పారాజికవణ్ణనా

వేరఞ్జకణ్డో

వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా

‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయం. తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతీ’’తి వినయనిదానే ఆరభితబ్బే వేరఞ్జకణ్డస్స ఆరమ్భో కిమత్థోతి చే? వుచ్చతే – మూలతో పభుతి వినయనిదానం దస్సేతుం. యది ఏవం ‘‘పఠమం ఆవుసో ఉపాలి పారాజికం కత్థ పఞ్ఞత్తన్తి, వేసాలియ’’న్తి వచనేన విరుజ్ఝతీతి చే? న విరుజ్ఝతి. కస్మా? కత్థ పఞ్ఞత్తన్తి హి నిదానపుచ్ఛా. ఏవం సన్తేపి ‘‘పఠమస్స పారాజికస్స కింనిదాన’’న్తి పుచ్ఛితే సాధారణమహానిదానవిస్సజ్జనం అయుత్తం వియాతి? నాయుత్తం, సబ్బేసం సిక్ఖాపదానం పాటేక్కం నిదానస్స పుట్ఠత్తా తస్స విస్సజ్జేతబ్బత్తా చ సబ్బసాధారణమహానిదానం పఠమమాహ. ఏకన్తేన పుచ్ఛావిస్సజ్జనక్కమేన పారాజికాదీని సఙ్గహం ఆరోపితాని. కథం ఆరోపితానీతి చే? ఆయస్మతా మహాకస్సపేన అనుక్కమేన సబ్బోపి వినయో పుచ్ఛితో, పుట్ఠేన చ ఆయస్మతా ఉపాలిత్థేరేన యథాసమ్భవం నిరన్తరం విస్సజ్జితమేవ. అపుచ్ఛితానిపి వినీతవత్థుఆదీని యుజ్జమానాని వత్థూని అన్తోకత్వా విస్సజ్జనక్కమేనేవ గణసజ్ఝాయమకంసూతి వేదితబ్బం. అఞ్ఞథా వేరఞ్జకణ్డం పఠమపారాజికస్సేవ నిదానన్తి వా అనధికారికం వా నిప్పయోజనం వా పాటేక్కం సిక్ఖాపదనిదానపుచ్ఛానన్తరం తదేవ విస్సజ్జేతబ్బన్తి వా ఆపజ్జతి, తస్మా ఆదితో పభుతి వినయనిదానం దస్సేతుం ‘‘తేన సమయేనా’’తిఆది ఆరద్ధం.

ఇదాని నిదానభణనే పయోజనం వక్ఖామ – వినయస్సఆణాదేసనత్తా భగవతో తావ ఆణారహభావదీపనం, ఆణాభూతస్స చ వినయస్స అనఞ్ఞవిసయభావదీపనం, ఆణాయ ఠితానం సావకానం మహానుభావదీపనఞ్చాతి తివిధమస్స పయోజనం. కథం? ఆణాసాసనారహో హి భగవా పహీనకిలేసత్తా, అధిగతగుణవిసేసత్తా, లోకజేట్ఠసేట్ఠత్తా, తాదిభావప్పత్తత్తా చ, అరసరూపతాదీహి అట్ఠహి అక్కోసవత్థూహి అకమ్పనతో భగవతో తాదిభావప్పత్తి వేదితబ్బా, అట్ఠన్నమ్పి తేసం అక్కోసవత్థూనం అత్తని సమ్భవపరియాయదీపనపాళియా పహీనకిలేసతా వేదితబ్బా. చతున్నం ఝానానం తిస్సన్నఞ్చ విజ్జానం అధిగమపరిదీపనేన అధిగతగుణవిసేసతా వేదితబ్బా. ‘‘నాహం తం బ్రాహ్మణ పస్సామి సదేవకే…పే… ముద్ధాపి తస్స విపతేయ్యా’’తి చ ‘‘జేట్ఠో సేట్ఠో లోకస్సా’’తి చ వచనేన జేట్ఠసేట్ఠతా వేదితబ్బా, ఇదఞ్చ భగవతో ఆణారహభావదీపనప్పయోజనం. ‘‘ఆగమేహి త్వం సారిపుత్త, ఆగమేహి త్వం సారిపుత్త, తథాగతోవ తత్థ కాలం జానిస్సతీ’’తి వచనం అనఞ్ఞవిసయభావదీపనం. ‘‘సాధాహం, భన్తే, పథవిం పరివత్తేయ్య’’న్తి చ ‘‘ఏకాహం, భన్తే, పాణిం అభినిమ్మినిస్సామీ’’తి చ ‘‘సాధు, భన్తే, సబ్బో భిక్ఖుసఙ్ఘో ఉత్తరకురుం పిణ్డాయ గచ్ఛేయ్యా’’తి చ ఇమేహి థేరస్స తీహి సీహనాదేహి ఆణాయ ఠితానం సావకానం మహానుభావతాదీపనం వేదితబ్బం. సావత్థియాదీసు అవిహరిత్వా కిమత్థం భగవా వేరఞ్జాయమేవ తదా విహాసీతి చే? నళేరుయక్ఖస్స పీతిసఞ్జననత్థం, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భిక్ఖావసేన అకిలమనత్థం, వేరఞ్జబ్రాహ్మణస్స పసాదసఞ్జననత్థం, మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స ఆనుభావదీపనట్ఠానభూతత్తా, సారిపుత్తత్థేరస్స వినయపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతపరివితక్కనట్ఠానభూతత్తా చ. తేసు పచ్ఛిమం బలవకారణం, తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘తేన సమయేనాతి యేన కాలేన ఆయస్మతో…పే… తేన కాలేనా’’తి. పురిమేసు చతూసు అసఙ్గహకారణేసు పఠమేన భగవా మేత్తాభావనాదినా అమనుస్సానం చిత్తసంరక్ఖణేన భిక్ఖూనం ఆదరం జనేతి. దుతియేన పరిసావచరేన భిక్ఖునా ఏవం పరిసా సఙ్గహేతబ్బా, ఏవం అప్పిచ్ఛేన సన్తుట్ఠేన చ భవితబ్బన్తి వా దస్సేతి. తతియేన పచ్చయే నిరపేక్ఖేన కులానుగ్గహో కాతబ్బోతి. చతుత్థేన ఏవం మహానుభావేనాపి పచ్చయత్థం న లోలుప్పం కాతబ్బం, కేవలం పరదత్తుపజీవినా భవితబ్బన్తి దస్సేతి. ‘‘తేనాతిఆదిపాఠస్స…పే… వినయస్సత్థవణ్ణన’’న్తి వచనతో అఞ్ఞో తేనాతిఆదిపాఠో, అఞ్ఞో వినయో ఆపజ్జతి.

‘‘తేనాతిఆదిపాఠమ్హా, కో అఞ్ఞో వినయో ఇధ;

తస్సత్థం దస్సయన్తోవ, కరే వినయవణ్ణన’’న్తి. –

చే? నను వుత్తం పుబ్బేవ ‘‘ఇదఞ్హి బుద్ధస్స భగవతో అత్తపచ్చక్ఖవచనం న హోతీ’’తిఆది, తస్మా ఉపాలిత్థేరేన వుత్తస్స తేనాతిఆదిపాఠస్స అత్థం నానప్పకారతో దస్సయన్తో కరిస్సామి వినయస్స భగవతో అత్తపచ్చక్ఖవచనభూతస్స అత్థవణ్ణనన్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యది ఏవం ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతీతి ఏవమాదివచనపటిమణ్డితనిదానం వినయపిటకం కేన ధారిత’’న్తిఆదివచనం విరుజ్ఝతి ‘‘తేన సమయేనా’’తిఆదివచనస్స వినయపిటకపరియాపన్నభావదీపనతోతి చే? న, అఞ్ఞత్థేపి తబ్బోహారసిద్ధితో ‘‘నానావిధభిత్తికమ్మపటిమణ్డితవసనో పురిసో’’తిఆదీసు వియ. వినయస్సాదిభావేన సఙ్గీతికారకేహి అనుఞ్ఞాతత్తా వినయపరియాపన్నతాపి యుజ్జతి తస్స వచనస్స. ఏత్థాహ – యథా సుత్తన్తే ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి చ, అభిధమ్మే చ ‘‘యస్మిం సమయే’’తి అనియమతో వుత్తం, తథా అవత్వా ఇధ ‘‘తేన సమయేనా’’తి పఠమం తంనిద్దేసోవ కస్మా వుత్తోతి? వుచ్చతే – తస్స తస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయస్స, యస్స వా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుభూతస్స సమయస్స హేతు భగవా తత్థ తత్థ విహాసి, తస్స చ సమయస్స అతీతస్స తేసం సఙ్గీతికారకానం వసీనం సువిదితత్తా. కథం? ‘‘యే తే భిక్ఖూ అప్పిచ్ఛా తే ఉజ్ఝాయన్తీ’’తిఆదివచనతో, ‘‘అథ ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసు’’న్తి చ ‘‘అథ ఖో భగవా ఏతస్మిం నిదానే సన్నిపాతాపేత్వా’’తి చ ‘‘భిక్ఖూనం తదనుచ్ఛవికం తదను…పే… దస అత్థవసే పటిచ్చ సఙ్ఘసుట్ఠుతాయా’’తి చ ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి చ ఖన్ధకేసు చ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తీహి సరణగమనేహి పబ్బజ్జ’’న్తిఆదివినయక్కమస్స వచనతో యో సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో, తస్స తస్స వినయక్కమస్స సో పఞ్ఞత్తిసమయో చ సువిదితో తేసం పఞ్చసతానం ధమ్మధరానం భిక్ఖూనం, నాయం నయో సుత్తన్తాభిధమ్మేసు సమ్భవతి. తస్మా సువిదితత్తా తేన సమయేన హేతుభూతేన విహరతీతి విహరతిపదేన ఏకసమ్బన్ధత్తా చ పఠమం యంనిద్దేసాదినో అసమ్భవతో చ వినయపిటకే తంనిద్దేసోవ పఠమం వుత్తో. కథం? ఏత్థ ‘‘యేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతీ’’తి వా ‘‘యేన ఖో పన సమయేన వేసాలీ…పే… హోతీ’’తి వా అసమ్భవతో యంనిద్దేసేన అవత్వా తంనిద్దేసస్సేవ సమ్భవతో ‘‘తేన ఖో పన సమయేన…పే… కలన్దగామో నామ హోతీ’’తి వుత్తన్తి, కేవలం సువిదితత్తా వా. అనియమనిద్దేసవచనన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి యథావుత్తనయేన నియమనిద్దేసవచనమేవేతం తంనిద్దేసత్తా, తథాపి సమ్పతికాలవసేన తదితరేసం భిక్ఖూనం అవిదితత్తా ‘‘అనియమనిద్దేసవచన’’న్తి వుత్తం. యం పన వుత్తం ‘‘అయఞ్హి సబ్బస్మిమ్పి వినయే యుత్తీ’’తి, తం తబ్బహులేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

యది సబ్బం తేనాతి పదం అనియమనిద్దేసవచనం భవేయ్య, తేన హి భిక్ఖవే భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదన్తి ఏత్థ ఇదమ్పి పుబ్బే సిద్ధత్థం తేనాతి పదం అనియమనిద్దేసవచనం భవేయ్య. ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా ఉరువేలాయం విహరతీ’’తిఆదీసు వుత్తం తేనాతి పదఞ్చ అనియమనిద్దేసవచనం భవేయ్య, న చ హోతి, తస్మా యేసం తేన తంనిద్దేసేన నిద్దిట్ఠత్థో అవిదితో, తేసం వసేనాహ ‘‘అనియమనిద్దేసవచనమేత’’న్తి. అథ వా తతో పఠమం తదత్థాదస్సనతో పచ్ఛాపి తంసమ్బన్ధేన యంనిద్దేసదస్సనతో చ ‘‘అనియమనిద్దేసవచనమేత’’న్తి వుత్తం. అథ వా పుబ్బణ్హాదీసు అయం నామాతి అనియమేత్వా కాలపరిదీపనస్స సమయసద్దస్స ఉపపదభావేనపి ఏవం వత్తుమరహతి ‘‘యదిదం అనియమనిద్దేసవచన’’న్తి. అథ వా ‘‘తేనా’’తి వుత్తే తేన ఘటేన పటేనాతి సబ్బత్థప్పసఙ్గనివారణత్థం నియమం కరోతి ‘‘సమయేనా’’తి. కేన పన సమయేన? పరభాగే అత్థతో సిద్ధేన సారిపుత్తస్స పరివితక్కసమయేన. ఏత్థాహ – వితక్కసమయో చే ఇధాధిప్పేతో, ‘‘పరతో ఇధ పన హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి. యో హి సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో సారిపుత్తాదీహిపి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేన చా’’తిఆదివచనం విరుజ్ఝతీతి? న, బాహుల్లేన వుత్తత్తా. సుత్తన్తాభిధమ్మేసు వియ అవత్వా ఇధ వినయపిటకే కరణవచనేన కస్మా నిద్దేసోతి హి చోదనా. తస్మా తస్సా విస్సజ్జనే బాహుల్లేన కరణవచనప్పయోజనం వత్తుకామో ఆచరియో ఆహ ‘‘యో సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో’’తిఆది. న సమ్పతి వుచ్చమానస్సేవ కరణవచనస్స పయోజనం వత్తుకామో, ఇమస్స పన హేతుఅత్థోవ సమ్భవతి, న కరణత్థో, తస్మా ఆహ ‘‘అపరభాగే అత్థతో సిద్ధేనా’’తిఆది. సమయఞ్చాతి ఆగమనపచ్చయసమవాయం తదనురూపకాలఞ్చ ఉపాదాయాతి అత్థో. పచ్చయసామగ్గిఞ్చ ఆగమనకాలఞ్చ లభిత్వా జానిస్సామాతి అధిప్పాయో.

ఏత్థాహ – యథా ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో సమయో చా’’తి ఏత్థ ఖణసమయానం ఏకో అత్థో, తథా కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయాతి కాలసమయానం ఏకో అత్థో సియా, అపిచ ఆగమనపచ్చయసమవాయో చేత్థ సమయో కాలస్సాపి ఆగమనపచ్చయత్తా సమయగ్గహణేనేవ సో గహితోతి విసుం కాలో కిమత్థం గహితోతి చ? వుచ్చతే – అప్పేవ నామ స్వేపీతి కాలస్స పఠమం నియమితత్తా న సమయో కాలత్థో. తస్మిం స్వేతి నియమితకాలే ఇతరేసం ఆగమనపచ్చయానం సమవాయం పటిచ్చ ఉపసఙ్కమేయ్యామ యథానియమితకాలేపి పుబ్బణ్హాదిప్పభేదం యథావుత్తసమవాయానురూపం కాలఞ్చ ఉపాదాయాతి స్వేతి పరిచ్ఛిన్నదివసే పుబ్బణ్హాదికాలనియతభావం దస్సేతి, తస్మా కాలసమయానం న ఏకత్థత్తా కాలస్స విసుం గహణమ్పి సాత్థకన్తి వేదితబ్బం. యస్మా ఖణే ఖణే త్వం భిక్ఖు జాయసి చ జీయసి చ మీయసి చేతి భిక్ఖునియా సన్తికే అభిక్ఖణం గచ్ఛతీతి (పాచి. ౧౯౮) చ ఖణే ఖణే భాసతి సత్థుసాసనన్తి చ ఖణసద్దో అనేకత్థో, తథా సమయసద్దో చ, తస్మా ఏకమేకేన నియమేన్తో ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చా’’తి ఆహ. ఖణసమయానం అత్థో ఏకత్థో యుజ్జతి ఖణో ఓకాసలాభో, అట్ఠక్ఖణవజ్జితో నవమో ఖణోతి అత్థో. అత్తనో అత్తనో ఉచ్ఛేదాదయో దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతే సమయే ఏత్థ పవదన్తీతి సమయప్పవాదకో. స్వేవ తిన్దుకాచీరసఙ్ఖాతాయ తిమ్బరురుక్ఖపన్తియా పరిక్ఖిత్తత్తా తిన్దుకాచీరం. ఏకసాలకేతి ఏకో సాలరుక్ఖో. ‘‘కుటికా’’తిపి వదన్తి. అత్థాభిసమయాతి అత్తనో హితపటిలాభా. ధీరోతి చ పణ్డితో వుచ్చతి, నాఞ్ఞో. సమ్మా మానాభిసమయాతి సుట్ఠు మానస్స పహానేన, సముచ్ఛేదవసేన సుట్ఠు మానప్పహానేనాతి అత్థో. దుక్ఖస్స పీళనట్ఠోతిఆదీసు ‘‘చతున్నం సచ్చానం చతూహి ఆకారేహి పటివేధో’’తిఆదీసు ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖస్స దుక్ఖాకారతాయట్ఠో. సఙ్ఖతట్ఠో కారణుప్పత్తిఅత్థో, దుక్ఖాయ వేదనాయ సన్తాపట్ఠో. సుఖాయ వేదనాయ విపరిణామట్ఠో. పీళనట్ఠాదికోవ అభిసమయట్ఠోతి అత్థో దట్ఠబ్బో. గబ్భోక్కన్తిసమయోతిఆదీసుపి పథవీకమ్పనఆలోకపాతుభావాదీహి దేవమనుస్సేసు పాకటో. దుక్కరకారికసమయోపి కాళో సమణో గోతమో న కాళోతిఆదినా పాకటో. సత్తసత్తాహాని చ అఞ్ఞాని చ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో.

అచ్చన్తమేవ తం సమయన్తి ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ పత్తసన్నిట్ఠానా, తావ అచ్చన్తసమ్పయోగేన తస్మిం సమయే. కరుణావిహారేన విహాసీతి కరుణాకిచ్చవిహారేన తస్మిం సమయే విహాసీతి అత్థో. తం సమయఞ్హి కరుణాకిచ్చసమయం. ఞాణకిచ్చం కరుణాకిచ్చన్తి ద్వే భగవతో కిచ్చాని, అభిసమ్బోధి ఞాణకిచ్చం, మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వేనేయ్యసత్తావలోకనం కత్వా తదనురూపకరణం కరుణాకిచ్చం. ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౭౩; ఉదా. ౧౨, ౨౮) హి వుత్తం, తం భగవాపి కరోతియేవ. అథ వా ఆగన్తుకేహి భిక్ఖూహి ఆదిసమాయోగఞ్చ. తత్థ కరుణాకిచ్చం విహారం దస్సేన్తో ‘‘కరుణావిహారేన విహాసీ’’తి ఆహ. అధికరణఞ్హి కాలత్థోతి ఏత్థ హి-కారో కారణత్థో. తత్థ హి అభిధమ్మే కాలసమూహఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతవసేన పఞ్చవిధో సమయట్ఠో దట్ఠబ్బో. కాలసమూహట్ఠో సమయో కథం అధికరణం హోతి? అధికరణముప్పత్తిట్ఠానం పుబ్బణ్హే జాతోతి యథా, ఏవం కాలట్ఠో సమయసద్దో దట్ఠబ్బో. కథం రాసట్ఠో? యవరాసిమ్హి జాతోతి యథా. తస్మా యస్మిం కాలే పుఞ్జే వా చిత్తం సముప్పన్నం, తస్మిం కాలే పుఞ్జే వా ఫస్సాదయో ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి. అధికరణఞ్హీతి ఏత్థ అభిధమ్మే నిద్దిట్ఠం అధికరణం కాలట్ఠో సమూహట్ఠో చ హోతి, ‘‘యస్మిం సమయే’’తి వుత్తం అధికరణం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇదాని భావేనభావలక్ఖణఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘తత్థ వుత్తాన’’మిచ్చాదిమాహ. తత్థ అభిధమ్మే వుత్తానం భావో నామ కిన్తి? ఉప్పత్తి విజ్జమానతా, సా తేసం తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం, సా పన సమయస్స భావేన భావో లక్ఖీయతి ఞాయతి, తస్మా తత్థ భుమ్మవచననిద్దేసో కతోతి వుత్తం హోతి.

