౮. రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౮౩-౪. సబ్బమ్పీతి తివిధమ్పి. ‘‘ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో’తిఆది పన కిఞ్చాపి రాజసిక్ఖాపదే ‘న వట్టతీ’తి పసఙ్గతో వుత్తం, సరూపతో పన ఆపత్తిదస్సనవసేన సకట్ఠానేపి వత్తుమారద్ధ’’న్తి వుత్తం. కథమేతం? ముత్తాదీనం సకట్ఠానం జాతం, న హి తాని ఇధ పాళియం దిస్సన్తీతి ఇమస్స అట్ఠకథాయం వుత్తాని, రాజసిక్ఖాపదస్సపి అట్ఠకథాయం వుత్తానీతి. న కేవలం హిరఞ్ఞసువణ్ణమేవ, అఞ్ఞమ్పి ఖేత్తవత్థాదికం ‘‘అకప్పియం న సమ్పటిచ్ఛితబ్బ’’న్తి సామఞ్ఞేన, న సరూపతో. పాళియం పన సరూపతో ‘‘చీవరచేతాపన్నం నామ హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా ముత్తా వా మణి వా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తస్మా రాజసిక్ఖాపదమేవస్స సకట్ఠానం. ముత్తామణిగ్గహణేన చేత్థ తజ్జాతియగ్గహణం సిద్ధమేవాతి నాగతో ఇమస్స పఠమమేవ పఞ్ఞత్తత్తా. యది ఏవం ఇధ అనాగతత్తా కతరం నేసం సకట్ఠానన్తి? ఇదమేవ అత్థతో, నో సరూపతో.

కథం? ఏతాని హి రతనసిక్ఖాపదే నిస్సగ్గియవత్థూని, దుక్కటవత్థూని చ ఏకతో ‘‘రతన’’న్తి ఆగతాని, ‘‘రతనసమ్మత’’న్తి కప్పియవత్థు ఆగతం. తేసు చ దససు రతనేసు రజతజాతరూపద్వయం ఇధ నిస్సగ్గియవత్థు, అవసేసం దుక్కటవత్థూతి సిద్ధం. ఇధ చ సిద్ధత్తా ఏవ రతనసిక్ఖాపదస్స అనాపత్తివారే ‘‘రతనసమ్మతం విస్సాసం గణ్హాతి, తావకాలికం గణ్హాతి, పంసుకూలసఞ్ఞిస్సా’’తి వుత్తం, న రతనం వుత్తం. సత్తవిధధఞ్ఞదాసిదాసఖేత్తాది పన బ్రహ్మజాలాదిసుత్తవసేన (దీ. ని. ౧.౧ ఆదయో) అకప్పియన్తి సిద్ధం, తస్మా ఇధ దుక్కటవత్థూతి సిద్ధం, తేనేవ అనుయోగవత్తే ‘‘ధమ్మం జానాతి, ధమ్మానులోమం, వినయం, వినయానులోమం జానాతీ’’తి (పరి. ౪౪౨) వుత్తం. తథా ఆమకమంసమ్పి దుక్కటవత్థుం ఆపజ్జతీతి? న, ఇధ వినయే అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అమనుస్సికాబాధే ఆమకమంస’’న్తిఆదినా (మహావ. ౨౬౪), తస్మా న ఆమకమంసం సుత్తే ఆగతమ్పి దుక్కటవత్థు హోతి, తథాపి అత్తనో పరిభోగత్థాయ పటిగ్గహణే దుక్కటమేవాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘ఇధ నిక్ఖిపాహీ’తి వుత్తే ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. ‘‘అకప్పియవిచారణా ఏవ న వట్టతీతి చే? కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చ నిస్సాయ ఠితన్తి ఏత్థ తం సయం అపరిభోగారహం హుత్వా తదగ్ఘనకం కప్పియభణ్డం పరిభోగారహం హుత్వా ఠితన్తి అత్థో’’తి లిఖితం, ‘‘పంసుకూలభావేన ఠితత్తా, గుత్తట్ఠానాచిక్ఖనస్స కప్పియత్తా చ కప్పియం నిస్సాయ ఠితం. ‘ఇదం గణ్హా’తిఆదినా వదన్తస్స అకప్పియత్తా అకప్పియం నిస్సాయ ఠిత’’న్తి చ. ఏవమ్పి కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చాతి ‘‘ఇమస్మిం ఓకాసే ఠపితం, కిం న పస్ససీతి ఛేకతరే ఇమేవ కహాపణే’’తిఆదివచనస్స కప్పియత్తా కప్పియం నిస్సాయ ఠితం. ‘‘ఇదం గణ్హా’’తి వుత్తే దుబ్బిచారితత్తా అత్తనో అకప్పియత్తా తతో ఆగతం అకప్పియం నిస్సాయ ఠితమేవ హోతి. ‘‘ఇదం గణ్హా’తి వుత్తే తేన గహితే ‘ఉగ్గణ్హాపేయ్య వా’తి వుత్తవిధిం న పాపుణాతి, కేవలం దుబ్బిచారితత్తా తస్సేవ తం అకప్పియం హోతి, మూలపటిగ్గహణస్స సుద్ధత్తా పరతో పత్తచతుక్కే తతియపత్తో వియాతి చ ఏవం ఉపతిస్సత్థేరో వదతీ’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. కిం బహునా, విసుద్ధాగమత్తా కప్పియం. దుబ్బిచారణాయ సతి అకప్పియం నిస్సాయ ఠితం హోతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘ఏవం సఙ్ఘగణాదీనమ్పి అత్థాయ పరిచ్చత్తేపి తేన సమానగతికత్తా ఠపేత్వా ఆపత్తివిసేస’’న్తి వుత్తం.

