుఖదస్సనయోగ్గే ఇతో చ ఏత్తో చ ఆగన్త్వా యథా ఠితో చక్ఖుమా పురిసో సమన్తతో జనతం పస్సేయ్య. త్వమ్పి సుమేధ సున్దరపఞ్ఞ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమాయ సమన్తచక్ఖు. సబ్బకిలేససఙ్గామానం విజితత్తా విజితసఙ్గామ. జాతికన్తారాదినిత్థరణత్థం వేనేయ్యజనసత్థవాహనసమత్థతాయ సత్థవాహ. కామచ్ఛన్దఇణస్స అభావతో అణణ.
౯. బుద్ధచక్ఖునా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణేన చ ఆసయానుసయఞాణేన చ. ఇమేసఞ్హి ద్విన్నం ఞాణానం ‘‘బుద్ధచక్ఖూ’’తి నామం. ఉప్పలినియన్తి ఉప్పలవనే. ఏవం సేసేసుపి. అన్తో నిముగ్గపోసీనీతి యాని అన్తో నిముగ్గానేవ పోసియన్తి, తత్థ యాని ఉదకం అచ్చుగ్గమ్మ ఠితాని, తాని సూరియరంసిసమ్ఫస్సం ఆగమయమానాని ఠితాని అజ్జ పుప్ఫనకాని. యాని సమోదకం ఠితాని, తాని స్వే పుప్ఫనకాని. యాని ఉదకానుగ్గతాని, తాని తతియదివసే పుప్ఫనకాని. ఉదకా పన అనుగ్గతాని అఞ్ఞానిపి సరోగఉప్పలాదీని నామ హోన్తి. యాని నేవ పుప్ఫిస్సన్తి మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖానేవ భవిస్సన్తి, తాని పాళినారుళ్హాని, ఆహరిత్వా పన దీపేతబ్బాని. ఏతేహి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యో పదపరమోతి చత్తారో పుగ్గలా యోజేతబ్బా. పచ్చభాసీతి పతి అభాసి.
అపారుతాతి వివటా. పచ్ఛిమస్స పదద్వయస్స అయమత్థో. అహఞ్హి అత్తనో పగుణం సుప్పవత్తమ్పి ఇమం పణీతం ఉత్తమం ధమ్మం కాయవాచాకిలమథసఞ్ఞీ హుత్వా నాభాసి.
బ్రహ్మయాచనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పఞ్చవగ్గియకథావణ్ణనా
౧౦. ఇదాని పన సబ్బో జనో సద్ధాభాజనం ఉపనేతు, పూరేస్సామి నేసం సఙ్కప్పన్తి. అప్పరజక్ఖజాతికోతి సమాపత్తియా విక్ఖమ్భితకిలేసత్తా నిక్కిలేసజాతికో. ఆజానిస్సతీతి చే న నిట్ఠానమకంసు ధమ్మసఙ్గాహకా తే వినయక్కమఞ్ఞా, అహం దేసేయ్యం పటివిజ్ఝిస్సతీతి అధిప్పాయో, ‘‘ముద్ధాపి తస్స విపతేయ్యా’’తి (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౨) ఏత్థ వియ అభూతపరికప్పో కిరేసో. లోకే తస్స అధిముత్తభావదీపనత్థఞ్హి ఇదం వచనం అత్తనో తదుపదేసేన అవిదితభావదీపనత్థం. తస్స అనన్తేవాసికభావదీపనత్థన్తి ఏవమాదీని పనేత్థ పయోజనాని. భగవతోపి ఖో ఞాణన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం తస్స మరణారమ్మణం ఉప్పజ్జి. తేన తతో పుబ్బే తస్స సతి ధమ్మదేసనాయ ఖిప్పం జాననభావారమ్మణన్తి దీపేతి. పరోపదేసతో అజానిత్వా పచ్చక్ఖతో మరణసచ్ఛికిరియమ్పి దస్సేతి. బుద్ధానమ్పి అనేకఞాణసమోధానాభావతో సువుత్తమేతం. చిత్తపుబ్బికా హి చిత్తప్పవత్తి, అఞ్ఞథా నవసత్తపాతుభావప్పసఙ్గో. సబ్బధమ్మానం ఏకతో గహణే విరుద్ధకాలానం ఏకతో జాననప్పసఙ్గో. తతో ఏకఞాణస్స వితథభావప్పత్తిదోసో, తస్మా సబ్బస్స వినానేకఞాణసమోధానం ఆపజ్జితధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణవన్తత్తా పన సబ్బఞ్ఞూ ఏవ భగవాతి వేదితబ్బం, న సబ్బకాలం ఏకతో. ఆళారాదీనం మరణాజాననతోతి చే? న, తస్స జాననేన పుథుజ్జనస్సాపి సబ్బఞ్ఞుతాపత్తిప్పసఙ్గతో. యదాభావేన యదాభావో తబ్భావేన తస్సాభావప్పసఙ్గో లోకే సిద్ధోతి. ‘‘భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీ’’తి వచనతో తస్స మరణజాననం సిద్ధన్తి కత్వా భవం మతేనేవ భగవా సబ్బఞ్ఞూతి సిద్ధం న దేవతారోచనతో పుబ్బే అజాననతోతి చే? న, విసేసం పరిగ్గహేత్వా అన్తరా పజాననతో, దేవతాయ సబ్బఞ్ఞుభావప్పత్తిదోసతో చ. న హి సో కస్సచి వచనేన అఞ్ఞాసీతి.
అపిచ కిమిదం తత్థ జాననం నామ తదారమ్మణఞాణుప్పత్తీతి చే? న, లోకే సబ్బఞ్ఞునో అచ్చన్తాభావప్పసఙ్గతో. సాధికా హి మయా ఏకఞాణక్ఖణే సబ్బం ఞాణం, తదఞ్ఞేసఞ్చ తదఞ్ఞాణానుప్పత్తి. అపిచ సబ్బఞ్ఞునో సబ్బధమ్మవిసయే ఞాణపచ్చుపట్ఠానసిద్ధి తస్స ఞాణస్స అత్తనావ అత్తనో అవిసయోతి చే? న, హేతునిదస్సనానుప్పత్తితో. అపిచ ‘‘భగవతోపి ఖో ఞాణం ఉదపాదీ’’తి ఏత్థ విసేసవచనం అత్థి. యేన దేవతారోచనుత్తరకాలమేవ భగవతో ఞాణం ఉదపాదీతి పఞ్ఞాయతి. న హి వచనపుబ్బాపరియభావమత్తేన తదత్థపుబ్బాపరియతా హోతి, తస్మా అయుత్తమేతం. అభిదోసకాలంకతోతి పఠమయామే కాలంకతో. ‘‘మజ్ఝిమయామే’’తిపి వదన్తి. ఉభయత్థపి మహాజానియో. సత్తదివసబ్భన్తరే, ఏకదివసబ్భన్తరే చ పత్తబ్బమగ్గఫలతో పరిహీనత్తా మహతీ జాని అస్సాతి మహాజాని. తేసు హి ద్వీసు ఆళారో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనభవే నిబ్బత్తో, ఉదకో భవగ్గే, తస్మా నేసం ధమ్మదేసనాయ అక్ఖణే నిబ్బత్తభావం సన్ధాయ భగవా ఏవం చిన్తేసి, న ఇతో మనుస్సలోకతో చుతిభావం సన్ధాయాతి వేదితబ్బం. అబుద్ధవేనేయ్యతఞ్చ సన్ధాయాతి నో తక్కో, అఞ్ఞథా అనిట్ఠప్పసఙ్గోతి ఆచరియో.
బోధిసత్తస్స జాతకాలే సుపినపటిగ్గాహకా చేవ లక్ఖణపరిగ్గాహకా చ అట్ఠ బ్రాహ్మణా. తేసు తయో ద్విధా బ్యాకరింసు ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో అగారం అజ్ఝావసన్తో రాజా హోతి చక్కవత్తి, పబ్బజన్తో బుద్ధో’’తి. పఞ్చ బ్రాహ్మణా ‘‘అగారే న తిట్ఠతి, బుద్ధోవ హోతీ’’తి ఏకంసబ్యాకరణావ అహేసుం. తేసు పురిమా తయో యథామన్తపారం గతా. ఇమే పన మన్తపారం అతిక్కమన్తా అత్తనా లద్ధం పుఞ్ఞమహత్తం విస్సజ్జేత్వా బోధిసత్తం ఉద్దిస్స పురేతరమేవ పబ్బజింసు. ఇమే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పఞ్చవగ్గియా’’తి. ‘‘తేసం పుత్తా’’తిపి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం పటిక్ఖిత్తం. కస్మా పనేత్థ భగవా ‘‘బహూపకారా ఖో మే’’తి చిన్తేసి. కిం ఉపకారకానం ఏవ ఏస ధమ్మం దేసేతి, ఇతరేసం న దేసేతీతి? నో న దేసేతి. ఉపకారానుస్సరణమత్తకేనేవ వుత్తన్తి అట్ఠకథానయో. అత్తనో కతఞ్ఞుకతవేదిభావప్పకాసనత్థం, కతఞ్ఞుతాదిపసంసనత్థం, పరేసఞ్చ కతఞ్ఞుభావాదినియోజనత్థం, ఖిప్పజాననప్పసఙ్గనివారణత్థం.
౧౧. అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధిన్తి గయాయ చ బోధియా చ మజ్ఝే తిగావుతన్తరే ఠానే. బోధిమణ్డతో హి గయా తీణి గావుతాని. బారాణసినగరం అట్ఠారస యోజనాని. ఉపకో పన బోధిమణ్డస్స చ గయాయ చ అన్తరే భగవన్తం అద్దస. అన్తరా-సద్దేన పన యుత్తత్తా ఉపయోగవచనం కతం. ఈదిసేసు చ ఠానేసు అక్ఖరచిన్తకా ఏకమేవ అన్తరాసద్దం పయుజ్జన్తి, సో దుతియపదేపి యోజేతబ్బో. అయోజియమానే పన ఉపయోగవచనం న పాపుణాతి. ఇధ పన యోజేత్వావ వుత్తోతి.
సబ్బాభిభూతి సబ్బం తేభూమకధమ్మం అభిభవిత్వా ఠితో. తణ్హక్ఖయేతి నిబ్బానే. విముత్తోతి ఆరమ్మణతో విముత్తో. నత్థి మే పటిపుగ్గలోతి మయ్హం పటిపుగ్గలో నామ నత్థి, అసదిసోతి అత్థో, మమ సబ్బఞ్ఞుభావే దోసం దస్సేత్వా లోకే ఠాతుం అసమత్థతాయ మమ పచ్చత్థికపుగ్గలో వా నత్థీతి అత్థో. ఆహఞ్ఛం అమతదున్దుభిన్తి ధమ్మచక్ఖుపటిలాభాయ అమతభేరిం పహరిస్సామీతి గచ్ఛామి.