తత్థ ఖణో నామ అట్ఠక్ఖణవినిముత్తో నవమో ఖణో, తస్మిం సతి ఉప్పజ్జతి. సమవాయో నామ చక్ఖున్ద్రియాదికారణసామగ్గీ, తస్మిం సతి ఉప్పజ్జతి. హేతు నామ రూపాదిఆరమ్మణం. తస్మా తస్మిం ఖణకారణసమవాయహేతుమ్హి సతి తేసం ఫస్సాదీనం భావో విజ్జమానతా హోతీతి వుత్తం హోతి. ఇధ పన హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతీతి ఏత్థ అత్థద్వయమేకస్స సమ్భవతీతి ఇధ వినయే వుత్తస్స సమయసద్దస్స కత్తుకరణత్థే తతియా హేతుమ్హి చ ఇత్యుత్తత్తా. సో దుబ్బిఞ్ఞేయ్యోతి ‘‘తథాగతోవ తత్థ కాలం జానిస్సతీ’’తి వుత్తత్తాతి వుత్తం హోతి. తేన సమయేనాతి తస్స సమయస్స కారణా ‘‘అన్నేన వసతి విజ్జాయ వసతీ’’తి యథా, అన్నం వా విజ్జం వా లభామీతి తదత్థం వసతీత్యత్థో. ఏవం ‘‘తేన సమయేన విహరతీ’’తి వుత్తే హేత్వత్థే తతియా దట్ఠబ్బా, తస్మా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సమయఞ్చ వీతిక్కమఞ్చ ఓలోకయమానో తత్థ తత్థ విహాసీతి వుత్తం హోతి. తతియపారాజికాదీసు ‘‘ఇచ్ఛామహం, భిక్ఖవే, అద్ధమాసం, పటిసల్లీయితు’’న్తి (పారా. ౧౬౨) ఏవమాదీసు దట్ఠబ్బా, తస్మా దుతియా కాలద్ధానే అచ్చన్తసంయోగేతి దుతియాత్ర సమ్భవతి ‘‘మాసమధీతే దివసమధీతే’’తి యథా. ఇధ పన హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతీతి ఏత్థ యస్స కరణవచనస్స హేతుఅత్థో సమ్భవతి, తేన సమయేన హేతుభూతేన తం తం వత్థువీతిక్కమసఙ్ఖాతం వీతిక్కమసమయసఙ్ఖాతం వా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో భగవా తత్థ తత్థ విహాసి. యస్స కరణత్థో సమ్భవతి, తేన కరణభూతేన సమయేన సమ్పత్తేన సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో భగవా తత్థ తత్థ విహాసీతి అధిప్పాయో.

గణ్ఠిపదే పన ‘‘సుదిన్నాదీనం వీతిక్కమోవ కారణం నామ, తస్స నియమభూతో కాలో పన కరణమేవ తం కాలం అనతిక్కమిత్వావ సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞపేతబ్బత్తా’’తి వుత్తం, తం నిద్దోసం. యం పన వుత్తం ‘‘ఇదం కరణం పుబ్బభాగత్తా పఠమం వత్తబ్బమ్పి పచ్ఛా వుత్త’’న్తి, తం దువుత్తం. హేతుఅత్థతో హి యథా పచ్ఛా కరణత్థో యోజియమానో అనుక్కమేనేవ యోగం గచ్ఛతి, తథా చ యోజితో. యం పన అట్ఠకథాచరియో పచ్ఛా వుత్తం ఇదం కరణత్థం పఠమం యోజేత్వా పఠమం వుత్తం హేతుఅత్థం పచ్ఛా యోజేసి, తం యోజనాసుఖత్తాతి వేదితబ్బన్తి ఆచరియేన లిఖితం. ఇతో పట్ఠాయ యత్థ యత్థ ‘‘ఆచరియేన లిఖిత’’న్తి వా ‘‘ఆచరియస్స తక్కో’’తి వా వుచ్చతి, తత్థ తత్థ ఆచరియో నామ ఆనన్దాచరియో కలసపురవాసీతి గహేతబ్బో. ఏత్థాహ – యథా సుత్తన్తే ‘‘ఏకం సమయం భగవా’’తి వుచ్చతి, తథా ‘‘తేన సమయేన భగవా వేరఞ్జాయ’’న్తి వత్తబ్బం, అథ సవేవచనం వత్తుకామో థేరో, తథాగతో సుగతోతిఆదీనిపి వత్తబ్బాని, అథ ఇమస్సేవ పదద్వయస్స గహణే కిఞ్చి పయోజనం అత్థి, తం వత్తబ్బన్తి? వుచ్చతే – కేసఞ్చి బుద్ధస్స భగవతో పరమగమ్భీరం అజ్ఝాసయక్కమం అజానతం ‘‘అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే అనాదీనవదస్సో…పే… అభివిఞ్ఞాపేసీ’’తిఆదికం (పారా. ౩౬) ‘‘అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం సుదిన్నం పటిపుచ్ఛీ’’తిఆదికఞ్చ (పారా. ౩౯) ‘‘సాదియి త్వం భిక్ఖూతి. నాహం భగవా సాదియి’’న్తిఆదికఞ్చ (పారా. ౭౨) తథా పురాణవోహారికం భిక్ఖుం పుచ్ఛిత్వా తేన వుత్తపరిచ్ఛేదేన దుతియపారాజికపఞ్ఞాపనఞ్చ దేవదత్తస్స పబ్బజ్జానుజాననఞ్చాతి ఏవమాదికం వినయపరియత్తిం దిస్వా బుద్ధసుబుద్ధతం పటిచ్చ సఙ్కా సమ్భవేయ్య, ‘‘తథా కిం పన తుయ్హం ఛవస్స ఖేళాసకస్సా’’తి (చూళవ. ౩౩౬) ఏవమాదికం ఫరుసవచనపటిసంయుత్తం వినయపరియత్తిం నిస్సాయ ఖీణాసవత్తం పటిచ్చ సఙ్కా సమ్భవేయ్య, తదుభయసఙ్కావినోదనత్థం ఆయస్మతా ఉపాలిత్థేరేన ఇదమేవ పదద్వయగ్గహణం సబ్బత్థ కతన్తి వేదితబ్బం. తేనేతం దీపేతి – కామం సబ్బఞేయ్యబుద్ధత్తా బుద్ధోయేవ, భగ్గసబ్బదోసత్తా భగవావ, సో సత్థాతి. పరతోపి వుత్తం ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తి…పే… అనత్థసంహితే సేతుఘాతో తథాగతాన’’న్తి (పారా. ౧౬). సుత్తన్తే చ వుత్తం ‘‘సణ్హేనపి కేసి వినేమి ఫరుసేనపీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౧౧౧).

అసాధారణహేతుమ్హీతి ఏత్థ కుసలమూలాని న అకుసలానం కదాచి మూలాని హోన్తి, తథా అకుసలమూలాని కుసలానం, అబ్యాకతమూలాని న కదాచి కుసలానన్తి అయమేవ నయో లబ్భతి, యస్మా కుసలా హేతూ తంసముట్ఠానానం రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౧ ఆదయో), తస్మా కుసలాని కుసలానంయేవాతిఆదినయో న లబ్భతి. పుచి వుచ్చతే కుట్ఠా, తే మన్దయతి నాసయతీతి పుచిమన్దో. సత్తానం హితసుఖనిప్ఫాదనాధిముత్తతన్తి ఏత్థ సామఞ్ఞతో వుత్తసత్తే ద్విధా భిన్దిత్వా దస్సేతుం ‘‘మనుస్సానం ఉపకారబహులత’’న్తిఆది వుత్తం. బహుజనహితాయాతి బహునో జనస్స హితత్థాయ. పఞ్ఞాసమ్పత్తియా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికహితూపదేసకో హి భగవా. సుఖాయాతి సుఖత్థాయ. చాగసమ్పత్తియా ఉపకారకసుఖసమ్పదాయకో హి ఏస. మేత్తాకరుణాసమ్పత్తియా లోకానుకమ్పాయ మాతాపితరో వియ. లోకస్స రక్ఖితగోపితా హి ఏస. దేవమనుస్సానన్తి ఏత్థ భబ్బపుగ్గలే వేనేయ్యసత్తేయేవ గహేత్వా తేసం నిబ్బానమగ్గఫలాధిగమాయ అత్తనో ఉప్పత్తిం దస్సేతి. ‘‘అత్థాయా’’తి హి వుత్తే పరమత్థత్థాయ నిబ్బానాయ, ‘‘హితాయా’’తి వుత్తే తంసమ్పాపకమగ్గత్థాయాతి వుత్తం హోతి, మగ్గతో ఉత్తరి హితం నామ నత్థీతి. సుఖాయాతి ఫలసమాపత్తిసుఖత్థాయ తతో ఉత్తరి సుఖాభావతో. దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేనాతి ఏత్థ సమాధిం పఞ్ఞఞ్చ అగ్గహేత్వా దిట్ఠిసీలమత్తగ్గహణం సబ్బసేక్ఖాసేక్ఖసామఞ్ఞత్తా. కోసమ్బకసుత్తేపి (మ. ని. ౧.౪౯౨) ‘‘సీలసామఞ్ఞగతో విహరతి, దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి వుత్తం. దిట్ఠిగ్గహణేన పఞ్ఞాపి గహితాతి చే? న, సోతాపన్నాదీనమ్పి పఞ్ఞాయ పరిపూరకారిభావప్పసఙ్గతో, తస్మా ఏకలక్ఖణానమ్పి తాసం పఞ్ఞాదిట్ఠీనం అవత్థన్తరభేదో అత్థి ధితిసమాధిన్ద్రియసమ్మాసమాధీనం వియ. అఞ్ఞాసీతి ఏత్థ సోతద్వారానుసారేన ఞాతా, అత్థా సుతాతి హి వుచ్చన్తి ‘‘సుతమేతం, భో గోతమ, పాపకా సమాచారా దిస్సన్తి చేవ సుయ్యన్తి చా’’తిఆదీసు వియ. ‘‘భిక్ఖు ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘం భిన్దతీ’’తిఆదీసు (చూళవ. ౩౫౪) వియ అవధారణత్థే వా. వేరఞ్జాయం భవో విజ్జమానో. ఇత్థమ్భూతస్స ఏవం భూతస్స. కథం భూతస్స? సక్యపుత్తస్స సక్యకులా పబ్బజితస్స, ఏవం హుత్వా ఠితస్స కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతోతి అభిసద్దేన యోగే ఉపయోగవచనాని హోన్తీతి అత్థో.

కాముపాదానపచ్చయా ఏవ మేత్తం భావేతి, బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతీతి ఇమినా కాముపాదానహేతు కమ్మం కత్వా కామభవే ఏవ నిబ్బత్తతీతివాదీనం వాదో పటిక్ఖిత్తోతి వదన్తి, ‘‘బ్రహ్మలోకే పణీతా కామా’’తి సుత్వా, కప్పేత్వా వా పచ్ఛా ‘‘తత్థ సమ్పత్తిం అనుభవిస్సామీ’’తి కాముపాదానపచ్చయా తదుపగం కరోతీతి బ్రహ్మలోకేపి కామనీయట్ఠేన కామా, ‘‘తదారమ్మణత్తా తణ్హా కాముపాదానన్తి వుత్తా’’తి చ వదన్తి, వీమంసితబ్బం. కమ్మఞ్చ చక్ఖుస్స జనకకారణం, కమ్మస్స మూలకారణం తణ్హా, తస్మా న మూలకారణం హోతి జనకం. రూపతణ్హాదయో దుక్ఖసచ్చం ఖన్ధపరియాపన్నత్తా, ‘‘యమ్పిచ్ఛం న లభతి, తమ్పి దుక్ఖ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౩౧; విభ. ౧౯౦) వచనతో చ. తస్స మూలకారణభావేన సముట్ఠాపికాతి తస్స కారణభూతస్స ఇమస్స ఖన్ధపఞ్చకస్స సముట్ఠాపికాతి యోజేతబ్బం. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) వచనతో తస్స ఏవ కారణన్తిపి వత్తుం వట్టతి. అపిచ ‘‘రూపాది వియ తణ్హాపి తణ్హాయ ఉప్పత్తిప్పహానట్ఠాన’’న్తి వచనతో రూపాది వియ తణ్హాపి దుక్ఖసచ్చం కతం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘రూపతణ్హా లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౦; విభ. ౨౦౩) చ ‘‘ఏత్థేసా తణ్హా పహీయమానా పహీయతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౧; మ. ని. ౧.౧౩౪) చ. విసుద్ధిమగ్గే ‘‘సబ్బాకారేన పన ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖఞ్చేవ అరియసచ్చఞ్చ అఞ్ఞత్ర తణ్హాయా’’తి వచనతో ఇధ రూపతణ్హాదయో దుక్ఖసచ్చన్తి వచనం విరుజ్ఝతీతి చే? న, అఞ్ఞమఞ్ఞాసఙ్కరభావేన దస్సేతుం తత్థ తత్థ వుత్తత్తా. యది తణ్హా ఉపాదానక్ఖన్ధపరియాపన్నా న భవేయ్య, సచ్చవిభఙ్గే ‘‘తత్థ కతమే సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా. సేయ్యథిదం, రూపుపాదానక్ఖన్ధో ..పే… విఞ్ఞాణుపాదానక్ఖన్ధో’’తి (విభ. ౨౦౨) ఏత్థ ‘‘ఠపేత్వా తణ్హం సఙ్ఖారుపాదానక్ఖన్ధో’’తి వత్తబ్బం భవేయ్య, న చ వుత్తం, తస్మా దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నా తణ్హాతి చే? న, హేతుఫలసఙ్కరదోసప్పసఙ్గతో. న సఙ్కరదోసోతి చే? సచ్చవిభఙ్గపాళియఞ్హి పఞ్చహి కోట్ఠాసేహి సముదయసచ్చం నిద్దిట్ఠం.

కథం? తణ్హాతి ఏకో వారో, తణ్హా చ అవసేసా చ కిలేసాతి దుతియో, తణ్హా చ అవసేసా చ కిలేసా అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మాతి తతియో, తణ్హా చ అవసేసా చ కిలేసా అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా తీణి చ కుసలమూలాని సాసవానీతి చతుత్థో, తణ్హా చ అవసేసా చ కిలేసా అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా తీణి చ కుసలమూలాని సాసవాని అవసేసా చ సాసవా కుసలా ధమ్మాతి పఞ్చమో వారోతి. ఆమ నిద్దిట్ఠం, తథాపి అభిధమ్మభాజనియేయేవ, న అఞ్ఞస్మిం, సో చ నయో అరియసచ్చనిద్దేసే న లబ్భతి. తథా హి తత్థ ‘‘చత్తారి సచ్చాని’’చ్చేవాహ, సుత్తన్తభాజనియపఞ్హపుచ్ఛకేసు వియ ‘‘చత్తారి అరియసచ్చానీ’’తి న వుత్తం, తస్మా సుత్తన్తభాజనియోవ పమాణం తత్థ చ తణ్హాయ వుత్తత్తా. యథాహ ‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, యాయం తణ్హా పోనోభవికా…పే… సేయ్యథిదం, కామతణ్హా’’తిఆది (విభ. ౨౦౩). ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫) ఇమినా పరియాయేన వుత్తత్తా తత్థ వుత్తమ్పి పమాణమేవ. ‘‘పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి పథవీకసిణ’’న్తి (ధ. స. ౧౮౬ ఆదయో) వచనతో ‘‘కసిణానీ’’తి ఝానాని వుత్తాని. కేచి ‘‘ఉగ్గహనిమిత్తపటిభాగనిమిత్తే సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదన్తి, తం న సున్దరం. ‘‘ద్వత్తింసాకారాపి పణ్ణత్తిం విస్సజ్జేత్వా పటికూలాతి సతి పట్ఠపేతబ్బా’’తి వచనతో సతిగోచరా రూపాదయో చ వేదితబ్బా.

సద్ధాహిరోత్తప్పబాహుసచ్చవీరియారమ్భోపట్ఠితసతిసమ్పజఞ్ఞతాతి ఇమే సత్త సద్ధమ్మా నామ. సభావతోతి దుక్ఖతో. న చవతీతి దేవే సన్ధాయ. ఞాతేయ్యన్తి ఞాతబ్బం. దట్ఠేయ్యన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా పన ‘‘నాహం గమనేన లోకస్స అన్తం ఞాతేయ్య’’న్తి వదామీతి అత్థో. లోకన్తి ఖన్ధలోకం. గమనేన న పత్తబ్బోతి సరీరగమనేన, అగతిగమనేన వా న పత్తబ్బో, అరియగమనేన లోకన్తం పత్వావ దుక్ఖా అత్థి పమోచనన్తి వుత్తం హోతి. సమితావీతి సమితకిలేసో. ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికా. యే కేచి పచ్చయట్ఠితికా, సబ్బే తే లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన ఏకో లోకోతి అధిప్పాయో. సఙ్ఖారా హి సకసకపచ్చయాయత్తతాయ సత్తా విసత్తా సత్తా నామ. పరిహరన్తి పరిచరన్తి. దిసాతి ఉపయోగబహువచనం. భన్తి పటిభన్తి. కే తే? తేయేవ విరోచమానా పభస్సరా చన్దిమసూరియా. అట్ఠ లోకధమ్మా సఙ్ఖారావ. ‘‘సినేరుస్స సమన్తతో’’తి వచనతో యుగన్ధరాదయో సినేరుం పరిక్ఖిపిత్వా పరిమణ్డలాకారేన ఠితాతి వదన్తి. పరిక్ఖిపిత్వా అచ్చుగ్గతో లోకధాతు అయం. ‘‘మ-కారో పదసన్ధికరో’’తి వదన్తి. అఞ్ఞథాపి లక్ఖణాదిభేదతో సఙ్ఖారలోకం, ఆసయానుసయభేదతో సత్తలోకం, చక్కవాళాదిపరిమాణతో ఓకాసలోకఞ్చ సబ్బథాపి విదితత్తా లోకవిదూ.

