౨. కోసియవగ్గో

౧. కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౪౨. కోసియకారకోతి ఏత్థ కోసం కరోన్తీతి ‘‘కోసకారా’’తి లద్ధవోహారానం పాణకానం కోసతో నిబ్బత్తం కోసియం నామ. అత్తనా కతం చే? నిస్సజ్జనకాలే ‘‘సయం కతం నిస్సగ్గియ’’న్తి వత్తబ్బం. ఉభోహి చే కతం, యథాపాఠమేవ వత్తబ్బం. అత్తనా చ పరేహి చ విప్పకతం అత్తనా పరియోసాపేతీతిఆదిచతుక్కమ్పి సమ్భవన్తం న దస్సితం. వినయధమ్మతా హేసా, యదిదం ఏకస్మిం తికే వా చతుక్కే వా దస్సితే ఇతరం సమ్భవన్తమ్పి న వుచ్చతీతి.

కోసియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుద్ధకాళకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౪౭. సుద్ధకాళకానన్తి ఏత్థ యథా పఠమే ‘‘ఏకేనపి కోసియంసునా’’తి వుత్తం, తథా ఇధ ‘‘ఏకేనపి అఞ్ఞేన అమిస్సేత్వా’’తి వచనాభావతో అఞ్ఞేహి మిస్సభావే సతిపి అపఞ్ఞాయమానరూపకం ‘‘సుద్ధకాళక’’మిచ్చేవ వుచ్చతీతి వేదితబ్బం.

సుద్ధకాళకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ద్వేభాగసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౫౨. ‘‘ధారయిత్వా ద్వే తులా ఆదాతబ్బా’’తి వచనతో యథా తులాధారణాయ కాళకా అధికా న హోన్తి, తథా కాళకానం ద్వే భావా గహేతబ్బా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన. కథం పఞ్ఞాయతీతి? సుద్ధకాళకపటిసేధననిదానేన. తతియం ఓదాతానం చతుత్థం గోచరియానన్తి హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదో. మాతికాట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏకస్సపి కాళకలోమస్స అతిరేకభావే నిస్సగ్గియ’’న్తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ద్వేభాగసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, తం తులాధారణాయ కిఞ్చాపి న సమేతి, అచిత్తకత్తా పన సిక్ఖాపదస్స పుబ్బే తులాయ ధారయిత్వా ఠపితేసు ఏకమ్పి లోమం తత్థ పతేయ్య నిస్సగ్గియన్తి అధిప్పాయోతి నో తక్కో. అఞ్ఞథా ద్వే తులా నాదాతబ్బా, ఊనకతరా ఆదాతబ్బా సియుం. న హి లోమం గణేత్వా తులాధారణా కరీయతి. అథ గణేత్వావ కాతబ్బం. కిం తులాధారణాయ పయోజనన్తి కేచి. ‘‘గోచరియఓదాతేసు ఏకమేవ దిగుణం కత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి వదన్తి, అట్ఠకథాయం అవిచారితత్తా వీమంసితబ్బం.