అరహసి అనన్తజినో భవితుం యుత్తో త్వన్తి అత్థో. ఇదమ్పి అత్తనో సత్థునామం. హుపేయ్యాసీతి ఆవుసో ఏవమ్పి నామ భవేయ్య. పక్కామీతి వఙ్కహారజనపదం నామ అగమాసి. భగవాపి ‘‘తత్థ తస్స మిగలుద్దకస్స ధీతుయా చాపాయ ఉక్కణ్ఠిత్వా పున ఆగన్త్వా అనాగామీ అయం భవిస్సతీ’’తి ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా తేన సద్ధిం ఆలపి. సో చ తథేవాగన్త్వా పబ్బజిత్వా అనాగామీ హుత్వా అనుక్కమేన కాలం కత్వా అవిహేసు ఉప్పజ్జిత్వా అరహత్తం పాపుణి.
౧౨. సణ్ఠపేసున్తి కతికం అకంసు. పధానవిబ్భన్తోతి పధానతో భట్ఠో పరిహీనో. ‘‘అభిజానాథ ను భాసితమేత’’న్తి, ‘‘వాచం భాసితమేవ’’న్తి చ ఏవరూపం కఞ్చి వచనభేదం అకాసీతి అధిప్పాయో. భగవన్తం సుస్సూసింసూతి భగవతో వచనం సోతుకామా అహేసుం. అఞ్ఞాతి అఞ్ఞాయ, జానితున్తి అత్థో.
౧౩. అథ కిమత్థం ఆమన్తేసీతి? తతోపి సుట్ఠుతరం పటిజాననత్థం, ధమ్మస్స అభిభారియదుల్లభభావదీపనత్థం, అక్ఖరవిక్ఖేపనివారణత్థఞ్చ. తత్థ ద్వేమేతి అన్తద్వయవచనం అఞ్ఞేసమ్పి తదన్తోగధభావతో. అపిచ యోజనావసేన. తణ్హాఅవిజ్జాతి హి సంసారప్పవత్తియా సీసభూతా ద్వే కిలేసా. తే చ సమథవిపస్సనానం పటిపక్ఖభూతత్తా అన్తా నామ. తేసు తణ్హావసేన కామసుఖల్లికానుయోగం భజన్తో సమథం పరిహాపేతి బాలో, తథా అవిజ్జావసేన అత్తకిలమథానుయోగం భజన్తో గచ్ఛన్తో విపస్సనన్తి న సక్కా ఉభో ద్వే అన్తే అప్పహాయ అమతం అధిగన్తున్తి ఏవం వుత్తా. అపిచ లీనుద్ధచ్చపహానదస్సనమేతం. లీనో హి నిక్ఖిత్తవీరియారమ్భో కామసుఖఞ్చ భజతి, ఇతరో అచ్చారద్ధవీరియో అత్తకిలమథం. ఉభోపి తే వీరియసమతాయ పటిపక్ఖత్తా అన్తా నామ. అపిచ తిస్సో సాసనే పటిపదా వుత్తా ఆగాళ్హా, నిజ్ఝామా, మజ్ఝిమా చ. తత్థ ఆగాళ్హా ‘‘పాణాతిపాతీ హోతి, నత్థి కామేసు దోసో’’తి ఏవమాదికా. నిజ్ఝామా ‘‘అచేలకో హోతి, ముత్తాచారో’’తి ఏవమాదికా, మజ్ఝిమా ‘‘అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి ఏవమాదికా. తత్థ కామసుఖల్లికానుయోగో ఆగాళ్హా నామ పటిపదా హోతి సబ్బాకుసలమూలత్తా. అత్తకిలమథానుయోగో నిజ్ఝామా నామ అత్తజ్ఝాపనతో. ఉభోపేతే మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ పటిపక్ఖభూతత్తా అన్తా నామ, తస్మా ఇమేవ సన్ధాయ ద్వేమేతి. కిమత్థం భగవా ‘‘పబ్బజితేన న సేవితబ్బా’’తి పబ్బజితే ఏవ అధికరోతి, న గహట్ఠేతి? పబ్బజితానం తదధిముత్తత్తా, సుఖపరివజ్జనసమత్థతాయ, తదధికతత్తా చ పబ్బజితా ఏత్థ అధికతా, న గహట్ఠా. యది ఏవం కిమత్థం కామసుఖల్లికానుయోగమాహ, నను తే పకతియాపి కామపరిచ్చాగం కత్వా తం నిస్సరణత్థం పబ్బజితాతి? న, తేసం అన్తద్వయనిస్సితత్తా. తే హి ఇధ లోకే కామేన విసుద్ధిమిచ్ఛన్తి అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా తస్సేవ తపస్స ఫలేన పేచ్చ దిబ్బే కామే ఆసీసమానా దళ్హతరం కామసుఖల్లికానుయోగమనుయుత్తాతి వేదితబ్బా. అన్తత్థో పన ఇధ కుచ్ఛితట్ఠేన వేదితబ్బో ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికానం, యదిదం పిణ్డోల్య’’న్తిఆదీసు (ఇతివు. ౯౧; సం. ని. ౩.౮౦) వియ.
యో చాయం కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగోతి ఏత్థ కామేసూతి వత్థుకామో అధిప్పేతో, దుతియో కిలేసకామో. తంసమ్పయుత్తసుఖమేత్థ కామసుఖం నామ. తేన విపాకసుఖస్స నిరవజ్జభావం దీపేతీతి. అల్లీయనం నామ తదభినన్దనా. అనుయోగో నామ భవన్తరే తదనుయోగపత్థనా. హానభాగియకరత్తా కుసలపక్ఖస్స, హీనపుగ్గలభావితత్తా, హీనధాతుపభవత్తా చ లామకట్ఠేన హీనో. గామనివాసిసత్తధమ్మత్తా గమ్మో. పుథుజ్జనసాధారణత్తా పోథుజ్జనికో. అనరియోతి అరియానం అనధిప్పేతత్తా, అరియధమ్మపటిపక్ఖత్తా, అనరియకరత్తా, అనరియధమ్మత్తా, అనరియాచిణ్ణత్తా చ వేదితబ్బో. అనత్థసఙ్ఖాతసంసారభయావహత్తా, అనత్థఫలనిబ్బత్తకత్తా చ అనత్థసంహితో. అత్తనో కేవలం ఖేదూపగమో అత్తకిలమథో నామ. సో దిట్ఠిగతపుబ్బకత్తతపానుక్కమకిరియావిసేసం నిస్సాయ పవత్తతి, తస్స దిట్ఠివసేన అనుయోగో అత్తకిలమథానుయోగో నామ. అత్తవియోగవిత్తాపరిస్సమత్తా, అనుపాయపవత్తత్తా సమ్పజ్జమానో మిగయోనిగోయోనికుక్కురయోనిసూకరయోనీసు పాతాయతి. విపచ్చమానో నరకం నేతీతి అనత్థసంహితో. ఏతే త్వాతి ఏతే తు. తథాగతేనాతి అత్తానం అవితథాగమనం ఆవి కరోతి, తేనేతం దస్సేతి ‘‘న మయా పరివితక్కితమత్తేన వితక్కితా, కిన్తు మయా తథాగతేనేవ సతా అభిసమ్బోధిఞాణేన అభిసమ్బుద్ధో’’తి. చక్ఖుకరణీతిఆదీహి పన తమేవ పటిపదం థోమేతి. భేసజ్జం ఆతురస్స వియ ‘‘చక్ఖుకరణీ’’తి ఇమినా ఞాణచక్ఖువిసోధనం వుత్తం. ఞాణకరణీతి ఇమినా అన్ధకారవిధమనం వుత్తం. ఉపసమాయాతి కిలేసపరిళాహపటిప్పస్సద్ధి వుత్తా. అభిఞ్ఞాయాతి సచ్చపటివేధనం వుత్తం. సమ్బోధాయాతి సచ్చపటివిజ్ఝనం వుత్తం. నిబ్బానాయాతి సోపాదిసేసనిబ్బానధాతుయా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుయాతి ఏవం యథాసమ్భవం యోజేత్వా కథేతబ్బం.
౧౪. కస్మా పనేత్థ భగవా అఞ్ఞత్థ వియ అనుపుబ్బిం కథం అకథేత్వా పఠమమేవ అసేవితబ్బమన్తద్వయం వత్వా మజ్ఝిమపటిపదం దేసేసీతి? అత్తాదిమిచ్ఛాభిమాననివారణత్థం, కుమ్మగ్గపటిపత్తినివారణత్థఞ్చ అన్తద్వయవజ్జనం వత్వా అత్తనో విసేసాధిగమదీపననయేన అబాహుల్లికాదిభావదస్సనత్థం, తేసఞ్చ మజ్ఝిమపటిపదాదీపనేన తత్థ అనుయోజనత్థం పచ్ఛా సమ్మాపటిపదం దేసేసి, తతో తస్స మజ్ఝిమపటిపదాసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స విసయదస్సనత్థం చతుసచ్చధమ్మం సఙ్ఖేపవిత్థారవసేన దేసేతుకామో ‘‘ఇదం ఖో పన, భిక్ఖవే, దుక్ఖ’’న్తిఆదిమాహ, అయమేత్థ అనుసన్ధి. ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి మే, భిక్ఖవే’’తిఆది సుత్తానుసన్ధిపకఆసనత్థం అయమనుక్కమో వేదితబ్బో. యథావుత్తం పటిపదం సుత్వా కిర కోణ్డఞ్ఞో ఆహ ‘‘కథం భగవతా వుత్తపటిపదాయ ఉప్పత్తి సియా. అయఞ్హి పటిపదా కిలేసానం అనుప్పత్తియా సతి సమ్భవతి, న అఞ్ఞథా. కిలేసానఞ్చ యది లోభతో ఉప్పత్తి ఖుప్పిపాసానం వియ, తదాసేవనాయ అనుప్పత్తి సియా, తదవత్థుస్స వా తేసం ఉప్పత్తి. తదవత్థువిపరీతకాయకిలమథాసేవనాయ అనుప్పత్తి సియా. ఉభోపేతా భగవతా ‘అన్తా’తి వుత్తా, తస్మా కథం పనేతిస్సాయ సమ్మాపటిపదాయ ఉప్పత్తి సమ్భవేయ్యా’’తి. భగవా ఆహ అనుపాయాసేవనతో. కథన్తి చే? –
‘‘సంసారమూలతో ఞాణం, తఞ్చ ఞాణా పహియ్యతి;
జీవితే సతి తం హోతి, తఞ్చ జీవితసాధనే.
‘‘తస్మా ఞాణాయ మేధావీ, రక్ఖే జీవితమత్తనో;
ఞాణసాధనభూతఞ్చ, సీలఞ్చ పరిపాలయే.
‘‘జీవితఞ్చ యథా లోకే, భిన్నే కాయే న విజ్జతి;
తథేవ భిన్నసీలస్స, నత్థి ఞాణస్స సమ్భవో.
‘‘తస్మా ఆయుఞ్చ సీలఞ్చ, ఞాణత్థం రక్ఖతా సతా;
సేవితబ్బా న కామాపి, నాపి కాయవినాసనా.
‘‘కామేసు గేధముపగమ్మ హినో గమ్మఞ్చ,
అచ్చుద్ధనో కిలమథం గముపేతి మూళ్హో;
యో మజ్ఝిమం పటిపదం పరమం ఉపేతి,
సో ఖిప్పమేవ లభతే పరమం విమోక్ఖ’’న్తి.
సుత్వా తదేతం సుగతస్స వాక్యం,
పఞ్ఞం మునీ సో సుతజం లభిత్వా;
చిన్తామయం ఞాణ పవేసమానో,
ఉచ్ఛిన్దయం పఞ్హమిమం అపుచ్ఛి.