విముత్తిఞాణదస్సనం కామావచరం పరిత్తం లోకియం, తేన సబ్బం లోకం కథం అభివతి? అసదిసానుభావత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వియ. తఞ్హి అత్తనో విసయే భగవతో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికం, లహుతరప్పవత్తి చ భవఙ్గచిత్తద్వయానన్తరం ఉప్పత్తితో. న కస్సచి ఏవంలహుతరం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, అపి ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స, తస్స కిరేస చిత్తవారో పఞ్చదసభవఙ్గానన్తరన్తి. అగ్గిసిఖధూమసిఖా చ నాగా కిర సీహళదీపే. అత్థస్స దీపకం పదం అత్థపదం. ఏకత్థదీపకం పదం, సబ్బమేతం వాక్యన్తి అత్థో. అట్ఠ దిసా నామ అట్ఠ విమోక్ఖా, సమాపత్తియో వా. సత్థవాహో సత్థాతి నిపాతితో యథా పిసితాసో పిసాచో. ఉదకే మణ్డూకో అహం ఆసిం, న థలే మణ్డూకో, వారిమత్తమేవ గోచరో, తస్స మే తవ ధమ్మం సుణన్తస్స సీసం దణ్డేన సన్నిరుమ్భిత్వాతి పాఠసేసో. అనాదరత్థే వా సామివచనం. ‘‘ఏత్తకేనపి ఏవరూపా ఇద్ధి భవిస్సతీ’’తి సితం కత్వా. విమోక్ఖోతి చేత్థ మగ్గో, తదనన్తరికం ఞాణం నామ ఫలఞాణం, తస్మిం ఖణే బుద్ధో నామ. సబ్బస్స బుద్ధత్తాతి కత్తరి. బోధేతాతి హేతుకత్తరి. సేట్ఠత్థదీపకం వచనం సేట్ఠం నామ, తథా ఉత్తమం. సచ్ఛికాపఞ్ఞత్తీతి సబ్బధమ్మానం సచ్ఛికరణవసేన సయమ్భుతా పఞ్ఞత్తి, అత్తనా ఏవ వా ఞాతా సచ్ఛికతాతిపి సచ్ఛికాపఞ్ఞత్తి. భగీ భగవా చీవరపిణ్డపాతాదీనం. భజీ అరఞ్ఞవనపత్థాని పన్తాని సేనాసనాని. భాగీ అత్థధమ్మవిముత్తిరసస్స. రాగాదికిలేసగణభగ్గమకాసి. భావితత్తనో భావితకాయో. భవస్స అన్తం నిబ్బానం మగ్గాధిగమేన తం గతోతి భవన్తగో.

‘‘లోభం, భిక్ఖవే, ఏకం ధమ్మం పజహథా’’తిఆదినా (ఇతివు. ౧) నయేన ఏకకాదివసేనాగతే గహేత్వా వదతి. సంకిలేసతణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితసంకిలేసవసేన అనిచ్చదుక్ఖమనత్తాసుభేసు నిచ్చన్తిఆదివిపరియేసా. చీవరహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, పిణ్డపాత సేనాసనఇతిభవాభవహేతు వా (అ. ని. ౪.౯). చేతోఖిలా సత్థరి కఙ్ఖతి, ధమ్మే, సఙ్ఘే, సిక్ఖాయ, సబ్రహ్మచారీసు కుపితోతి (దీ. ని. ౩.౩౧౯; విభ. ౯౪౧) ఆగతా పఞ్చ. కామే అవీతరాగో హోతి…పే… కాయే, రూపే, యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా, అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతీతి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; విభ. ౯౪౧) ఆగతా పఞ్చ వినిబన్ధా. వివాదమూలాని కోధో ఉపనాహో మక్ఖో పళాసో ఇస్సా మచ్ఛరియం మాయా సాఠేయ్యం థమ్భో సారమ్భో సన్దిట్ఠిపరామాసితా ఆధానగ్గాహీ దుప్పటినిస్సగ్గితా (అ. ని. ౬.౩౬; దీ. ని. ౩.౩౨౫). విభఙ్గే పన ‘‘కోధో మక్ఖో ఇస్సా సాఠేయ్యం పాపిచ్ఛతా సన్దిట్ఠిపరామాసితా’’తి (విభ. ౯౪౪) ఆగతం. తణ్హం పటిచ్చ పరియేసనా, పరియేసనం పటిచ్చ లాభో, లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో, ఏవం ఛన్దరాగో, అజ్ఝోసానం, పరిగ్గహో, మచ్ఛరియం, ఆరక్ఖో, ఆరక్ఖాధికరణం, దణ్డాదానసత్థాదాన…పే… అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తీతి (దీ. ని. ౨.౧౦౪; ౩.౩౫౯; అ. ని. ౯.౨౩; విభ. ౯౬౩) వుత్తానం. రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మతణ్హాతి ఛ, తా కామభవవిభవతణ్హావసేనేవ అట్ఠారస, తా ఏవ అజ్ఝత్తికస్సుపాదాయ అట్ఠారస, బాహిరస్సుపాదాయ అట్ఠారసాతి ఛత్తింస, తా అతీతే ఛత్తింస, అనాగతే ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నే ఛత్తింసాతి ఏవం అట్ఠసతతణ్హావిచరితానీతి. మారేతీతి మారో, పమాదో ‘‘పమాదో మచ్చునో పద’’న్తి (ధ. ప. ౨౧) వచనతో. సమ్మాఆజీవవినాసనతో వా కిలేసా వుచ్చన్తి ‘‘మారో’’తి, వధకూపమత్తా ఖన్ధావ మారా. అభిసఙ్ఖారా జాతిదుక్ఖాభినిబ్బత్తాపనతో, జాతస్స జరాదిసమ్భవతో చ మారా. ఏకభవపరియాపన్నజీవితమారణతో మచ్చు మారో. అణిమతా నామ పరమాణు వియ అదస్సనూపగమనం. లఘిమతా సరీరేన, చిత్తేన వా సీఘగమనం. మహిమతా చన్దిమసూరియాదీనమ్పిపాణినా పరామసనాది. పత్తి నామ యథిచ్ఛితదేసప్పత్తి. పకాసనతా, లాభకస్సత్థసాధనం వా పాకమ్మం. ఈసత్తం నామ సయంవసితా. వసిత్తం నామ అపరవసితా. యత్థకామావసాయితం నామ యత్థిచ్ఛతి యదిచ్ఛతి యావదిచ్ఛతి, తత్థ తావ తదత్థసాధనం. పీళనసఙ్ఖతసన్తాపవిపరిణామట్ఠేన వా దుక్ఖమరియసచ్చన్తిఆదిమ్హి ఇదం చోదనాపుబ్బఙ్గమం అత్థవిస్సజ్జనం – దుక్ఖాదీనం అఞ్ఞేపి రూపతణ్హాదయో అత్థా అత్థి, అథ కస్మా చత్తారో ఏవ వుత్తాతి చే? అఞ్ఞసచ్చదస్సనవసేన ఆవిభావతో.

‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖేఞాణం, దుక్ఖం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా’’తిఆదినాపి (విభ. ౭౯౪) నయేన ఏకేకసచ్చారమ్మణవసేనాపి సచ్చఞాణం వుత్తం. ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) నయేన ఏకం సచ్చం ఆరమ్మణం కత్వా సేసేసు కిచ్చనిప్ఫత్తివసేనాపి వుత్తం. తత్థ యదా ఏకేకం సచ్చం ఆరమ్మణం కరోతి, తదా సముదయదస్సనేన తావ సభావతో పీళనలక్ఖణస్సాపి దుక్ఖస్స యస్మా తం ఆయూహనలక్ఖణేన సముదయేన ఆయూహితం సఙ్ఖతం, తస్మాస్స సో సఙ్ఖతట్ఠో ఆవి భవతి. యస్మా పన మగ్గో కిలేససన్తాపహరో సుసీతలో, తస్మాస్స మగ్గదస్సనేన సన్తాపట్ఠో ఆవి భవతి నన్దస్స అచ్ఛరాదస్సనేన సున్దరియా అనభిరూపభావో వియ. అవిపరిణామధమ్మస్స పన నిరోధస్స దస్సనేన తస్స విపరిణామట్ఠో ఆవి భవతీతి వత్తబ్బమేవ నత్థి. సభావతో ఆయూహనలక్ఖణస్సపి సముదయస్స దుక్ఖదస్సనేన నిదానట్ఠో ఆవి భవతి అసప్పాయభోజనతో ఉప్పన్నబ్యాధిదస్సనేన భోజనస్స బ్యాధినిదానభావో వియ. విసంయోగభూతస్స నిరోధస్స దస్సనేన సంయోగట్ఠో. నియ్యానభూతస్స చ మగ్గస్స దస్సనేన పలిబోధట్ఠోతి. తథా నిస్సరణస్సాపి నిరోధస్స అవివేకభూతస్స సముదయస్స దస్సనేన వివేకట్ఠో ఆవి భవతి. మగ్గదస్సనేన అసఙ్ఖతట్ఠో. ఇమినా హి అనమతగ్గే సంసారే మగ్గో న దిట్ఠపుబ్బో, సోపి చ సప్పచ్చయత్తా సఙ్ఖతో ఏవాతి అప్పచ్చయధమ్మస్స అసఙ్ఖతభావో అతివియ పాకటో హోతి. దుక్ఖదస్సనేన పనస్స అమతట్ఠో ఆవి భవతి. దుక్ఖఞ్హి విసం, అమతం నిబ్బానన్తి. తథా నియ్యానలక్ఖణస్సాపి మగ్గస్స సముదయదస్సనేన ‘‘నాయం హేతు నిబ్బానస్స పత్తియా, అయం హేతూ’’తి హేత్వత్థో ఆవి భవతి. నిరోధదస్సనేన దస్సనట్ఠో పరమసుఖుమరూపాని పస్సతో ‘‘విప్పసన్నం వత మే చక్ఖూ’’తి చక్ఖుస్స విప్పసన్నభావో వియ. దుక్ఖదస్సనేన అధిపతేయ్యట్ఠో అనేకరోగాతురకపణజనదస్సనేన ఇస్సరజనస్స ఉళారభావో వియాతి ఏవమేత్థ లక్ఖణవసేన, ఏకస్స అఞ్ఞసచ్చదస్సనవసేన చ ఇతరేసం తిణ్ణం ఆవిభావతో ఏకేకస్స చత్తారో అత్థా వుత్తా. ఉపధివివేకో నిక్కిలేసతా.

పటిపక్ఖం అత్థయన్తీతి పచ్చత్థికా. పతి విరుద్ధా అమిత్తా పచ్చామిత్తా. సచ్ఛికత్వా పవేదేతీతి ఏత్తావతా భగవతో సబ్బఞ్ఞుతం దీపేతి. తేన ఞాణసమ్పత్తిం దీపేత్వా ఇదాని కరుణాసమ్పత్తిం దీపేతుం ‘‘సో ధమ్మం దేసేసీ’’తిఆదిమాహ. అథ వా కిం సో పవేదేసీతి? ఞాణం, తం సబ్బం తిలోకహితభూతమేవ. సో ధమ్మం దేసేసీతి కీదిసం? ‘‘ఆదికల్యాణ’’న్తిఆది. అనేన వచనేన వత్తుం అరహభావం దీపేతి. సాసనధమ్మోతి ఓవాదపరియత్తి. కిచ్చసుద్ధియాతి కిలేసప్పహాననిబ్బానారమ్మణకిచ్చసుద్ధియా. సాసనబ్రహ్మచరియం నామ సిక్ఖత్తయం, నవకోటిసహస్సానీతిఆదికం వా. మగ్గమేవ బ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియం. తస్స పకాసకం పిటకత్తయం ఇధ సాత్థం సబ్యఞ్జనం నామ. ఛసు అత్థపదేసు సఙ్ఖేపతో కాసనం సఙ్కాసనం. ఆదితో కాసనం పకాసనం. ఉభయమ్పి విత్థారేత్వా దేసనం వివరణం. పున విభాగకరణం విభజనం. ఓపమ్మాదినా పాకటకరణం ఉత్తానీకరణం. సోతూనం చిత్తపరితోసజననేన, చిత్తనిసానేన చ పఞ్ఞాపనం వేదితబ్బం. బ్యఞ్జనపదేసు అక్ఖరణతో అక్ఖరం, ‘‘ఏకక్ఖరపదమక్ఖర’’న్తి ఏకే. విభత్తిఅన్తం పదం. బ్యఞ్జయతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యం. పదసముదాయో వా వాక్యం. విభాగపకాసో ఆకారో నామ. ఫుసతీతి ఫస్సోతిఆది నిబ్బచనం నిరుత్తి, నిరుత్తియా నిద్దిట్ఠస్స అపదేసో నిద్దేసో నామ. ఫుసతీతి ఫస్సో, సో తివిధో – సుఖవేదనీయో దుక్ఖవేదనీయో అదుక్ఖమసుఖవేదనీయోతి. ఏతేసు అయం యోజనా – అక్ఖరేహి సఙ్కాసయతి, పదేహి పకాసయతి, బ్యఞ్జనేహి వివరతి, ఆకారేహి విభజతి, నిరుత్తీహి ఉత్తానిం కరోతి, నిద్దేసేహి పఞ్ఞాపేతి. అక్ఖరేహి వా సఙ్కాసయిత్వా పదేహి పకాసేతి, బ్యఞ్జనేహి వివరిత్వా ఆకారేహి విభజతి, నిరుత్తీహి ఉత్తానిం కత్వా నిద్దేసేహి పఞ్ఞాపేతి. అక్ఖరేహి వా ఉగ్ఘాటేత్వా పదేహి వినేతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుం, బ్యఞ్జనేహి వివరిత్వా ఆకారేహి వినేతి విపఞ్చితఞ్ఞుం, నిరుత్తీహి నేత్వా నిద్దేసేహి వినేతి నేయ్యన్తి వేదితబ్బం. అత్థోతి భాసితత్థో. తస్సేవత్థస్స పటివిజ్ఝితబ్బో సకో సకో భావో పటివేధో నామ. తం ఉభయమ్పి అత్థో నామ. తేన వుత్తం ‘‘అత్థగమ్భీరతాపటివేధగమ్భీరతాహి సాత్థ’’న్తి. ధమ్మోతి వా దేసనాతి వా బ్యఞ్జనమేవ. నిద్దోసభావేన పరిసుద్ధం సాసనబ్రహ్మచరియం, సిక్ఖత్తయపరిగ్గహితో మగ్గో చ, ఉభయమ్పి బ్రహ్మచరియపదేన సఙ్గహితం. పటిపత్తియాతి పటిపత్తిహేతు. ఆగమబ్యత్తితోతి పునప్పునం అధీయమానా ఖన్ధాదయో పాకటా హోన్తి. దురుత్తసత్థాని అధీయమానాని సమ్మోహమేవావాహన్తి.

౨-౩. కచ్చి ఖమనీయం సీతుణ్హాది. కచ్చి యాపనీయం యథాలద్ధేహి జీవితసాధనేహి జీవితం. అప్పాబాధన్తి అప్పోపసగ్గం, అప్పాతఙ్కన్తి అప్పరోగం. కచ్చి లహుట్ఠానం సరీరకిచ్చే. కచ్చి బలం సమణకిచ్చే. కచ్చి ఫాసువిహారో యథావుత్తనయేన అప్పాబాధతాయ, అనుక్కణ్ఠనాదివసేన వా. సత్తసట్ఠితో పట్ఠాయ పచ్ఛిమవయో, ఉత్తరాముఖోతి వుత్తం హోతి. లోకవివరణే జాతే ఇధ కిం ఓలోకేసి, నత్థేత్థ తయా సదిసోపీతి ఆహ ‘‘త్వం సదేవకస్స లోకస్స అగ్గో’’తిఆది. ఆసభిం ఉత్తమం. ఉపపత్తివసేన దేవా. రూపానం పరిభోగవసేన, పత్థనావసేన వా ఉప్పన్నా రాగసమ్పయుత్తా సోమనస్సవేదనానురూపతో ఉప్పజ్జిత్వా హదయతప్పనతో అమ్బరసాదయో వియ ‘‘రూపరసా’’తి వుచ్చన్తి. తథాగతస్స పహీనాతి అధికారవసేనాహ. తథాగతస్సపి హి కస్సచి తే పహీనాతి మత్థకచ్ఛిన్నతాలో వియ కతా. కథం? రూపరసాదివచనేన విపాకధమ్మధమ్మా గహితా, తే విజ్జమానాపి మత్థకసదిసానం తణ్హావిజ్జానం మగ్గసత్థేన ఛిన్నత్తా ఆయతిం తాలపన్తిసదిసే విపాకక్ఖన్ధే నిబ్బత్తేతుం అసమత్థా జాతా. తస్మా తాలావత్థు వియ కతా. ‘‘కుసలసోమనస్సాపి ఏత్థ సఙ్గహితా’’తి వదన్తి. పఠమమగ్గేన పహీనా కమ్మపథట్ఠానియా, దుతియేన ఉచ్ఛిన్నమూలా ఓళారికా, తతియేన తాలావత్థుకతా కామరాగట్ఠానియా. చతుత్థేన అనభావంకతా రూపరాగారూపరాగట్ఠానియా. అపరిహానధమ్మతం పన దీపేన్తో ‘‘ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా’’తి ఆహ. తదఙ్గప్పహానేన వా పహీనా విపస్సనాక్ఖణే, ఝానస్స పుబ్బభాగక్ఖణే వా, విక్ఖమ్భనప్పహానేన ఉచ్ఛిన్నమూలా ఝానక్ఖణే. ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి (పారా. ౧౧) హి వుత్తం. సముచ్ఛేదప్పహానేన తాలావత్థుకతా తతియవిజ్జాధిగమక్ఖణే. ఇత్థమ్భూతా పన తే రూపరసాదయో అనభావంకతా ఆయతిమనుప్పాదధమ్మాతి ఏకమేవిదం అత్థపదం. పఠమాయ వా అభినిబ్భిదాయ పహీనా, దుతియాయ ఉచ్ఛిన్నమూలా, తతియాయ తాలావత్థుకతా. ఇత్థమ్భూతా యస్మా అనభావంకతా నామ హోన్తి, తస్మా ఆయతింఅనఉప్పాదధమ్మాతి వేదితబ్బా. అథ వా దుక్ఖఞాణేన పహీనా, సముదయఞాణేన ఉచ్ఛిన్నమూలా, నిరోధఞాణేన తాలావత్థుకతా, మగ్గఞాణేన అనభావంకతా, పచ్చవేక్ఖణఞాణేన ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మాతి వేదితబ్బా. లోకియమగ్గేన వా పహీనా, దస్సనమగ్గేన ఉచ్ఛిన్నమూలా, తివిధేన భావనామగ్గేన తాలావత్థుకతాతిఆది. బ్రాహ్మణస్స అవిసయత్తా ధమ్మరసా న ఉద్ధటా.

