పాచిత్తియవణ్ణనా

౫. పాచిత్తియకణ్డో

౧. ముసావాదవగ్గో

౧. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧. వాదక్ఖిత్తోతి ఏత్థ అవిసేసేన వాదజప్పవితణ్డసఙ్ఖాతో తివిధోపి కథామగ్గో ‘‘వాదో’’ ఇచ్చేవ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తేసు ‘‘తిత్థియేహి సద్ధి’’న్తి వచనతో ఠపేత్వా వాదం ‘‘సేసా’’తి వదన్తి. ఛలజాతినిగ్గహట్ఠానకుసలతాయ కదాచి కత్థచి అవజానిత్వా పటిజానాతి, తథా పుబ్బే కిఞ్చి వచనం పటిజానిత్వా పచ్ఛా అవజానాతి. ఏవం వా అఞ్ఞథా వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతి. ఏవం పవత్తో సమ్పజానముసా భాసం పటిస్సుణిత్వా అసచ్చాయన్తో సఙ్కేతం కత్వా విసంవాదేన్తో ఏవం సో వాదక్ఖిత్తో సమానో పాచిత్తియవత్థుఞ్చ పరిపూరేన్తో విచరతీతి ఏవమధిప్పాయో వేదితబ్బో. అత్తనో వాదేతి ఏత్థ ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (ధ. ప. ౨౭౯; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭; నేత్తి. ౫; మహాని. ౨౭) పఠమమారద్ధే అత్తనో వాదే. ‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) నో సమయో. ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి వుత్తే నిబ్బానమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతి. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪; మ. ని. ౨.౨౧౫) వుత్తత్తా పన తం న దుక్ఖం. నో ఠానమేతం విజ్జతి. అయం పరవాదీ ‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి సుత్తం దస్సేత్వా సిద్ధన్తం సమ్భమేత్వా ‘‘విరోధి విరుద్ధో’’తి వుత్తం దోసం ఆరోపేస్సతీతి తస్మిం పఠమవాదే కఞ్చి దోసం సల్లక్ఖేన్తో ఆరోపితే వా దోసే అనారోపితే వా ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి తం అవజానిత్వా ‘‘నిబ్బానన్త్వేవ సస్సత’’న్తి, ‘‘అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయా’’తి చ సుత్తం దిస్వా తస్స పఠమవాదస్స నిద్దోసతం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మమేవ అయం వాదో’’తి తమేవ పచ్ఛా పటిజానాతి. ఏవం తత్థ యథావుత్తమానిసంసం సల్లక్ఖేన్తో తం పటిజానిత్వా యది అనత్తా సబ్బే ధమ్మా, ధమ్మా ఏవ న తే భవన్తి. సభావం ధారేన్తీతి హి ‘‘ధమ్మా’’తి వుచ్చన్తి.

అయఞ్చ అత్త-సద్దో సభావవాచీతి ఏవం ఆరోపితే వా దోసే అనారోపితే వా దోసోతి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి తమేవ పఠమవాదం పచ్ఛా అవజానాతి. అథ సో పరవాదీ సపక్ఖం పటిసేధే పటిజాననత్తాపనయనం. పటిజానాతి పత్యాస్స ఇతి వచనతో ‘‘పటిఞ్ఞా అఞ్ఞా సో నామ తే నిగ్గహో’’తి వుత్తో. సభావాతిరిత్తం అత్థం పటిసేధాధిప్పాయతో సభావతో అతిరిత్తం బాలపరికప్పితమత్తానం సన్ధాయ ‘‘అనత్తా సబ్బే ధమ్మా’’తి మే పటిఞ్ఞాతకథా, సా చ తదవత్థాయేవాతి న మే తం పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం అత్థి, ‘‘నాయం మమ వాదో’’తి అవజాననం పన సభావసఙ్ఖాతం అత్తానం సన్ధాయ ‘‘అనత్తా సబ్బే ధమ్మా’’తి న వదామీతి అధిప్పాయేన కతన్తి ఇమినా అఞ్ఞేన కారణేన తం పుబ్బే పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం కారణం పటిచ్ఛాదేతి. ‘‘అనత్తా సబ్బేవ ధమ్మా’’తి న వత్తబ్బం ‘‘అత్త-సద్దస్స సభావవాచిత్తా’’తి ఇదం కారణం పటిచ్చ తేన పుబ్బే పటిఞ్ఞాతత్తాపనయనం కతం. తమఞ్ఞకారణం పచ్ఛా దస్సితేన అఞ్ఞేన కారణేన పటిచ్ఛాదేతీతి అధిప్పాయో.

యస్మా న కేవలం యథాదస్సితనయేన సో అత్థమేవ అవజానాతి, పటిజానాతి చ, కిన్తు వచనమ్పి, తస్మా అట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౧) ‘‘జానితబ్బతో’’తి పఠమం కారణం వత్వా పరవాదినా ‘‘యది జానితబ్బతో అనిచ్చం, నిబ్బానం తే అనిచ్చం సియా’’తి వుత్తే ‘‘న మయా ‘జానితబ్బతో’తి కారణం వుత్తం, ‘జాతిధమ్మతో’తి మయా వుత్తం, తం తయా బధిరతాయ అఞ్ఞేన సల్లక్ఖితన్తిఆదీని వదతీతి అధిప్పాయో. ‘జానితబ్బతో’తి వత్వా పున ‘జాతిధమ్మతో’తిఆదీని వదతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అవజానిత్వా పున పటిజానన్తో తం అవజాననం ఇమినా పటిచ్ఛాదేతి నామా’’తి లిఖితం.

౨. జానిత్వా జానన్తస్స చాతి జానిత్వా వా జానన్తస్స వాతి అత్థద్వయం దీపేతీతి.

౩. అపిచ మిచ్ఛావాచాపరియాపన్నాతి చతుబ్బిధమిచ్ఛావాచాపరియాపన్నా. సీహళాదినామభేదగతాతి కేచి, తస్మా ఏవం వదతో వచనం, తంసముట్ఠాపికా చేతనాతి ఉభయం వుత్తన్తి మాతికాయం ఉభిన్నం సఙ్గహితత్తా. విభఙ్గే తం వచనం యస్మా వినా విఞ్ఞత్తియా నత్థి, తస్మా ‘‘వాచసికా విఞ్ఞత్తీ’’తి విఞ్ఞత్తి చ దస్సితా. ‘‘ఏవం వదతో వచన’’న్తి లోకవోహారేన వత్వా పరమత్థతో దస్సేన్తో ‘‘తంసముట్ఠాపికా వా చేతనాతి వుత్త’’న్తి చ వదతి. ఓళారికేనేవాతి చేతనాసముట్ఠానవాచానం సుఖుమత్తా విసయవసేనేవ కతాతి.

౯. దిట్ఠస్స హోతీతి దిట్ఠో అస్స, అనేన వా ఉపచారజ్ఝానవసేన న మయా అబ్యావటో మతో, ‘‘న మయా పవన్తో పటో దిట్ఠో’’తిఆదిం భణన్తస్స చ పరమత్థసుఞ్ఞతం ఉపాదాయ ఏవ ‘‘ఇత్థిం న పస్సామి, న చ పురిస’’న్తి భణన్తస్స చ న ముసావాదో.

౧౧. ఆపత్తిం ఆపజ్జతియేవాతి ఏత్థ ‘‘దుబ్భాసితాపత్తీ’’తి వదన్తి. కస్మా? ‘‘కేళిం కురుమానో’’తి వుత్తత్తా. ‘‘వాచా గిరా…పే… వాచసికా విఞ్ఞత్తీ’’తి ఉజుకం సన్ధాయ, కాయో న ఉజుకో.

ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩. ‘‘పున అరే పత్తేతి పున తం ఠానం పరివట్టేత్వా ఆగతే అఞ్ఞస్మిం అరే’’తి లిఖితం. పతిట్ఠితారప్పదేసన్తి భూమిం. పున అరేతి పున తస్మింయేవ అరే భూమిం పత్తేతి అత్థోతి కేచి, తం న సున్దరం వియ. జాపితోతి పరాజితో, ‘‘పరాజితో’’తి వా పాఠో. పాపేసీతి అభిభవసి. మనాపం భాసమానస్స బ్రాహ్మణస్స గరుం భారం. ఉదబ్బహీతి ఆకడ్ఢీతి అత్థో, అనాదరత్థే వా సామివచనం. ధనఞ్చ నం అలాభేసీతి యథా సో ధనం అలభి, తథా అకాసీతి అధిప్పాయో.

౧౫. పుబ్బేతి నిదానే. అవకణ్ణకన్తి ఛిన్నకణ్ణకనామం. జవకణ్ణకన్తి వఙ్కకణ్ణకనామం. ధనిట్ఠకం ధనవడ్ఢకనామం, సిరివడ్ఢకనామం కులవడ్ఢకస్సేవ నామం. తచ్ఛకకమ్మన్తి ఖణనకమ్మకారా కోట్ఠకా, పాసాణకమ్మకారాతి కేచి. ‘‘ముద్దాతి పబ్బగణనా. గణనాతి మహాగణనా’’తి పోరాణగణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘మధుమేహం ఓమేహ’’న్తి లిఖితం. థూలకాయస్స మంసూపచయోతి ఏకే. యభ మేథునే. వీతరాగతాదీహి అక్కోసన్తోపి కిలేసేహేవ కిర అక్కోసతి నామ, తథా ‘‘సోతాపన్నో’’తి అక్కోసన్తో ఆపత్తియా అక్కోసతి నామాతి ఏకే. లిఙ్గాయత్తత్తా అచ్చోదాతాదిపి లిఙ్గమేవ జాతం.

౧౬. సబ్బత్థ వదేతీతి ఉద్దేసో. భణతీతి విత్థారో. వదేతీతి వా ఇమినా పరవిఞ్ఞాపనం దీపేతి.