‘‘నిబ్బేధపదట్ఠానం పహాయ ఘోరం,
తపం కథమివాతి సో త్వం;
బ్రూహి తదేవ హోతి భిక్ఖు చర,
విరాగముపయాతి చ దుక్ఖసచ్చస్స;
దస్సనేనేవ దుక్ఖానుభవనా,
తమ్హి దోసస్స పచ్చయో’’తి.
సుత్వావ కోణ్డఞ్ఞో మునివచనం,
వుట్ఠాయ హట్ఠో సహసా అవోచ;
‘‘ఉదాహర త్వం భగవా మమేతం,
భిక్ఖు యథా పస్సతి దుక్ఖసచ్చ’’న్తి.
చిన్తామయిస్స పఞ్ఞాపరిపుణ్ణా భావనామయిపఞ్ఞాసమ్పత్తి జానితబ్బా ఇమేహి ఇతి భగవా సుత్తమిదమాహాతి కిర. కస్మా భగవా కోణ్డఞ్ఞస్స పురిమమేవ సచ్చదేసనం అవడ్ఢేత్వా అత్తనో అధిగతక్కమమాహాతి? నాహం కస్సచి ఆగమం దేసేమి, అపిచ ఖో సయమేవ ఏవమధిగతోమ్హీతి దస్సనత్థం. తత్థ ‘‘పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసూ’’తి ఇమినా ఇదం అత్థద్వయం దస్సేతి, న మయా ఆళారతో, ఉదకతో వా అయం ధమ్మో సుతో, కిన్తు పుబ్బే అననుస్సుతేస్వేవ ఞాణం మే ఉదపాదీతి మజ్ఝిమాయ పటిపదాయ ఆనుభావం పకాసేతి. అపిచ యస్మా ఏవం పటిపన్నో వినాపి పరోపదేసేన అరియసచ్చాని పస్సతి, తస్మా కథం తుమ్హేవ మమాపదేసేన న పస్సథాతి.
౧౫. చక్ఖున్తిఆదీని పఞ్చ పదాని ఞాణవేవచనానేవ. ఞాణఞ్హి సచ్చానం ఆలోచనతో చక్ఖుభూతత్థజాననతో ఞాణం. పకారేహి జాననతో పఞ్ఞా. కిలేసవిదారణతో, విజ్జనతో చ విజ్జా. సచ్చచ్ఛాదకతమవినాసనతో, తేసం గతికోటిపకాసనతో ఆలోకోతి వేదితబ్బం. తత్థ పఠమేన పరివట్టేన సచ్చానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో ఠపనపఞ్ఞం దస్సేతి, దుతియేన తేసం కత్తబ్బాకారపరిచ్ఛిన్దనపఞ్ఞం, తతియేన సచ్చేసు ఞాణకిచ్చసన్నిట్ఠానం దస్సేతి.
౧౬. యావకీవఞ్చాతి ద్వీహి పదేహి యావఇచ్చేవ వుత్తం హోతి ‘‘ఇతి చిత్తమనో’’తిఆది వియ. రాగాదీహి అకుప్పతాయ అకుప్పా విముత్తి. వేయ్యాకరణన్తి ధమ్మదేసనా. సా హి ధమ్మానం బ్యాకరణతో పకాసనతో ‘‘వేయ్యాకరణ’’న్తి వుచ్చతి. విరజం వీతమలన్తి ఏత్థ విరజం విసమహేతువాదవిగమతో. వీతమలం అహేతుకవాదవిగమతో. విరజం సస్సతదిట్ఠిప్పహానతో. వీతమలం ఉచ్ఛేదదిట్ఠిప్పహానతో. విరజం పరియుట్ఠానప్పహానతో. వీతమలం అనుసయప్పహానతో. ధమ్మచక్ఖున్తి ధమ్మమత్తదస్సనం, న తత్థ సత్తో వా జీవో వా కారకో వా వేదకో వాతి, తేనేవాహ ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బన్తం నిరోధధమ్మ’’న్తి. ఇదఞ్హి తస్స ధమ్మచక్ఖుస్స ఉప్పత్తిఆకారదస్సనత్థం వుత్తం. తఞ్హి నిరోధం ఆరమ్మణం కత్వా కిచ్చవసేన ఏవ సఙ్ఖతం పటివిజ్ఝన్తం ఉప్పజ్జతి.
౧౭. ధమ్మచక్కన్తి ఏత్థ దేసనాఞాణం అధిప్పేతం, పటివేధఞాణఞ్చ లబ్భతేవ. ఏత్థ కిమత్థం దేవా సద్దమనుస్సావేసున్తి? నానాదిట్ఠిగతన్ధకారవిధమనతో లద్ధాలోకత్తా, అపాయభయసమతిక్కమనతో అస్సాసం పత్తత్తా, దేవకాయవిమానదస్సనతో పీతిపామోజ్జచలితత్తా చాతి ఏవమాదీనేత్థ కారణాని వదన్తి. పథవికమ్పనమహాసద్దపాతుభావో చ ధమ్మతావసేనేవ హోతీతి ఏకే. దేవతానం కీళితుకామతాయ పథవికమ్పో. బహునో దేవసఙ్ఘస్స సన్నిపాతతో, భగవతో సరీరప్పభాజాలవిసజ్జనతో చాతి ఏకచ్చే.
౧౮. పబ్బజ్జుపసమ్పదావిసేసన్తి అత్థో. తత్థ ఇతి-సద్దో తస్స ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదాపటిలాభనిమిత్తవచనపరియోసానదస్సనో. తదవసానో హి తస్స భిక్ఖుభావో. స్వాక్ఖాతోతిఆది ‘‘ఏహీ’’తి ఆమన్తనాయ పయోజనదస్సనవచనం. ‘‘ఏహిభిక్ఖూ’’తి భగవా అవోచ ‘‘స్వాక్ఖాతో ధమ్మో చర…పే… కిరియాయా’’తి చ అవోచాతి పదసమ్బన్ధో. తత్థ చర బ్రహ్మచరియన్తి అవసిట్ఠం మగ్గత్తయబ్రహ్మచరియం సమధిగచ్ఛ. కిమత్థం? సమ్మాదుక్ఖస్సన్తకిరియాయాతి అత్థో. ‘‘ఏహిభిక్ఖూ’’తి ఇమినా భగవతో వచనేన నిప్ఫన్నత్తా కారణూపచారేన ‘‘ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదా’’తి వుత్తా. సావ తస్సాయస్మతో యావజీవం ఉపసమ్పదా అహోసీతి అత్థో. తేన తస్సా ఉపసమ్పదాయ సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతాదినా విచ్ఛేదా వా తదఞ్ఞాయ ఉపసమ్పదాయ కిచ్చం వా నత్థీతి ఇదమత్థద్వయం అట్ఠకథాయం దస్సేతి. అట్ఠన్నమ్పి ఉపసమ్పదానం ఏహిభిక్ఖుఓవాదపటిగ్గహణపఞ్హబ్యాకరణగరుధమ్మపటిగ్గహణూపసమ్పదానం చతున్నం అఞ్ఞతరాయ ఉపసమ్పన్నస్స అన్తరా విచ్ఛేదో వా తదఞ్ఞూపసమ్పదాయ కిచ్చం వా నత్థి, ఇతరస్సత్థీతి. నికాయన్తరికా పనాహు ‘‘బుద్ధపచ్చేకబుద్ధానం నియామోక్కన్తిసఙ్ఖాతాయ ఉపసమ్పదాయ ఞత్తిచతుత్థకమ్ముపసమ్పదఞ్చ దసవగ్గపఞ్చవగ్గకరణీయవసేన ద్విధా భిన్దిత్వా దసవిధోపసమ్పదా’’తి. కా పనేత్థ అత్థతో ఉపసమ్పదా నామాతి? తదధిగతకిరియావసేన నిబ్బత్తియా అసేక్ఖా తదధివాసనచేతనాయ పరిభావితపఞ్చక్ఖన్ధికా అజ్ఝత్తసన్తతి. కా పనేత్థ పరిభావనా నామ? తబ్బిపక్ఖధమ్మజ్ఝాచారవిరుద్ధభావో, తస్స పత్తియా తాయ పరిభావనాయ వసేన కత్థచి ‘‘సమన్నాగతో’’తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘లోభేన సమన్నాగతో, భిక్ఖవే, అభబ్బో చత్తారి సతిపట్ఠానాని భావేతు’’న్తిఆది. ఏత్థాహు నికాయన్తరికా ‘‘యథావుత్తాయ ఉపసమ్పదాయ పత్తిసఙ్ఖాతో చిత్తవిప్పయుత్తో సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో ధమ్మో అత్థి, తస్స సన్తతివసేన పుబ్బాపరియం ఉప్పజ్జమానస్స యావ అవిచ్ఛేదో, తావ ఉపసమ్పన్నోతి, అఞ్ఞథా తతో ధమ్మన్తరుప్పత్తిక్ఖణే తస్స ఉపసమ్పన్నస్స అనుపసమ్పన్నభావప్పసఙ్గో ఆపజ్జతీ’’తి. తే వత్తబ్బా ‘‘సుత్తం ఆహరథా’’తి. తే చే వదేయ్యుం ‘‘యో తేసం దసన్నం అసేక్ఖానం ధమ్మానం ఉపాదాయ పటిలాభసమన్నాగమో అరియో హోతి విప్పహీనోతి ఏవమాదీని నో సుత్తానీ’’తి. ఏవం సతి అసన్తధమ్మేహి, పరసత్తేహి చ సమన్నాగమదోసప్పసఙ్గో నేసం పాపుణాతి. కింకారణం? సుత్తసమ్భవతో. యథాహ – ‘‘రాజా, భిక్ఖవే, చక్కవత్తీ సత్తహి రతనేహి సమన్నాగతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౯౯-౨౦౦ అత్థతో సమానం) విత్థారో. వసిభావో తత్థ సమన్నాగతసద్దేన వుత్తో. తస్సహితేసు రతనేసు వసిభావో కామచారో అత్థీతి చే? ఏత్థ వసిభావో సమన్నాగమసద్దేన వుత్తో, అఞ్ఞత్థ పత్తిసఙ్ఖాతో, తం ధమ్మన్తరన్తి. కిమేత్థ విసేసకారణం? నత్థి చ, తస్మా యథావుత్తలక్ఖణావ ఉపసమ్పదా. అయమేవ నయో పబ్బజ్జాదీసుపి నేతబ్బో.