౧౧. ధమ్మధాతున్తి ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ధమ్మధాతు నామ. అనుకమ్పవచనానురూపం ‘‘పుణ్ణచన్దో వియా’’తి వుత్తం, సూరియవచనం ‘‘సుప్పటివిద్ధత్తా’’తివచనానురూపం, పథవీసమచిత్తతాయ కారణం ‘‘కరుణావిప్ఫార’’న్తి వదన్తి. పటిచ్ఛాదేతబ్బే హి అత్తనో గుణే ‘‘ఆరద్ధం ఖో పన మే వీరియ’’న్తిఆదినా పకాసేన్తో అత్తనో కరుణావిప్ఫారం పకాసేతీతి గహేతబ్బో. వరభూరిమేధసో వరపుథులఞాణో, భూరీతి వా భూమి, భూమి వియ పత్థటవరపఞ్ఞోతి అత్థో. అబుజ్ఝి ఏత్థాతిపి అధికరణేన రుక్ఖో బోధి. సయం బుజ్ఝతి, బుజ్ఝన్తి వా తేన తంసమఙ్గినోతి మగ్గో బోధి, ఏవం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి. బుజ్ఝీయతీతి నిబ్బానం బోధి. తిస్సన్నం విజ్జానం ఉపనిస్సయవతో యథాసమ్భవం తిస్సో విజ్జా వేదితబ్బా. ఏకగ్గతావసేన తిక్ఖభావో. తిక్ఖోపి ఏకచ్చో సరో లక్ఖం పత్వా కుణ్ఠో హోతి, న తథా ఇదం. సతిన్ద్రియవసేనస్స ఖరభావో, సద్ధిన్ద్రియవసేన విప్పసన్నభావో, అన్తరా అనోసక్కిత్వా కిలేసపచ్చత్థికానం సుట్ఠు అభిభవనతో వీరియిన్ద్రియవసేనస్స సూరభావో చ వేదితబ్బో. మగ్గవిజాయనత్థం గబ్భగ్గహణకాలో సఙ్ఖారుపేక్ఖానన్తరమనులోమత్తా.

ఛన్దోతి చ సఙ్కప్పోతి చ అవత్థన్తరభేదభిన్నో రాగోవ –

‘‘సేనహాత్థ్యఙ్గముపేతి,

రత్తహదయో రాగేన;

సమ్మగతే రత్తకామముపేతి,

కామపతితం లోకస్స మాత్రాలమతీ’’తి –

ఆదీసు వియ –

విభఙ్గేయేవ కిఞ్చాపి అత్థో వుత్తోతి ఏత్థ అయమధిప్పాయో – విభఙ్గపాళిం ఆనేత్వా ఇధ వుత్తోపి సబ్బేసం ఉపకారాయ న హోతి, తస్మా తం అట్ఠకథానయేనేవ పకాసయిస్సామీతి. ఇతోతి కామేహి. కాయవివేకాదీసు ఉపధివివేకో తతియో, తస్మా తతియం ఛడ్డేత్వా ద్వే గహేత్వా తదఙ్గాదీసు విక్ఖమ్భనవివేకం గహేత్వా ‘‘తయో ఏవా’’తి వుత్తా. ఏవం సతి చిత్తవిక్ఖమ్భనా ఏకత్థా ఏవాతి విసేసో న సియాతి చే? అప్పనావారత్తా న పనేవం దట్ఠబ్బం. కాయవివేకగ్గహణేన పుబ్బభాగగ్గహణం ఞాయతి, తస్మా చిత్తవివేకోతి తదఙ్గవివేకో వుత్తో, విక్ఖమ్భనేన అప్పనాకాలేతి గహేతబ్బం అసఙ్కరతో. అథ వా చిత్తవివేకేన తదఙ్గవిక్ఖమ్భనా గహితా, ఇతరేన విక్ఖమ్భనవివేకో ఏవాతిపి యుత్తం, కిలేసకామత్తా వా ద్వీసు కమ్మేసు పరియాపన్నో పురిసో వియ. యథా అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తివసేన లోకే ‘‘సఫలో రుక్ఖో’’తి వుచ్చతి, తథేవ విజ్జమానేన విజ్జమానపఞ్ఞత్తివసేన సాసనే ‘‘సవితక్కం సవిచారం ఝాన’’న్తి వుచ్చతీతి అధిప్పాయో.

వూపసమాతి ఏత్థ కేసం వూపసమాతి, కిం పఠమజ్ఝానికానం, ఉదాహు దుతియజ్ఝానికానన్తి? ఏత్థ యది పఠమజ్ఝానికానం, నత్థి తేసం వూపసమో. న హి పఠమజ్ఝానం వితక్కవిచారరహితం అత్థి. యది దుతియజ్ఝానికానం, నత్థేవ వూపసమో తత్థ తదభావాతి చే? తేనేతం వుచ్చతి ‘‘సమతిక్కమా’’తి, సమతిక్కమోపి న తేసంయేవ. కిన్తు సకలస్సపి పఠమజ్ఝానధమ్మరాసిస్సాతి చే? తేనేతం వుచ్చతి ‘‘ఓళారికస్స పన సమతిక్కమా’’తిఆది. సబ్బేపి పఠమజ్ఝానధమ్మా ఓళారికావ దుతియజ్ఝానతో, న కేవలం వితక్కవిచారద్వయమేవాతి చే? న వితక్కవిచారాయేవ తేహి సమ్పయుత్తానం ఓళారికభావతోతి తేస్వేవ ఆదీనవదస్సనేన దుతియజ్ఝానక్ఖణే తేసం అభావో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘దుతియజ్ఝానక్ఖణే అపాతుభావా’’తి, యస్స ధమ్మస్సానుభావేన, యోగేన వా ఇదం ఝానం ‘‘సమ్పసాదన’’న్తి వుచ్చతి ‘‘ఏకోదిభావ’’న్తి చ, తస్స దస్సనత్థం సద్ధాసమాధయో విభఙ్గే వుత్తా. పణీతభోజనసిక్ఖాపదే (పాచి. ౨౫౭ ఆదయో) సప్పిఆదయో వియాతి వుత్తే అయం అత్థవణ్ణనా న విరుజ్ఝతి. సమం పస్సతీతి లీనుద్ధచ్చం పహాయ ఖీణాసవస్స ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠానిట్ఠఛళారమ్మణాపాథే పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనాకారభూతా ఉపేక్ఖా ఛళఙ్గుపేక్ఖా. నీవరణాదిపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనాగహణే మజ్ఝత్తభూతా ఉపేక్ఖా, అయం సఙ్ఖారుపేక్ఖా నామ. విచిననే మజ్ఝత్తభూతా ఉపేక్ఖా విపస్సనుపేక్ఖా నామ. తత్థ ఛళఙ్గుపేక్ఖా బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా ఝానుపేక్ఖా పారిసుద్ధుపేక్ఖా చ అత్థతో ఏకా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖావ, అవత్థాభేదేన భేదో నేసం. సఙ్ఖారుపేక్ఖావిపస్సనుపేక్ఖానమ్పి ఏకతా పఞ్ఞావసేన, కిచ్చవసేన పన దువిధతా వేదితబ్బా.

ఛళఙ్గుపేక్ఖా కామావచరా, బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా రూపావచరాతిఆదినా భూమివసేన. ఛళఙ్గుపేక్ఖా ఖీణాసవస్సేవ, బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా తిణ్ణమ్పి పుథుజ్జనసేక్ఖాసేక్ఖానన్తి ఏవం పుగ్గలవసేన. ఛళఙ్గుపేక్ఖా సోమనస్సుపేక్ఖాసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా, బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా ఏవాతి ఏవం చిత్తవసేన. ఛళఙ్గుపేక్ఖా ఛళారమ్మణా, బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా ధమ్మారమ్మణావాతి ఆరమ్మణవసేన. వేదనుపేక్ఖా వేదనాక్ఖన్ధేన సఙ్గహితా, ఇతరా నవ సఙ్ఖారక్ఖన్ధేనాతి ఖన్ధసఙ్గహవసేన. ఛళఙ్గుపేక్ఖా బ్రహ్మవిహారబోజ్ఝఙ్గఝానుపేక్ఖా పారిసుద్ధితత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా చ అత్థతో ఏకా, తస్మా ఏకక్ఖణే ఏకావ సియా, న ఇతరా, తథా సఙ్ఖారుపేక్ఖావిపస్సనుపేక్ఖాపి. వేదనావీరియుపేక్ఖానం ఏకక్ఖణే సియా ఉప్పత్తీతి. ఛళఙ్గుపేక్ఖా అబ్యాకతా, బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా కుసలాబ్యాకతా, తథా సేసా. వేదనుపేక్ఖా పన సియా అకుసలాపి. ఏవం కుసలత్తికవసేన. దసపేతా సఙ్ఖేపేన చత్తారోవ ధమ్మా వీరియవేదనాతత్రమజ్ఝత్తఞాణవసేన. ‘‘దుక్ఖదోమనస్ససుఖసోమనస్సాన’’న్తి ఏవం పహానక్కమేన అవత్వా విభఙ్గే వుత్తనయేన కస్మా వుత్తానీతి చే? సుత్తానురక్ఖణత్థం. ఇట్ఠానిట్ఠవిపరీతన్తి ఏత్థ ‘‘ఆరమ్మణవసేన అగ్గహేత్వా ఇట్ఠానిట్ఠవిపరీతాకారేన అనుభవతీతి గహేతబ్బ’’న్తి వదన్తి. కస్మా? ఏకంయేవ కసిణం ఆరబ్భ సబ్బేసం పవత్తితో. తతియజ్ఝానతో పట్ఠాయ ఉపకారా హుత్వా ఆగతాతి సతిసీసేన దేసనా కతా, విగతవలాహకాదినా సోమ్మతాయ రత్తియా వలాహకాదినా కాలుస్సియే సతిపి దివా వియ అనుపకారికా న హోతి రత్తిం, తస్మా ‘‘అత్తనో ఉపకారకత్తేన వా’’తి వుత్తం. ‘‘సూరియప్పభాభిభవా, రత్తియా అలాభాతి ఇమే ద్వే హేతూ అపరిసుద్ధతాయ కారణం. సోమ్మభావేన, అత్తనో ఉపకారకత్తేన చాతి ఇమే ద్వే సభాగతాయ కారణ’’న్తి వదన్తి, తస్సా అపరిసుద్ధాయ జాతియాతి వుత్తం హోతి, తస్మా కారణవచనన్తి ఏకే.

ఝానకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుబ్బేనివాసకథావణ్ణనా

౧౨. చిత్తేకగ్గతాసభాగత్తా ఝానానం ‘‘కేసఞ్చి చిత్తేకగ్గతత్థానీ’’తి ఆహ. కుసలానం భవోక్కమనసభాగత్తా ‘‘కేసఞ్చి భవోక్కమనత్థానీ’’తి. అసభాగత్తా సేసట్ఠానేసు ‘‘పాదకత్థానీ’’తి అవత్వా ‘‘పాదకానీ’’తి ఆహ. తేన పాదకభూతానమ్పి యథాసమ్భవం చిత్తేకగ్గతా భవోక్కమనతావహతం, ఇతరేసం యథాసమ్భవం పాదకతావహతఞ్చ దీపేతి. అసభాగత్తా జవనవిపస్సనాపాదకాని సమానాని అభిఞ్ఞాపాదకాని చ హోన్తి, అభిఞ్ఞాపాదకాని చ విపస్సనాపాదకాని హోన్తీతిపి దీపేతి, తథా పాదకాభావం దీపేతి. అభిఞ్ఞాయ హి చతుత్థమేవ పాదకం, న ఇతరాని. తేసు చతుత్థస్స తతియం పాదకం, తతియస్స దుతియం, దుతియస్స పఠమన్తి. అథ వా ‘‘చత్తారి ఝానానీ’’తి యథాలాభతో వుత్తం.

వినయనిదాననిమిత్తం, వేరఞ్జనివాసకప్పనం;

సత్థు యస్మా తస్మా భగవా, విజ్జత్తయమాహ వేరఞ్జే.

వుత్తఞ్హేతం ‘‘వినయే సుప్పటిపన్నో భిక్ఖు సీలసమ్పత్తిం నిస్సాయా’’తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా). సీలవతో హి సీలపచ్చవేక్ఖణత్థం రత్తిట్ఠానదివాఠానేసు నిసిన్నస్స నిసజ్జనతో పట్ఠాయ అత్తనో అతీతకిరియానుస్సరణబహులతాయ పుబ్బేనివాసానుస్సతివిజ్జా అప్పకసిరేన సమిజ్ఝతి. తథా అత్తానం పటిచ్చ సత్తానం చుతిపరిగ్గహణసీలతాయ చుతూపపాతఞాణం అప్పకసిరేన సమిజ్ఝతి, ఉదకాదీసు సుఖుమత్త దస్సనసీలతాయ దిబ్బచక్ఖుఞాణం సమిజ్ఝతి. యస్మా సత్తవిధమేథునసంయోగపరివజ్జనేన, కామాసవాదిపరివజ్జనేన వా బ్రహ్మచరియం అఖణ్డాదిభావం పాపుణాతి, తస్మాస్స ఆసవక్ఖయఞాణం అప్పకసిరేన సమిజ్ఝతీతి ఏత్థ వినయనిదానే విజ్జత్తయమేవ దస్సితం, తస్మా ఆహ ‘‘యేసఞ్చ గుణానం దాయకం అహోసి, తేసం ఏకదేసం దస్సేన్తో’’తి, అఞ్ఞథా విజ్జత్తయపటిలాభమత్తప్పసఙ్గో సియాతి.

సో ఏవన్తి ఇమినా కిఞ్చాపి చతున్నం ఝానానం పుబ్బభాగపటిపదాపి సఙ్గహం గచ్ఛతి, న కేవలం పురిమజ్ఝానత్తికమేవ, తథాపి కేవలం పురిమజ్ఝానత్తికమేవ గణ్హన్తో ‘‘ఏవన్తి చతుత్థజ్ఝానక్కమనిదస్సనమేతం, ఇమినా పఠమజ్ఝానాధిగమాదినా కమేన చతుత్థజ్ఝానం పటిలభిత్వాతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ, తం కస్మాతి చే? సమ్భారభూమిత్తా. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౩౮౧) ‘‘ఏత్థ చ పురిమాని తీణి ఝానాని యస్మా పీతిఫరణేన చ సుఖఫరణేన చ సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా లహుముదుకమ్మఞ్ఞకాయో హుత్వా ఇద్ధిం పాపుణాతి, తస్మా ఇమినా పరియాయేన ఇద్ధిలాభాయ సంవత్తనతో సమ్భారభూమియోతి వేదితబ్బాని. చతుత్థజ్ఝానం పన ఇద్ధిలాభాయ పకతిభూమి ఏవా’’తి. ఇదమేవ వా అత్థం సన్ధాయాహ ‘‘పుబ్బే ఇమాని చత్తారి ఝానాని కేసఞ్చి అభిఞ్ఞాపాదకానీ’’తి. యది ఏవం చతుత్థజ్ఝానమ్పి అన్తోకత్వా ఏవన్తి కిమత్థం న వుత్తం. తఞ్హి పకతిభూమీతి చే? న వత్తబ్బం, చతుత్థజ్ఝానతో పరస్స సమాహితాదిభావప్పత్తస్స చిత్తస్స అత్థిభావప్పసఙ్గతో. యస్మా యస్మిం సతి ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసి’’న్తి వుత్తం, తస్మా తస్మిం చతుత్థజ్ఝానచిత్తే పకతిభూమిభావప్పత్తే అభిఞ్ఞాపాదకే జాతే పరికమ్మచిత్తం ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ అభినిన్నామేసి’’న్తి ఆహ. అభినీహారక్ఖమం హోతీతి ఏత్థ తం ఇద్ధివిధాధిగమత్థాయ పరికమ్మచిత్తం అభినీహరతి. కసిణారమ్మణతో అపనేత్వా ఇద్ధివిధాభిముఖం పేసేసి. గణ్ఠిపదే పన ‘‘అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానతో ఇద్ధివిధఞాణాదీనం నీహరణత్థ’’న్తి వుత్తత్తా అభినీహారక్ఖమన్తి అత్థో పకప్పితో.

సో ఏవం సమాహితే ఏవం ఆనేఞ్జప్పత్తేతి యోజనా వేదితబ్బా దుతియవికప్పే, నీవరణదూరీభావేన వితక్కాదిసమతిక్కమేనాతి పఠమజ్ఝానాదీనం కిచ్చసఙ్గణ్హనతో. అయం యోజనా పఠమవికప్పే న సమ్భవతి ‘‘పరిసుద్ధేతిఆదీసు పనా’’తి వచనేన ‘‘ఏవ’’న్తి పదస్స అనుప్పబన్ధనివారణతో. తేనేవ ‘‘ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిభావేన పరిసుద్ధే’’తిఆదిమాహ. ఇచ్ఛావచరానన్తి ‘‘అహో వతాహం ఆపత్తిఞ్చేవ ఆపన్నో అస్సం, న చ మం భిక్ఖూ జానేయ్యు’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౬౦) నయేన ఉప్పన్నఇచ్ఛావసేన పవత్తానం కోపఅపచ్చయానం అభావేన అనఙ్గణేతి అత్థో. ఏత్థ చ పన యథావుత్తప్పకారా ఇచ్ఛాపి పఠమజ్ఝానాదీనం అధిగమాయ అన్తరాయికా ‘‘సమ్పజానముసావాదో ఖో పనాయస్మన్తో అన్తరాయికో ధమ్మో’’తి (మహావ. ౧౩౪) వుత్తత్తా, పగేవ ఇచ్ఛావచరా కోపఅపచ్చయా, తస్మా వుత్తం ‘‘ఝానపటిలాభపచ్చనీకానం పాపకానం ఇచ్ఛావచరాన’’న్తిఆది. కత్థచి పన ‘‘ఝానపటిలాభపచ్చయానం ఇచ్ఛావచరాన’’న్తి పోత్థకేసు పాఠో దిస్సతి, సో పమాదలేఖో, గణ్ఠిపదే చ ‘‘అహో వత సత్థా మమఞ్ఞేవ పటిపుచ్ఛిత్వా ధమ్మం దేసేయ్యా’’తి యో తదత్థో లిఖితో, సో దుల్లిఖితో. న హి ఝానపటిలాభపచ్చయా కోపాదయో అనఙ్గణసుత్తే (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో) వుత్తా, ‘‘న చ యుత్తితో సమ్భవన్తి ఝానలాభినో తదభావా’’తి ఆచరియో వదతి, తం వీమంసితబ్బం. ఏత్థ విజ్జత్తయస్స ఉత్తరుత్తరవిసేసదస్సనత్థం ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే’’తిఆదినా పునప్పునం అట్ఠఙ్గనిదస్సనం కతన్తి వేదితబ్బం. ఉత్తరుత్తరవిసేసా చేభాసం అత్తదుక్ఖపరదుక్ఖదస్సనతదుపసమత్తదీపనతో వేదితబ్బా. భగవా హి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన అత్తనో అనన్తసంసారదుక్ఖం పస్సిత్వా, చుతూపపాతఞాణేన పరస్స చ లోకస్స ఆసవక్ఖయఞాణేన తదుభయవూపసమత్తఞ్చ పస్సిత్వా తం దేసేతి, పఠమేన వా అత్తదుక్ఖదస్సనతో అత్తసినేహపరిచ్చాగం దీపేతి. దుతియేన పరదుక్ఖదస్సనతో పరేసు కోపపరిచ్చాగం, తతియేన అరియమగ్గదస్సనతో మోహపరిచ్చాగఞ్చ దీపేతి. ఏవం నానాగుణవిసేసదీపనతో ఇమస్సేవ లోకియాభిఞ్ఞాద్వయస్స ఇధ గహణం కతన్తి వేదితబ్బం.