న కిఞ్చి కప్పియభణ్డం చేతాపితన్తి చేతాపితఞ్చే, ఉపాయాభావం దస్సేతి. ‘‘ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వాతి సచే సో ఉపాసకో ‘అతిబహుం ఏతం హిరఞ్ఞం, ఇదం భన్తే అజ్జేవ న వినాసేతబ్బ’న్తి వత్వా సయం ఉపనిక్ఖేపదేసే ఠపేతి, అఞ్ఞేన వా ఠపాపేతి, ఏతం ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వా తతో లద్ధం ఉదయం పరిభుఞ్జన్తో సఙ్ఘో పచ్చయే పరిభుఞ్జతి నామా’’తి వుత్తం.

౫౮౫. అయం కిర ఇత్థంలక్ఖణసమ్పన్నో ఉక్కంసతో. ఏవం అఙ్గసమ్పన్నోపి అపరభాగే లోభవసేన వా అఞ్ఞేన వా కారణేన సచే నిమిత్తం కత్వా పాతేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సేనాసనమ్పి పరిభోగే పరిభోగేతి పవేసే పవేసే. సో హి కారణన్తరేన రుక్ఖమూలికస్స, అబ్భోకాసికస్సపి వట్టతి ఏవ, ఠాననిసజ్జాదివసేన నివాసాధిప్పాయే సతి పరిభోగే పరిభోగే పచ్చవేక్ఖితబ్బం. భేసజ్జస్స సతిపచ్చయతా సబ్బకాలమ్పీతి ఏకే. అసన్నిహితస్స పచ్ఛాభత్తమేవ, సన్నిహితస్స పురేభత్తమ్పీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘యామకాలికం సత్తాహకాలికం యావజీవికం ఆహారత్థాయ…పే… పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పాచి. ౨౪౪) హి వుత్తం. దుక్కటఞ్హి వికాలభోజనసిక్ఖాపదే ఆగతం వికాలే ఆపజ్జతి, నో కాలే ఆహారకాలత్తా, సన్నిధిసిక్ఖాపదే ఆగతం పన కాలేపి సన్నిధిజాతత్తా, తేనేవ తత్థ సత్తాహకాలికయావజీవికద్వయమేవ వుత్తన్తి. ‘‘సతి పచ్చయే’’తి వచనతో నాయం విసేసో లబ్భతీతి చే? న, అనిట్ఠప్పసఙ్గతో, వచనానియమతో చ. సన్నిధిసిక్ఖాపదే హి ‘‘అనాపత్తి యావకాలికం యావకాలం నిదహిత్వా భుఞ్జతి. యామకాలికం యామే నిదహిత్వా భుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౨౫౬) ఏత్థ వచనప్పమాణతో యామకాలికం న పురేభత్తే, న పచ్ఛాభత్తే, న దివసే, న రత్తియం యామమేవ నిదహిత్వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గో. తథా తత్థేవ ‘‘యామకాలికం యామం నిదహిత్వా భుఞ్జతి, సత్తాహకాలికం