౧౯. కిఞ్చాపి వప్పత్థేరస్స పాటిపదదివసే…పే… అస్సజిత్థేరస్స చతుత్థియన్తి ఏవం నానాదివసేసు పాటేక్కం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది, తథాపి ఓవాదసామఞ్ఞేన వప్పభద్దియానం, మహానామఅస్సజీనఞ్చేత్థ ఏకతో వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
౨౦. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా’’తి కిమత్థం ఆదితోవ అనత్తలక్ఖణం దీపేతీతి? తేసం పుథుజ్జనకాలేపి ఇతరలక్ఖణద్వయస్స పాకటత్తా. తే హి మనాపానం కామానం అనిచ్చతాదస్సనేన సంవిగ్గా పబ్బజింసూతి అనిచ్చలక్ఖణం తావ నేసం ఏకదేసేన పాకటం, పబ్బజితానఞ్చ అత్తకిలమథానుయోగతో కాయికదుక్ఖం, తఞ్చ మానసస్స పచ్చయోతి మానసికదుక్ఖఞ్చ పాకటం, తస్మా తదుభయం వజ్జిత్వా అనత్తలక్ఖణమేవ దీపేతుం ఆరభి. తఞ్చ దీపేన్తో దుక్ఖలక్ఖణేనేవ దీపేతుం ‘‘రూపఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్సా’’తిఆదిమాహ. కిమత్థన్తి? అనిచ్చలక్ఖణతోపి తేసం దుక్ఖలక్ఖణస్స సుట్ఠుతరం పాకటత్తా. తేసఞ్హి అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తత్తా, తప్పరాయణభావతో చ దుక్ఖలక్ఖణం సుట్ఠు పాకటం, తస్మా తేన తావ సుట్ఠు పాకటేన అనత్తలక్ఖణం దీపేత్వా పున తదేవ తదుభయేనాపి దీపేతుం ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి వక్ఖతి. కల్లం నూతి యుత్తం ను. ఏతం మమాతి తణ్హాగ్గాహో. ఏసోహమస్మీతి మానగ్గాహో. ఏసో మే అత్తాతి దిట్ఠిగ్గాహో. తణ్హాగ్గాహో చేత్థ అట్ఠసతతణ్హావిచరితవసేన, మానగ్గాహో నవవిధమానవసేన, దిట్ఠిగ్గాహో ద్వాసట్ఠిదిట్ఠివసేన వేదితబ్బో.
పఞ్చవగ్గియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
పబ్బజ్జాకథావణ్ణనా
౨౫. యేన సమయేన భగవా పఞ్చవగ్గియే పఞ్చమియం అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా సత్తమియం నాళకత్థేరస్స నాళకపటిపదం ఆచిక్ఖిత్వా భద్దపదపుణ్ణమాయం యసస్స ఇన్ద్రియానం పరిపక్కభావం ఞత్వా తం ఉదిక్ఖన్తో బారాణసియం విహాసి, తేన సమయేన యసో నామాతి సమ్బన్ధో. తస్స కిర ఉప్పత్తితో పట్ఠాయ తస్స కులస్స కిత్తిసద్దసఙ్ఖాతో, పరిజనసఙ్ఖాతో వా యసో విసేసతో పవడ్ఢతి. తేన తస్స మాతాపితరో ఏవం నామమకంసు. ‘‘సుఖుమాలో’’తిఆది కిమత్థం ఆయస్మతా ఉపాలిత్థేరేన వుత్తన్తి? పచ్ఛిమజనస్స నేక్ఖమ్మే సముస్సాహనజననత్థం. ఏవం ఉత్తమభోగసమప్పితానమ్పి ఉత్తమేసు భోగేసు అప్పమత్తకేనాపి అసుభనిమిత్తేన వితజ్జేత్వా కాలాకాలం అగణేత్వా వివేకాభిరతియా మహన్తం భోగక్ఖన్ధం తిణం వియ పహాయ గేహతో నిక్ఖమనా అహోసి, కస్స పనఞ్ఞస్స న సియాతి అధిప్పాయో. సమఙ్గీభూతస్సాతి తేహి ఏకత్తం ఉపగతస్స, అవివిత్తస్సాతి అత్థో. నిద్దా ఓక్కమీతి మనాపేసుపి విసయేసు పవత్తిం నివారేత్వా తస్స చిత్తం అతిక్కమిత్వా అభిభవిత్వా అత్తనో వసం ఉపనేసీతి అత్థో. సబ్బరత్తియో చాతి తయోపి యామే. తేన పరిజనస్స వికారదస్సనే కారణం దస్సేతి. రత్తి-సద్దో పనేత్థ కాలే సూరియాభావే, యామే చ పవత్తతీతి విఞ్ఞేయ్యో. యామేవిధ విఞ్ఞేయ్యో తిచీవరవిప్పవాసే చ. కచ్ఛేతి కచ్ఛపస్సే. కణ్ఠేతి కణ్ఠస్స హేట్ఠా. ముదిఙ్గస్స హి ఉపరి కణ్ఠం ఠపేత్వా సయన్తియా కణ్ఠే ముదిఙ్గం అద్దసాతి అత్థో. ఆళమ్బరన్తి పణవం. ఉభతోముఖస్స తనుకా దీఘా. విత్థిన్నసమతలస్స వాదితస్స ఏతం అధివచనం. విప్పలపన్తియోతి సుపినదస్సనాదివసేన అసమ్బన్ధపలాపం విప్పలపన్తియో. సుసానం మఞ్ఞేతి సుసానం వియ అద్దస సకం పరిజనన్తి సమ్బన్ధో. ఆదీనవోతి అసుభభావో. నిబ్బిదాయ చిత్తం సణ్ఠాతీతి విముచ్చితుకామతాసఙ్ఖాతాయ ఉక్కణ్ఠాయ చిత్తం నమీతి అత్థో. ఉదానం ఉదానేసీతి ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ఇమాహి ఇత్థీహి సహ నాహం భవిస్సామీ’’తి అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసి. ద్వే కిర ఆకారా తస్స పమాదసుత్తపరిజనదస్సనే పాకటా జాతా కిలేసానం బలవభావో, అసుభాకారస్స అతిఓళారికభావో చ. ఏవం సతి ఓళారికతరే చ అసుభాకారే కిలేసవసేనాయం సబ్బోపి లోకో ఏత్థ పీళితో ముచ్ఛితో. అహో కిలేసా బలవతరాతి హి పస్సతో పస్సతో తస్స ద్వేపి తే ఆకారా పాకటా జాతా, యేనేవమవోచాతి.
‘‘సువణ్ణపాదుకాయో ఆరోహిత్వా’’తి ఏతేనస్స నిస్సఙ్గతాయ విస్సట్ఠగమనం దీపేతి. సో హి బలవసంవేగాభితున్నహదయత్తా పరిజనస్స పబోధే సతిపి అత్తనో గమననివారణసమత్థభావం అసహమానో అత్తానం తక్కేన్తో విస్సట్ఠో అగమాసి. అమనుస్సాతి దేవతా. తా హి మనుస్సేహి సుగతిపటివేధఞాణసణ్ఠానాదిగుణసామఞ్ఞేన ‘‘అమనుస్సా’’తి వుచ్చన్తి. న హి అసమానజాతికా తిరచ్ఛానాదయో ‘‘అబ్రాహ్మణా’’తి వా ‘‘అవసలా’’తి వా వుచ్చన్తి, కిన్తు జాతిసభాగతాయ ఏవ వసలాదయో ‘‘అబ్రాహ్మణా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం మనుస్సేహి కేనచి ఆకారేన సభాగతాయ దేవతా ‘‘అమనుస్సా’’తి వుత్తా. అఞ్ఞథా మనుస్సా న హోన్తీతి తిరచ్ఛానగతాపి ‘‘అమనుస్సా’’తి వత్తబ్బా భవేయ్యుం.
౨౬. వనగహనం దిస్వా ‘‘సుముత్తోహం నగరతో’’తి పముదితత్తా భగవతో అవిదూరే ఉదానేసి. ఇదం ఖో యసాతి భగవా నిబ్బానం సన్ధాయాహ. తఞ్హి తణ్హాదికిలేసేహి అనుపద్దుతం, అనుపసట్ఠతఞ్చ దస్సనమత్తేనాపి అస్సాదజననతో. ధమ్మం దేసేస్సామీతి యేన తం నిబ్బానం ఇధ నిసిన్నమత్తోవ త్వం అధిగమిస్ససీతి అధిప్పాయో. కిరాతి అస్సద్ధేయ్యఅబ్యత్తిపరిహాసేసు నిపాతో, ఇధ అబ్యత్తియం. సువణ్ణపాదుకాయో ఓరోహిత్వాతి చ సువణ్ణపాదుకాహి ఓతరిత్వా. నిస్సక్కత్థే హి ఇదం పచ్చత్తవచనం. తస్స నిసిన్నమత్తస్సేవ అఞ్ఞం సమ్మోదనీయం కథం అకత్వా అనామన్తేత్వా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. సుపరిపక్కిన్ద్రియత్తా, పటివేధక్ఖణానతిక్కమనత్థం అనుపద్దుతానుపసట్ఠతానం పాపకధమ్మదేసనాభిముఖచిత్తత్తా, సేట్ఠిస్స గహపతినో అచిరాగమనదస్సనతో చ. కిమత్థం భగవా తస్స సుట్ఠుతరం సంవిగ్గహదయస్స భవతో ముచ్చితుకామస్స భవాభవూపాయానిసంసకథం పఠమమేవ కథేసీతి? సబ్బభవాదీనవదస్సనత్థం. సో హి మనుస్సలోకస్సేవ ఉపద్దుతఉపసట్ఠభావం అద్దస, న సగ్గానన్తి కదాచి సగ్గలోకం సుఖతో మఞ్ఞేయ్య. తత్థ సుఖసఞ్ఞేన నిబ్బానాభిముఖం చిత్తం పేసేయ్యాతి సగ్గానమ్పి ఆదీనవం దస్సేతుకామతాయ అనుపుబ్బిం కథం ఆరభి. ఏత్థ దానం, దానానిసంసం, సీలానిసంసఞ్చ కథేన్తో దానసీలకథం కథేతి నామ. సగ్గవణ్ణం కథేన్తో సగ్గకథం కథేతి నామ. తత్థ వత్థుకామకిలేసకామానం అనిచ్చతం, అపసాదతం, మహాదీనవతఞ్చ కథేన్తో కామానం ఆదీనవం, ఓకారం, సంకిలేసఞ్చ పకాసేతి. నేక్ఖమ్మే తదభావతో చ తంనిస్సరణతో చ తబ్బిపరీతం ఆనిసంసం కథేన్తో నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేతి నామ. తత్థ ఓకారన్తి అవకారం లామకభావం. సంకిలేసన్తి సంకిలిస్సనం బాధనం ఉపతాపనం వాతి అత్థో. కల్లచిత్తం పఞ్ఞిన్ద్రియస్స ఆనుభావేన, దిట్ఠియోగవిచికిచ్ఛాయోగానం పఞ్ఞిన్ద్రియేన విహతత్తా. ముదుచిత్తం సతిన్ద్రియసమాయోగేన, విహింసాసారమ్భాదికిలేసపవేసం నివారేత్వా చిత్తముదుతాదికుసలధమ్మప్పవేసనం కరోన్తం సహజాతం చిత్తం ముదుం కరోతి. సమాధిన్ద్రియస్స ఆనుభావేన వినీవరణచిత్తం. తఞ్హి విసేసతో నీవరణవిపక్ఖభూతన్తి. వీరియిన్ద్రియవసేన ఉదగ్గచిత్తం. తఞ్హి థినమిద్ధసఙ్ఖాతలీనభావవిపక్ఖన్తి. సద్ధిన్ద్రియస్స ఆనుభావేన పసన్నచిత్తం తస్స పసాదలక్ఖణత్తా. సాముక్కంసికాతి ఏతం విసయవసేన దేసనం ఉపాలిత్థేరో పకాసేతి. సచ్చాని హి సాముక్కంసికదేసనాయ విసయాని. అఞ్ఞథా దుక్ఖాదీని సాముక్కంసికా ధమ్మదేసనాతి ఆపజ్జతి తస్స విభావనే సచ్చానం నిద్దిట్ఠత్తా.