యస్మా అతీతజాతి ఏవ నివాసో, తస్మా ‘‘అతీతజాతీసూ’’తి న వత్తబ్బన్తి చే? న, జాతియా ఏకదేసేపి నివాసవోహారసిద్ధిదస్సనతో. పాళియం కిఞ్చాపి ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తిఆదివచనేన సకలజాతియా అనుస్సరణమేవ పుబ్బేనివాసానుస్సతి వియ దిస్సతి, న ఏవం దట్ఠబ్బం. తదేకదేసానుస్సరణమ్పి పుబ్బేనివాసానుస్సతి ఏవాతి దస్సనత్థం, భుమ్మవచనం కతం ఓకాసాదిసఙ్గహత్థఞ్చ. ‘‘ఛిన్నవటుమకానుస్సరణాదీసూ’’తి ఆది-సద్దేన అనివుత్థలోకధాతుదీపరట్ఠనగరగామాదిగ్గహణం వేదితబ్బం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘తేసం ఛిన్నవటుమకానం లోకుత్తరసీలాదీని న భగవతా బోధిసత్తకాలే విఞ్ఞాతానీ’’తి వుత్తం. అత్థాపత్తితో లోకియాని విఞ్ఞాతానీతి ఆపజ్జతి, తం దిబ్బచక్ఖుఞాణాధికారే ‘‘అరియానం ఉపవాదకా’’తి వచనేన సమేన్తం వియ దిస్సతి. న హి అరియే అపస్సన్తస్స ఏవం హోతి. కిమత్థం పనేత్థ అనుస్సతి వుత్తా, నను ఏస విజ్జాధికారోతి చే? ఆదికమ్మికస్స సతివసేన నిబ్బత్తితో, అతీతధమ్మానం సతియా విసేసాధికారత్తా చ. వుత్తఞ్హి ‘‘అనుస్సరామీ’’తి.

‘‘వత్తమానేసు విజ్జాన-మతీతేస్వస్స సరతి;

అనాగతేసు ధమ్మేసు, సరతి విజ్జాన పణిధీ’’తి.

ఆచరియకుమారితేన సిలోకోపి వుత్తో.

తత్థ రాగే ఉస్సన్నతరే తేజోసంవట్టో. దోసే ఆపోసంవట్టో. మోహే వాయోసంవట్టో. కేచి ‘‘దోసే తేజోసంవట్టో, రాగే ఆపోసంవట్టో, మోహే వాయోసంవట్టో’’తి వదన్తి. యస్మా అముత్రాతి చిత్తం, వచనం వా భవాదినియమేన హోతి, తస్మా ‘‘భవే వా’’తిఆది. ఏవంనామో ఏవంగోత్తోతి పదద్వయేన అజ్ఝత్తబహిద్ధామూలకం పఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతం గోచరనివాసం దీపేతి. పవత్తఫలభోజనో సయంపతితఫలాహారో. చతురాసీతికప్పసహస్సపరమాయుపరియన్తో వాతి పణిధానతో పుబ్బే. పటినివత్తన్తస్స పచ్చవేక్ఖణం పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం న హోతి. ‘‘పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణలాభీనం పనేతం ఆనుభావపరిదీపన’’న్తి గణ్ఠిపదే వుత్తం. అముత్రాతి ఏత్థ పఠమయోజనాయం సీహోక్కన్తవసేన అనుస్సరణం వుత్తం, తఞ్చ ఖో అనులోమవసేన. ‘‘పటిలోమవసేనా’’తిపి లిఖన్తి, తం దువిఞ్ఞేయ్యం. సీహోక్కన్తం దస్సేతుం ‘‘అనేకాసు కప్పకోటీసూ’’తిఆది వుత్తం. యథా తన్తి నిదస్సనేన పటిపత్తిసాధారణేన ఫలసాధారణతం దస్సేన్తో బ్రాహ్మణస్స ఆదరం జనేతి, అత్తానమేవేకం ఉక్కంసేతీతి వచనం నివారేతి. ‘‘సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’తి తస్స పుబ్బే ఉప్పన్నచిత్తే ఏవ నియోజేతి. పఠమా అభినిబ్భిదాతి వచనేన అవిజ్జణ్డకోసస్స బహుపటలభావం దస్సేతి, తేన అట్ఠగుణిస్సరియాదినా అనభినిబ్భిదం దీపేతి.

పుబ్బేనివాసకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

దిబ్బచక్ఖుఞాణకథావణ్ణనా

౧౩. ‘‘చుతూపపాతఞాణాయా’’తి ఫలూపచారేన వుత్తం. ఇదఞ్హి దిబ్బచక్ఖుఞాణం రూపారమ్మణత్తా పరిత్తపచ్చుప్పన్నఅజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం హోతి. న చుతిం వా పటిసన్ధిం వా ఆరమ్మణం కరోతి. తస్మా ‘‘యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానామీ’’తి (పారా. ౧౩) వచనం వియ ఫలూపచారేనేవ వుత్తమిదన్తి వేదితబ్బం. దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తా కారణోపచారేన దిబ్బం. ఇమినా పన కేచి ఆచరియా ‘‘కుసలాకుసలా చక్ఖూ దిబ్బచక్ఖు కామావచర’’న్తి వదన్తి, తే పటిసేధితా హోన్తి. చతుత్థజ్ఝానపఞ్ఞా హి ఏత్థ అధిప్పేతా. మహాజుతికత్తా మహాగతికత్తాతి ఏతేసు ‘‘సద్దసత్థానుసారేనా’’తి వుత్తం. ఏకాదసన్నం ఉపక్కిలేసానం ఏవం ఉప్పత్తిక్కమో ఉపక్కిలేసభావో చ వేదితబ్బో, మహాసత్తస్స ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దిబ్బచక్ఖునా నానావిధాని రూపాని దిస్వా ‘‘ఇదం ను ఖో కి’’న్తి విచికిచ్ఛా ఉదపాది, సో ఉపక్కిలేసో ఉపక్కిలేససుత్తే (మ. ని. ౩.౨౩౬ ఆదయో) ‘‘విచికిచ్ఛాధికరణఞ్చ పన మే సమాధిమ్హి చవి, సమాధిమ్హి చుతే ఓభాసో అన్తరధాయతి దస్సనఞ్చ రూపాన’’న్తి వచనతో. తతో ‘‘రూపాని మే పస్సతో విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, ఇదాని న కిఞ్చి మనసి కరిస్సామీ’’తి చిన్తయతో అమనసికారో, తతో కిఞ్చి అమనసికరోన్తస్స థినమిద్ధం ఉదపాది, తతో తస్స పహానత్థం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా రూపాని పస్సతో హిమవన్తాదీసు దానవరక్ఖసాదయో పస్సన్తస్స ఛమ్భితత్తం ఉదపాది, తతో తస్స పహానత్థం ‘‘మయా దిట్ఠభయం పకతియా ఓలోకియమానం నత్థి, అదిట్ఠే కిం నామ భయ’’న్తి చిన్తయతో ఉప్పిలావితత్తం ఉదపాది. గణ్ఠిపదే పన ‘‘ఉప్పిలం దిబ్బరూపదస్సేనేనా’’తి వుత్తం, ‘‘తం దువుత్తం పరతో అభిజప్పావచనేన తదత్థసిద్ధితో’’తి ఆచరియో వదతి. తతో ఛమ్భితత్తప్పహానత్థం ‘‘మయా వీరియం దళ్హం పగ్గహితం, తేన మే ఇదం ఉప్పిలం ఉప్పన్న’’న్తి వీరియం సిథిలం కరోన్తస్స కాయదుట్ఠుల్లం కాయదరథో కాయాలసియం ఉదపాది, తతో తం చజన్తస్స అచ్చారద్ధవీరియం ఉదపాది, తత్థ దోసం పస్సతో అతిలీనవీరియం ఉపదాది, తతో తం పహాయ సమప్పవత్తేన వీరియేన ఛమ్భితత్తభయా హిమవన్తాదిట్ఠానం పహాయ దేవలోకాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా దేవసఙ్ఘం పస్సతో తణ్హాసఙ్ఖాతా అభిజప్పా ఉదపాది, తతో ‘‘మయ్హం ఏకజాతికరూపం మనసి కరోన్తస్స అభిజప్పా ఉప్పన్నా, తస్మా దాని నానావిధం రూపం మనసి కరిస్సామీ’’తి కాలేన దేవలోకాభిముఖం, కాలేన మనుస్సలోకాభిముఖం ఆలోకం వడ్ఢేత్వా నానావిధాని రూపాని మనసి కరోతో నానత్తసఞ్ఞా ఉదపాది, తతో ‘‘నానావిధరూపాని మే మనసి కరోన్తస్స నానత్తసఞ్ఞా ఉదపాది, తస్మా దాని అభిజప్పాదిభయా ఇట్ఠాదినిమిత్తగ్గాహం పహాయ ఏకజాతికమేవ రూపం మనసి కరిస్సామీ’’తి తథా కరోతో అభినిజ్ఝాయితత్తం రూపానం ఉదపాది ఏవం పహీనఉపక్కిలేసస్సాపి అనధిట్ఠితత్తా. ఓభాసఞ్హి ఖో జానామి, న చ రూపాని పస్సామీతిఆది జాతం.

తస్సత్థో – యదా పరికమ్మోభాసమేవ మనసి కరోమి, తదా ఓభాసం సఞ్జానామి, దిబ్బేన చక్ఖునా రూపాని న చ పస్సామి, రూపదస్సనకాలే చ ఓభాసం న జానామీతి. కిమత్థమిదం వుత్తం, న హి ఏతం ఉపక్కిసేసగతన్తి? న కేవలం ఉపక్కిలేసప్పజహనమేవేత్థ కత్తబ్బం, యేన ఇదం విసుద్ధం హోతి, అఞ్ఞమ్పి తదుత్తరి కత్తబ్బం అత్థీతి దస్సనత్థం. విచికిచ్ఛా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసోతిఆదీసు ‘‘ఇమే ధమ్మా ఉపక్కిలేసాతి ఆదీనవదస్సనేన పజహిం, న మయ్హం తదా ఉప్పన్నత్తా’’తి కేచి వదన్తి. మానుసకం వాతి ఇమినా సభావాతిక్కమం దస్సేతి. మంసచక్ఖునా వియాతి ఇమినా పరియత్తిగ్గహణం, వణ్ణమత్తారమ్మణతఞ్చ ఉపమేతి. వణ్ణమత్తే హేత్థ సత్త-సద్దో, న ‘‘సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా’’తి (అ. ని. ౧౦.౨౭) ఏత్థ వియ సబ్బసఙ్ఖతేసు, హీనజాతిఆదయో మోహస్స నిస్సన్దో విపాకో. కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా పుబ్బే అతీతభవే అహేసుం, సమ్పతి నిరయం ఉపపన్నాతి ఏవం పాఠసేసేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ‘‘యథాకమ్మూపగఞాణఞ్హి ఏకన్తమతీతారమ్మణం, దిబ్బచక్ఖు పచ్చుప్పన్నారమ్మణ’’న్తి ఉభిన్నం కిచ్చవసేన వుత్తం. మహల్లకోతి సమణానం సారుప్పమసారుప్పం, లోకాచారం వా న జానాతీతి అధిప్పాయేన వుత్తత్తా గుణపరిధంసనేన గరహతీతి వేదితబ్బం. ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయనో’’తి (సం. ని. ౨.౪౧; ౫.౯౯౮, ౧౦౦౪) వుత్తో అరియపుగ్గలో మగ్గావరణం కాతుం సమత్థం ఫరుసవచనం యది కథేయ్య, అపాయగమనీయమ్పి కరేయ్య, తేన సో అపాయుపగోపి భవేయ్య, తస్మా ఉపపరిక్ఖితబ్బన్తి ఏకే. ‘‘వాయామం మా అకాసీతి థేరేన వుత్తత్తా మగ్గావరణం కరోతీ’’తి వదన్తి. పుబ్బేవ సోతాపన్నేన అపాయద్వారో పిహితో, తస్మాస్స సగ్గావరణం నత్థి. ‘‘పాకతికన్తి పవత్తివిపాకం అహోసీ’’తి వదన్తి. ‘‘వుద్ధి హేసా, భిక్ఖవే, అరియస్స వినయే, యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౦; దీ. ని. ౧.౨౫౧) వచనతో పాకతికం అహోసీతి ఏకే. సచే సో న ఖమతీతి సోతాపన్నాదీనం ఖన్తిగుణస్స మన్దతాయ వా ఆయతిం తస్స సుట్ఠు సంవరత్థాయ వా అక్ఖమనం సన్ధాయ వుత్తం. సుఖానం వా ఆయస్స ఆరమ్మణాదినో అభావా కాలకఞ్చికా అసురా హోన్తి. ‘‘ఇతో భో సుగతిం గచ్ఛా’’తి (ఇతివు. ౮౩) వచనతో మనుస్సగతిపి. దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జాతి దిబ్బచక్ఖుమేవ దస్సనట్ఠేన ఞాణం, తస్స తస్స అత్థస్స విన్దనట్ఠేన విజ్జాతి అత్థో.

దిబ్బచక్ఖుఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఆసవక్ఖయఞాణకథావణ్ణనా

౧౪. సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతి కిం పురిమస్మింయేవ, ఉదాహు అఞ్ఞస్మింయేవ చతుత్థజ్ఝానచిత్తే. అట్ఠకథాయమ్పి యతో వుట్ఠాయ పురిమవిజ్జాద్వయం అధిగతం, తదేవ పున సమాపజ్జనవసేన అభినవం అభిణ్హం కతన్తి దస్సనత్థం ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతి ఇధ విపస్సనాపాదకం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వేదితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఏత్థాహ – యది తదేవ పున సమాపజ్జనవసేన అభినవం కతం, అథ కస్మా పుబ్బే వియ ‘‘విపస్సనాపాదకం అభిఞ్ఞాపాదకం నిరోధపాదకం సబ్బకిచ్చసాధకం సబ్బలోకియలోకుత్తరగుణదాయకం ఇధ చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వేదితబ్బ’’న్తి అవత్వా ‘‘ఇధ విపస్సనాపాదకం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వేదితబ్బ’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, నను ఇధ తథావచనట్ఠానమేవ తం అరహత్తమగ్గేన సద్ధిం సబ్బగుణనిప్ఫాదనతో, న పఠమవిజ్జాద్వయమత్తనిప్ఫాదనతోతి? వుచ్చతే – అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గపటిపదావిమోక్ఖవిసేసనియమో పుబ్బభాగవుట్ఠానగామినీవిపస్సనాయ సఙ్ఖారుపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ నియమేన అహోసీతి దస్సనత్థం విపస్సనాపాదకమిధ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ పరియాపన్నత్తా, న తదారమ్మణమత్తేన. పరియాయతోతి అఞ్ఞేనపి పకారేన. ‘‘ఇమే ఆసవా’’తి అయం వారో కిమత్థం ఆరద్ధో? ‘‘ఆసవానం ఖయఞాణాయా’’తి అధికారానులోమనత్థం. మగ్గక్ఖణే హి చిత్తం విముచ్చతి, ఫలక్ఖణే విముత్తం హోతీతి ఇదం ఏకత్తనయేన వుత్తం. యఞ్హి విముచ్చమానం, తదేవ అపరభాగే విముత్తం నామ హోతి. యఞ్చ విముత్తం, తదేవ పుబ్బభాగే విముచ్చమానం నామ హోతి. భుఞ్జమానో ఏవ హి భోజనపరియోసానే భుత్తావీ నామ. ‘‘ఇమినా పచ్చవేక్ఖణఞాణం దస్సేతీ’’తి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స చ పట్ఠానే ‘‘మగ్గా వుట్ఠహిత్వా మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి, ఫలం, నిబ్బానం, పహీనే కిలేసే పచ్చవేక్ఖతీ’’తి అయముప్పత్తిక్కమో వుత్తో. పవత్తిక్కమో పనేత్థ సరూపతో అత్థతోతి ద్విధా వుత్తో. తత్థ ‘‘విముత్తమితి ఞాణం అహోసీ’’తి సరూపతో చతుబ్బిధస్సపి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స పవత్తిక్కమనిదస్సనం. ‘‘ఖీణా జాతీ’’తిఆది అత్థతో. తేనేవ అన్తే ‘‘అబ్భఞ్ఞాసి’’న్తి పుగ్గలాధిట్ఠానం దేసనం అకాసి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స తథా అప్పవత్తితో. అప్పటిసన్ధికం హోతీతి జానన్తో ‘‘ఖీణా జాతీ’’తి జానాతి నామ. ‘‘దిబ్బచక్ఖునా పచ్చుప్పన్నానాగతంసఞాణ’’న్తి అనాగతంసఞాణస్స చ దిబ్బచక్ఖుసన్నిస్సితత్తా వుత్తం.