౨౬. అఞ్ఞాపదేసవారేసు పన ‘‘ఏవం వదేతీ’’తి వుత్తం. కస్మా? పుబ్బే దస్సితఉద్దేసక్కమనిదస్సనత్థం. పుబ్బేపి ‘‘హీనేన హీనం, హీనేన ఉక్కట్ఠం, ఉక్కట్ఠేన హీనం, ఉక్కట్ఠేన ఉక్కట్ఠ’’న్తి జాత్యాదీసు ఏకేకస్మిం చతుధా చతుధా దస్సితఉద్దేసక్కమస్స నిదస్సనం ‘‘ఏవ’’న్తి ఇమినా కరోతి. ‘‘హీనేన హీనం వదేతీ’’తి వుత్తట్ఠానేయేవ హి ‘‘ఏవం వదేతీ’’తి వుత్తే సో ఆకారో నిదస్సితో హోతీతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞథా అఞ్ఞాపదేసేన సో ఆకారో న సమ్భవతీతి ఆపజ్జతి. న సమ్భవతి ఏవాతి చే? న, విసేసకారణాభావా, తత్థ అనాపత్తిప్పసఙ్గతో, అనియమనిద్దేసేన అనియమత్థసమ్భవతో చ. ‘‘సన్తి ఇధేకచ్చే చణ్డాలా’’తిఆదినా హి అనియమనిద్దేసేన చణ్డాలం వా అచణ్డాలం వా సన్ధాయ భణన్తస్స ఆపత్తీతి అనియమత్థో సమ్భవతీతి అధిప్పాయో. యది ఏవం ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం తావతా పుబ్బే దస్సితఉద్దేసక్కమనిదస్సనసిద్ధితోతి? న, ‘‘వదేతీ’’తి ఇమినా అయోజితే ‘‘ఏవ’’న్తి పదే ఇమం నామ ఆకారం దస్సేతీతి అనవబోధతో. అఞ్ఞాపదేసనయేపి పరవిఞ్ఞాపనేయేవ దుక్కటపాచిత్తియం వియాతి నియమనపయోజనం వా ‘‘వదేతీ’’తి పదన్తి వేదితబ్బం. అథ వా అత్తనో సమీపే ఠత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం ఆణాపేన్తో హీనేన హీనం వదేతి భణతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స. సచే సయం హీనో హీనేన హీనం చణ్డాలం…పే… పుక్కుసం ‘‘పుక్కుసో’’తి భణతి ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ పాచిత్తియస్స, ఏస నయో అఞ్ఞాపదేసవారేసుపీతి యోజనా వేదితబ్బా. అయమత్థో దుట్ఠదోసేసు పరియేసితబ్బో. అఞ్ఞథా ‘‘వదేతి భణతీ’’తి ఏతేసం అఞ్ఞతరం ఉభయత్థ అనఞ్ఞాపదేసవారఅఞ్ఞాపదేసవారేసు, విసేసేన వా అఞ్ఞాపదేసవారేసు నిరత్థకం ఆపజ్జతి వినాయేవ తేన వచనసిలిట్ఠతాసమ్భవతో. అత్తతో పాళియం అవుత్తత్తా పనేత్థ ‘‘సాణత్తిక’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాయం పదసన్ధి వదేతీతి వద ఇతీతి. అసమ్ముఖా వదన్తస్స దుక్కటం ‘‘సమ్ముఖా పన సత్తహిపి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదన్తస్స దుక్కట’’న్తి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తత్తా. దవకమ్యతా నామ కేళి, తం దస్సేతుం ‘‘హసాధిప్పాయతా’’తి వుత్తం. ‘‘అసమ్ముఖాపి దవకమ్యతాయ వదన్తస్స దుబ్భాసితమేవా’’తి ఆచరియా వదన్తి. పాపగరహితాయ కుజ్ఝిత్వాపి వదన్తస్స దుక్కటం, అసమ్ముఖా అనాపత్తీతి.

ఓమసవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬-౭. ‘‘ఇమస్స సుత్వా అముస్సా’’తి పాఠో. ‘‘ఇమేసం సుత్వా’’తి న సున్దరం. భేదాయపీతి భేదాయ. తిణ్ణమ్పి భిక్ఖుభావతోయేవ నిపజ్జనతో ‘‘భిక్ఖూనం పేసుఞ్ఞే’’తి బహువచనం కతం.

౩౮-౯. ‘‘ఇత్థన్నామో ఆయస్మా చణ్డాలో…పే… పుక్కుసోతి భణతీ’’తి వత్వా పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీతి యోజనా. అఞ్ఞథా ‘‘పుక్కుసోతి భణతీ’’తి వత్తబ్బతా ఆపజ్జతి. ఏత్థ అనుపసమ్పన్నవారో లబ్భమానోపి న ఉద్ధటో ఓమసవాదే దస్సితనయత్తా, సఙ్ఖేపతో అన్తే దస్సేతుకామతాయ వా. తథా హి అన్తే తీణి దుక్కటాని దస్సితాని. తాని పన దస్సేన్తో భగవా యస్మా ‘‘ఉపసమ్పన్నస్స సుత్వా ఉపసమ్పన్నస్స పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతీ’’తి వుత్తానం ద్విన్నం పదానం అఞ్ఞతరవిపల్లాసవసేన వా ఉభయవిపల్లాసవసేన వా పాచిత్తియన్తి కత్వా ద్వేపి తాని ఏకతో వుత్తానీతి దస్సేతుకామో, తస్మా సబ్బపఠమంయేవ ‘‘ఉపసమ్పన్నో ఉపసమ్పన్నస్స సుత్వా ఉపసమ్పన్నస్స పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఆహ. ‘‘ద్వీసు పనేతేసు యస్మా పారాజికం అజ్ఝాపన్నోపి ఉపసమ్పన్నో తాదిసంయేవ ఉపసమ్పన్నం ఖుంసేతుకామో ఓమసతి, తాదిసస్స సుత్వా తాదిసస్స పేసుఞ్ఞం ఉపసంహరతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, తస్మా ‘ఉపసమ్పన్నో’తి ఇదం ఆదిపదం సబ్బత్థ వుత్త’’న్తి కేచి వదన్తి, తం న యుత్తం, అనవసేసఆపత్తిం ఆపన్నస్స పున ఆపత్తియా అసమ్భవతో, తస్మా కేవలం మాతికాయం భిక్ఖుపదాభావతోయేవ ‘‘భణతి ఉపసంహరతీ’’తి పదానం కారకనిద్దేసాభావే అసమ్భవతో ఏవ తం ఆదిపదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇదం పాళిలేసాభావతో అనాణత్తికమేవ. ‘‘న పియకమ్యస్స, న భేదాధిప్పాయస్సా’’తి ఉపసంహరణాపేక్ఖం సామివచనం తుణ్హీభూతస్స వచనప్పయోజనాభావతో, తేన వుత్తం ‘‘పాపగరహితాయ భణన్తస్స అనాపత్తీ’’తి.

పేసుఞ్ఞసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫-౬. సబ్బమేతం పదసో ధమ్మో నామాతి ఏత్థ ధమ్మో నామ బుద్ధభాసితోతి ఏవం సమ్బన్ధో. అక్ఖరసమూహోతి అసమత్తపదే. పచ్చేకబుద్ధభాసితం బుద్ధభాసితే ఏవ. అనుపాసకగహట్ఠేహి భాసితో ఇసిభాసితాదిసఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. కత్థచి పోత్థకే ‘‘దేవతాభాసితో’’తి పదం నత్థి, యత్థ అత్థి, సా పాళి. గాథాబన్ధేపి చ ఏస నయోతి ఏకమేవ అక్ఖరం వత్వా ఠానం లబ్భతి ఏవ. ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదిసుత్తం భణాపియమానో ఏకారం వత్వా తిట్ఠతి చే, అన్వక్ఖరేన పాచిత్తియం, అపరిపుణ్ణపదం వత్వా ఠితే అనుబ్యఞ్జనేన. పదేసు ఏకం పఠమపదం విరుజ్ఝతి చే, అనుపదేన పాచిత్తియం. అట్ఠకథానిస్సితోతి అట్ఠకథానిస్సితవసేన ఠితో. పుబ్బే పకతిభాసాయ వుత్తం అట్ఠకథం సన్ధాయ. పాళినిస్సితోతి పాళియం ఏవాగతో. మగ్గకథాదీనిపి పకరణాని.

౪౮. ఉపచారన్తి ద్వాదసహత్థం. ‘‘ఓపాతేతీతి ఏకతో భణతి సమాగచ్ఛతీ’’తి లిఖితం. కిఞ్చాపి అపలాలదమనమ్పి సీలుపదేసోపి భగవతో కాలే ఉప్పన్నో, అథ ఖో తేసు యం యం బుద్ధవచనతో ఆహరిత్వా వుత్తం, తం తదేవ ఆపత్తివత్థు హోతీతి విఞ్ఞాపనత్థం మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘వదన్తీ’’తి వచనేహి సిథిలం కతం. బుద్ధవచనతో ఆహరిత్వా వుత్తస్స బహులతాయ తబ్బహులనయేన తేసు ఆపత్తి వుత్తా, తస్మా మహాపచ్చరియం తస్సాధిప్పాయో పకాసితోతి అత్థో. ‘‘సబ్బేసమేవ వచనన్తి అపరే’’తి వుత్తం. సచే ఆచరియో ఠితో నిసిన్నానం పాఠం దేతి, ‘‘న ఠితో నిసిన్నస్స ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి వుత్తాపత్తిం నాపజ్జతీతి ఏకే. తేసమ్పి పాఠదానం ధమ్మదేసనతో న అఞ్ఞన్తి తం న యుత్తం, ఛత్తపాణికాదీనం పాఠదానేన అనాపత్తిప్పసఙ్గతో, ఆపత్తిభావో చ సిద్ధో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఉభో అత్థం న జానన్తి, ఉభో ధమ్మం న పస్సరే;

యో చాయం మన్తం వాచేతి, యో చాధమ్మేనధీయతీ’’తి. (పాచి. ౬౪౭);

ఏత్థ అధీయతీతి అత్థో, తస్మా పాఠదానమ్పి ధమ్మదేసనావ. సేఖియట్ఠకథాయం (పాచి. అట్ఠ. ౬౩౪) ‘‘ధమ్మపరిచ్ఛేదో పనేత్థ పదసోధమ్మే వుత్తనయేన వేదితబ్బో’’తి వుత్తం, తస్మా అయమేవ ధమ్మో సబ్బత్థ ధమ్మపటిసంయుత్తసిక్ఖాపదేసు వేదితబ్బో. యది ఏవం సఙ్ఖారభాసాదివసేన చిత్తధమ్మం దేసేన్తస్స సేఖియవసేన అనాపత్తి సియా, తతో ఛపకజాతకవిరోధో. తత్థ మన్తానం బాహిరగన్థత్తాతి చే? న, తదధిప్పాయాజాననతో. అయఞ్హి తత్థ అధిప్పాయో ‘‘బాహిరకగన్థసఙ్ఖాతమ్పి మన్తం ఉచ్చే ఆసనే నిసిన్నస్స వాచేతుం మే భిక్ఖవే అమనాపం, పగేవ ధమ్మం దేసేతు’’న్తి. ‘‘తదాపి మే, భిక్ఖవే, అమనాపం నీచే ఆసనే నిసీదిత్వా ఉచ్చే ఆసనే నిసిన్నస్స మన్తం వాచేతుం, కిమఙ్గం పన ఏతరహి…పే… ధమ్మం దేసేతు’’న్తి (పాచి. ౬౪౭) హి అయం పాళి యథావుత్తమేవ అధిప్పాయం దీపేతి, న అఞ్ఞం. తేనేవ ‘‘మన్తం వాచేతుం ధమ్మం దేసేతు’’న్తి వచనభేదో కతో. అఞ్ఞథా ఉభయత్థ ‘‘ధమ్మం దేసేతు’’మిచ్చేవ వత్తబ్బన్తి.

మయా సద్ధిం మా వదాతిఆదిమ్హి పన అనుగణ్ఠిపదే ఏవం వుత్తో ‘‘సచే భిక్ఖు సామణేరేన సద్ధిం వత్తుకామో, తథా సామణేరోపి భిక్ఖునా సద్ధిం వత్తుకామో సహసా ఓపాతేతి, ‘యేభుయ్యేన పగుణం గన్థం భణన్తం ఓపాతేతీ’’తిఆదీసు వియ అనాపత్తి, న హి ఏత్తావతా భిక్ఖు సామణేరస్స ఉద్దిసతి నామ హోతి. యస్మా మహాఅట్ఠకథాయం నత్థి, తస్మాపి యుత్తమేవేతం. సచే తత్థ విచారేత్వా పటిక్ఖిత్తం సియా ఆపత్తి, కిరియాకిరియఞ్చ నాపజ్జతి. కస్మా? యస్మా చిత్తేన ఏకతో వత్తుకామో, అథ ఖో నం ‘ఏకతో మా వదా’తి పటిక్ఖిపిత్వాపి ఏకతో వదన్తో ఆపజ్జతి. అవత్తుకామస్స సహసా విరజ్ఝిత్వా ఏకతో వదన్తస్స అనాపత్తి, తేన వుత్తం ‘మయా సద్ధిం మా వదాతి వుత్తో యది వదతి, అనాపత్తీ’తి. తథాపి ఆచరియానం మతిమనువత్తన్తేన ఏవరూపేసు ఠానేసు యథావుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం. కస్మా? యస్మా మహాఅట్ఠకథాయం నత్థి, నత్థిభావతోయేవ ఆపత్తి. సచే తత్థ అనాపత్తిఅవచనం న సమ్భవతి అయమట్ఠానత్తా’’తి.