౨౭. చతుద్దిసాతి చతూసు దిసాసు. అభిసఙ్ఖరేసీతి అభిసఙ్ఖరి. కిమత్థన్తి చే? ఉభిన్నం పటిలభితబ్బవిసేసన్తరాయనిసేధనత్థం. యది సో పుత్తం పస్సేయ్య, పుత్తస్సపి ధమ్మచక్ఖుపటిలాభో అరహత్తుప్పత్తి, సేట్ఠిస్సపి ధమ్మచక్ఖుపటిలాభో న సియా. దిట్ఠసచ్చోపి ‘‘దేహి తే మాతుయా జీవిత’’న్తి వదన్తో కిమఞ్ఞం న కరేయ్య. యసోపి తం వచనం సుత్వా అరహాపి సమానో సయం అప్పటిక్ఖిపిత్వా భగవన్తం ఉల్లోకేన్తో కిమఞ్ఞాయ సణ్ఠహేయ్య.
౨౮. ఉభోహిపి పత్తబ్బవిసేసకోటియా పత్తత్తా భగవా పున తం పటిప్పస్సమ్భేసి. పుబ్బే అగారికభూతోతి తస్స సోతాపన్నకాలం సన్ధాయాహ. సోతాపన్నో హి అగారమజ్ఝే వసనారహత్తా అగారియభూతో నామ హోతి అపబ్బజితో. సమ్పతి పబ్బజితో సమానో అగారమజ్ఝవసనస్స అభబ్బత్తా ‘‘అగారికో’’తి న వుచ్చతి, తస్మా ఏవమాహ. యస్స దిట్ఠోతి సమ్బన్ధో, యేన దిట్ఠోతి వుత్తం హోతి. ‘‘సేయ్యథాపి పుబ్బే అగారికభూతో’’తి వచనేన లద్ధనయత్తా పచ్ఛా గహపతి గిహివేసధారిమేవ యసం సన్ధాయాహ ‘‘యసేన కులపుత్తేన పచ్ఛాసమణేనా’’తి. తత్థ చర బ్రహ్మచరియన్తి ఆభిసమాచారికసీలం బ్రహ్మచరియం చర పరిపూరేహి తావ, యావ సమ్మాదుక్ఖస్సన్తకిరియా, యావ చుతిచిత్తాతి అధిప్పాయో. లిఙ్గబ్రహ్మచరియం సన్ధాయాతి పోరాణా, తఞ్చ యుత్తం. లిఙ్గమత్తఞ్హి సన్ధాయ సో ఆయస్మా ‘‘లభేయ్యాహం, భన్తే, పబ్బజ్జం ఉపసమ్పద’’న్తి ఆహ.
కిమత్థం భగవా యసస్స మాతు, పజాపతియా చ భత్తకిచ్చం అకత్వావ ధమ్మం దేసేసీతి? యసస్స పబ్బజ్జాయ సోకసల్లసమప్పితత్తా దానఞ్చ సోమనస్సికచిత్తేన న దదేయ్యుం, సత్థరి చ దోమనస్సప్పత్తా హుత్వా మగ్గపటివేధమ్పి న లభేయ్యున్తి భగవా పఠమం తావ తా విగతసోకసల్లహదయాయో కత్వా పున భత్తకిచ్చం అకాసి.
౩౦. సేట్ఠానుసేట్ఠీనన్తి అనుక్కమసేట్ఠీనన్తి పోరాణా. ‘‘సేట్ఠినో చానుసేట్ఠినో చ యాని కులాని, తాని సేట్ఠానుసేట్ఠాని కులాని, తేసం సేట్ఠానుసేట్ఠీనం కులాన’’న్తి లిఖితం. ధమ్మవినయోతి సాసనబ్రహ్మచరియం పావచనన్తి ఇధ అత్థతో ఏకం. అథ వా ధమ్మేన వినయో, న దణ్డసత్థేహీతి ధమ్మవినయో, ధమ్మాయ వినయో, న హింసత్థన్తి వా ధమ్మతో వినయో, నాధమ్మతోతి వా ధమ్మో వినయో, నాధమ్మోతి వా ధమ్మానం వినయో, న అఞ్ఞేసన్తి వా ధమ్మకాయత్తా, ధమ్మసామిత్తా వా ధమ్మో భగవా, తస్స ధమ్మస్స వినయో, న తక్కికానన్తి వా ధమ్మవినయో. సమానాధికరణవసేన వా ధమ్మవినయో నీలుప్పలం వియ, ధమ్మో చ వినయో చాతి ధమ్మవినయో ఫలాఫలం వియ నపుంసకమితి పుల్లిఙ్గాపదేసతో అస్స లిఙ్గభావో సిద్ధో, యస్స వా ధమ్మో వినయో, సో ధమ్మవినయో సేతపటో పురిసో వియ, ధమ్మేన యుత్తో వా వినయో ధమ్మవినయో అస్సరథో వియాతి ఏవమాదినా నయేన యోజనా వేదితబ్బా.
౩౪. ‘‘ఖణ్డసీమం నేత్వా’’తి భణ్డుకమ్మారోచనపటిహరణత్థం వుత్తం. తేన ‘‘సభిక్ఖుకే విహారే అఞ్ఞమ్పి ఏతస్స కేసే ఛిన్దా’’తి వత్తుం న వట్టతీతి. పబ్బాజేత్వాతి ఇమస్స అధిప్పాయపకాసనత్థం ‘‘కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా ఏహీ’’తి వుత్తం. ఉపజ్ఝాయో చే కేసమస్సుఓరోపనాదీని అకత్వా పబ్బజత్థం సరణాని దేతి, న రుహతి పబ్బజ్జా. కమ్మవాచం సావేత్వా ఉపసమ్పాదేతి, రుహతి ఉపసమ్పదా. అప్పత్తచీవరానం ఉపసమ్పదాసిద్ధిదస్సనతో, కమ్మవిపత్తియా అభావతో చేతం యుజ్జతేవాతి ఏకే. హోతి చేత్థ –
‘‘సలిఙ్గస్సేవ పబ్బజ్జా, విలిఙ్గస్సాపి చేతరా;
అపేతపుబ్బవేసస్స, తం ద్వయం ఇతి చాపరే’’తి.
భిక్ఖునా హి సహత్థేన వా ఆణత్తియా వా దిన్నమేవ కాసావం వట్టతి, అదిన్నం న వట్టతీతి పన సన్తేస్వేవ కాసావేసు, నాసన్తేసు అసమ్భవతోతి తేసం అధిప్పాయో. ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, పబ్బాజేతబ్బో ఉపసమ్పాదేతబ్బో. పఠమం…పే…అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఇమేహి తీహి సరణగమనేహి పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదన్తి ఏత్థ ఇమినా అనుక్కమేన దిన్నేహి తీహి సరణగమనేహి పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదం అనుజానామి కేవలేహీతి అధిప్పాయదస్సనతో –
ఆదిన్నపుబ్బలిఙ్గస్స, నగ్గస్సాపి ద్వయం భవే;
నేతరస్సాతి నో ఖన్తి, సబ్బపాఠానులోమతోతి. –
ఆచరియో. ఆచరియేన అదిన్నం న వట్టతీతి ఏత్థ ‘‘పబ్బజ్జా న రుహతీతి వదన్తీ’’తి లిఖితం. పోరాణగణ్ఠిపదేపి తథేవ లిఖితం. ఉరాదీని ఠానాని నామ. సంవుతాదీని కరణాని నామ. ‘‘అనునాసికన్తం కత్వా ఏకసమ్బన్ధం కత్వా దానకాలే అన్తరా అట్ఠత్వా వత్తబ్బం. విచ్ఛిన్దిత్వా దానేపి యథావుత్తట్ఠానే ఏవ విచ్ఛేదో, అఞ్ఞత్ర న వట్టతీ’’తి లిఖితం. అనునాసికన్తే దియ్యమానే ఖలిత్వా ‘‘బుద్ధం సరణం గచ్ఛామీ’’తి మకారేన మిస్సీభూతే ఖేత్తే ఓతిణ్ణత్తా వట్టతీతి ఉపతిస్సత్థేరో. మిస్సం కత్వా వత్తుం వట్టతి, వచనకాలే పన అనునాసికట్ఠానే విచ్ఛేదం అకత్వా వత్తబ్బన్తి ధమ్మసిరిత్థేరో. ‘‘ఏవం కమ్మవాచాయమ్పీ’’తి వుత్తం. ఉభతోసుద్ధియావ వట్టతీతి ఏత్థ మహాథేరో పతితదన్తాదికారణతాయ అచతురస్సం కత్వా వదతి, బ్యత్తసామణేరో సమీపే ఠితో పబ్బజ్జాపేక్ఖం బ్యత్తం వదాపేతి. మహాథేరేన అవుత్తం వదాపేతీతి న వట్టతి. కమ్మవాచాయ ఇతరో భిక్ఖు చే వదతి, వట్టతీతి. సఙ్ఘో హి కమ్మం కరోతి, న పుగ్గలోతి. న నానాసీమపవత్తకమ్మవాచాసామఞ్ఞనయేన పటిక్ఖిపితబ్బత్తా. అథ థేరేన చతురస్సం వుత్తం పబ్బజ్జాపేక్ఖం వత్తుం అసక్కోన్తం సామణేరో సయం వత్వా వదాపేతి, ఉభతోసుద్ధి ఏవ హోతి థేరేన వుత్తస్సేవ వుత్తత్తా. బుద్ధం సరణం గచ్ఛన్తో అసాధారణే బుద్ధగుణే, ధమ్మం సరణం గచ్ఛన్తో నిబ్బానం, సఙ్ఘం సరణం గచ్ఛన్తో సేక్ఖధమ్మం, అసేక్ఖధమ్మఞ్చ సరణం గచ్ఛతీతి అగ్గహితగ్గహణవసేన యోజనా కాతబ్బా. అఞ్ఞథా సరణత్తయసఙ్కరదోసో. సబ్బమస్స కప్పియాకప్పియన్తి దససిక్ఖాపదవినిముత్తం పరామాసాపరామాసాది. ‘‘ఆభిసమాచారికేసు వినేతబ్బో’’తి వచనతో సేఖియఉపజ్ఝాయవత్తాదిఆభిసమాచారికసీలమనేన పూరేతబ్బం. తత్థ చారిత్తస్స అకరణే వారిత్తస్స కరణే దణ్డకమ్మారహో హోతీతి దీపేతి.
పబ్బజ్జాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
దుతియమారకథావణ్ణనా
౩౫. ‘‘తేన హేతునా’’తి వచనతో పాళియం ‘‘యోనిసోమనసికారాసమ్మప్పధానా’’తి హేత్వత్థే నిస్సక్కవచనన్తి వేదితబ్బం.
దుతియమారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉరువేలపాటిహారియకథావణ్ణనా
౩౭-౮. వసేయ్యామాతి ‘‘త్వఞ్చ అహఞ్చ వసేయ్యామా’’తి పియవచనేన తస్స సఙ్గణ్హనత్థం వుత్తం కిర. తేజసా తేజన్తి ఆనుభావేన ఆనుభావం. తేజోధాతుయా వా తేజోధాతుం. ఉభిన్నం సజోతిభూతానన్తి అనాదరత్థే సామివచనం, భావసత్తమీఅత్థే వా. అగ్యాగారమేవ ఆదిత్తం, న తత్థ వసనకో సత్తజాతికో. అచిన్తేయ్యో హి ఇద్ధివిసయో. కస్మా పన భగవా అగ్యాగారమ్పి అనాదిత్తం నాధిట్ఠాసీతి? అత్తనో దుక్ఖుప్పాదాభావస్స అనతివిమ్హాదిభావప్పసఙ్గతో. కిమత్థం పరసన్తకం మహాసమ్భారపవత్తం తం వినాసేతీతి? పున యథాపోరాణం ఇద్ధానుభావేన కత్తుకామతాధిప్పాయతో. పరియాదిన్నోతి ఖయం నీతో. తేజసా తేజన్తి ఆనుభావేన ఆనుభావం. అగ్యాగారస్స పరిత్తత్తా ఇతరో అత్థో న సమ్భవతి. అయమత్థో ‘‘మక్ఖం అసహమానో’’తి ఇమినా అతివియ సమేతి. ఇద్ధానుభావమక్ఖనఞ్హి తత్థ మక్ఖో నామ. పత్తేనాతి పదుమపత్తేనాతిపి పోరాణా. పదుమినిసణ్డే ఠితో హి భగవా తత్థ అహోసీతి తేసం మతి.
౩౯. దిన్నన్తి అనుమతిన్తి అత్థో. అభీతో నిబ్భయో. కస్మా? యతో సో మగ్గేన భయమతీతో. ‘‘సుమనమనసోతి సున్దరచిత్తసఙ్ఖాతమనో. సుమనో ఏవ వా’’తి లిఖితం. తేజోవాతి అగ్గి వియ. ధాతుకుసలోతి తేజోధాతుమ్హి కుసలో. ‘‘బ్యవహితా చే’’తి సద్దలక్ఖణత్తా చ ఉపసగ్గో. తేజోధాతుసమాపత్తీసు కుసలో ఇచ్చేవత్థో. ఉదిచ్ఛరేతి ఉల్లోకేసుం. ‘‘సంపరివారేసు’’న్తి చ లిఖితం. ఇతి ఏవం భణన్తీతి అత్థో. హతాతి సమాతి అత్థో, కాళకావ హోన్తీతి కిరేత్థ అధిప్పాయో. ఈసకమ్పి బ్యాపారం అకత్వా ఉపసమానురూపం తిట్ఠన్తి. యే చ అనేకవణ్ణా అచ్చియో హోన్తీతి తం దస్సేతుం ‘‘నీలా అథ లోహితికా’’తిఆదిమాహ.
౪౦. చతుద్దిసాతి చతూసు దిసాసు.
౪౪. పంసుకూలం ఉప్పన్నన్తి పరియేసమానస్స పటిలాభవసేన ఉప్పన్నం హోతి. చిత్తవిచిత్తపాటిహీరదస్సనత్థాయ చ సా పరియేసనా. సా అయం సాయం. తా ఇమా తయిమా. ద్వే ఏకతో గహేత్వా వదతి. ఆయామి అహం ఆయమహం. ఏతన్తి ఏతస్స. యథా మయన్తి యస్మా మయం.
౫౦-౫౧. ఉదకవాహకోతి ఉదకోఘో. ఉదకసోతోతి పోరాణా. ‘‘యాయ త్వ’’న్తి పుబ్బభాగవిపస్సనాపటిపదం సన్ధాయ వుత్తం. చిరపటికాతి చిరపభుతి, నాగదమనతో పట్ఠాయ చిరపటికా. ‘‘చిరపటిసఙ్ఖా’’తిపి వదన్తి. కేసమిస్సన్తిఆదిమ్హి అబ్బోకిణ్ణం విసుం విసుం బన్ధిత్వా పక్ఖిత్తత్తా కేసాదయోవ కేసమిస్సాతి పోరాణా. ఖారికాజమిస్సన్తి ఏత్థ ఖారీ వుచ్చతి తాపసపరిక్ఖారో. జటిలే పాహేసీతి ద్వే తయో తాపసే పాహేసి. ‘‘సోళసాతిరేకఅడ్ఢఉడ్ఢాని పాటిహారియసహస్సానీ’’తి వుత్తం.
౫౪. అగ్గిహుత్తే కతపరిచయత్తా భగవా తేసం ఆదిత్తపరియాయ-మభాసి (సం. ని. ౪.౨౮). తత్థ ఏకచ్చం ఆరమ్మణవసేన ఆదిత్తం చక్ఖాది రాగగ్గినా, ఏకచ్చం సమ్పయోగవసేన చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా వేదయితాదికేనేవ, ఏకచ్చం అభిభూతత్థేన చక్ఖాది ఏవ జాతిఆదినా, ఏకచ్చం పచ్చయత్థేన, తదేవ సోకాదినాతి యథాసమ్భవమేత్థ ఆదిత్తతా వేదితబ్బా. ఏత్థ కిఞ్చాపి దుక్ఖలక్ఖణమేవేకం పాకటం, తదనుసారేన పన ఇతరం లక్ఖణద్వయమ్పి తేహి దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం దుక్ఖాకారస్స ఇతరాకారదీపనతో. సన్తసుఖతణ్హాభినివిట్ఠత్తా పనేసం దుక్ఖలక్ఖణపుబ్బఙ్గమా దేసనా కతాతి వేదితబ్బా.
ఉరువేలపాటిహారియకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
బిమ్బిసారసమాగమకథావణ్ణనా
౫౫-౭. వత్థుకామభూతా ఇత్థియో కామిత్థియో. దుతియాదయో అస్సాసకా. యస్మా అనుప్పన్నే ఏవ భగవతి బుద్ధకోలాహలం లోకే పఠమమేవ వస్ససహస్సం ఉప్పజ్జతి. బ్రహ్మానో చ బ్రాహ్మణవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా వేదేసు సహస్సత్తయమత్తం బుద్ధపటిసంయుత్తం పరియత్తిం పక్ఖిపిత్వా వాచేన్తి, భగవతో జాతితో పట్ఠాయ చ బుద్ధకథా లక్ఖణఞ్ఞూహి బ్రాహ్మణేహి ఉప్పాదితా, పత్థటా లోకే, తస్మా యుజ్జన్తి, న అఞ్ఞథా. ‘‘తమద్దస బిమ్బిసారో, పాసాదస్మిం పతిట్ఠితో’’తిఆదిగాథాహి బోధిసత్తకాలే ఏవ అభిసిత్తతా బిమ్బిసారస్స సిద్ధా.
౫౮. ఇధావుసో ఖీణాసవో భిక్ఖు పఞ్చఙ్గవిప్పహీనో హోతి ఛళఙ్గసమన్నాగతో ఏకారక్ఖో చతురాపస్సేనో పణున్నపచ్చేకసచ్చో సమవయసట్ఠేసనో అనావిలసఙ్కప్పో పస్సద్ధకాయసఙ్ఖారో సువిముత్తచిత్తో సువిముత్తపఞ్ఞోతి (దీ. ని. ౩.౩౪౮, ౩౬౦; అ. ని. ౧౦.౧౯) దస అరియవాసా నామ. రూపారూపసమాపత్తియో అట్ఠ నిరోధసమాపత్తి మహాకరుణాసమాపత్తీతిపి పోరాణా. తత్థ నీవరణా పఞ్చఙ్గా చ. ఛళఙ్గుపేక్ఖా ఛళఙ్గా. సతారక్ఖేన ఏకారక్ఖా. సఙ్ఖాయ ఏకం పటిసేవతి, అధివాసేతి, పరివజ్జేతి, సఙ్ఖాయ ఏకం వినోదేతీతి అయం చతురాపస్సేనో. పుథుసమణబ్రాహ్మణానం పుథుపచ్చేకసచ్చాని చత్తారి పహీనాని, ఏవం పణున్నపచ్చేకసచ్చో. కామేసనా భవేసనా పహీనా హోతి, బ్రహ్మచరియేసనా పటిప్పస్సద్ధా, ఏవం సమవయసట్ఠేసనో. కామబ్యాపాదవిహింసాసఙ్కప్పో పహీనో హోతి, ఏవం అనావిలసఙ్కప్పో, సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి ఏవం సువిముత్తచిత్తో హోతి. రాగో పహీనో ఉచ్ఛిన్నమూలో…పే… అనుప్పాదధమ్మోతి పజానాతి, దోసో, మోహో అనుప్పాదధమ్మోతి పజానాతి, ఏవం సువిముత్తపఞ్ఞోతి.
‘‘ఠానాఠానం విపాకఞ్చ, ఞాణం సబ్బత్థగామినిం;
అనేకధాతుయో లోకం, అధిముత్తిఞ్చ పాణినం.
‘‘జానాతి ఇన్ద్రియానఞ్చ, పరోపరియతం ముని;
ఝానాదిసంకిలేసాది-ఞాణం విజ్జత్తయం తథా’’తి. –
ఇమాని దస బలాని. అసేక్ఖఙ్గాని నామ అసేక్ఖా సమ్మాదిట్ఠి…పే… అసేక్ఖవిముత్తి అసేక్ఖవిముత్తిఞాణదస్సనన్తి. తత్థ దసమం అసేక్ఖం. ఏతేహి దసహి చుపేతో పారమీహీతి పోరాణా.
బిమ్బిసారసమాగమకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
సారిపుత్తమోగ్గల్లానపబ్బజ్జాకథావణ్ణనా
౬౦. కిం కాహసీతి కిం కాహతి. ‘‘కిం కరోతి, కిం కరోసీ’’తి వా బ్యఞ్జనం బహుం వత్వాతి అత్థో. పటిపాదేన్తోతి నిగమేన్తో. ‘‘పచ్చబ్యథా, పచ్చబ్యథ’’న్తిపి పఠన్తి. కప్పనహుతేహీతి ఏత్థ దసకానం సతం సహస్సం, సహస్సానం సతం సతసహస్సం, సతసహస్సానం సతం కోటి, కోటిసతసహస్సానం సతం పకోటి, పకోటిసతసహస్సానం సతం కోటిపకోటి, కోటిపకోటిసతసహస్సానం సతం నహుతన్తి వేదితబ్బం. కప్పనహుతేహీతి ఏవమనుసారతో అబ్భతీతం నామాతి ఖన్ధకభాణకానం పాఠోతి.
౬౩. ‘‘కులచ్ఛేదాయా’’తి పాఠో, కులుపచ్ఛేదాయాతి అత్థో. మనుస్సా ‘‘ధమ్మేన కిర సమణా సక్యపుత్తియా నయన్తి, నాధమ్మేనా’’తి న పున చోదేసున్తి ఏవం పాఠసేసేన సమ్బన్ధో కాతబ్బో.
ఏత్తావతా థేరో నిదానం నిట్ఠపేసీతి వేదితబ్బం. హోన్తి చేత్థ –
‘‘యం ధమ్మసేనాపతి ఏత్థ మూల-
గన్థస్స సిద్ధిక్కమదస్సనేన;
నిదాననిట్ఠానమకంసు ధమ్మ-
సఙ్గాహకా తే వినయక్కమఞ్ఞూ.