ఆసవక్ఖయఞాణకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఉపాసకత్తపటివేదనాకథావణ్ణనా

౧౫. కణ్ణసుఖతో హదయఙ్గమతోతి వచనమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అనత్తుక్కంసనతోతిఆది పుగ్గలవసేన, కణ్ణసుఖతోతి సోతిన్ద్రియం సన్ధాయ. ఆపాథారమణీయతోతి ఞాణాపాథారమణీయతో. సయమేవ హేట్ఠాముఖజాతం వా, మగ్గో పన అసోకో హోతి. తదా హి సోకో పహీయమానో. చరియాదిఅనుకూలతో అప్పటికూలం. ‘‘మధురమిమ’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘ధమ్మమిమ’’న్తి వచనం అధికం వియ దిస్సతి. తస్మా ‘‘రాగవిరాగమిమ’’న్తి ఏవం విసుం విసుం యోజేత్వా పున పిణ్డేత్వా ధమ్మమిమం ఉపేహీతి యోజేతబ్బం, ‘‘ధమ్మమేవ సరణత్థముపేహీ’’తి పఠన్తి కిరాతి దీపేతి. సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాసం దుగ్గతిం పరిక్కిలేసం దుక్ఖం హింసతీతి రతనత్తయం సరణం నామ. తప్పసాదతగ్గరుతాదీహి విహతకిలేసో తప్పరాయనతాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో సరణగమనం. తంసమఙ్గీసత్తో సరణం గచ్ఛతి. పభేదేన పన దువిధం సరణగమనం లోకుత్తరం లోకియన్తి. తత్థ లోకుత్తరం దిట్ఠసచ్చానం మగ్గక్ఖణే సరణగమనుపక్కిలేససముచ్ఛేదేన నిబ్బానారమ్మణం హుత్వా కిచ్చతో సకలేపి రతనత్తయే ఇజ్ఝతి. లోకియం పుథుజ్జనానం సరణగమనుపక్కిలేసం తదఙ్గవిక్ఖమ్భనేన ఆరమ్మణతో బుద్ధాదిగుణారమ్మణం హుత్వా ఇజ్ఝతి. తం అత్థతో రతనత్తయే సద్ధాపటిలాభో సద్ధామూలికా చ సమ్మాదిట్ఠి. లోకుత్తరస్స చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని విపాకఫలం, సబ్బదుక్ఖక్ఖయో ఆనిసంసఫలం. ‘‘యో చ బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ…పే… సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి (ధ. ప. ౧౯౦-౧౯౨) హి వుత్తం. లోకియస్స భవభోగసమ్పదా. ‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే’’తి (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭) హి వుత్తం. లోకియసరణగమనం తీసు వత్థూసు అఞ్ఞాణసంసయమిచ్ఛాఞాణాదీహి సంకిలిస్సతి, న మహాజుతికం హోతి, న మహావిప్ఫారం. లోకుత్తరస్స నత్థి సంకిలేసో. లోకియస్స సావజ్జో అనవజ్జోతి దువిధో భేదో. తత్థ అఞ్ఞసత్థారాదీసు అత్తసన్నియ్యాతనాదీహి సావజ్జో హోతి, సో అనిట్ఠఫలో. అనవజ్జో కాలకిరియాయ, సో అవిపాకత్తా అఫలో. లోకుత్తరస్స నేవత్థి భేదో. భవన్తరేపి హి అరియసావకో అఞ్ఞం సత్థారం న ఉద్దిసతి. యో కోచి సరణగతో గహట్ఠో ఉపాసకో. రతనత్తయఉపాసనతో ఉపాసకో. పఞ్చ వేరమణియో సీలం. సత్థసత్తమంసమజ్జవిసవాణిజ్జారహితం ధమ్మేన జీవికం ఆజీవో. వుత్తసీలాజీవవిపత్తి విపత్తి నామ. విపరీతా సమ్పత్తి.

౧౬. లచ్ఛామ ను ఖోతి దుగ్గతే సన్ధాయ వుత్తం. సక్ఖిస్సామ నుఖో నోతి సమిద్ధే సన్ధాయ. తత్థ వేరఞ్జాయం. పగ్గయ్హతీతి పత్తం పగ్గహో, తేన పగ్గహేన పత్తేనాతి అత్థో. సమాదాయేవాతి నిదస్సనం. న చ వట్టతీతి పున పాకం కిఞ్చాపి వట్టతి, తథాపి న సుట్ఠు పక్కత్తా వుత్తం, ‘‘ఉత్తణ్డులభత్తం లభిత్వాపి పిధేతుం న వట్టతీ’’తి అట్ఠకథావచనఞ్చేత్థ సాధకం. ‘‘సావకానం వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి ఇమినా వచనేన ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం సన్ధాయ ‘‘పచ్ఛా సీల’’న్తి వుత్తం. ఉపాలిత్థేరోపి తం తం వత్థుం పటిచ్చ భగవతా బహూని సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞత్తాని అత్థీతి దీపేతి. యది ఏవం వేరఞ్జాయం ‘‘ఏతస్స భగవా కాలో’’తి వచనం న సమేతీతి చే? న, తతో పుబ్బే సిక్ఖాపదాభావప్పసఙ్గతో. థేరో పన పఞ్ఞత్తాని ఠపేత్వా ఇదాని పఞ్ఞపేతబ్బాని పాతిమోక్ఖుద్దేసప్పహోనకాని సన్ధాయాహ. భగవాపి ‘‘న తావ సారిపుత్త సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతీ’’తి భద్దాలిసుత్తే (మ. ని. ౨.౧౩౪; ఆదయో) వియ ఏకచ్చేసు పఞ్ఞత్తేసుపి తతో పరం పఞ్ఞపేతబ్బాని సన్ధాయాహ. ఇధేవ అట్ఠకథాయం ‘‘సామమ్పి పచనం సమణసారుప్పం న హోతి న చ వట్టతీ’’తి వచనఞ్చ, తథా ‘‘రత్తిచ్ఛేదో వా వస్సచ్ఛేదో వా’’తిఆదివచనాని చ అత్థి. అఞ్ఞథా ‘‘ద్వీహాకారేహి బుద్ధా భగవన్తో భిక్ఖూ పటిపుచ్ఛన్తీ’’తి ఇధేవేదం పాళిఠపనం విరుజ్ఝతీతి ఆచరియేన విచారితం, తం సున్దరం పుబ్బేపి పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదసమ్భవతో. కిన్తు ఇధ పాళిఠపనవిరోధవిచారణా పన నిప్పయోజనా వియ మమ దిస్సతి. కస్మా? ఉపాలిత్థేరేన సఙ్గీతికాలే వుత్తపాఠత్తా. రత్తిచ్ఛేదోతి సత్తాహకిచ్చం సన్ధాయ వుత్తో. ‘‘సత్తాహకరణీయేన గన్త్వా రత్తిచ్ఛేదో వా వస్సచ్ఛేదో వా ఏకభిక్ఖునాపి న కతో’’తి వుత్తం కిర మహాఅట్ఠకథాయం, తస్మా వస్సచ్ఛేదస్స కారణే సతి సత్తాహకిచ్చం కాతుం వట్టతీతి ఏకే. వినయధరా పన నిచ్ఛన్తి, తస్మా అట్ఠకథాధిప్పాయో వీమంసితబ్బో, ఇమాయ వేరఞ్జాయం అప్పిచ్ఛతాదిపటిపదాయ పసన్నా. సాలీనం వికతి సాలివికతి.

౧౭-౮. ఉపపన్నఫలోతి బహుఫలో. ‘‘ఖుద్దం మధు’’న్తి పాఠో. థేరం సీహనాదం నదాపేతుం పుచ్ఛీతి ఇమినా ఆచరియో యం పుబ్బే ఆణాయ ఠితానం సావకానం మహానుభావతాదస్సనం ‘‘వేరఞ్జాయం నివాసప్పయోజన’’న్తి అమ్హేహి వుత్తం, తం సమ్పాదేతి, రాజగహే వేరఞ్జాయఞ్చాతి ఉభయత్థ వితక్కుప్పాదే ఏకతో పిణ్డేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్సా’’తిఆదిమాహ. కాలం సన్ధాయ చిరం, ఠితిం సన్ధాయ చిరాతి విగ్గహో.

కామం హినోతి అత్తనో ఫలనిబ్బత్తియా సహాయం గచ్ఛతీతి కత్తరి హేతు, తథాపి ఇధ తేన కరణభూతేన తస్స ఫలం హినోతి పవత్తతీతి హేతు. తథా ఘటన్తి తేనాతి ఘటో. కిలాసునోతి పయోజనాభావేన అవావటా. అబ్బోకిణ్ణాని విసభాగేహి. ఆగామినియా అనాగతేతి అత్థో. ఇమేసంయేవ నోతి దస్సనత్థం ‘‘సబ్బబుద్ధానం హీ’’తి వుత్తం. యావసాసనపరియన్తాతి యావ బుద్ధా ధరన్తి, తావాతి అత్థో. ఖత్తియబ్రాహ్మణావ ఉచ్చా, తత్థాపి విసేసం దస్సేతుం ‘‘ఉచ్చనీచఉళారుళారభోగా’’తి. ‘‘మనసి కత్వా’’తిపి పాఠో. ఉపసమ్పాద్యఉపసమ్పాద్యఇచ్చేతం ద్వయం మాగధే ‘‘ఉపసమ్పజ్జా’’తి వుచ్చతి. అనుపాదాయాతి ఆరమ్మణకరణవసేన అగ్గహేత్వా. ఆసవేహీతి కత్తరి తతియావిభత్తి. చిత్తానీతి పచ్చత్తబహువచనం. విముచ్చింసూతి కమ్మకారకే. విమోచితానీతి అధిప్పాయోతి ఆచరియో. ఆసవేహీతి పదఞ్చ పచ్చత్తే కరణవచనం కత్వా గణ్ఠిపదే అత్థో పకాసితో. యది అరియమగ్గేన నిరుద్ధానం ఆసవానం వసేన అనాసవతా, లోకే చిత్తానిపి అనాసవా సియుం. న హి నిరుద్ధాని చిత్తాని ఆరమ్మణాని కరోన్తీతి తాని అనిరుద్ధాసవవసేన సాసవానీతి చే. సోతాపన్నస్స మగ్గచిత్తం ఉపరిమగ్గవజ్ఝాసవవసేన సాసవం, అవసిట్ఠాసవసముచ్ఛిన్దనానుభావత్తా ఫలాని సాసవాని సియున్తి? న, ఆసవసముచ్ఛిన్దనానుభావాగతఫలత్తా. భింసనస్స కరణం భింసనకతం, తస్మిం భింసనకతస్మిం, భింసనకిరియాయాతి అత్థో. ఇత్థిలిఙ్గం విపల్లాసం కత్వా నపుంసకలిఙ్గం, పురిసలిఙ్గం వా కత్వా. నిమిత్తత్థేతి ఏత్థ –

‘‘చమ్మని దీపినం హన్తి, దన్తేసు హన్తి కుఞ్జరం;

వాలేసు చామరిం హన్తి, సిఙ్గేసు సరభో హతో’’తి. –

అధికరణం.

౨౦-౨౧. నచిరట్ఠితికకారణే కథితే చిరట్ఠితికకారణం అత్థతో వుత్తపటిపక్ఖవసేన కిఞ్చాపి సిద్ధం, తథాపి తం థేరస్స వినయపఞ్ఞత్తియాచనాయ ఓకాసకారణాధిప్పాయతో వినయపఞ్ఞత్తియాచనోకాసం పాపేతుం పున భగవన్తం ‘‘కో పన, భన్తే, హేతూ’’తి పుచ్ఛి. భగవాపి యాచనం సమ్పటిచ్ఛితుకామో బ్యాకాసి. ‘‘ఆసవట్ఠానీయా సఙ్ఘే పాతుభవన్తీ’’తి పుగ్గలస్స సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా వుత్తం. ఆదరత్థవసేనేవేత్థ ద్విక్ఖత్తుం వుత్తన్తి యస్మా థేరో పుబ్బే రాజగహే, సమ్పతి వేరఞ్జాయన్తి ద్విక్ఖత్తుం కాచి, తస్మా ఆదరేన పునప్పునం యాచయమానం పస్సిత్వా సయమ్పి భగవా ఆదరేనేవ ‘‘ఆగమేహి త్వం సారిపుత్తా’’తి ఆహ. తేనేతం దీపేతి ‘‘మా త్వం పునప్పునం యాచాహి, సమ్పటిచ్ఛితావ మయా తే యాచనా, పుబ్బేనను తవయాచనం సమ్పటిచ్ఛతావ మయా ఏత్తకే కాలే ఏత్తకాని సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞత్తాని, న తావ మే సావకానం ఆణాపాతిమోక్ఖుద్దేసానుజాననకాలో సమ్పత్తో, తక్కానుమానవసేన తయా ‘ఏతస్స భగవా కాలో’తి పునప్పునం నిద్దిసియమానోపి నేస సో కాలో, కిన్తు తథాగతోవ తత్థ కాలం జానిస్సతీ’’తి. యస్మా పన ‘‘సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తికాలతో పభుతి ఆణాపాతిమోక్ఖమేవ ఉద్దిసియతీ’’తి వుత్తం, తస్మా పాతిమోక్ఖుద్దేసప్పహోనకసిక్ఖాపదమేవ సన్ధాయాహ. ‘‘తత్థాతి సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనాపేక్ఖం భుమ్మవచన’’న్తి ఏకమేవ పదం వుత్తం తస్సా సిద్ధియా ఇతరస్స సిద్ధితో. ‘‘సావకానం విసయభావన్తి ఇమినా మహాపదుమత్థేరవాదో పటిక్ఖిత్తో’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం, తం సున్దరం వియ. సమ్ముఖే గరహా. పరమ్ముఖే ఉపవాదో. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఊనదసవస్సేన…పే… దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౭౫) ఇదం సిక్ఖాపదం భగవా బుద్ధత్తేన దసవస్సికో హుత్వా పఞ్ఞపేసి ఊనదసవస్సికస్స తస్స తథా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అభావతో. న తదా అతిరేకదసవస్సికోవ దసవస్సికానం రత్తఞ్ఞుమహత్తప్పత్తితో, తస్మా తం సిక్ఖాపదం వేరఞ్జాయం వస్సావాసతో పుబ్బే రాజగహే ఏవ పఞ్ఞత్తన్తి సిద్ధం, తస్మిం సిద్ధే సిద్ధమేవ ‘‘యావ న సఙ్ఘో రత్తఞ్ఞుమహత్తం పత్తోతి వచనం ఇతో పుబ్బే పఠమయాచనాయపి వుత్త’’న్తి. అట్ఠకథాయమ్పి రత్తఞ్ఞుమహత్తప్పత్తకాలే ‘‘ద్వే సిక్ఖాపదానీ’’తి గణనపరిచ్ఛేదవచనం పఠమయాచనాయ వుత్తవచనం సన్ధాయ వుత్తం. అఞ్ఞథా రత్తఞ్ఞుమహత్తప్పత్తకాలే ద్వే ఏవ, న అఞ్ఞన్తి ఆపజ్జతి.

‘‘అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్సా’’తిఆదిమ్హి అయమాదితో పట్ఠాయ అత్థవిభావనా – అయం కిరాయస్మా అస్సజిత్థేరతో పటిలద్ధం ఏకగాథామత్తకం ధమ్మపరియాయం నయసతసహస్సేహి వివేచేన్తో అరహత్తం పత్వా సావకపారమీఞాణే ఠితో ‘‘అహో వత మహానుభావోయం సద్ధమ్మో, యో వినాపి ధమ్మసామినా పరమ్ముఖతో సుతమత్తేపి మయ్హం మహన్తం గుణవిసేసం జనేసి, సాధు వతాయం సద్ధమ్మో చిరం తిట్ఠేయ్యా’’తి చిన్తేన్తో ‘‘కతమేసానం ను ఖో బుద్ధానం భగవన్తానం…పే… న చిరట్ఠితిక’’న్తి తమత్థం, కారణఞ్చ అత్తనో అగ్గసావకఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా ‘‘సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తిఆదిచిరట్ఠితికారణ’’న్తి నిట్ఠం కత్వా వినయపఞ్ఞత్తియాచనోకాసకరణత్థం భగవన్తం పుచ్ఛి. తతో పఞ్హస్స విస్సజ్జనే వినయపఞ్ఞత్తియాచనోకాసే సమ్పత్తే ‘‘ఏతస్స భగవా కాలో, ఏతస్స సుగత కాలో’’తి వినయపఞ్ఞత్తిం యాచి. తతో భగవా తస్సా యాచనాయ సమ్పటిచ్ఛితభావం, ‘‘ఏతస్స భగవా కాలో’’తి వుత్తకాలస్స అకాలతం, కాలస్స చ అనఞ్ఞవిసయతం దీపేన్తో ‘‘ఆగమేహి త్వ’’న్తిఆదిమాహ, తతో భగవా తస్స యాచనం, సత్తేసు కారుఞ్ఞతఞ్చ పటిచ్చ ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ అనుపజ్ఝాయకా అనాచరియకా అనోవదియమానా’’తిఆదినా (మహావ. ౬౪) నయేన వేపుల్లమహత్తతం పటిచ్చ సత్థా సావకానం ఉపజ్ఝాయవత్తాదీని వినయకమ్మాని, తదనురూపసిక్ఖాపదాని చ పఞ్ఞపేసి. తతో అనుక్కమేన ద్వాదసమవస్సం వేరఞ్జాయం వసి. తదా చ ఆయస్మా సారిపుత్తో సత్థారా నిద్దిట్ఠేసు చిరట్ఠితిహేతూసు జాతేసు ‘‘నవఙ్గసత్థుసాసనమహత్తతా చ సమ్పతి జాతా, వినయపఞ్ఞత్తి చ బహుతరా జాతా, పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఏవేకో న తావ సావకానం అనుఞ్ఞాతో, సో చ పరిసుద్ధేన సఙ్ఘేన కరీయతి. సఙ్ఘోపి ఏతరహి పరిసుద్ధో పచ్ఛిమకస్స సోతాపన్నత్తా’’తి చిన్తేత్వా పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానాపేతుకామో యత్తకేహి చ సిక్ఖాపదేహి పాతిమోక్ఖుద్దేసో అనుజానీయతి, తత్తకానం పఞ్ఞత్తియాచనపుబ్బఙ్గమం పాతిమోక్ఖుద్దేసం యాచన్తో పుబ్బుప్పన్నవితక్కసూచనపుచ్ఛావిస్సజ్జనక్కమవసేన యాచనోకాసే సమ్పత్తే ‘‘ఏతస్స భగవా కాలో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ ‘‘యం భగవా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేయ్యా’’తి పాతిమోక్ఖుద్దేసప్పహోనకసిక్ఖాపదం సన్ధాయాహ, అయమత్థో భద్దాలిసుత్తేన (మ. ని. ౨.౧౩౪ ఆదయో) దీపేతబ్బో. తత్థ హి బహూసు సిక్ఖాపదేసు పఞ్ఞత్తేసు, పఞ్ఞపియమానేసు చ ‘‘న తావ భద్దాలి సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౧౪౫) వుత్తం అపఞ్ఞత్తం ఉపాదాయ, తథా ఇధాపి అపఞ్ఞత్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పరిసుద్ధత్తా సఙ్ఘస్స సమ్పతి సావకానం ఆణాపాతిమోక్ఖుద్దేసం నానుజానామీతి దస్సేన్తో ‘‘నిరబ్బుదో’’తిఆదిమాహ. న హి పరిసుద్ధే సఙ్ఘే ఓవాదపాతిమోక్ఖుద్దేసస్స అనుద్దేసకారణం అత్థి, తస్మిం సతి ఆణాపాతిమోక్ఖుద్దేసానుజాననాధిప్పాయతో. తథా చ సో తతో అట్ఠన్నంవస్సానం అచ్చయేన అనుఞ్ఞాతో. యథాహ పాతిమోక్ఖఠపనక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౮౬) ‘‘న దానాహం, భిక్ఖవే, ఇతో పరం ఉపోసథం కరిస్సామి…పే… పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి. యం పన ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకే (మహావ. ౧౨౯) ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఉపసమ్పాదేత్వా ఏకకం ఓహాయ పక్కమింసు…పే… సో తస్సా మేథునం ధమ్మం పటిసేవిత్వా చిరేన అగమాసీ’’తి వత్థు ఆగతం, తం సుదిన్నవత్థుతో పరతో ఉప్పన్నమ్పి తత్థ యథాధికారం సమోధానేతుం వుత్తం. తథా తత్థేవ ‘‘ఉభయాని ఖో పనస్స పాతిమోక్ఖాని విత్థారేన స్వాగతాని హోన్తీ’’తిఆదినా (పాచి. ౧౪౭; అ. ని. ౮.౫౨; ౧౦.౩౩) అఙ్గానిపి వేదితబ్బాని. న హి ఆదితో ఏవ ఉభతోపాతిమోక్ఖాని సిద్ధానీతి. అపిచ ఆదితో పట్ఠాయ అయమనుక్కమో వేదితబ్బో, సేయ్యథిదం – రాహులకుమారే ఉప్పన్నే బోధిసత్తో నిక్ఖమిత్వా ఛబ్బస్సాని దుక్కరం కత్వా సత్తమే అభిసమ్బుద్ధో, తస్మిం ఏవ సంవచ్ఛరే కపిలవత్థుం గన్త్వా రాహులకుమారం పబ్బాజేసి. అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదసుత్తట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౭ ఆదయో) ‘‘అయఞ్హి ఆయస్మా సత్తవస్సికకాలే భగవన్తం చీవరకణ్ణే గహేత్వా ‘దాయజ్జం మే సమణ దేహి, దాయజ్జం మే సమణ దేహీ’తి దాయజ్జం యాచమానో భగవతా ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరస్స నియ్యాదేత్వా పబ్బాజితో’’తి చ వుత్తం, తస్మా రాహులకుమారం ఆరబ్భ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తీహి సరణగమనేహి సామణేరపబ్బజ్జ’’న్తి (మహావ. ౧౦౫) వుత్తత్తా సరణగమనూపసమ్పదా పఠమవస్సబ్భన్తరే ఏవ పటిక్ఖిత్తా, ఞత్తిచతుత్థకమ్మవసేన ఉపసమ్పదా అనుఞ్ఞాతాతి పఞ్ఞాయతి. అపిచ రాహులవత్థుమ్హి ‘‘న, భిక్ఖవే, అననుఞ్ఞాతో మాతాపితూహి పుత్తో పబ్బాజేతబ్బో, యో పబ్బాజేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౧౦౫) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇతో పుబ్బేపి సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞత్తానీతి సిద్ధం.