తత్రాయం విచారణా – ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తో యది వదతి, భిక్ఖునో అనాపత్తీతి యుత్తమేతం భిక్ఖునో వత్తుకామతాయాభావతో, భావేపి సజ్ఝాయకరణాదీసు తీసు అనాపత్తితో చ. అథ సామణేరేన బ్యత్తతాయ ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తో భిక్ఖు అబ్యత్తతాయ వదతి, ఆపత్తి ఏవ వత్తుకామతాసబ్భావతో. సహసా చే వదతి, అనాపత్తి తదభావతో. సచే భిక్ఖు ఏవం ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వత్వా తేన సద్ధిం సయం వదతి, ఆపత్తి ఏవ. న హి ఏతం సిక్ఖాపదం కిరియాకిరియం. యది ఏతం సిక్ఖాపదం కిరియాకిరియం భవేయ్య, యుత్తం. తత్థ అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. మహాపచ్చరియం ఇమినావ అధిప్పాయేన ‘‘మయా సద్ధిం మా వదా’’తి వుత్తం సియా. న హి సామణేరస్స కిరియా ఇధ పమాణన్తి, ఇమస్మిం పన అధిప్పాయే వుత్తే అతియుత్తంవాతి అత్థో. అక్ఖరత్థో బ్యఞ్జనత్థో. కిఞ్చాపి ‘‘యఞ్చ పదం యఞ్చ అనుపదం యఞ్చ అన్వక్ఖరం యఞ్చ అనుబ్యఞ్జనం, సబ్బమేతం పదసోధమ్మో నామా’’తి వుత్తం, తథాపి ‘‘పదేన వాచేతి, పదే పదే ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, అక్ఖరాయ వాచేతి, అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇదమేవ ద్వయం యోజితం, తం కస్మాతి చే? పదేన అనుపదఅనుబ్యఞ్జనానం సఙ్గహితత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అనుపదన్తి దుతియపాదో. అనుబ్యఞ్జనన్తి పురిమబ్యఞ్జనేన సదిసం పచ్ఛాబ్యఞ్జన’’న్తి (పాచి. అట్ఠ. ౪౫), తస్మా అనుపదేకదేసమత్తమేవ అనుబ్యఞ్జనన్తి సిద్ధం. ‘‘అక్ఖరానుబ్యఞ్జనసమూహో పద’’న్తి చ వుత్తత్తా పదమత్తమేవ వత్తబ్బం తేన అనుపదాదిత్తయగ్గహణతోతి చే? న వత్తబ్బం వచనవిసేసతో. పదేన వాచేన్తో హి పదే వా అనుపదే వా అనుబ్యఞ్జనే వా ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. న అక్ఖరేన. అక్ఖరేన వాచేన్తో పన పదాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఆపజ్జతి. న హి ‘‘వరో వరఞ్ఞూ వరదో వరాహరో’’తిఆదిమ్హి పఠమం వ-కారం వాచేన్తో దుతియాదివ-కారే ఓపాతేతి, పఠమం రో-కారం వాచేన్తో దుతియరో-కారే ఓపాతేతి, పఠమం ర-కారం వాచేన్తో దుతియర-కారే ఓపాతేతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్సాతి సమ్భవతి. అనుబ్యఞ్జనానులోమతో సమ్భవతి ఏవాతి చే? న, ‘‘పదే పదే ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇమినా విరుద్ధత్తా. ఇదఞ్హి వచనం ఏకస్మిం పదే ఏకా ఆపత్తీతి దీపేతి. ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో రూతి ఓపాతేతీ’’తి వచనతో సకలం పాదం వాచేన్తస్స పఠమఅక్ఖరమత్తే ఏకతో వుత్తే ఆపత్తీతి సిద్ధన్తి చే? న, ‘‘అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఇమినా విరుద్ధత్తా, తస్మా రూతి ఓపాతేతీతి వత్తుం అసమ్భవతో రూ-కారస్స యథావుత్తధమ్మపరియాపన్నభావసిద్ధితో తం అవత్వా కేవలం అక్ఖరాయ వాచేన్తస్స యథావుత్తధమ్మపరియాపన్నఅక్ఖరభావదస్సనత్థం ‘‘రూపం అనిచ్చన్తి వుచ్చమానో’’తి వుత్తం, వచనసిలిట్ఠతావసేన వా అనుబ్యఞ్జనే వేదనావచనం వియాతి వేదితబ్బం.

పదసోధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦. ‘‘న సహసేయ్యం కప్పేతబ్బ’’న్తి భావవసేన వుత్తం, కేసుచి ‘‘న సహసేయ్యా కప్పేతబ్బా’’తి పాఠో, న కప్పేతబ్బా భిక్ఖునాతి పఞ్ఞత్తన్తి అధిప్పాయో. ‘‘అపస్సేనం వాతి వాయిమమఞ్చకమేవ హోతీ’’తి లిఖితం. యం ఏతేసం న కప్పతి, తం తేసమ్పీతి ఉపజ్ఝాయాదీనం సన్తికం అగన్త్వా సహసేయ్యం కప్పేయ్యాతి పాఠసేసో.

౫౨. ‘‘అనుపసమ్పన్నో నామ భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసో’తి వుత్తత్తా మాతుగామో అనుపసమ్పన్నోతి చతుత్థరత్తియం మాతుగామో ద్వేపి సహసేయ్యాపత్తియో జనేతీతి అపరే’’తి వుత్తం, ‘‘భిక్ఖుం ఠపేత్వా…పే… పన్నోతి పారాజికవత్థుభూతో తిరచ్ఛానపురిసో అధిప్పేతో’’తి చ, ఉభయమ్పి వీమంసితబ్బం. దుతియసిక్ఖాపదే మాతుగామో నామాతి మనుస్సిత్థింయేవ గహేత్వా యక్ఖీ పేతీ తిరచ్ఛానగతా పారాజికవత్థుభూతా న గహితా తేసు దుక్కటత్తా. ‘‘సచే పన అత్తనోపి సిక్ఖాపదే దుక్కటం భవేయ్య, అథ కస్మా పఠమసిక్ఖాపదే పాచిత్తియ’’న్తి చ వుత్తం. ‘‘అపరిక్ఖిత్తే పముఖే అనాపత్తీ’’తి సీహళట్ఠకథావచనం, తస్సత్థం దీపేతుం అన్ధకట్ఠకథాయం ‘‘భూమియం వినా జగతియా పముఖం సన్ధాయ కథిత’’న్తి వుత్తం. పున వసతీతి చతుత్థదివసే వసతి. భిక్ఖునిపన్నేతి భిక్ఖుమ్హి నిపన్నే. సన్నిపతితమణ్డపం నామ మహావిహారే సన్నిపాతట్ఠానం. ‘‘తీణి చ దివసాని దుక్కటఖేత్తే వసిత్వా చతుత్థే దివసే సహసేయ్యాపత్తిపహోనకే సయతి, పాచిత్తియేవా’’తి ఏకచ్చే వదన్తి కిర, తం న యుత్తం.

పఠమసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౫. ‘‘అథ ఖో తే మనుస్సా’’తి చ ‘‘తే అద్ధికా’’తి చ పాఠో. ‘‘ఏకరత్త’’న్తిపి అత్థి, సో న సున్దరో. పణ్డకే పాళియం దుక్కటస్స వుత్తత్తా ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జనేహి మూలాపత్తీతి దిస్సతీ’’తి, ‘‘అనిమిత్తాదయో ఇత్థియోవా’’తి చ వదన్తి ఉభతోబ్యఞ్జనకే వుత్తం వియ. కిఞ్చాపి మతిత్థీ పారాజికవత్థు హోతి, అనుపాదిన్నపక్ఖే ఠితత్తా పన ఇధ ఆపత్తిం న కరోతి. పారాజికాపత్తిట్ఠానఞ్చేత్థ న ఓలోకేతబ్బం.

దుతియసహసేయ్యసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౬. ‘‘విఞ్ఞూ పటిబలా’’తి వచనతో అవిఞ్ఞూ ఇత్థియాపి దేసేన్తస్స అనాపత్తి. ఇధ యక్ఖీఆదయో మనుస్సిత్థీ వియ అనోళారికత్తా దుక్కటవత్థుకా జాతా. తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహిత్థియా పటిబలతాయ వుత్తత్తా ఇతరాపి దుక్కటవత్థుయేవాతి ఏకే. ‘‘మాతుగామాయా’’తి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. ‘‘అట్ఠకథాదిపాఠం ఠపేత్వా దమిళాదినా యథారుచి కథేతుం లభతి కిరా’’తి లిఖితం, యథా యక్ఖీఆదయో దుక్కటవత్థుకా జాతా, తథా పురిసవిగ్గహం గహేత్వా ఠితేన యక్ఖాదినా సద్ధిం ఠితస్స మాతుగామస్స ధమ్మం దేసేన్తో దుక్కటం అనాపజ్జిత్వా కస్మా పాచిత్తియమాపజ్జతీతి చే? ఈసకమ్పి దుతియపక్ఖం అభజనతో. మనుస్సమాతుగామోపి న దుతియో, పగేవ యక్ఖాదయోతి. న దుతియానియతే తస్స దుతియత్తాతి చే? న తత్థ దుట్ఠుల్లవాచాపేక్ఖా దుతియతా, కిన్తు నిసజ్జాపేక్ఖా, ఇధ చ న నిసజ్జమత్తం, కిన్తు దేసనా ఇధాధిప్పేతా. సా చ నిపజ్జనతో ఓళారికా, తస్మా అసమత్థనిదస్సనం.

ధమ్మదేసనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౭. ‘‘చతుత్థపారాజికవత్థు చ ఇదఞ్చ ఏకమేవా’’తి వుత్తం, న యుత్తం. కస్మా? తత్థ ‘‘మోఘపురిసా’’తి వుత్తత్తా. తే అరియమిస్సకా న హోన్తీతి ద్వేపి ఏకసదిసానీతి మమ తక్కో. ‘‘అరియాపి పటిజానింసు, తేసమ్పి అబ్భన్తరే విజ్జమానత్తా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్సా’’తి లిఖితం. ‘‘సబ్బేపి భూతం భగవాతి పుథుజ్జనఅరియానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స ఆరోచితత్తా ‘భూత’న్తి వుత్తం, న అత్తనో ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం సన్ధాయాతి అపరే’’తి వుత్తం.

౭౭. పుబ్బే అవుత్తేహీతి చతుత్థపారాజికే అవుత్తేహీతి.

భూతారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౭౮-౮౦. ‘‘తేనేవ హత్థేన ఉపక్కమిత్వా అసుచిం మోచేసీ’’తి పాఠో సమ్పతిపాఠో సున్దరో. అపలోకేత్వావ కాతబ్బా. నో చే, పాళియంయేవ వుత్తం సియా. ‘‘ఓత్తప్పేనా’’తి వత్తబ్బే రుళ్హీవసేన పరేసు ‘‘హిరోత్తప్పేనా’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయం ఉత్తానత్తా న వుత్తం, పాచిత్తియాసమ్భవదస్సనేనేవ హి దుక్కటన్తి సిద్ధం.

౮౩. తత్థ ‘‘కమ్మ’’న్తి వుత్తఅజ్ఝాచారేపి పరియాపన్నత్తా తం తస్స దణ్డకమ్మవత్థు. ‘‘తత్థ కమ్మం ఆపన్నో’’తి పుబ్బేపి లిఖితం. మహాఅట్ఠకథాయం ‘‘అత్తకామం ఆపన్నో’’తి పాఠో, ‘‘అయమేవ గహేతబ్బో’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం.

దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౬. కటసక్ఖరా సేతమత్తికా వియ ముదుకా సక్ఖరజాతి. ‘‘అకతపబ్భారేతి అవలఞ్జితబ్బట్ఠానదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి లిఖితం. ‘‘అనోవస్సకట్ఠానదస్సనత్థ’’న్తి వత్తబ్బం. మూసికుక్కురన్తి మూసికాహి ఉద్ధటపంసు. సుద్ధచిత్తాతి కిఞ్చాపి ‘‘ఏవం పవట్టితే పథవీ భిజ్జిస్సతీ’’తి జానన్తి, నో పన చే పథవీభేదత్థికా, సుద్ధచిత్తా నామ హోన్తి. పంసుఆదయో ద్వే కోట్ఠాసా ఆపత్తికరా. కేచి ‘‘సబ్బచ్ఛన్నాదీసు ఉపడ్ఢే దుక్కటస్స వుత్తత్తా సచే దుక్కటం, యుత్త’’న్తి వదన్తి. తత్థ యుత్తం తాదిసస్స వత్థునో సమ్భవా, ఇధ పన జాతపథవీ చ అజాతపథవీ చాతి ద్వేయేవ వత్థూని, తస్మా ద్విన్నం ఏకేన భవితబ్బన్తి న యుత్తం. ఏత్థాపి దుక్కటవచనం అత్థీతి చే? తం పన సఞ్ఞావసేన, న వత్థువసేనాతి న యుత్తమేవ.

౮౭. అగ్గిం కాతుం వట్టతీతి ఏత్థ ఏత్తావతా ఉసుమం గణ్హాతి, తస్మా వట్టతీతి కేచి. ఏవం సతి పథవియా అగ్గిమ్హి కతే దూరతోపి భూమి ఉణ్హా హోతి, తత్తకం కోపేతబ్బం సియా, న చ కప్పతి, తస్మా యస్మిం ఠానే పతతి, తం సో అగ్గి డహతి, తస్మా వట్టతీతి ఏకే. అడహితేపి ‘‘అదడ్ఢాయ పథవియా అగ్గిం ఠపేతుం న వట్టతీ’’తి వుత్తత్తా అత్తనా పాతనాయేవ దోసో పతితే ఉపదాహేతి వేదితబ్బం.

పథవీఖణనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన ముసావాదవగ్గో పఠమో.

౨. భూతగామవగ్గో

౧. భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౮౯. ఫరసుం నిగ్గహేతుం అసక్కోన్తోతి దస్సితభావం జానాపేతి. కస్మా అయం ఫరసుం ఉగ్గిరీతి చే? మనుస్సానన్తిఆది తస్స పరిహారో. ‘‘ఆకోటేసి ఛిన్దీతి చ వచనతో రుక్ఖదేవతానం హత్థాని ఛిజ్జన్తి, న చాతుమహారాజికాదీనం వియ అచ్ఛేజ్జానీ’’తి వదన్తి.

౯౦-౯౨. భవన్తి అహువుఞ్చాతి ద్వికాలికో భూతసద్దో. యది బీజతో నిబ్బత్తేన బీజం దస్సితం, తదేవ సన్తకం యదిదం. సోవ కుక్కుటో మంసిమక్ఖితోతి అయమేవ హి పరిహారో. అట్ఠకథాసుపి హి ‘‘బీజే బీజసఞ్ఞీ’’తి లిఖితం. యం బీజం భూతగామో నామ హోతి, తస్మిం బీజే భూతగామబీజేతి యోజేత్వా. అమూలకత్తా కిర సమ్పుణ్ణభూతగామో న హోతి, ‘‘సమూలపత్తో ఏవ హి భూతగామో నామా’’తి కారణం వదన్తి. ‘‘అభూతగామమూలత్తాతి భూతగామతో అనుప్పన్నత్తా అభూతగామమూలం, భూతగామస్స అమూలకత్తా వా. న హి తతో అఞ్ఞో భూతగామో ఉప్పజ్జతీ’’తి ద్విధాపి లిఖితం. పియఙ్గు అసనరుక్ఖో వడ్ఢనత్తచో ఖజ్జఫలో, ‘‘పీతసాలో’’తిపి వుచ్చతి. అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి నాళికేరస్సేవాయం. ఘటపిట్ఠిజాతత్తా, బీజగామానులోమత్తా చ దుక్కటవత్థు. న వాసేతబ్బం ‘‘దురూపచిణ్ణత్తా’’తి లిఖితం, ‘‘యేసం రుక్ఖానం సాఖా రుహతీతి వచనతో యేసం న రుహతి, తేసం సాఖాయ కప్పియకరణకిచ్చం నత్థీతి సిద్ధ’’న్తి వుత్తం. ముద్దతిణన్తి తస్స నామం. ‘‘ముఞ్జతిణన్తి పాఠో’’తి లిఖితం.

సమణకప్పేహీతి సమణవోహారేహి, తస్మా వత్తబ్బం భిక్ఖునా ‘‘కప్పియం కరోహీ’’తి. తస్స ఆణత్తియా కరోన్తేనాపి సామణేరాదినా ‘‘కప్పియ’’న్తి వత్వావ అగ్గిపరిజితం కాతబ్బన్తి సిద్ధం. అగ్గిపరిజితాదీని వియ కప్పియత్తా అబీజనిబ్బట్టబీజానిపి ‘‘పఞ్చహి సమణకప్పేహీ’’తి (చూళవ. ౨౫౦) ఏత్థ పవిట్ఠాని, యథాలాభతో వా సమణకప్పవచనం గహేతబ్బం. ‘‘కప్పియ’న్తి వత్తుకామో ‘కప్ప’న్తి చే వదతి, ‘వట్టతీ’తి వదన్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘కప్పియ’న్తి వచనం సకసకభాసాయపి వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘కప్పియన్తి వత్వా’’తి వుత్తత్తా భిక్ఖునా ‘కప్పియం’ఇచ్చేవ వత్తబ్బం, ‘‘ఇతరేన పన యాయ కాయచి భాసాయా’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం. ‘‘ఉచ్ఛుం కప్పియం కరిస్సామీతి దారుం విజ్ఝతీ’’తి వచనతో కప్పియం కాతబ్బం సన్ధాయ విరద్ధేతి వుత్తం హోతి, ఆచరియా పన ‘‘కప్పియం కారేతబ్బం సన్ధాయ కప్పియన్తి సిత్థాదిం కారేతి, వట్టతీ’’తి వదన్తి, తస్స కారణం వదన్తా కాతుం వట్టనభావేనేవ విరజ్ఝిత్వా కతేపి కప్పియం జాతం. యది న వట్టేయ్య, సిత్థాదిమ్హి కతే న వట్టేయ్యాతి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. ఉట్ఠితసేవాలఘటం ఆతపే నిక్ఖిపితుం వట్టతి, వికోపేతుకామతాయ సతి దుక్కటం యుత్తం వియ. ‘‘పుప్ఫరజ్జుభాజనగతికా, తస్మా న వట్టతి. నాళే వా బద్ధపుప్ఫకలాపే నాళస్మిం కతేపి వట్టతి తస్మిం పుప్ఫస్స అత్థితాయా’’తి వదన్తి. పోరాణగణ్ఠిపదే ‘‘బీజగామేన భూతగామో దస్సితో అనవసేసపరియాదానత్థ’’న్తి వుత్తం.

భూతగామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౯౮-౯. అఞ్ఞం వదతీతి అఞ్ఞవాదకం, ‘‘వచనం కరేయ్యా’’తి లిఖితం. ‘‘తుణ్హీభూతస్సేతం నామ’’న్తి పాఠో. ఉగ్ఘాతేతుకామోతి సమోహనితుకామో, అన్తరాయం కత్తుకామోతి పోరాణా.

౧౦౦. ‘‘సుదిట్ఠో భన్తే, న పనేసో కహాపణోతిఆదీసు అనారోపితే దుక్కటేన ముసావాదపాచిత్తియం, అరోపితే పాచిత్తియద్వయం హోతీ’’తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం.

౧౦౨. అధమ్మేన వా వగ్గేన వా న కమ్మారహస్స వాతి ఏత్థ ‘‘మయి వుత్తే మం వా అఞ్ఞం వా సఙ్ఘో అధమ్మేన వా కమ్మం, వగ్గేన వా కమ్మం కరిస్సతి, న కమ్మారహస్స వా మే, అఞ్ఞస్స వా కమ్మం కరిస్సతీ’’తి న కథేతీతి యోజేతబ్బం.

అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౦౩. ‘‘ఛన్దాయా’’తి అక్ఖరక్ఖరాయాతిఆది వియ లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, ఛన్దత్థన్తి వా అత్థో. యేసం సేనాసనాని పఞ్ఞపేతి, తేసం అత్తని ఛన్దత్థన్తి అధిప్పాయో.

౧౦౬. అనుపసమ్పన్నన్తిఆదీసు కరణత్థో గహేతబ్బో. అఞ్ఞం అనుపసమ్పన్నన్తి అఞ్ఞేన అనుపసమ్పన్నేన. తస్స వాతి అనుపసమ్పన్నస్స. ‘‘సమ్ముతికాలే పఞ్చఙ్గవిరహాదయో అసమ్మతా నామా’’తి, ‘‘ఉపసమ్పన్నేన లద్ధసమ్ముతి సిక్ఖాపచ్చక్ఖానేన వినస్సతీ’’తి చ వుత్తం. సఙ్ఘేనాతి సబ్బేన సఙ్ఘేన కమ్మవాచాయ అస్సావేత్వా ‘‘తవేసో భారో’’తి కేవలం ఆరోపితభారో. కేవల-సద్దో హేత్థ కమ్మవాచాయ అస్సావితభావమత్తమేవ దీపేతి. సయమేవాతి ఇతరేసం భిక్ఖూనం అనుమతియా. అభూతేన ఖీయనకస్స ఆదికమ్మికస్స కథం అనాపత్తీతి చే? ఇమినా సిక్ఖాపదేన. ముసావాదే ఆపత్తియేవ ద్వే పాచిత్తియో వుత్తా వియ దిస్సన్తి పుబ్బపయోగే రుక్ఖాదిఛిన్దనాదీసు వియ, విచారేతబ్బం.

ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౦. ‘‘ఏవఞ్చిదం భగవతా భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం హోతీ’’తి వచనతో, పరివారే ‘‘ఏకా పఞ్ఞత్తి, ఏకా అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి (పరి. ౨౨౬) వచనతో చ ఇధ అత్థి అనుపఞ్ఞత్తీతి సిద్ధం. కిఞ్చాపి సిద్ధం, ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తిఆదినా పన పఞ్ఞత్తిట్ఠానం న పఞ్ఞాయతి, కేవలం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అట్ఠమాసే…పే… నిక్ఖిపితు’’న్తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తం కస్మాతి చే? పఠమపఞ్ఞత్తియం వుత్తనయేనేవ వత్తబ్బతో అవిసేసత్తా న వుత్తం. యది ఏవం కా ఏత్థ అనుపఞ్ఞత్తీతి? అజ్ఝోకాసేతి. అయమనుపఞ్ఞత్తి పఞ్ఞత్తియమ్పి అత్థీతి చే? అత్థి, తం పన ఓకాసమత్తదీపనం, దుతియం చాతువస్సికమాససఙ్ఖాతకాలదీపనం. యస్మా ఉభయమ్పి ఏకం కాలోకాసం ఏకతో కత్వా ‘‘అజ్ఝోకాసే’’తి వుత్తన్తి దీపేన్తో భగవా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే…పే… నిక్ఖిపితు’’న్తి ఆహాతి వేదితబ్బం. తేనేవ మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం ‘‘యత్థ చ యదా చ సన్థరితుం న వట్టతి, తం సబ్బమిధ అజ్ఝోకాససఙ్ఖ్యమేవ గతన్తి వేదితబ్బ’’న్తి. హేమన్తకాలస్స అనాపత్తిసమయత్తా ఇదం సిక్ఖాపదం నిదానానపేక్ఖన్తి సిద్ధం, తథా హి అజ్ఝోకాసపదసామత్థియేన అయం విసేసో – వస్సానకాలే ఓవస్సకట్ఠానే అజ్ఝోకాసే, మణ్డపాదిమ్హి చ న వట్టతి. హేమన్తకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసే న వట్టతి, సబ్బమిధ ఓవస్సకేపి మణ్డపాదిమ్హి వట్టతి, తఞ్చ ఖో యత్థ హిమవస్సేన సేనాసనం న తేమేతి, గిమ్హకాలే పకతిఅజ్ఝోకాసేపి వట్టతి, తఞ్చ ఖో అకాలమేఘాదస్సనేయేవాతి అయం విసేసో ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి చ ‘‘అవస్సికసఙ్కేతే’’తి చ ఏతేసం ద్విన్నం పదానం సామత్థియతోపి సిద్ధో.

కిఞ్చ భియ్యో – అట్ఠకథాయం సన్దస్సితవిసేసోవ. చమ్మాదినా ఓనద్ధకో వా నవవాయిమో వా న సీఘం వినస్సతి. కాయానుగతికత్తాతి కాయే యత్థ, తత్థ గతత్తా. సఙ్ఘికమఞ్చాదిమ్హి కాయం ఫుసాపేత్వా విహరితుం న వట్టతీతి ధమ్మసిరిత్థేరో. ‘‘సఙ్ఘికం పన ‘అజ్ఝోకాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జథ, భన్తే, యథాసుఖ’న్తి దాయకా దేన్తి సేనాసనం, ఏవరూపే అనాపత్తీ’’తి అన్ధకట్ఠకథాయం వచనతో, ఇధ చ పటిక్ఖేపాభావతో వట్టతి. ‘‘అఞ్ఞఞ్చ ఏవరూపన్తి అపరే’’తి వుత్తం. ‘‘పాదట్ఠానాభిముఖాతి నిసీదన్తస్స పాదపతనట్ఠానాభిముఖా’’తి లిఖితం. సమ్మజ్జన్తస్స పాదట్ఠానాభిముఖన్తి ఆచరియస్స తక్కో.

౧౧౧. ‘‘పాదుద్ధారేనాతి బహిఉపచారే ఠితత్తా’’తి లిఖితం. గచ్ఛన్తి, దుక్కటం ధమ్మకథికస్స వియ. కస్మా న పాచిత్తియం? పచ్ఛా ఆగతేహి వుడ్ఢతరేహి ఉట్ఠాపేత్వా గహేతబ్బతో. ధమ్మకథికస్స పన అనుట్ఠపేతబ్బత్తా. ‘‘అనాణత్తియా పఞ్ఞత్తియమ్పి తస్స భారో’’తి వుత్తం.

౧౧౨. పరిహరణేయేవాతి ఏత్థ గహేత్వా విచారణేతి ధమ్మసిరిత్థేరో. అత్తనో సన్తకకరణేతి ఉపతిస్సత్థేరో. బీజనీపత్తకం చతురస్సబీజనీ.

౧౧౩. ‘‘యో భిక్ఖు వా సామణేరో వా…పే… లజ్జీ హోతీ’తి వుత్తత్తా అలజ్జిం ఆపుచ్ఛిత్వా గన్తుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. పాఠే ‘‘కేనచి పలిబుద్ధం హోతీ’’తి చ అట్ఠకథాయం ‘‘పలిబుద్ధ’’న్తి చ సేనాసనంయేవ సన్ధాయ వుత్తం, తస్మా తథాపి అత్థీతి గహేతబ్బం. ‘‘అనాపుచ్ఛం వా’’తి పాఠో.

పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౧౬-౭. ఏత్తకమేవ వుత్తమట్ఠకథాసు, తథాపి పదట్ఠాదయోపి లబ్భన్తి ఏవ. అనుగణ్ఠిపదే ‘‘అఞ్ఞం అత్థరణాది అకప్పియత్తా న వుత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘మఞ్చం వా పీఠం వా విహారే వా విహారూపచారే వా’తి ఇమినాపి సంసన్దనత్థం ‘కిఞ్చాపి వుత్తో, అథ ఖో’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి చ వుత్తం. ఉపచారమత్తఞ్చేతం ‘‘రుక్ఖమూలే’’తి, తత్థ వత్తబ్బం నత్థి.

౧౧౮. అనాపుచ్ఛిత్వాపి గన్తుం వట్టతీతి అసతియా గచ్ఛతోపి అనాపత్తి, ఆపుచ్ఛనం పన వత్తం సఞ్చిచ్చ అనాపుచ్ఛతో వత్తభేదదుక్కటత్తా. పుగ్గలికసేనాసనే సఙ్ఘికసేయ్యం, సఙ్ఘికసేనాసనే వా పుగ్గలికసేయ్యం అత్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం యుత్తం వియ. కస్మా? ‘‘సేయ్యామత్తమేవ నస్సేయ్యా’’తి వుత్తత్తా. ఇధ పన ‘‘పలిబుద్ధం పలిబుద్ధో’’తి దువిధమ్పి అత్థి.

దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౧. ఛబ్బగ్గియేసుయేవ థేరా భిక్ఖూతి కేచి. పాదే ధోవిత్వాతిఆదిమ్హి పవిసన్తస్స వా పాదధోవనపాసాణతో యావ మఞ్చపీఠం పస్సావత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స వా యావ పస్సావట్ఠానన్తి యోజనా కాతబ్బా. ఏవం సన్తే ‘‘పస్సావత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స వా’’తి న వత్తబ్బం, ‘‘పస్సావట్ఠానతో నిక్ఖమన్తస్స వా’’తి వత్తబ్బం. పస్సావట్ఠానన్తి కత్థచి పోత్థకే. తథా హి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘పవిసన్తస్స పాదధోవనపాసాణతో యావ మఞ్చపీఠం నిక్ఖమన్తస్స మఞ్చపీఠతో యావ పస్సావట్ఠానం, తావ ఉపచారో’’తి వుత్తం, తస్మా ‘‘పాదే ధోవిత్వా పవిసన్తస్స, పస్సావత్థాయ నిక్ఖమన్తస్స చ ద్వారే నిక్ఖిత్తపాదధోవనపాసాణతో, పస్సావట్ఠానతో చ మఞ్చపీఠ’’న్తి కత్థచి పోత్థకే పాఠో, సో అపాఠో. కస్మా? మఞ్చపీఠానం ఉపచారస్స వుత్తత్తా. పవిసన్తస్స యావ మఞ్చపీఠానం ఉపచారో, నిక్ఖమన్తస్స తతో పట్ఠాయ యావ పస్సావట్ఠానం వచ్చకుటిచఙ్కమట్ఠానన్తి ఇమినా అత్థేన యథా సంసన్దతి, తథావిధో పాఠోతి ఆచరియో.

౧౨౨. ఉపచారం ఠపేత్వాతి ఇధ వుత్తఉపచారం ఠపేత్వా. ‘‘దస్సనసవనూపచారేపి సన్థరన్తస్సా’’తి లిఖితం.

అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౬-౭. ఛసత్తకోట్ఠకాని వాతి ఏత్థ ద్వారకోట్ఠకం అధిప్పేతం. ‘‘నిక్ఖమా’’తి వచనం సుత్వాపి అత్తనో రుచియా నిక్ఖమతి, అనాపత్తి; ఇధ అగ్గిసాలాది ఏవ ఉపచారోతి.

నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౨౯. ‘‘పమాణమజ్ఝిమస్స గలప్పమాణే దిన్నతులాపి వేహాసకుటియేవా’’తి లిఖితం, ‘‘న సా ఇధ అధిప్పేతా’’తి వుత్తం.

వేహాసకుటిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౩౫. యావ ద్వారకోసాతి ద్వారసమీపా, యావ భిత్తీతి అత్థో, తం సువుత్తం. కవాటవిత్థారప్పమాణోతి హత్థపాసస్సాధిప్పేతత్తా, సమన్తా కవాటవిత్థారప్పమాణఉపచారస్స గహితత్తా అపరిపూరఉపచారాపి హోతి. ఆలోకం కరోతీతి ఆలోకం సన్ధేతి పిధేతీతి సన్ధి ఏవ ఆలోకసన్ధినామకా హోన్తి. వాతపానకవాటలేపకమ్మే అప్పహరితట్ఠానకిచ్చం నత్థి.

౧౩౬. ఇట్ఠకాతి ఛదనకపాలాసిలాదిఇట్ఠకా. ఛదనూపరీతి ఏత్థ పఠమం తావ ఏకవారం అపరిసేసం ఛాదేత్వా పున ఛాదనదణ్డకే బన్ధిత్వా దుతియవారం తథేవ ఛాదేతబ్బం. ‘‘తతియవారచతుత్థవారే సమ్పత్తే ద్వే మగ్గే అధిట్ఠహిత్వా తతియమగ్గం ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బ’’న్తి వుత్తం, తం ‘‘పునప్పునం ఛాదాపేతీ’’తి ఇమినా యుజ్జతి.

పోరాణా పన ‘‘పఠమవారేయేవ తయో మగ్గే అధిట్ఠాతుం వట్టతి, చతుత్థతో పట్ఠాయ ఆపత్తి పాచిత్తియం, చతుత్థలేపతో పట్ఠాయ ఆపత్తీ’’తి వదన్తి. తత్థ ఛదనే వుత్తవిధినిదానేన సమేతి, లేపే వుత్తవిధితికచ్ఛేదేన సమేతి. తథాపి సో న యుత్తోవ. నిదానే, అట్ఠకథాయఞ్చ సిద్ధలేపత్తా సబ్బసోవాపి అచ్ఛన్నే, ఛన్నేవాపి అనేకసో పరియాయస్స తతియస్సేవ అధిట్ఠానన్తి నో సమేతీతి ఆచరియో. ‘‘ద్వే మగ్గే’’తి, ‘‘ద్వే ఛదనే’’తి చ ‘‘తతియవారతో పట్ఠాయ ఏవం ఛాదాపేహీ’తి ఆణాపేత్వా పక్కమితబ్బ’’న్తి చ ఉపతిస్సత్థేరో వదతి కిర.

మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదం ఉత్తానత్థమేవ.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన భూతగామవగ్గో దుతియో.

౩. ఓవాదవగ్గో

౧. ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౪౪. కథానుసారేనాతి యో భిక్ఖునోవాదకత్థికో కింసీలో కింసమాచారో కతరకులా పబ్బజితోతిఆది కథానుసారేనాతి అత్థో. సగ్గమగ్గగమనేపీతి అపి-సద్దేన మోక్ఖగమనేపి. ‘‘లక్ఖణప్పటివేధపటిసంయుత్తో’’తి అట్ఠగరుధమ్మానుసారేన వత్తబ్బం ధమ్మకథం సన్ధాయ వుత్తం.

౧౪౫-౧౪౭. నిస్సీమన్తి విహారే బద్ధసీమతో అఞ్ఞం అబద్ధసీమం, గామసీమాదిన్తి అత్థో. ‘‘సుపినన్తేనపీ’’తి న సబ్బేసన్తి ఇధ బాహుల్లనయేన వుత్తం. ఛబ్బగ్గియా హి కేచి వీసతివస్సాపి అత్థి అతిరేకవీసతివస్సాపీతి ఇమినా ఇమం మజ్ఝిమబోధికాలే పఞ్ఞత్తన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘సీలవా హోతీ’’తి వత్వా తస్స చతుబ్బిధత్తా ఇధ అధిప్పేతసీలమేవ దస్సేతుం ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో’’తిఆది వుత్తం. గణ్ఠానుగణ్ఠిపదేసు ‘‘సతిసంవరాదయో ఇధ నాధిప్పేతా, తేన విభఙ్గపాఠం దస్సేతి అట్ఠకథాచరియో’’తి వుత్తం. అత్థతోతి పాళిఅత్థతో. కారణతోతి కారణూపపత్తితో, అట్ఠకథాతోతి అధిప్పాయో. అథ వా కారణతోతి ధమ్మతో, తేన అత్థతో ధమ్మతోతి వుత్తం హోతి. అథ వా అత్థతోతి ఫలతో. ‘‘కారణతోతి హేతుతో. ధమ్మపదమ్పి జాతకేన సహా’’తి లిఖితం. పఞ్హం కథేతున్తి ‘‘పఞ్హం పుట్ఠో కథేతీ’’తి ఏత్థ భిక్ఖునియా పుట్ఠేన ‘‘న జానామీ’’తి న సక్కా కథేతుం. ‘‘న ఖో పన తం భగవన్త’’న్తి పాఠో. ‘‘న ఖో పనేత’’న్తి చ లిఖన్తి, తం న సున్దరం. ‘‘కాసాయవత్థవసనాయా’’తి వచనతో పారాజికాయపి న వట్టతి. భిక్ఖునియా కాయసంసగ్గమేవ వుత్తం. మేథునేన హి భిక్ఖునీదూసకో హోతి.

౧౪౮-౯. భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పన్నా నామ పరివత్తలిఙ్గా, పఞ్చసతా సాకియానియో వా. ‘‘ధమ్మదేసనాపత్తిమోచనత్థం పనా’’తి వచనతో మాతుగామగ్గహణేన సబ్బత్థ భిక్ఖునీసఙ్గహం గచ్ఛతీతి సిద్ధం. భిక్ఖునిగ్గహణేన పన మాతుగామో తిరియం తరణసిక్ఖాపదే (పాచి. ౧౮౭-౧౯౦) సఙ్గహితో, న అఞ్ఞత్థ. ‘‘ఓసారేతబ్బా’’తి పాళిపాఠో, పాళి ఓసారేతబ్బాతి అత్థో. ‘‘ఓసారేతబ్బ’’న్తి అట్ఠకథాపాళి. ఏకస్మిం ఠానే వన్దితే దోసాభావతో బహూసు ఏకాయ వన్దితే వట్టతీతి చే? భిక్ఖూహి కత్తబ్బం నత్థి, భిక్ఖునియాయేవ కత్తబ్బం, తస్మా న వట్టతి. ‘‘యత్థ కత్థచి నిసిన్నాయాతి అన్తోద్వాదసహత్థే నిసిన్నాయా’’తి వదన్తి. న నిమన్తితా హుత్వా గన్తుకామాతి నిమన్తితా హుత్వా గన్తుకామా భిక్ఖూ ఇధ నాధిప్పేతా, వస్సం ఉపగన్తుకామావ అధిప్పేతాతి అత్థో. యతో పనాతి భిక్ఖునీవిహారతో. తత్థాతి భిక్ఖునీవిహారే. కిఞ్చాపి ‘‘ఓవాదదాయకా భిక్ఖూ’’తి వచనతో ఓవాదదాయకేహేవ సభిక్ఖుకో ఆవాసో హోతి, న సబ్బేహీతి ఆపన్నో, తథాపి అసతి భిక్ఖునోవాదకే ఓవాదసంవాసానం అత్థాయ యాచనత్థాయ అవస్సం గన్తబ్బత్తా అఞ్ఞేహిపి భిక్ఖూహి సభిక్ఖుకోపి సభిక్ఖుకో ఏవాతి వేదితబ్బో. సా రక్ఖితబ్బాతి వస్సచ్ఛేదాపత్తి రక్ఖితబ్బా. కస్మా? ఆపదాసు హీతిఆది. ‘‘అయం ఉపోసథో చాతుద్దసికోతి పుచ్ఛితబ్బ’’న్తి వుత్తం, తమ్పి తేరసియంయేవ, ఏతరహి పన భిక్ఖునియో చాతుద్దసియంయేవ గన్త్వా ‘‘కదా అయ్య ఉపోసథో’’తి పుచ్ఛన్తి. ‘‘జాయాయో వా జారియో వా’’తి అధిప్పాయేన వుత్తం కిర. ‘‘గచ్ఛేయ్య చే, ఆపత్తీ’’తి పాఠో. ద్వే తిస్సోతి ద్వీహి తీహి. ఏకతో ఆగతానం వసేన ‘‘తాహీ’’తి బహువచనం వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ‘‘ఏకా భిక్ఖునీ వా బహూ భిక్ఖునీ వా బహూహి భిక్ఖునుపస్సయేహి ఓవాదత్థాయ పేసితా’’తి వచనస్స విత్థారో ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ అయ్య భిక్ఖునియో చా’’తిఆదినా వుత్తో. ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ అయ్య భిక్ఖునియో చా’తిఆది నానాఉపస్సయేహి పేసితాయ వచన’’న్తి చ ‘‘అపరిపుణ్ణసఙ్ఘపుగ్గలనానావాసదుతియవచనవసేన పఞ్చక్ఖత్తుం ఉపసఙ్కమనం వుత్త’’న్తి చ లిఖితం. యస్మిం ఆవాసే పాతిమోక్ఖుద్దేసో న పవత్తతి, తత్థాపి యాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా పునదివసే యేన పటిగ్గహితం, తేన ‘‘నత్థి కోచి భిక్ఖు భిక్ఖునోవాదకో సమ్మతో’’తిఆది వత్తబ్బం. అత్థి చే సమ్మతో, నిద్దిసితబ్బో. ‘‘సయమేవ చే సమ్మతో, అహ’న్తి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. సచే సమ్మతో వా ఓవాదపటిగ్గాహకో వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతి, అఞ్ఞేన ఆరోచాపేతబ్బన్తి ఏకే, ‘‘అత్తనాపి ఆరోచేతుం వట్టతీ’’తి చ వదన్తి. కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘అయ్యానం పవారేతీ’’తి లిఖితం, ఏవం సతి ‘‘అయ్యస్స పవారేమీ’’తి వత్తబ్బం, పోత్థకే నత్థి.

ఓవాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౫౩. మునాతీతి జానాతి. అన్తరధాయతిపీతి ఏత్థ తదుత్తమం చే అత్థి, తం పస్సామి, యం విచిత్తం వా, తదత్థఞ్చ. తగ్ఘ కారణం. సహ ఉప్పాదమనన్తరా కిరియా. యమా చ తే మనసా కతత్ర నేత్వాతి. యథా పాతో సియా పాతో భవం పాతోవ ఉదకతో ఉగ్గన్త్వా ఠితం, తథా విరోచమానం అఙ్గీరసం బుద్ధం పస్స, న కేవలం పదుమం వియ, విరోచమానం తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖేతి సమ్బన్ధో. అథ వా అఙ్గీరసం బుద్ధం పదుమంవ విరోచమానం సూరియంవ తపన్తం పస్స బుద్ధం. యథా పాతో సియా ఫుల్లమవీతగన్ధం కోకనుదసఙ్ఖాతం పదుమం పస్ససి, తథా విరోచమానం అఙ్గీరసం బుద్ధం పస్స. ఉభయేనేవ హి భగవతో కన్తి దీపితాతి కత్వా దీపితగుణసుభం బుద్ధం సక్కత్వా తం కన్తిం పూజేయ్య. పూజనేయ్యతోపి వీతినామేయ్య ఇతి లక్ఖయే. ‘‘ఏకతో ఉపసమ్పన్నాయా’’తి పాళి.

౧౫౬. ‘‘ఏకతో ఉపసమ్పన్నాన’’న్తి అట్ఠకథాపాఠో. ‘‘అభబ్బో త్వ’’న్తిఆదివచనతో అనుకమ్పావసేన సద్ధివిహారికాదిం సఙ్ఘికా విహారా నిక్కడ్ఢాపేన్తస్స అనాపత్తి వియ దిస్సతి. అభబ్బో హి థేరో సఞ్చిచ్చ తం కాతుం, గవేసితబ్బావ ఏత్థ యుత్తీతి కేచి. థేరేన సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తితో పుబ్బే కతన్తి మమ తక్కో.

అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. భిక్ఖునుపస్సయసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౬౨. ‘‘ఏకరత్తమ్పి వసన్తీ’’తి (పాచి. ౧౬౧) వచనతో యత్థ రత్తియం న వసన్తి, తత్థ గన్త్వా ఓవదితుం వట్టతీతి ఏకే. యది ఏవం సఙ్కేతట్ఠానం గన్త్వా ఓవదితుం వట్టతీతి సిద్ధం. ‘‘తతో అద్ధయోజనేయేవ సభిక్ఖుకో ఆవాసో ఇచ్ఛితబ్బో’’తి న వత్తబ్బం. భిక్ఖునోవాదకో చే అద్ధయోజనం గన్త్వా ఓవదితుకామో హోతి, భిక్ఖునిసఙ్ఘో చ అద్ధయోజనం గన్త్వా సోతుకామో, ‘‘వట్టతీ’’తి వత్తబ్బం సియా, తఞ్చ న వుత్తం, తస్మా న వట్టతి. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన పన ‘‘ఏకరత్తమ్పీ’’తి వుత్తం. తతో పట్ఠాయ ఉపస్సయం హోతి, న ఉపస్సయసఙ్ఖేపేన కతమత్తేనాతి వుత్తం హోతి. యత్థ వాసూపగతా భిక్ఖునియో, సో ఉపస్సయసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తత్థ న గన్త్వా ఓవాదో దాతబ్బో. ఏకావాసే దివా వట్టతీతి ఏకే, విచారేత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం.