‘‘నిదానలీనత్థపదానమేవ,
నిదానిట్ఠానమిదం విదిత్వా;
ఇతో పరం చే వినయత్థయుత్త-
పదాని వీమంసనమేవ ఞేయ్య’’న్తి.
సారిపుత్తమోగ్గల్లానపబ్బజ్జాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపజ్ఝాయవత్తకథావణ్ణనా
౬౪. బుద్ధుపజ్ఝాయకానం ఇతరేసం ఏహిభిక్ఖూనం నివాసనపారుపనకప్పతో నేసం విసుం విసుం సదిసత్తా ‘‘దున్నివత్థా దుప్పారుతా అనాకప్పసమ్పన్నా’’తి వుత్తా. న కేవలఞ్చ ఇత్థమ్భూతా పిణ్డాయ చరన్తి, అపిచ మనుస్సానం భుఞ్జమానానం ఉపరీతిఆది. మనుస్సా ఉజ్ఝాయన్తి పిపాసాసహనతో, ఇతరేసం ఆకప్పసమ్పత్తియా పసన్నత్తా చ.
౬౫. కేన కో ఉపజ్ఝాయో గహేతబ్బోతి? ‘‘తదా సో యస్స సన్తికే పబ్బాజితో, ఏతరహి యస్స సన్తికే ఉపసమ్పదాపేక్ఖో హోతి. ఉపజ్ఝాయేన చ సాధూతి సమ్పటిచ్ఛనం సన్ధాయా’’తి కేహిచి లిఖితం. తం తే ఏవం జానన్తి ‘‘ఉపజ్ఝాయేన ‘సాహూ’తిఆదినా సమ్పటిచ్ఛితే సద్ధివిహారికస్స ‘సాధు సుట్ఠు సమ్పటిచ్ఛామీ’తి వచనం కేవలం భిక్ఖూహి ఆచిణ్ణమేవ, న కత్థచి దిస్సతి, తస్మా వినాపి తేన ఉపజ్ఝాయో గహితోవ హోతీ’’తి. తత్థ సాహూతి సాధూతి వుత్తం హోతి. లహూతి లహు, త్వం మమ న భారియోసీతి వుత్తం హోతి. ఓపాయికన్తి ఉపాయపటిసంయుత్తం, ఇమినా ఉపాయేన త్వం మే ఇతో పట్ఠాయ భారో జాతోసీతి అత్థో. పతిరూపన్తి అనురూపం తే ఉపజ్ఝాయగ్గహణన్తి అత్థో.
౬౬. తాదిసమేవ ముఖధోవనోదకం ఉతుమ్హి ఏకసభాగేతి. ఇతో పట్ఠాయాతి ‘‘న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్సా’’తి ఏత్థ వుత్తన-కారతో పట్ఠాయ. తేన ‘‘నాతిదూరే గన్తబ్బం, నాచ్చాసన్నే గన్తబ్బ’’న్తి ఏత్థ వుత్తన-కారేన అనాపత్తీతి దీపేతీతి ఏకే. సచిత్తకా అయం ఆపత్తి, ఉదాహు అచిత్తకాతి? అనాదరియపచ్చయత్తా సచిత్తకా. అనాదరియపచ్చయతా కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? అనాదరియపచ్చయేహి సఙ్గహితన్తి. పాతిమోక్ఖుద్దేసే సేఖియానం గణపరిచ్ఛేదాకరణఞ్హి ఖన్ధకపరియాపన్నాపత్తియా సఙ్గణ్హనత్థం. ఇదం పన లక్ఖణం చారిత్తేయేవ వేదితబ్బం, న వారిత్తే అకప్పియమంసఖాదనాదిఆపత్తీనం అచిత్తకత్తా. ఖన్ధకవారిత్తానం తేహి సఙ్గహో, సేఖియవారిత్తేయేవ అచిత్తకేహి సూపోదనవిఞ్ఞత్తిపచ్చయాదీహీతి ఆచరియో. యత్థ యత్థ న-కారేన పటిసేధో కరీయతి, కిం సబ్బత్థ దుక్కటాపత్తీతి? ఆమ. యత్థ అట్ఠకథాయ నయో న దస్సితో, తత్థ సబ్బత్థ. పరతో హి అట్ఠకథాయం ‘‘సచే పన కాళవణ్ణకతా వా సుధాబద్ధా వా హోతి నిరజమత్తికా, తథారూపాయ భూమియా ఠపేతుం వట్టతీ’’తిఆదినా నయేన నయో దస్సితో.
ఏత్థాహ – యస్మా పాళియంయేవ ‘‘సచే ఉపజ్ఝాయస్స అనభిరతి ఉప్పన్నా హోతి, దిట్ఠిగతం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (మహావ. ౬౬) భగవతో వచనవసేన అట్ఠకథాయం వుత్తనయో యుత్తోతి దస్సేతుం ‘‘నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే’’తి ఏత్థ కో భగవతో వచనలేసోతి? వుచ్చతే – ‘‘పఠమతరం ఆగన్త్వా ఆసనం పఞ్ఞాపేతబ్బ’’న్తిఆదీని వదన్తి దేసనియమనతో. ఉపజ్ఝాయేన అనుమతంయేవ పఠమగమనన్తి చే? న, అసిద్ధత్తా, సిద్ధేపి యథావుత్తనయసిద్ధితో చ. న హి వారిత్తస్స అనుమతి అనాపత్తికరా హోతి, ఏవం సన్తేపి విచారేత్వా గహేతబ్బం. కోట్ఠకన్తి ద్వారకోట్ఠకం. న నిస్సజ్జితబ్బం, న నిదహితబ్బం వా.
ఉపజ్ఝాయవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నసమ్మావత్తనాదికథావణ్ణనా
౬౮. అధిమత్తం గేహస్సితపేమం న హోతీతి ఏత్థ గేహస్సితపేమం న అకుసలమిచ్చేవ దట్ఠబ్బం ఖీణాసవానమ్పి సాధారణత్తా ఇమస్స లక్ఖణస్స. న ఖీణాసవానం అసమ్మావత్తనాభావతోతి చే? న, తేసం న పణామేతబ్బం తంసమన్నాగమనసిద్ధితో, తస్మా ‘‘మమేస భారో’’తి మమత్తకరణం తత్థ పేమన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ఏకో వత్తసమ్పన్నో…పే… తేసం అనాపత్తీ’తి ఏత్థ వియ సచే ఏకో వత్తసమ్పన్నో భిక్ఖు ‘భన్తే, తుమ్హే అప్పోస్సుక్కా హోథ, అహం తుమ్హాకం సద్ధివిహారికం, అన్తేవాసికం వా గిలానం వా ఉపట్ఠహిస్సామి, ఓవదితబ్బం ఓవదిస్సామి, ఇతి కరణీయేసు ఉస్సుక్కం ఆపజ్జిస్సామీ’తి వదతి, తే ఏవాసద్ధివిహారికాదయో ‘భన్తే, తుమ్హేవ కేవలం అప్పోస్సుక్కా హోథా’తి వదన్తి, వత్తం వా న సాదియన్తి, తతో పట్ఠాయ ఆచరియుపజ్ఝాయానం అనాపత్తీ’’తి వుత్తం.
నసమ్మావత్తనాదికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథావణ్ణనా
౭౩. ‘‘పూతిముత్తన్తి ముత్తం పూతికాయో వియా’’తి వత్వాపి ‘‘పూతిభావేన ముత్తం పటినిస్సట్ఠం భేసజ్జం పూతిముత్తభేసజ్జ’’న్తి లిఖితం. సబ్బత్థ ఇత్థన్నామోతి ఏకోవ న-కారో హోతి.
రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆచరియవత్తకథావణ్ణనా
౭౬. ‘‘ఆయస్మతో నిస్సాయ వచ్ఛామీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఆయస్మతో ఓవాదం నిస్సాయ వసామీ’’తి పాఠసేసవసేన వేదితబ్బా. నిస్సాయాతి వా నిస్సయా, నిస్సయేనాతి వుత్తం హోతి. ఆయస్మతోతి వా ఉపయోగత్థే సామివచనం.
ఆచరియవత్తకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిస్సయపటిప్పస్సద్ధికథావణ్ణనా
౮౩. దిసం గతోతి తత్థ ధురనిక్ఖిత్తవాసో హుత్వా తిరోగామం గతో. యత్థ నిస్సయో లబ్భతి, తత్థ గన్తబ్బన్తి ఏత్థాపి ఉపజ్ఝాయే వుత్తనయేనేవ ‘‘కతిపాహేన గమిస్సామీ’’తి గమనే చేస ఉస్సాహో రక్ఖతి. మా ఇధ పటిక్కమీతి మా ఇధ గచ్ఛ. సభాగా నామ ఉపజ్ఝాయస్స సిస్సా. తత్థ నిస్సయం గహేత్వా. యది ఏవం కో విసేసోతి చే? తేన ఇదం వుచ్చతి ‘‘అప్పేవ నామ ఖమేయ్యా’’తి. వసితుం వట్టతీతి ఉపజ్ఝాయేన పరిచ్చత్తత్తా ఉపజ్ఝాయసమోధానం నిరత్థకన్తి అత్థో. సచే ఉపజ్ఝాయో చిరేన అనుగ్గహేతుకామో హోతి, తతో పట్ఠాయ ఉపజ్ఝాయోవ నిస్సయో. ఉపజ్ఝాయో చే అలజ్జీ హోతి, సద్ధివిహారికేన అనేకక్ఖత్తుం వారేత్వా అవిరమన్తం ఉపజ్ఝాయం పహాయ వినాపి నిస్సయపణామనేన అఞ్ఞస్స సన్తికే నిస్సయం గహేత్వా వసితబ్బం. ఉపజ్ఝాయస్స చే లిఙ్గం పరివత్తతి, ఏకదివసమ్పి న రక్ఖతి. పక్ఖపణ్డకో చే హోతి, నిస్సయజాతికో చే ‘‘ఉపజ్ఝాయస్స సుక్కపక్ఖం ఆగమేహీ’’తి వదతి, సయమేవ వా ఆగమేతి, వట్టతి. ఉపజ్ఝాయో చే ఉక్ఖేపనియకమ్మకతో హోతి, నానాసంవాసకభూమియం ఠితత్తా నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతి. సమ్మావత్తన్తం పన పస్సిత్వా కమ్మపటిప్పస్సద్ధిం ఆగమేతుం లభతి. మానత్తాచారీ చే హోతి, అబ్భానం ఆగమేతబ్బం. దీఘం చే పరివాసం చరతి, అఞ్ఞస్స సన్తికే నిస్సయో గహేతబ్బో, ఉపజ్ఝాయసమోధానం అప్పమాణం. పరివాసమానత్తచారినా హి న నిస్సయో దాతబ్బో. యం పన పారివాసికక్ఖన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘సద్ధివిహారికానమ్పి సాదియన్తస్స దుక్కటమేవా’’తిఆది (చూళవ. అట్ఠ. ౭౫), తం యథావుత్తమత్థం సాధేతి ఏవ. యం పన వుత్తం ‘‘సచే సద్ధాపబ్బజితా కులపుత్తా ‘తుమ్హే, భన్తే, వినయకమ్మమత్తం కరోథా’’తి వత్వా వత్తం కరోన్తియేవ, గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛన్తియేవ, తం వారితకాలతో పట్ఠాయ అనాపత్తీ’’తి. తం వత్తసాదియనపచ్చయా దుక్కటాభావమత్తదీపనత్థం, సద్ధివిహారికానం సాపేక్ఖతం వా సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తస్మా తే చే ఉపజ్ఝాయేన వారితానురూపమేవ పటిపజ్జన్తి, నిస్సయో తేసం పటిప్పస్సద్ధోతి సిద్ధం హోతి.
ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా నివత్తతీతి ‘‘ఏత్తావతా దిసాపక్కన్తో నామ హోతి, తస్మా అన్తేవాసికే అనిక్ఖిత్తధురేపి నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతి. ఆచరియుపజ్ఝాయా ద్వే లేడ్డుపాతే అనతిక్కమ్మ లేడ్డుపాతద్వయబ్భన్తరే తిరోవిహారేపి పరిక్ఖిత్తే, అపరిక్ఖిత్తే వా వసితుం వట్టతీ’’తి లిఖితం. అపరిక్ఖిత్తేయేవాతి నో తక్కోతి ఆచరియో, ఏత్థ పన అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో విముత్తే అఞ్ఞస్మిం విహారే వసన్తీతి అధిప్పాయో. విహారోతి చేత్థ ‘‘తాదిసస్స విహారస్స అన్తే ఠితా ఏకా కుటికా అధిప్పేతాతి ఉపతిస్సత్థేరో’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘సచే ఉభోపి ఆచరియన్తేవాసికా కేనచి…పే… నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి ఇమినా సామఞ్ఞతో వుత్తేన అట్ఠకథావచనేన ధమ్మసిరిత్థేరవాదో సమేతి. అపరిక్ఖిత్తే వాతి ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం అన్తో పరిక్ఖిత్తో వా హోతి అపరిక్ఖిత్తో వా. ‘‘బహిసీమ’’న్తి చ వుత్తత్తా అన్తోవిహారసీమాయం ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వాపి వసితుం వట్టతీతి సిద్ధత్తా పన ఉపతిస్సత్థేరవాదో న సమేతి. ఏకావాసే హి పరిక్ఖిత్తే వా అపరిక్ఖిత్తే వా అన్తమసో అన్తోతియోజనేపి వసతో నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతి. సో చ ఉపచారసీమాయ పరిచ్ఛిన్నో, సా చ ఉపచారసీమా పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపేన అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానేన పరిచ్ఛిన్నో ఏకావాసో.
ఉపోసథక్ఖన్ధకే ఏకావాసవిమతియం సీమాయ అనుఞ్ఞాతత్తాతి చే? న, చీవరక్ఖన్ధకట్ఠకథాయ విచారితత్తా. యథాహ ‘‘సీమట్ఠకసఙ్ఘో భాజేత్వా గణ్హాతూ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౯). కతరసీమాయ భాజేతబ్బం? మహాసివత్థేరో కిరాహ ‘‘అవిప్పవాససీమాయా’’తి. తతో నం ఆహంసు ‘‘అవిప్పవాససీమా నామ తియోజనాపి హోతి, ఏవం సన్తే తియోజనే ఠితా లాభం గణ్హిస్సన్తి, తియోజనే ఠత్వా ఆగన్తుకవత్తం పూరేత్వా ఆరామం పవిసితబ్బం భవిస్సతి, గమికో తియోజనం గన్త్వా సేనాసనం ఆపుచ్ఛిస్సతి, నిస్సయపటిప్పన్నస్స తియోజనాతిక్కమే నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భిస్సతి, పారివాసికేన తియోజనం అతిక్కమిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బం భవిస్సతి, భిక్ఖునియా తియోజనే ఠత్వా ఆరామప్పవేసనా ఆపుచ్ఛితబ్బా భవిస్సతి, సబ్బమేతం ఉపచారసీమాపరిచ్ఛేదవసేన కాతుం వట్టతీతి. తస్మా అన్తోఉపచారసీమాయ లేడ్డుపాతద్వయం అతిక్కమిత్వాపి వసతో నిస్సయో తియోజనాతిక్కమే నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతీతి సిద్ధం. కామఞ్చేత్థ ఉపచారసీమాయ తియోజనప్పమాణాయ, అతిరేకాయ వా యథావుత్తదోసప్పసఙ్గో సియాతి. సా హి ఆవాసేసు వడ్ఢన్తేసు వడ్ఢతి, పరిహాయన్తేసు పరిహాయతీతి వుత్తత్తా, తస్మా తాదిసస్స విహారస్స అన్తే ఠితా ఏకా కుటి విహారోతి ఇధాధిప్పేతా. సాపి తస్సేవ విహారస్స కుటికావ హోతీతి కత్వా సో ఆవాసో హోతి. నానావాసో ఏవ చే అధిప్పేతో, ‘‘అన్తే ఠితా కుటికా’’తి న వత్తబ్బం. ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం అబ్భన్తరే పన అపరిక్ఖిత్తే నానావాసే నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతీతి య్వాయం ‘‘నో తక్కో’’తి వుత్తో, సో తాదిసే నానావాసే సేనాసనగ్గాహస్స అప్పటిప్పస్సద్ధినయేన వుత్తో. సేనాసనగ్గాహో హి ‘‘గహణేన గహణం ఆలయో పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి లక్ఖణత్తా ఇతరత్థ పటిప్పస్సమ్భతి. తత్రాయం పాళి ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా ఉపనన్దో సక్యపుత్తో ఏకో ద్వీసు ఆవాసేసు వస్సం వసి…పే… దేథ, భిక్ఖవే, మోఘపురిసస్స ఏకాధిప్పాయ’’న్తి (మహావ. ౩౬౪). అట్ఠకథాయఞ్చస్స ఏవం వుత్తం ‘‘ఇదఞ్చ నానాలాభేహి నానూపచారేహి ఏకసీమవిహారేహి కథితం, నానాసీమవిహారే పన సేనాసనగ్గాహో పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౪). అపరిక్ఖిత్తా నానావాసా ఏకూపచారసఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. పరిక్ఖిత్తఞ్చ ఏకూపచారం అపరిక్ఖిత్తసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ఏత్తావతా లేడ్డుపాతద్వయబ్భన్తరే అపరిక్ఖిత్తే అఞ్ఞస్మిం విహారే వసతో నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతి, పరిక్ఖిత్తే పటిప్పస్సమ్భతి ఏవాతి అయమత్థో సాధితోతి. ఏత్థాహ – ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వావ సతోపి నిస్సయో న పటిప్పస్సమ్భతి. వుత్తఞ్హి నిస్సగ్గియట్ఠకథాయం ‘‘సచే గచ్ఛన్తానంయేవ అసమ్పత్తేసు దహరేసు అరుణం ఉగ్గచ్ఛతి, చీవరం నిస్సగ్గియం హోతి, నిస్సయో పన న పటిప్పస్సమ్భతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౯౫)? వుచ్చతే – తం ఉపజ్ఝాయేన సమాగమే సఉస్సాహతాయ వుత్తం. ఇధ ధువవాసం సన్ధాయ, తస్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం న విలోమేన్తి. కేచి పన ‘‘ద్వే లేడ్డుపాతం అతిక్కమ్మాతి ఇదం దేవసికం ఆరోచేత్వా వసనవసేన వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తమేవాతి మమ తక్కో. దేవసికం ఆరోచేత్వా వత్థబ్బన్తి హి నేవ పాళియం న అట్ఠకథాయం దిస్సతి, తఞ్చ పన అపకతఞ్ఞూహి ఆచిణ్ణన్తి వేదితబ్బం.
నిస్సయపటిప్పస్సద్ధికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఉపసమ్పాదేతబ్బపఞ్చకకథావణ్ణనా
౮౪. న అసేక్ఖేన సీలక్ఖన్ధేనాతిఆది ‘‘అత్తానమేవ పఠమం, పతిరూపే నివేసయే’’తి (ధ. ప. ౧౫౮) వచనవసేన వుత్తం, న ఆపత్తిఅఙ్గవసేన. నీలసమాయోగతో నీలం వియ వుత్తం ‘‘అసేక్ఖేన విముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధేనా’’తి. అధిసీలే సీలవిపన్నో నామ ఆపజ్జిత్వా అవుట్ఠితో.
ఉపసమ్పాదేతబ్బపఞ్చకకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బవత్థుకథావణ్ణనా
౮౬. యో సో అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బోతి ఏత్థ ద్వే అత్థవికప్పా – తస్స పసూరస్స భిక్ఖుభావం సన్ధాయ అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో, సో భిక్ఖు తంయేవ తిత్థాయతనం సఙ్కమీతి అయమేకో అత్థో. ఏవం తిత్థియపక్కన్తకో పున గిహివేసేన ఆగతో అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో, సో ఆగతో న ఉపసమ్పాదేతబ్బోతి అయమేకో అత్థో. తం అఞ్ఞతిత్థియపక్కన్తకం ఠపేత్వా ‘‘యో సో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో’’తి ఏత్థ న గిహివేసధారణోవ పుబ్బసద్దేన వుత్తో, కిన్తు తస్మిం అత్తనో యథాసమాదిన్నతిత్థియవేసే ఠితోపి. దిట్ఠివసేన అతిత్థియభూతత్తా అతిత్థియపుబ్బో, సో పనాగతో విబ్భన్తో ఆగచ్ఛతి, తస్స పరివాసదానకిచ్చం నత్థి. కిం ఇమస్స అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బస్స భిక్ఖువేసం గహేత్వా సరణగమనేన సామణేరపబ్బజ్జా జాతా, న జాతాతి? కిఞ్చేత్థ యది జాతా, ‘‘యో సో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞోపి అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పదం, తస్స చత్తారో మాసే పరివాసో దాతబ్బో’’తి (మహావ. ౮౬) వచనం విరుజ్ఝతి. అథ న జాతా, పరివాసకమ్మవాచాయ పబ్బజ్జాయ అపరామసనం విరుజ్ఝతీతి. తత్థ మహావిహారవాసినో ‘‘సామణేరస్సేవ సతో పరివాసో దాతబ్బో’’తి వదన్తి. ఇతరే తథా న వదన్తి. తే హి ‘‘ఏవం ఆరాధకో ఖో భిక్ఖవే అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో ఆగతో ఉపసమ్పాదేతబ్బో’తి (మహావ. ౮౭) సుత్తపదం పరిహరితబ్బం, పురే చ పచ్ఛా చ ‘అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో’తి వచనసామఞ్ఞతో న సామణేరో జాతోతి చే, యది ఏవం అపబ్బాజేత్వావ ఉపసమ్పాదేతబ్బోతి ఆపజ్జతి. తతో చ సబ్బపఠమం వుత్తసుత్తం విరుజ్ఝతి. ‘తిత్థాయతనం సఙ్కన్తో’తి పాఠోపి న సున్దరం. పాణాతిపాతాదీసు అఞ్ఞతరం సచే భిన్దతి, చత్తారో మాసే పరిపుణ్ణేపి పున పరిపూరేతబ్బం వియ దిస్సతి. వుత్తమ్పి తస్స సంవరం భిక్ఖుకరణత్థాయ అనుఞ్ఞాతత్తా సీలే వత్తబ్బం నత్థీ’’తి వదన్తి, విచారేత్వా గహేతబ్బం. సరణాని సచే భిజ్జన్తి సామణేరస్సేవ.
అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బవత్థుకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.