సత్తాహం నిదహిత్వా భుఞ్జతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘సతి పచ్చయే’’తి, తస్మా సతిపచ్చయ-వచనం కత్థచి హోతి, కత్థచి న హోతీతి వచనానియమతో ఆపత్తియాపి అనియమో సియా. ఏవం సన్తేపి యథావుత్తదుక్కటం ఆపజ్జతి ఏవ. న అనాహారప్పయోజనత్తా యామకాలికాదీనన్తి చే? న, సప్పిఆదిమిస్సభోజనస్స పణీతభోజనభావప్పత్తితో. అపిచ సబ్బకాలికేసు యావకాలికం ఓళారికం, తం ఆహారత్థాయ పటిగ్గణ్హన్తస్స కాలే అనాపత్తి, పగేవ అనోళారికం యామకాలికాదిం, ఆహారత్థాయ ఏవ అనుఞ్ఞాతత్తా. యావకాలికే ఏవ అనాపత్తీతి చే? న, అనాహారత్థాయ గణ్హన్తస్స ఆపత్తిసమ్భవతో ఇతరం ఆహారత్థాయ గణ్హన్తస్స వియ, తస్మా యథావుత్తమేవేత్థ సన్నిట్ఠానం పాళిం, యుత్తిఞ్చ అనులోమేతీతి.

దేసనాసుద్ధీతి ఏత్థ దేసనా నామ వినయకమ్మం, తేన వుట్ఠానమ్పి దేసనా ఏవ నామ హోతీతి. ‘‘పటిగ్గణ్హాతీ’’తి అవత్వా ‘‘పటిసేవతీ’’తి వుత్తత్తా పటిగ్గహణే పన సతిం అకత్వా పరిభోగే కరోన్తస్స అనాపత్తి. ఖీణాసవా కతకిచ్చత్తా విభత్తదాయాదా వియ హోన్తి, తేన తేసం సామిపరిభోగా హోన్తి. అఞ్ఞథా యావకాలికభావం అనతిక్కన్తత్తా విరుజ్ఝతి. ఇణపరిభోగో న వట్టతి, భేసజ్జే ఆపత్తితో, ఇతరస్మిం అయుత్తపరిభోగతో, ఇణం వియ అననుఞ్ఞాతభుత్తత్తా చ. ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ హి అలజ్జీ నామ నత్థి, తస్మా న కోచి సఙ్కితబ్బో’’తి లిఖితం. భారభూతా సద్ధివిహారికాదయో. యథాదానమేవ గహితత్తాతి ఏత్థ ‘‘అత్తనో హత్థేన చే దేతి, న వట్టతీ’’తి వుత్తం, ‘‘అతిరేకభాగం గహేత్వా పునదివసే అత్తనో అత్థాయ ఉద్ధటభాగం తత్థేవ దాపేతి, వట్టతీ’’తి చ. పరివత్తకం దేతి, ధమ్మియఞ్చే, వట్టతి. నో అధమ్మియం. ‘‘తం ధమ్మానుగ్గహేన ఉగ్గణ్హితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. కేన లేసేనాతి చే? ‘‘అలబ్భమానాయ సామగ్గియా అనాపత్తి సమ్భోగే సంవాసే’’తి (మహావ. ౧౩౦) ఇమినా ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకవచనలేసేన.