భిక్ఖునుపస్సయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఆమిససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౬౪. ‘‘ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన అసమ్మత’’న్తి పాళివచనతో, ‘‘సమ్మతేన వా సఙ్ఘేన వా భారం కత్వా ఠపితో’’తి అట్ఠకథావచనతో చ అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతో సమ్మతేన వా విప్పవసితుకామేన ‘‘యావాహం ఆగమిస్సామి, తావ తే భారో హోతూ’’తి యాచిత్వా ఠపితో, తస్సాభావతో సఙ్ఘేన వా తథేవ భారం కత్వా ఠపితో అట్ఠహి గరుధమ్మేహి ఓవదితుం లభతి, పగేవ అఞ్ఞేన ధమ్మేనాతి సిద్ధం. ‘‘యో పన భిక్ఖు అసమ్మతో భిక్ఖునియో ఓవదేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి పగేవ భారం కత్వా అట్ఠపితం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అభయగిరివాసీనమ్పి ఇదమేవ మతం, అనుగణ్ఠిపదే పన ఇమం నయం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘నత్థి కోచీ’’తిఆదినా ‘‘ఏతరహి ఓవాదకో అసమ్మతో భిక్ఖునోవాదకో నామా’’తి వత్వా ‘‘యం పన అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తం ‘ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన కమ్మవాచాయ అసమ్మతం, భిక్ఖుసఙ్ఘేన పన భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స అనుగ్గహం కరోథ, భిక్ఖునియో ఓవదథ, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ కరోథ ఫాసువిహారన్తి ఏవం యాచిత్వా ఠపితో భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆపుచ్ఛిత్వా, తతో సో థేరో భిక్ఖునియో ఓవదతి, ఏవరూపం భిక్ఖుసఙ్ఘేన అసమ్మతన్తి, తత్ర వుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో’’తి వుత్తం. పోరాణగణ్ఠిపదే పన ‘‘అసమ్మతో గామం ఓవాదత్థాయ ఆగతానం భిక్ఖునీనం వచనం సుత్వా పటివచనం దేన్తో సఙ్ఘానుమతియా, న ఞత్తిచతుత్థేనా’’తి వుత్తం, తం అనుగణ్ఠిపదమతేన సమేతి, అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తవచనం తేన సమేతి, తఞ్చ పాళివచనం, న హి ఓవాదపటిగ్గాహకో, పాతిమోక్ఖుద్దేసకో వా ‘‘పాసాదికేన సమ్పాదేతూ’’తి వచనమత్తేన భిక్ఖునోవాదకో నామ హోతి. హోతీతి చే, అనుపసమ్పన్నోపి తత్తకేన వచనేన ‘‘భిక్ఖునోవాదకో హోతూ’’తి వత్తబ్బో. హోతీతి చే, యం వుత్తం గణ్ఠానుగణ్ఠిపదేసు ‘‘అసమ్మతో నామ అసమ్మతభావేన ‘బహుస్సుతో త్వం ఓవదాహీ’తి సఙ్ఘేన భారం కత్వా ఠపితో’’తి. ఏత్థ బాహుసచ్చేన కిం పయోజనం. అనుగణ్ఠిపదేయేవ ‘‘అభయగిరివాసీ వదతీతి సుత్వా సమ్మతేన వా ఆణత్తో ఓవదితుం లభతీతి ధమ్మసిరిత్థేరో పచ్ఛా అనుజానాతీ’’తి వుత్తం. కిం బహుకాయ. ‘‘పాసాదికేన సమ్పాదేతూ’’తి ఏత్తకమత్తేన భిక్ఖునోవాదకో హోతి. అట్ఠకథాయం ‘‘భారం కత్వా’’తి ఇమినా కిం పయోజనం, తత్తకమ్పి వత్తుం అఞ్ఞో న లభతి, తేన చ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఠపేత్వా బాలం గిలానం గమికం అవసేసేహి ఓవాదం గహేతు’’న్తి (చూళవ. ౪౧౪) అయం పాళి విరుజ్ఝేయ్య. కథం? తస్స హి ‘‘న, భిక్ఖవే, ఓవాదో న పచ్చాహరితబ్బో’’తి (చూళవ. ౪౧౫) చనతో సమ్మతాసమ్మతభావేన నత్థి కోచీతి ‘‘పాసాదికేన సమ్పాదేతూ’’తి వత్తబ్బం సియా, వదన్తో చ ఇధ పఠమేన ఆపత్తియా కారేతబ్బో హోతీతి. హోతు అసమ్మతత్తా, అకతభారత్తా చ. ఇమస్స చ భిక్ఖునోవాదకత్తే ఇమస్స ఖీయనేన దుక్కటం సియా, సబ్బమేతం అనిట్ఠం, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘అయమేత్థ భిక్ఖునోవాదకో నామా’’తి అవుత్తత్తా తథా భారం కత్వా ఠపితో ఓవదితుం లభతియేవ, నాఞ్ఞోతి ఆచరియో.

ఆమిససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చీవరదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౬౯. సాదియిస్ససీతి పుచ్ఛా.

చీవరదానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౭౬. వఞ్చేత్వాతి ‘‘తవ ఞాతికాయా’’తి అవత్వా ‘‘ఏకిస్సా భిక్ఖునియా’’తి ఏత్తకమేవ వత్వా, తే హి ‘‘ఏకిస్సా’’తి వచనం సుత్వా అఞ్ఞాతికాయ సన్తకసఞ్ఞినో సిబ్బేసుం. ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే ‘‘చీవరం నామ ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవర’’న్తి ఏత్తకమేవ పాళి, తేన వుత్తం ‘‘చీవరన్తి యం నివాసేతుం వా పారుపితుం వా’’తిఆది. ‘‘వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి చ లిఖితం, సో పమాదలేఖో.

చీవరసిబ్బనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౮౧. తా భిక్ఖునియో దూసయింసూతి విపరిణామో కాతబ్బో.

౧౮౨-౪. సమ్పదన్తీతి పదసా గచ్ఛన్తి. వుత్తనయేనేవాతి ‘‘సమ్పతన్తి ఏత్థాతి సమ్పాతో’’తిఆదినా. పదగతే ఉపచారో న లబ్భతి, అచ్చాసన్నత్తా మిస్సం వియ హోతీతి. కుక్కుటవస్సితపరిచ్ఛిన్నో మహాఅట్ఠకథాయం. ‘‘తమ్పి వోహారేనా’’తి లిఖితం. ‘‘యేభుయ్యేన తథా సన్నివేసో హోతీతి కత్వా అట్ఠకథాయం వుత్తం, తస్మా న పమాదలేఖో’’తి చ, ‘‘ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన వుత్తం అట్ఠకథాయం, తతో ఉద్ధం అద్ధయోజనలక్ఖణసమ్పత్తం నామ హోతీతి గహేతబ్బ’’న్తి చ వుత్తం. ‘‘కప్పియభూమి కిరాయం…పే… న వదన్తీ’’తి వుత్తం. దుద్దసఞ్హేత్థ కారణం. కతరం పన తన్తి? ‘‘గచ్ఛామాతి సంవిదహతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘గచ్ఛామా’’తి వత్తమానవచనన్తఞ్చ, అమగ్గే భిక్ఖునుపస్సయాదిమ్హి న సమ్భవతియేవ మనుస్సానం అన్తరఘరాదిమ్హి మగ్గసఙ్ఖేపగమనతో, ఉచ్చాసయనాదిఉప్పత్తిట్ఠానత్తా చ. న తిత్థియసేయ్యాయ వా పబ్బజితావాసత్తా. ద్వారేతి సమీపత్థే భుమ్మం, తస్మా తం దస్సేతుం పున ‘‘రథికాయా’’తి ఆహ. సేసఅట్ఠకథాయం ‘‘ఏత్థన్తరే సంవిదహితేపి భిక్ఖునో దుక్కట’’న్తి ఆగతత్తా న సమేతి. ‘‘గామన్తరే’’తి వచనతో అఞ్ఞగామస్స ఉపచారోక్కమనే ఏవ ఆపత్తి. ‘‘అద్ధయోజనే’’తి వచనతో అతిక్కమనేయేవ యుత్తం.

౧౮౫. రట్ఠభేదేతి విలోపే. పోరాణగణ్ఠిపదే ‘‘తయోపి సఙ్కేతా కాలదివసమగ్గవసేన, తత్థ పచ్ఛిమేనేవ ఆపత్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఇమినా మగ్గేనా’’తి విస్సజ్జేత్వా అఞ్ఞేన గచ్ఛన్తి చే, ఆపత్తియేవాతి అత్థో.

సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. నావాభిరుహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౮౯. నదియా కుతో గామన్తరన్తి చే? ‘‘యస్సా నదియా’’తిఆదిమాహ. గామన్తరగణనాయాతి యస్మిం గామతిత్థే ఆరుళ్హో, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞగామగణనాయ. ‘‘మాతుగామోపి ఇధ సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి ఆచరియస్స తక్కో, తేనేవ ‘‘ఉభయత్థ ఏకతో ఉపసమ్పన్నాయ దుక్కటం, సిక్ఖమానాయ సామణేరియా అనాపత్తీ’’తి చ న వుత్తం. ఏసేవ నయో అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు.

౧౯౧. ‘‘లోకస్సాదమిత్తసన్థవవసేన కేళిపురేక్ఖారా సంవిదహిత్వా’’తి వుత్తత్తా అకుసలచిత్తం లోకవజ్జన్తి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బం, ‘‘కేళిపురేక్ఖారా’’తి వచనం యేభుయ్యతాయ వుత్తం. పోరాణగణ్ఠిపదే చ ‘‘తీణి చిత్తాని తిస్సో వేదనా’’తి వుత్తం, సంవిదహనకాలే వా కేళిపురేక్ఖారో భిక్ఖు సంవిదహతి, ఆపత్తి భిక్ఖునో గామన్తరోక్కమనే, అద్ధయోజనాతిక్కమే వా. కుసలచిత్తో వా హోతి పచ్చవేక్ఖన్తో, చేతియాదీని వా పస్సన్తో, అబ్యాకతచిత్తో వా హోతి కిలమథవసేన నిద్దాయన్తోతి తిచిత్తాని గహితానీతి వేదితబ్బా.

నావాభిరుహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. పరిపాచితసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౯౨. చేటకేతి దారకే. తరుణపోతకేతి పోరాణా. ‘‘పాపభిక్ఖూనం పక్ఖుపచ్ఛేదాయ ఇదం పఞ్ఞత్తం, తస్మా పఞ్చ భోజనేయేవాపత్తి వుత్తా’’తి లిఖితం.

౧౯౪-౭. నిప్ఫాదితన్తి విఞ్ఞత్తియా న హోతి, కిన్తు పరికథాదీహి, తస్మా ఇమినా సిక్ఖాపదేన అనాపత్తి, తం సన్ధాయ ‘‘సబ్బత్థ అనాపత్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘కథానుసారేన తత్థ పసీదిత్వా దేన్తి, ఇదం పరిపాచితం న హోతి, వట్టన్తీ’’తి పఠమసిక్ఖాపదే వుత్తత్తాతి ధమ్మసిరిత్థేరో, ఉపతిస్సత్థేరో పన ‘‘ఇతరమ్పి వట్టతియేవా’’తి ఆహ. పోరాణగణ్ఠిపదే పన ‘‘యస్మా దేవదత్తో పకతియా తత్థ భిక్ఖునిపరిపాచితం భుఞ్జతి, తస్మా ఇమం అట్ఠుప్పత్తిం నిదానం కత్వా ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్త’’న్తి వుత్తం.

పరిపాచితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౯౮. ‘‘ఉపనన్దస్స చతుత్థసిక్ఖాపదేన చా’’తి పాఠో.

రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సమత్తో వణ్ణనాక్కమేన ఓవాదవగ్గో తతియో.

౪. భోజనవగ్గో

౧. ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౦౩-౪. పూగస్సాతి పూగేన. కుక్కుచ్చాయన్తోతి నిస్సరణేనేత్థ భవితబ్బం, తం మయం న జానామాతి సన్నిట్ఠానస్స కరణవసేన ‘‘కుక్కుచ్చాయన్తో’’తి వుచ్చతి. యథా హి ఆయస్మా ఉపాలి నయగ్గాహేన ‘‘అనాపత్తి ఆవుసో సుపినన్తేనా’’తి (పారా. ౭౮) ఆహ, తథా థేరోపి ‘‘అనాపత్తి గిలానస్సా’’తి కస్మా న పరిచ్ఛిన్దతీతి? అనత్తాధికారత్తా వినయపఞ్ఞత్తియా, ‘‘నాయం అత్తనో ఓకాసో’’తి పటిక్ఖిత్తత్తా, సిక్ఖాపదస్స అపరిపుణ్ణత్తా. పఠమపారాజికసిక్ఖాపదే పరిపుణ్ణం కత్వా పఞ్ఞత్తేయేవ హి సో థేరో ‘‘అనాపత్తి సుపినన్తేనా’’తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి వుత్తపదానుసారేనాతి. యస్మా ఓదిస్స అయావదత్థేవ దాయకానం పీళా నత్థి, తస్మా ‘‘అనోదిస్స యావదత్థో’’తి వుత్తం.

౨౦౮. ‘‘అన్తరామగ్గే ఏకదివస’న్తి ఏకంయేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి చ ‘‘ఏసేవ నయోతి వుత్తనయమేవ దస్సేతుం గన్త్వా పచ్చాగచ్ఛన్తో హీతిఆదిమాహా’’తి చ ‘‘సుద్ధచిత్తో హుత్వా పకతిగమనేవ భుఞ్జితుం లభతీ’’తి చ ‘‘అగిలానస్స గిలానసఞ్ఞినో కాయేన సముట్ఠాతీ’’తి చ లిఖితం.

ఆవసథపిణ్డసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౦౯-౨౧౮. గుళ్హపటిచ్ఛన్నోతి అపాకటోవ. ఏకో పుత్తేనాతి ఏకస్సేకం భత్తం ‘‘అహం అఞ్ఞేన నిమన్తితో’’తి న వుచ్చతి. ‘‘సచే ఏకతో గణ్హన్తి , గణభోజనం హోతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౧౭-౨౧౮) వుత్తత్తా చత్తారో ఉపాసకా చత్తారో భిక్ఖూ విసుం విసుం నిమన్తేత్వా హత్థపాసే ఠితానం చే దేన్తి, గణభోజనం హోతి ఏవాతి ఏకే, తం న యుత్తం వియ. ‘‘విఞ్ఞత్తితో పసవనే గణస్స ఏకతో గహణే ఇమినా సిక్ఖాపదేన ఆపత్తి, విసుం గహణే పణీతభోజనసూపోదనవిఞ్ఞత్తీహీ’’తి లిఖితం. ‘‘విఞ్ఞత్తితో పసవనం అట్ఠుప్పత్తివసేన అట్ఠకథాయం అనుఞ్ఞాతం. సూపోదనాదివసేన తత్థ ఆపత్తి ఏవా’’తి వుత్తం, తం న యుత్తం. కస్మా? పరివారే (పరి. ౧౬౮) ఏవ ద్విన్నం ఆకారానం ఆగతత్తా, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘అనుఞ్ఞాత’’న్తి దువుత్తం. అట్ఠుప్పత్తియంయేవ పాకటన్తి ‘‘పదభాజనే న వుత్త’’న్తి వత్తబ్బం. ఏకతో గణ్హన్తీతి గహితభత్తాపి అఞ్ఞే యావ గణ్హన్తి, తావ చే తిట్ఠన్తి, ఏకతో గణ్హన్తియేవ నామ. ‘‘గచ్ఛతి చే, అనాపత్తీ’’తి వదన్తి.

ఏత్థాహ – ‘‘పటిగ్గహణమేవ హేత్థ పమాణ’’న్తి వుత్తం, అథ కస్మా పాళియం ‘‘గణభోజనం నామ యత్థ చత్తారో…పే… భుఞ్జన్తి, ఏతం గణభోజనం నామా’’తి (పాచి. ౨౧౮) వుత్తన్తి? వుచ్చతి – యత్థాతి ఉపయోగత్థే భుమ్మవచనం. చత్తారోతి గణస్స హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదనిదస్సనం. పఞ్చన్నం భోజనానన్తి ఆపత్తిప్పహోనకభోజననిదస్సనం. అఞ్ఞతరేన భోజనేన నిమన్తితాతి అకప్పియనిమన్తననిదస్సనం. నిమన్తనవసేనేవ పన గణభోజనస్స వుత్తత్తా ‘‘నిమన్తితా భుఞ్జన్తీతి వుత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘అఞ్ఞతరం భోజనం విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తీ’’తి పన న వుత్తం అట్ఠుప్పత్తియంయేవ పాకటత్తా. యం భుఞ్జన్తీతి ఏవం సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. తత్థ భుఞ్జన్తీతి పటిగ్గాహకనియమవచనం. న హి అప్పటిగ్గహితకం భిక్ఖూ భుఞ్జన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘గణస్స యతో పటిగ్గహితాహారభోజనహేతు పాచిత్తియ’’న్తి. ఆగన్తుకపట్టం మోఘసుత్తేన సిబ్బిత్వా ఠపేన్తి, తత్థ అనువాతే యథా ఏకతలం హోతి, తథా హత్థేహి ఘట్టేతి. వలేతీతి ఆవట్టేతి. పరివత్తనన్తి సుత్తం గణ్హన్తానం సుఖగ్గహణత్థం సుత్తపరివత్తనం కరోతి, పట్టం సిబ్బన్తానం సుఖసిబ్బనత్థం పట్టపరివత్తనఞ్చ. నవచీవరకారకో ఇధాధిప్పేతో, న ఇతరోతి. ‘‘బిమ్బిసారం ఆపుచ్ఛిత్వా సమ్భారే కయిరమానేయేవ కాలా అతిక్కన్తా, పచ్ఛా గణభోజనసిక్ఖాపదే పఞ్ఞత్తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛీ’’తి వదన్తి, అఞ్ఞథా అట్ఠకథాయ విరుజ్ఝనతో.

౨౨౦. ‘‘ద్వే తయో ఏకతోతి యేపి అకప్పియనిమన్తనం సాదియిత్వా’’తిఆదివచనేన అకప్పియనిమన్తనపచ్చయా ఏవ అనాపత్తి, విఞ్ఞత్తితో ఆపత్తియేవాతి దీపేతి. అనిమన్తితో చతుత్థో యస్స తదేతం అనిమన్తితచతుత్థం. ఏస నయో సబ్బత్థ. పవేసేత్వాతి నిసీదాపేత్వా. చీవరదానసమయలద్ధకచతుక్కం చీవరకారసమయలద్ధకచతుక్కన్తి ఏవమాదీని. తాని చాతి యేహి భోజనేహి విసఙ్కేతో నత్థి, తాని. మహాథేరేతి ఉపసమ్పన్నే. అట్ఠత్వాతి ఠితేన నిమిత్తం దస్సితం హోతి. తత్థ తత్థ గన్త్వాతి రథికాదీసు భిక్ఖుసమీపే గన్త్వా. ఇమస్మిం పన సిక్ఖాపదే కత్థచి పోత్థకే ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, చీవరదానసమయే గణభోజనం భుఞ్జితుం. ఏవఞ్చిదం భగవతా భిక్ఖూన’’న్తి పాఠో దిస్సతి. కత్థచి ‘‘భుఞ్జితు’’న్తి వత్వా ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథా’’తి పాఠో, అయం సోభనో.

గణభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౨౧. అధిట్ఠితాతి నిచ్చప్పవత్తా. బదరచుణ్ణసక్కరాదీహి యోజితం బదరసాళవం. కిరకమ్మకారేనాతి కిరస్స కమ్మకారేన.

౨౨౬. ‘‘వికప్పేత్వా గణ్హాహీ’’తి ఏత్థాహు పోరాణత్థేరా ‘‘భగవతో సమ్ముఖా అవికప్పేత్వా గేహతో నిక్ఖమిత్వా రథికాయ అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో సన్తికే వికప్పేసి, వికప్పేన్తేన పన ‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’తి వత్తబ్బం, ఇతరేన వత్తబ్బం ‘తస్స సన్తకం పరిభుఞ్జ వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’’తి. పఞ్చసుసహధమ్మికేసూతి సమ్ముఖా ఠితస్స సహధమ్మికస్స యస్స వికప్పేతుకామో, తం సహధమ్మికం అదిస్వా గహట్ఠస్స వా సన్తికే, సయమేవ వా ‘‘పఞ్చసు సహధమ్మికేసు ఇత్థన్నామస్స వికప్పేమీ’’తి వత్వా భుఞ్జితబ్బన్తి ఏకే, ఏవం సతి థేరో తస్మింయేవ నిసిన్నోవ తథా వాచం నిచ్ఛారేత్వా పటిగ్గణ్హాతీతి తక్కో దిస్సతి. మహాపచ్చరియాదీసు పన పరమ్ముఖా వికప్పనావ వుత్తా, సా ‘‘తేన హానన్ద, వికప్పేత్వా గణ్హాహీ’’తి ఇమినా సమేతి, తథాపి మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పరమ్పరభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘తస్మా యో భిక్ఖు పఞ్చసు సహధమ్మికేసు అఞ్ఞతరస్స ‘మయ్హం భత్తపచ్చాసం తుయ్హం దమ్మీ’తి వా ‘వికప్పేమీ’తి వా ఏవం సమ్ముఖా వా ‘ఇత్థన్నామస్స దమ్మీ’తి వా ‘వికప్పేమీ’తి వా ఏవం పరమ్ముఖా వా’’తి వచనతో సహధమ్మికస్స సన్తికే ఏవ వత్తబ్బం, న సయమేవాతి దిస్సతి. యస్మా అయం పచ్ఛిమనయో పోరాణగణ్ఠిపదేనపి సమేతి, తస్మా ఇధ మాతికాట్ఠకథానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ కిఞ్చాపి ‘‘తే మనుస్సా…పే… భోజనమదంసూ’’తి వచనతో అకప్పియనిమన్తనం పఞ్ఞాయతి, తథాపి థేరస్స కుక్కుచ్చుప్పత్తికారణేన భత్తేన సో నిమన్తితోతి వేదితబ్బో. అఞ్ఞథా పరతో ‘‘ద్వే తయో నిమన్తనే ఏకతో భుఞ్జతీ’’తి వచనేన, అనాపత్తివారేన చ విరుజ్ఝతి.