సుత్వా చ యో హేతునిరోధమగ్గం,

నిరోధుపాయం పటివిజ్ఝి ఖిప్పం;

జాతోవపేక్ఖేన అసేసమేతం,

లోకం విపస్సీ సుగతగ్గసిస్సో.

సో ధమ్మసేనాపతి అగ్గసిస్సో,

సద్ధమ్మరాజస్స తథాగతస్స;

సయం మునిన్దేన యసస్స పత్తో,

అనేకసో సోళసధా పసత్థో.

తస్మా హి సిక్ఖాపదబన్ధకాలో,

ఞాతుమ్పి లోకే అతిభారియోవ;

పగేవ సిక్ఖాపదభావభేదో,

పగేవ అఞ్ఞో ఉభయత్థ తత్థ.

పచ్చేకబుద్ధా అపి తం ద్వయన్తు,

ఞాతుం న సక్కావ పగేవ నేతుం;

నిస్సంసయం తత్థ తథాగతోవ,

జానిస్సతిచ్చాహ తథాగతోతి.

ఇచ్చేతమత్థం ఇధ భిక్ఖు ఞత్వా,

సిక్ఖాపదానం కమభావభేదం;

ఞాతుం సయం నో న పరే చ నేతుం,

పరియేసితబ్బో ఇధ యుత్తిమగ్గో.

తత్థ కమభేదో సిక్ఖాపదానం పరతో ఆవి భవిస్సతి. భావభేదో తావ ఉక్ఖిత్తకానువత్తనపచ్చయా భిక్ఖు అనాపత్తికో, భిక్ఖునీ పన సమనుభట్ఠా పారాజికా హోతి. పారాజికాపత్తిపటిచ్ఛాదనే భిక్ఖుస్స దుక్కటం, భిక్ఖునియా పారాజికం. దుట్ఠుల్లం ఆరోచేన్తస్స, పటిచ్ఛాదేన్తస్స చ పాచిత్తియం. మహాసావజ్జం పారాజికం ఆరోచేన్తస్స, పటిచ్ఛాదేన్తస్స చ భిక్ఖుస్స దుక్కటం. ఇచ్చేవమాదీహి అభావభేదసిక్ఖాపదానం ఇధ భావభేదేన యుత్తిపరియేసనం సాధయమానోపి సియా అనుమ్మాదవిఘాతభాగీతి. ఏత్తావతా సకలస్సపి వినయపిటకస్స వితక్కయాచనకాలకాలఞ్ఞూకారణఫలపయోజనేహి సత్తహి అఙ్గేహి పటిమణ్డితం నిదానమాయస్మతా ఉపాలిత్థేరేన నిదస్సితం హోతి. తత్థ థేరస్స వినయపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతో వితక్కో నామ. తస్సేవ ‘‘ఏతస్స భగవా కాలో’’తిఆదినా పవత్తా యాచనా నామ. రత్తఞ్ఞూవేపుల్లలాభగ్గబాహుసచ్చమహత్తప్పత్తి కాలో నామ. సబ్బఞ్ఞూ ఏవ కాలఞ్ఞూ నామ. ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం పాతుభావో కారణం నామ. ‘‘తేసంయేవ ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం పటిఘాతాయా’’తి వచనతో ఆసవట్ఠానీయధమ్మపటిఘాతో ఫలం నామ. ‘‘యథయిదం బ్రహ్మచరియం అద్ధనియం అస్సా’’తి వచనతో సాసనబ్రహ్మచరియస్స చిరట్ఠితి పయోజనన్తి వేదితబ్బం. హోతి చేత్థ –

‘‘వితక్కో యాచనా కాలో, కాలఞ్ఞూ కారణం ఫలం;

పయోజనన్తి సత్తఙ్గం, నిదానం వినయస్సిధా’’తి.

౨౨. అన్తిమమణ్డలన్తి అబ్భన్తరమణ్డలం. తఞ్హి ఇతరేసం అన్తో హోతి, ఖుద్దకమణ్డలం వా. అనుమతిదానవసేన తేసం భిక్ఖూనం దత్వా. తేసం బుద్ధానం చారికాయ వినేతబ్బా వేనేయ్యసత్తా. ఓచినన్తా వియాతి బహుపుప్ఫం గచ్ఛం మాలాకారా చిరం ఓచినన్తి, ఏవం బహువేనేయ్యేసు గామాదీసు చిరం వసన్తా వేనేయ్యపుఞ్ఞం పరిహరన్తా చరన్తి. సన్తం సుఖం, న వేదనాసుఖం వియ సపరిప్ఫన్దం. దససహస్సచక్కవాళేతి దేవానం వసేన వుత్తం. మనుస్సా పన ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే బోధనేయ్యా ఉప్పజ్జన్తి. మహాకరుణాయ ధువం సత్తసమవలోకనం. ఓతిణ్ణేతి పరిసమజ్ఝం ఆగతే, ఆరోచితే వా. యేన కారణేన మయం తుమ్హాకం దేయ్యధమ్మం దదేయ్యామ, తం కుతో సక్కా లద్ధుం. బహుకిచ్చా హి ఘరావాసాతి. దుతియవికప్పే తన్తి దేయ్యధమ్మం. ‘‘తుమ్హేహి తం కుతో లద్ధా’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. కేచి పన ‘‘పఠమం కిరియం పేక్ఖతి, దుతియం దేయ్యధమ్మ’’న్తి వదన్తి. ఆచరియో పన ‘‘పఠమయోజనాయ యం దానపుఞ్ఞం, తం కుతో లబ్భా. పుఞ్ఞన్తరాయబహులా హి ఘరావాసాతి. దుతియయోజనాయ తేమాసబ్భన్తరే యమహం దదేయ్యం, అతిక్కన్తకాలత్తా తమహం సమ్పతి కుతో దదేయ్యన్తి దస్సేతీ’’తి వదతి. సీలాదికుసలధమ్మసన్దస్సనాదిధమ్మరతనవస్సం.

౨౩. పత్తుణ్ణదేసే పత్తుణ్ణం పటవరం. మహాయాగన్తి మహాదానం. పరిపుణ్ణసఙ్కప్పన్తి తేమాసం సోతబ్బం అజ్జ సుణిన్తి.

తత్రిదన్తి ఇదం కారణం.

ఉపాలి దాసకోతి ఆచరియపరమ్పరతో. బాహిరబ్భన్తరనిదానం, సిక్ఖాపదానం పఞ్ఞత్తిట్ఠానసఙ్ఖాతం ఆవేణికనిదానఞ్చ సన్ధాయాహ ‘‘నిదానస్స పభేదదీపనతో’’తి. థేరవాదాది వత్థుప్పభేదో. సకాయ పటిఞ్ఞాయ మేత్తియం భిక్ఖునిం నాసేథాతిఆది పరసమయవివజ్జనతోతిఆది. విభఙ్గనయభేదదస్సనతోతి తిస్సో ఇత్థియో భూమట్ఠం థలట్ఠన్తిఆది. ఏత్థాహ – కిం భగవతో మారావట్టనపటిఘాతాయ సత్తి నత్థీతి? అత్థి, తథాపిస్స పచ్ఛా ఉపగుత్తకాలే పసాదహేతుత్తా అధివాసేతి. ఏత్థ ఉపగుత్తాధిట్ఠానం వత్తబ్బం. బుద్ధానం ఆచిణ్ణన్తి దిజదస్సనేన కింపయోజనన్తి చే? మారావట్టనహేతు బ్రాహ్మణస్స పుఞ్ఞన్తరాయోతి పయోజనం.

దిజోపి సో మారమనోరథస్స,

భఙ్గం కరోన్తో జినపుఙ్గవస్స;

సస్సిస్ససఙ్ఘస్స అదాసి దానం,

అసేసకం కప్పియభణ్డభేదం.

కిం భగవా ససిస్సో తావ మహన్తం కప్పియభణ్డం ఉబ్భణ్డికం కత్వా అగమాసీతి? న అగమాసి, తేమాసిభాగియం పన పుఞ్ఞరాసికం దేయ్యధమ్మం అప్పటిక్ఖిపన్తో బ్రాహ్మణస్స ఉపాయతో సత్థా అదాసి.

తదఞ్ఞథా మారమనోరథోవ,

పూరో సియా నేవ దిజస్స భియ్యో;

పాపం మహన్తం అపి పాపుణేయ్య,

మిచ్ఛాభిమానేన తథాగతే సో.

తస్మా భగవా అస్సాదియన్తో తం దేయ్యధమ్మం అప్పటిక్ఖిపన్తో ఉపాయేన బ్రాహ్మణస్స పుఞ్ఞబుద్ధిం కత్వా, మారస్స చ మనోరథవిఘాతం కత్వా అగమాసీతి, ‘‘అయం నయో అట్ఠకథం వినాపి పాళినయానులోమతో సిద్ధో’’తి వదన్తి. కథం? –

‘‘సత్థా ససిస్సో యది అగ్గహేసి,

దిజస్స తం చీవరమాదితోవ;

నాథస్స నో వీసతివస్సకాలే,

విరుజ్ఝతే జీవకయాచనాపి;

తథాపి సబ్బం సువిచారయిత్వా,

యుత్తం నయం చిన్తయితుంవ యుత్త’’న్తి.

ఇదాని ఆయస్మా ఉపాలిత్థేరో వినయపఞ్ఞత్తియా సాధారణనిదానం దస్సేత్వా సిక్ఖాపదానం పాటేక్కం పఞ్ఞత్తిట్ఠానసఙ్ఖాతం నిదానమాదిం కత్వా పుగ్గలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తివిభాగాపత్తిభేదన్తరాపత్తిఆదికం నానప్పకారం విధిం నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా దస్సేతుం ‘‘అథ ఖో భగవా వేరఞ్జాయం యథాభిరన్తం విహరిత్వా’’తిఆదిమాహాతి. ఇధ ఠత్వా –

సిక్ఖాపదాన సబ్బేసం, కమభేదం పకాసయే;

తస్మిం సిద్ధే నిదానానం, కమసిద్ధి యతో భవే.

తత్థ సబ్బసిక్ఖాపదానం యథాసమ్భవం దేసనాక్కమో పహానక్కమో పటిపత్తిక్కమో ఉప్పత్తిక్కమోతి చతుబ్బిధో కమో లబ్భతి. తత్థ భగవతా రాజగహే భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానన్తేన పాతిమోక్ఖుద్దేసస్స యో దేసనాక్కమో అనుఞ్ఞాతో, తం దేసనాక్కమమనులోమేన్తో ఆయస్మా మహాకస్సపో పఠమం పారాజికుద్దేసం పుచ్ఛి, తదనన్తరం సఙ్ఘాదిసేసుద్దేసం, తతో అనియతుద్దేసం విత్థారుద్దేసఞ్చ పుచ్ఛిత్వా తదనన్తరం భిక్ఖునీవిభఙ్గఞ్చ తేనేవ అనుక్కమేన పుచ్ఛి, నిదానుద్దేసన్తోగధానఞ్చ సరూపేన అనుద్దిట్ఠానం పుచ్ఛనత్థం ఖన్ధకేపి పుచ్ఛి. ఏతేన చ ఖన్ధకే పఞ్ఞత్తా థుల్లచ్చయా సఙ్గహితా హోన్తి. పుచ్ఛితానుక్కమేనేవ ఉపాలిత్థేరో తం సబ్బం సాపత్తిభేదాదికం దేసేన్తో థుల్లచ్చయదుబ్భాసితఆపత్తిసముట్ఠానాదిదీపకం అన్తోకత్వా దేసేసి, అయమేత్థ దేసనాక్కమో. ఉభతోవిభఙ్గఖన్ధకతో పన ఉచ్చినిత్వా తదా పరివారపాళి విసుం కతా. ఇమమేవ నయం సన్ధాయ అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘ఏతేనేవ ఉపాయేన ఖన్ధకపరివారేపి ఆరోపేసు’’న్తిఆది (పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా). అపిచ పాళియా ‘‘ఏతేనేవుపాయేన ఉభతోవినయే పుచ్ఛి. పుట్ఠో పుట్ఠో ఆయస్మా ఉపాలి విస్సజ్జేసీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తస్మా మహాకస్సపో ఉభతోవిభఙ్గే ఏవ పుచ్ఛి. విస్సజ్జేన్తో పన ఆయస్మా ఉపాలి నివరసేసం దేసేన్తో ఖన్ధకపరివారే అన్తోకత్వా దేసేసి. తదా చ ఖన్ధకపరివారపాళి విసుం కతాతి అయం దేసనాక్కమో. యది ఏవం నిదానుద్దేసో పఠమం దేసేతబ్బోతి చే? న, తదసమ్భవతో. సో హి ‘‘యస్స సియా ఆపత్తీ’’తిఆదినా (మహావ. ౧౩౪) నయేన పవత్తత్తా పఠమం సిక్ఖాపదసఙ్గహితాసు ఆపత్తీసు అదస్సితాసు న సమ్భవతి. ‘‘యాని మయా భిక్ఖూనం పఞ్ఞత్తాని సిక్ఖాపదాని, తాని నేసం పాతిమోక్ఖుద్దేసం అనుజానేయ్య’’న్తి వచనతో సిక్ఖాపదానేవ పఠమం దేసేతబ్బానీతి పారాజికుద్దేసక్కమో సమ్భవతి.

పారాజికుద్దేసాదిసఙ్గహితానం ఆపత్తిఅకుసలానం యథోళారికక్కమేన పహాతబ్బత్తా పహానక్కమోపేత్థ సమ్భవతి. ఉపసమ్పన్నసమనన్తరం ‘‘తావదేవ చత్తారి అకరణీయాని ఆచిక్ఖితబ్బానీ’’తి (మహావ. ౧౨౯) వచనతో ‘‘సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౯౩) వచనతో చ యథా గరుకం ఆచిక్ఖణం సిక్ఖనేన పటిపత్తిక్కమోపేత్థ సమ్భవతి, ఏవమిమేహి తీహి కమేహి దేసేతబ్బానమ్పేతేసం సిక్ఖాపదానం యథాసమ్భవం ఉప్పత్తిక్కమో సమ్భవతి. తథా హి యం యం సాధారణం, తం తం భిక్ఖుం ఆరబ్భ ఉప్పన్నే ఏవ వత్థుస్మిం ‘‘యా పన భిక్ఖునీ ఛన్దసో మేథునం ధమ్మం పటిసేవేయ్యా’’తి భిక్ఖునీనమ్పి పఞ్ఞత్తం. అఞ్ఞథా తం భిక్ఖునీనం అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి సియా. తతో ‘‘అనుప్పన్నపఞ్ఞత్తి తస్మిం నత్థీ’’తి (పరి. ౨౪౭) పరివారే ఏతం వచనం విరుజ్ఝతి, ఏత్తావతా పురిమేన కమత్తయేన పఠమం దేసేతబ్బతం పత్తే పారాజికుద్దేసే పఠముప్పన్నత్తా మేథునధమ్మపారాజికం సబ్బపఠమం దేసేతుకామో ఉపాలిత్థేరో ‘‘తత్ర సుదం భగవా వేసాలియ’’న్తి వేసాలిమేవ పాపేత్వా ఠపేసి. అఞ్ఞథా బారాణసియం పఞ్ఞత్తానం ‘‘న, భిక్ఖవే, మనుస్సమంసం పరిభుఞ్జితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౨౮౦) ఏవమాదీనం దేసనాధిప్పాయే సతి బారాణసిం పాపేత్వా ఠపేయ్యాతి.

అబ్భన్తరనిదానకథా నిట్ఠితా.

వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. పారాజికకణ్డో

౧. పఠమపారాజికం

సుదిన్నభాణవారవణ్ణనా

పఠమస్సేత్థ నిదానే, ఠత్వా పారాజికస్స విఞ్ఞేయ్యో;

చోదనాపరిహారనయో, పుగ్గలవత్థుప్పకాసనేయేవ.

తత్థ భగవా వేరఞ్జాయం వుత్థవస్సో అనుపుబ్బేన చారికం చరన్తో కత్తికజుణ్హపక్ఖే ఏవ వేసాలిం పాపుణిత్వా యావ పఠమపారాజికసిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం, తావ అట్ఠ వస్సాని వేసాలియంయేవ విహరన్తో వియ పాళిక్కమేన దిస్సతి, న చ భగవా తావత్తకం కాలం తత్థేవ విహాసి. సో హి సుదిన్నస్స సావకానం సన్తికే పబ్బజ్జం ఉపసమ్పదఞ్చ అనుజానిత్వా యథాభిరన్తం తత్థ విహరిత్వా చారికం చరన్తో భేసకళావనం పత్వా తత్థ తేరసమం వస్సం వసి, తేనేవ అనుక్కమేన సావత్థిం పత్వా చుద్దసమం వస్సం వసి, పన్నరసమం కపిలవత్థుమ్హి, సోళసమం ఆళవియం, తతో వుత్థవస్సో చారికం చరన్తో రాజగహం పత్వా సత్తరసమం వసి, ఇమినా అనుక్కమేన అపరానిపి తీణి వస్సాని తత్థేవ వసి. ఏత్తావతా భగవా పరిపుణ్ణవీసతివస్సో రాజగహతో అనుపుబ్బేన వేసాలిం పాపుణి, తతో ఉపసమ్పదాయ అట్ఠవస్సికో సుదిన్నో వేసాలియంయేవ మేథునం ధమ్మం అభివిఞ్ఞాపేసి, తతో భగవా తస్మిం వత్థుస్మిం పఠమం పారాజికం పఞ్ఞపేసీతి వేదితబ్బం. తత్థ యస్మా ఉపాలిత్థేరో ఇతో పఠమతరం తత్థ వేసాలియఞ్చ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదాని అదస్సేతుకామో, వినయనిదానానన్తరం పఠమపారాజికమేవ దస్సేతుకామో, తస్మా వేసాలియం పఠమం నివాసం, పచ్ఛా ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తికాలే నివాసఞ్చ ఏకతో కత్వా ‘‘తత్ర సుదం భగవా వేసాలియ’’న్తిఆదిమాహ, తేన వుత్తం ‘‘పఠమస్సేత్థ నిదానే, ఠత్వా …పే… పకాసనేయేవా’’తి. తస్మా ఇమస్మిం పఠమపారాజికస్స పఞ్ఞత్తిట్ఠానసఙ్ఖాతే నిదానే ఠత్వా ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతి…పే… అఞ్ఞతరం వజ్జిగామం ఉపనిస్సాయ విహరతీ’’తి ఏతస్మిం ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స పుగ్గలప్పకాసనే, ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వజ్జీ దుబ్భిక్ఖా హోతి…పే… తిక్ఖత్తుం మేథునం ధమ్మం అభివిఞ్ఞాపేసీ’’తి (పారా. ౩౦) ఇమస్మిం వత్థుప్పకాసనే చ చోదనానయో, పరిహారనయో చ వేదితబ్బోతి వుత్తం హోతి. తత్రాయం పకాసనా – కిమత్థం థేరేన అఞ్ఞేసం సిక్ఖాపదానం పుగ్గలవత్థూని వియ సఙ్ఖేపతో అవత్వా యత్థ చ సో ఉప్పన్నో, యథా చ ధమ్మే పసన్నో, యథా చ పబ్బజితో, యథా చ ఇమం వత్థుం ఉప్పాదేతి, తం సబ్బం అనవసేసేత్వా పుగ్గలవత్థూని విత్థారతో వుత్తానీతి చే? వుచ్చతే –

ఏవం సద్ధాయ కిచ్ఛేన, మహన్తే భోగఞాతకే;

హిత్వా పబ్బజితానమ్పి, పేసలానమ్పి సబ్బసో.

సబ్బలామకధమ్మాయం, మేథునో యది సమ్భవే;

న ధమ్మదేసనాయేవ, సిద్ధా విరతి సబ్బసో.

తస్మా నవఙ్గసద్ధమ్మే, సత్థారా దేసితేపి చ;

వినయో పఞ్ఞపేతబ్బో, తతో ధమ్మవిసుద్ధిహి.

వినయాభావతో ఏవం, అజ్ఝాచారో భవిస్సతి;

తస్మా వినయపఞ్ఞత్తి, సాత్థికా పేసలస్సపి.

అనాదీనవదస్సావీ, యస్మా యం పాపమాచరి;

వినయోయేవ సద్ధానం, ఆదీనవవిభావినో.

తస్మా సద్ధానుసారీనం, వినయో సాత్థకోవ యం;

ధమ్మో ధమ్మానుసారీనం, తతో ఉభయదేసనా.

అపి చ యది పణ్ణత్తివీతిక్కమం అకరోన్తస్సాపి యావ బ్రహ్మలోకా అయసో పత్థటో, పగేవఞ్ఞేసన్తి దస్సనత్థం అజ్ఝాచారస్స పాకటభావదీపనం. కథం? –

అభబ్బో అరహత్తస్స, సుదిన్నో పుత్తమాతరో;

భబ్బానుప్పన్నపఞ్ఞత్తి, తదత్థం న కతా అయం.

నను మాగణ్డికం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా మాతాపితూనమస్సా హితత్థం ధమ్మం దేసేతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం బీజకబీజకమాతూనం అరహత్తుప్పత్తి థేరేన దీపితా. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతి, యేన సమయేన సుదిన్నో పురాణదుతియికాయ మేథునం ధమ్మం పటిసేవీ’’తి వా ‘‘యేన సమయేన భగవా పఠమపారాజికం పఞ్ఞపేసీ’’తి వా వచనం ఇధ న యుజ్జతి. కస్మా? ‘‘ఇధ పన హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతీ’’తి వుత్తం అట్ఠకథావచనఞ్హి ఇధ న లబ్భతి. చిరనివిట్ఠో హి సో గామో, న తస్మింయేవ సమయేతి. యస్మా పన సో చిరనివిట్ఠోపి చ గామో అత్తనో నివిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ సబ్బకాలమత్థీతి వత్తబ్బతం అరహతి, తేన పరియాయేన ‘‘తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియా అవిదూరే కలన్దగామో నామ హోతీ’’తి వుత్తం.

౨౫-౬. అనుఞ్ఞాతోసి పన త్వన్తి సమణవత్తదస్సనత్థం భగవా పుచ్ఛతి. మాతాపితూహి అననుఞ్ఞాతన్తి ఏత్థ జనకేహేవ అననుఞ్ఞాతదస్సనత్థం పుచ్ఛీతి వుత్తం. న ఖో సుదిన్న తథాగతాతి ‘‘పబ్బాజేతు మం భగవా’’తి యాచనావసేన పనేవమాహ, న భగవా సయం సరణాని దత్వా పబ్బాజేసి. దుక్ఖస్సాతి ఏత్థ ‘‘కలభాగమ్పీ’’తి పాఠసేసో. వికప్పద్వయేపీతి దుతియతతియవికప్పేసు. పురిమపదస్సాతి కిఞ్చీతి పదస్స. ఉత్తరపదేనాతి దుక్ఖస్సాతి పదేన. సమానవిభత్తీతి సామివచనం. యథా కిం? ‘‘కస్సచి దుక్ఖస్సా’’తి వత్తబ్బే ‘‘కిఞ్చి దుక్ఖస్సా’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అకామకా వినా భవిస్సామాతి తయా సద్ధిం అమరిత్వా అకామా జీవిస్సామ. సచేపి న మరామ, అకామకావ తయా వియోగం పాపుణిస్సామ, తయి జీవమానే ఏవ నో మరణం భవేయ్య, మరణేనపి నో తయా వియోగం మయం అకామకావ పాపుణిస్సామ.

౩౦. కతిపాహం బలం గాహేత్వాతి కస్మా పనాయం తథా పబ్బజ్జాయ తిబ్బచ్ఛన్దో అనుఞ్ఞాతో సమానో కతిపాహం ఘరేయేవ విలమ్బిత్వా కాయబలఞ్చ అగ్గహేసీతి? అనుమతిదానేన మాతాపితూసు సహాయకేసు చ తుట్ఠో తేసం చిత్తతుట్ఠత్థం. కేసుచి అట్ఠకథాపోత్థకేసు కేచి ఆచరియా ‘‘అయం సుదిన్నో జీవకవత్థుతో పచ్ఛా పంసుకూలికధుతఙ్గవసేన పంసుకూలికో జాతో’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘గహపతిచీవరం పటిక్ఖిపిత్వా పంసుకూలికధుతఙ్గవసేన పంసుకూలికో హోతీ’’తి లిఖన్తి, తం ‘‘అచిరూపసమ్పన్నో’’తి వచనేన విరుజ్ఝతి. ‘‘తథా సుదిన్నో హి భగవతో ద్వాదసమే వస్సే పబ్బజితో, వీసతిమే వస్సే ఞాతికులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో సయం పబ్బజ్జాయ అట్ఠవస్సికో హుత్వా’’తి, ‘‘భగవతో హి బుద్ధత్తం పత్తతో పట్ఠాయ యావ ఇదం వత్థం, ఏత్థన్తరే వీసతి వస్సాని న కోచి గహపతిచీవరం సాదియి, సబ్బే పంసుకూలికావ అహేసు’’న్తి చ వుత్తేన అట్ఠకథావచనేన విరుజ్ఝతి, పబ్బజ్జాయ అట్ఠవస్సికో, న ఉపసమ్పదాయ. ఉపసమ్పదం పన జీవకవత్థుతో (మహావ. ౩౨౬) పచ్ఛా అలత్థ, తస్మా అవస్సికో ఞాతికులం పిణ్డాయ పవిట్ఠో సియాతి చే? న, ‘‘అలత్థ ఖో సుదిన్నో కలన్దపుత్తో భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, అలత్థ ఉపసమ్పద’’న్తి ఏకతో అనన్తరం వుత్తత్తా. పబ్బజ్జానన్తరమేవ హి సో ఉపసమ్పన్నో తేరసధుతఙ్గగుణే సమాదాయ వత్తన్తో అట్ఠ వస్సాని వజ్జిగామే విహరిత్వా నిస్సయముత్తత్తా సయంవసీ హుత్వా ‘‘ఏతరహి ఖో వజ్జీ దుబ్భిక్ఖా’’తిఆదితక్కవసేన యేన వేసాలీ తదవసరి, తస్మా ‘‘పంసుకూలికధుతఙ్గవసేన పంసుకూలికో హోతీ’’తి ఏత్తకోయేవ పాఠో యేసు పోత్థకేసు దిస్సతి, సోవ పమాణతో గహేతబ్బో. ‘‘ఆరఞ్ఞికో హోతీ’’తి ఇమినా పఞ్చ సేనాసనపటిసంయుత్తాని సఙ్గహితాని నేసజ్జికఙ్గఞ్చ విహారసభాగత్తా, ‘‘పిణ్డపాతికో’’తి ఇమినా పఞ్చ పిణ్డపాతపటిసంయుత్తాని, ‘‘పంసుకూలికో’’తి ఇమినా ద్వే చీవరపటిసంయుత్తాని సఙ్గహితానీతి. ఞాతిఘరూపగమనకారణదీపనాధిప్పాయతో సపదానచారికఙ్గం విసుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘మా అతిహరాపేసు’’న్తి కాలబ్యత్తయవసేన వుత్తం. ధమ్మస్సన్తరాయకరతరత్తా ‘‘ఇమం నయ’’న్తి అనయోయేవ.

యేభుయ్యేన హి సత్తానం, వినాసే పచ్చుపట్ఠితే;

అనయో నయరూపేన, బుద్ధిమాగమ్మ తిట్ఠతి.

౩౬. అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి ఏత్థ దువిధం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం. కథం? ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి ఏవం సఉద్దేసానుద్దేసభేదతో దువిధం. తత్థ పాతిమోక్ఖే సరూపతో ఆగతా పఞ్చ ఆపత్తిక్ఖన్ధా సఉద్దేసపఞ్ఞత్తి నామ. సాపి దువిధా సపుగ్గలాపుగ్గలనిద్దేసభేదతో. తత్థ యస్సా పఞ్ఞత్తియా అన్తో ఆపత్తియా సహ, వినా వా పుగ్గలో దస్సితో, సా సపుగ్గలనిద్దేసా. ఇతరా అపుగ్గలనిద్దేసాతి వేదితబ్బా. సపుగ్గలనిద్దేసాపి దువిధా దస్సితాదస్సితాపత్తిభేదతో. తత్థ అదస్సితాపత్తికా నామ అట్ఠ పారాజికా ధమ్మా. ‘‘పారాజికో హోతి అసంవాసో’’తి హి పుగ్గలోవ తత్థ దస్సితో, నాపత్తి. దస్సితాపత్తికా నామ భిక్ఖునీపాతిమోక్ఖే ‘‘సత్తరస సఙ్ఘాదిసేసా ధమ్మా నిస్సారణీయం సఙ్ఘాదిసేస’’న్తి హి తత్థ ఆపత్తి దస్సితా సద్ధిం పుగ్గలేన, తథా అపుగ్గలనిద్దేసాపి దస్సితాదస్సితాపత్తితోవ దువిధా. తత్థ అదస్సితాపత్తికా నామ సేఖియా ధమ్మా. సేసా దస్సితాపత్తికాతి వేదితబ్బా. సాపి దువిధా అనిద్దిట్ఠకారకనిద్దిట్ఠకారకభేదతో. తత్థ అనిద్దిట్ఠకారకా నామ సుక్కవిస్సట్ఠి ముసావాద ఓమసవాద పేసుఞ్ఞ భూతగామ అఞ్ఞవాదక ఉజ్ఝాపనక గణభోజన పరమ్పరభోజన సురామేరయ అఙ్గులిపతోదక హసధమ్మ అనాదరియ తలఘాతకజతుమట్ఠక సిక్ఖాపదానం వసేన పఞ్చదసవిధా హోన్తి. సేసానం పుగ్గలనిద్దేసానం వసేన నిద్దిట్ఠకారకా వేదితబ్బా.

అనుద్దేసపఞ్ఞత్తిపి పదభాజనన్తరాపత్తివినీతవత్థుపటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తిఅవుత్తసిద్ధివసేన ఛబ్బిధా హోన్తి. తత్థ ‘‘యేభుయ్యేన ఖాయితం ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పారా. ౬౧) ఏవమాదికా పదభాజనియే సన్దిస్సమానాపత్తి పదభాజనసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘న త్వేవ నగ్గేన ఆగన్తబ్బం, యో ఆగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదికా (పారా. ౫౧౭) అన్తరాపత్తిసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దివా పటిసల్లీయన్తేన ద్వారం సంవరిత్వా పటిసల్లీయితు’’న్తి (పారా. ౭౫) ఏవమాదికా వినీతవత్థుసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘లోహితుప్పాదకో, భిక్ఖవే, అనుపసమ్పన్నో న ఉపసమ్పాదేతబ్బో, ఉపసమ్పన్నో నాసేతబ్బో’’తి (మహావ. ౧౧౪) ఏవమాదికా పటిక్ఖేపసిక్ఖాపదం నామ. ఖన్ధకేసు పఞ్ఞత్తదుక్కటథుల్లచ్చయాని పఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం నామ. ‘‘యా పన భిక్ఖునీ నచ్చం వా గీతం వా వాదితం వా దస్సనాయ గచ్ఛేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౮౩౪) ఇమినా వుత్తేన ‘‘యా పన భిక్ఖునీ నచ్చేయ్య వా గాయేయ్య వా వాదేయ్య వా పాచిత్తియ’’న్తి ఏవమాదికం యం కిఞ్చి అట్ఠకథాయ దిస్సమానం ఆపత్తిజాతం, వినయకమ్మం వా అవుత్తసిద్ధిసిక్ఖాపదం నామ. ఛబ్బిధమ్పేతం ఛహి కారణేహి ఉద్దేసారహం న హోతీతి అనుద్దేససిక్ఖాపదం నామాతి వేదితబ్బం. సేయ్యథిదం – పఞ్చహి ఉద్దేసేహి యథాసమ్భవం విసభాగత్తా థుల్లచ్చయదుబ్భాసితానం, సభాగవత్థుకమ్పి దుక్కటథుల్లచ్చయద్వయం అసభాగాపత్తికత్తా, అన్తరాపత్తిపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదానం నానావత్థుకాపత్తికత్తా, పటిక్ఖేపసిక్ఖాపదానం కేసఞ్చి వినీతవత్థుపఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదానఞ్చ అదస్సితాపత్తికత్తా, అదస్సితవత్థుకత్తా భేదానువత్తకథుల్లచ్చయస్స, అదస్సితాపత్తివత్థుకత్తా అవుత్తసిద్ధిసిక్ఖాపదానన్తి. ఏత్తావతా ‘‘దువిధం సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనం ఉద్దేసానుద్దేసభేదతో’’తి యం వుత్తం, తం సమాసతో పకాసితం హోతి.

తత్థ అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి సఉద్దేససిక్ఖాపదం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఏకచ్చే ఆచరియా ఏవం కిర వణ్ణయన్తి ‘‘చత్తారో పారాజికా కతివస్సాభిసమ్బుద్ధేన భగవతా పఞ్ఞత్తాతిఆదినా పుచ్ఛం కత్వా తేసు పఠమపారాజికో వేసాలియం పఞ్ఞత్తో పఞ్చవస్సాభిసమ్బుద్ధేన హేమన్తానం పఠమే మాసే దుతియే పక్ఖే దసమే దివసే అడ్ఢతేయ్యపోరిసాయ ఛాయాయ పురత్థాభిముఖేన నిసిన్నేన అడ్ఢతేరసానం భిక్ఖుసతానం మజ్ఝే సుదిన్నం కలన్దపుత్తం ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తో’’తి, తం న యుజ్జతి, కస్మా? –

యస్మా ద్వాదసమం వస్సం, వేరఞ్జాయం వసి జినో;

తస్మిఞ్చ సుద్ధో సఙ్ఘోతి, నేవ పారాజికం తదా.

థేరస్స సారిపుత్తస్స, సిక్ఖాపఞ్ఞత్తియాచనా;

తస్మిం సిద్ధాతి సిద్ధావ, గరుకాపత్తి నో తదా.

ఓవాదపాతిమోక్ఖఞ్చ, కిం సత్థా చతువస్సికో;

పటిక్ఖిపి కిమాణఞ్చ, సమత్తం అనుజాని సో.

అజాతసత్తుం నిస్సాయ, సఙ్ఘభేదమకాసి యం;