౫౮౬. అస్సతియా దిన్నన్తి ఏత్థ ‘‘అస్సతియా దిన్నం నామ అపరిచ్చత్తం హోతి, తస్మా దుస్సన్తే బద్ధకహాపణాదీని సతిం పటిలభిత్వా దాయకా చే పున గణ్హన్తి, నిస్సగ్గియమేవ దేసేతబ్బం. తేన అకప్పియభణ్డేన తే చే దాయకా సప్పిఆదీని కిణిత్వా సఙ్ఘస్స దేన్తి, తస్సపి భిక్ఖునో కప్పతి దాయకానంయేవ సన్తకత్తా. భిక్ఖునా హి ‘వత్థం గణ్హామీ’తి వత్థసఞ్ఞాయ ఏవ గహితం, న రూపియసఞ్ఞాయ. ఇదఞ్చ సిక్ఖాపదం అత్తనో అత్థాయ ఉగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం, న చ తేన తం అత్తనో అత్థాయ పరేసం వా అత్థాయ గహితం. అథ తే దాయకా నో చే ఆగన్త్వా గణ్హన్తి, దాయకే పుచ్ఛిత్వా అత్తనో అత్థాయ చే పరిచ్చత్తం, సఙ్ఘే నిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తి దేసేతబ్బా. నో చే, ఆపత్తి ఏవ దేసేతబ్బా’’తి వుత్తం, తం పుబ్బాపరవిరుద్ధం. ఆపత్తిదేసనాయ హి సతి రూపియం పటిగ్గహితన్తి సిద్ధం, తస్మిం సిద్ధే ‘‘తతో ఉప్పన్నం తస్సపి కప్పతీ’’తి ఇదం న యుజ్జతీతి. కప్పతి ఏవాతి చే? న, వత్థుం అనిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తి దేసేతబ్బాతి న యుజ్జతి. అచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స యుజ్జతీతి చే? న, సబ్బత్థ ‘‘రూపియం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి వచనతో. ‘‘రూపియం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి హి వుత్తం, అఞ్ఞథా సబ్బత్థ ‘‘రూపియ’’న్తి పదం నిరత్థకం హోతి వినాపి తేన తదత్థసిద్ధితో. అనేన చ వత్థం పటిగ్గహితం, దాయకేన చ వత్థమేవ దిన్నం, వత్థగతమ్పి రూపియం థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తో పదవారేన కారేతబ్బో. అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘రూపియే అరూపియసఞ్ఞీతి సువణ్ణాదీసు ఖరపత్తాదిసఞ్ఞీ’’తి వుత్తం ‘‘రూపియం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి వచనవసేన.

‘‘అపిచ పుఞ్ఞకామా’’తిఆది పన విధానన్తరదస్సనత్థం వుత్తం, తేనేవ హి ‘‘ఇమస్మిం గేహే ఇదం లద్ధన్తి సల్లక్ఖేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞథా సల్లక్ఖణే విమతివసేన, విమతియా చ సతి నిస్సగ్గియమేవ ‘‘రూపియే వేమతికో’’తిఆది వచనతోతి. ఇదం విధానం నిరత్థకమేవ ఆపజ్జతి, న చ నిరత్థకం. కస్మా? దుస్సన్తే బద్ధకహాపణాది అస్సతియా దిన్నం వత్థసఞ్ఞాయ పటిగ్గహితఞ్చ, తతో న రూపియం దిన్నఞ్చ హోతి పటిగ్గహితఞ్చాతి. ఏత్థ ఆపత్తిదేసనాకిచ్చం నత్థి, తం పన దాయకానమేవ పటిదాతబ్బం. తతో ఉప్పన్నం కప్పియభణ్డఞ్చ సబ్బేసం కప్పతీతి ఇమస్స విధానన్తరదస్సనత్థం ‘‘అపిచ పుఞ్ఞకామా’’తిఆదీతి నో తక్కోతి ఆచరియో.

రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.