ద్వేభాగసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౬౨. నవం నామ కరణం ఉపాదాయాతి ఇదం ఆదికరణతో పట్ఠాయ వస్సగణనం దీపేతి. కరిత్వా వాతి వచనం నిట్ఠానదివసతో పట్ఠాయాతి దీపేతి. ధారేతబ్బన్తి వచనం పన పరిభోగతో పట్ఠాయాతి దీపేతి, యస్మా లద్ధసమ్ముతికస్స గతగతట్ఠానే ఛన్నం ఛన్నం వస్సానం ఓరతోవ కతాని బహూనిపి హోన్తి, తస్మా అఞ్ఞం నవన్తి కిం కతతో అఞ్ఞం, ఉదాహు ధారితతో అఞ్ఞన్తి? కిఞ్చేత్థ యది కతతో అఞ్ఞం, తేసు అఞ్ఞతరం దుక్కతం వా పరిభోగజిణ్ణం వా పున కాతుం వట్టతి, తఞ్చ ఖో వినాపి పురాణసన్థతస్స సుగతవిదత్థిం అప్పటిసిద్ధపరియాపన్నత్తా. కతతో హి అఞ్ఞం పటిసిద్ధం, ఇదఞ్చ పుబ్బకతన్తి తతో అనన్తరసిక్ఖాపదవిరోధో హోతి. అథ ధారితతో అఞ్ఞం నామ, సమ్ముతి నిరత్థికా ఆపజ్జతి, పఠమకతం చే అపరిభుత్తం, సతియాపి సమ్ముతియా అఞ్ఞం నవం న వట్టతీతి అధిప్పాయో? తత్రిదం సన్నిట్ఠాననిదస్సనం – నిట్ఠానదివసతో పట్ఠాయ ఛన్నం ఛన్నం వస్సానం పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. తత్థ చ సత్తమే వస్సే సమ్పత్తే ఛబ్బస్సాని పరిపుణ్ణాని హోన్తి. తఞ్చ ఖో మాసపరిచ్ఛేదవసేన, న వస్సపరిచ్ఛేదవసేన. సత్తమే పరిపుణ్ణఞ్చ ఊనకఞ్చ వస్సం నామ, తస్మా విప్పకతస్సేవ సచే ఛబ్బస్సాని పూరేన్తి, పున నిట్ఠానదివసతో పట్ఠాయ ఛబ్బస్సాని లభన్తి. తఞ్చ ఖో పరిభుత్తం వా హోతు అపరిభుత్తం వా, ధారితమేవ నామ. యస్మా ‘‘నవం నామ కరణం ఉపాదాయ వుచ్చతీ’’తి వుత్తం, తస్మా ఛన్నం వస్సానం పరతో తమేవ పుబ్బకతం దుక్కతభావేన, పరిభోగజిణ్ణతాయ వా విజటేత్వా పున కరోతి, నిట్ఠానదివసతో పట్ఠాయ ఛబ్బస్సపరమతా ధారేతబ్బం, అతిరేకం వా. అన్తో చే కరోతి, తదేవ అఞ్ఞం నవం నామ హోతి కరణం ఉపాదాయ, తస్మా నిస్సగ్గియం. అఞ్ఞథా ‘‘నవం నామ కరణం ఉపాదాయా’’తి ఇమినా న కోచి విసేసో అత్థి. ఏవం సన్తే కిం హోతి? అట్ఠుప్పత్తీతి. ‘‘యాచనబహులా విఞ్ఞత్తిబహులా విహరన్తీ’’తి హి తత్థ వుత్తం, తఞ్చ అఞ్ఞస్స కరణం దీపేతి. యది ఏవం తం నిబ్బిసేసమేవ ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి. అయం పనస్స విసేసో, యస్మా ‘‘అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తత్థో విసేసోతి. కిం వుత్తం హోతి? ‘‘నవం నామ కరణం ఉపాదాయ వుచ్చతీ’’తి వుత్తే అతిరేకచీవరస్స ఉప్పత్తి వియ పటిలాభేనస్స ఉప్పత్తి నవతా ఆపజ్జతి. తతో పటిలద్ధదివసతో పట్ఠాయ ఛబ్బస్సపరమతా ధారేతబ్బం. ఓరేన చే ఛన్నం వస్సానం…పే… కారాపేయ్య, నిస్సగ్గియన్తి ఆపజ్జతి, తస్మా నవం నామ కరణమేవ ఉపాదాయ వుచ్చతి, న పటిలాభం. ఓరేన ఛన్నం వస్సానం అత్తనో అనుప్పన్నత్తా ‘‘నవ’’న్తి సఙ్ఖ్యం గతం, అప్పటిలద్ధం చే కారాపేయ్య, యథా లాభో, తథా కరేయ్య వా కారాపేయ్య వాతి చ న హోతి. కస్మా? యస్మా అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతి, అనాపత్తీతి విసేసోతి.

ఛబ్బస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౬౫. నాస్సుధ కోచీతి ఏత్థ అస్సుధ-ఇతి అవధారణత్థే నిపాతో. తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘ఏవం భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ’’తి బహువచనం వుత్తం, తథాపి తే భిక్ఖూ భగవతో పటిస్సుణిత్వా ఇధ తేసు భిక్ఖూసు కోచి భగవన్తం నాస్సుధ ఉపసఙ్కమతి అఞ్ఞత్ర ఏకేనాతి అత్థో గహేతబ్బో. తం సుగ్గాహం ఏకాహం భన్తే భగవన్తం వరన్తిఆదీసు (మహావ. ౩౩౭) వియ, అనుజానామి…పే… యథాసుఖం మం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమన్తూతి దస్సనత్థాయ ఉపసఙ్కమన్తు.

౫౬౬-౭. ‘‘మయం ఆయస్మన్తం ఉపసేన’’న్తి తస్స గణపామోక్ఖత్తా వుత్తం. ఆరఞ్ఞికపిణ్డపాతికపంసుకూలికవసేన సబ్బాని వుత్తాని. తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సన్థతే చతుత్థచీవరసఞ్ఞితాయా’’తి. కిం సబ్బేపి తే చీవరం న బుజ్ఝన్తీతి చే? యథా హోతు. కతమం చీవరం నామాతి? ఛన్నం అఞ్ఞతరం వికప్పనుపగం పచ్ఛిమన్తి. కిఞ్చ వాయిమం అవాయిమన్తి? వాయిమమేవాతి. కతరసుత్తేనాతి? అద్ధా సో సుత్తమేవ న పస్సతి, సివేయ్యకం దుస్సయుగం, ఇద్ధిమయికఞ్చ దేవదత్తియఞ్చ అచీవరం కరోతి. యది ఏవం అవాయిమమ్పీతి వదామీతి. ఏవం సన్తే సిద్ధా సన్థతే చీవరసఞ్ఞితా కమ్బలసీసేన ఉణ్ణామయసామఞ్ఞతో. కిం పన తే సన్థతం అధిట్ఠహింసూతి? దుట్ఠు అధిట్ఠహింసు అచీవరత్తా, న అధిట్ఠానుపగత్తా చ సన్థతస్స. అథ నాధిట్ఠహింసు, పుబ్బేవ తత్థ అచీవరసఞ్ఞినో ఏతేతి కత్వా తత్థ చీవరసఞ్ఞితాయ తదుభయం న యుజ్జతీతి. కిం పనేతం అధిట్ఠానుపగం నత్థీతి? తత్థేవాగతం, అపిచేతం అవికప్పనుపగం చే, చీవరం న హోతి, అఞ్ఞథా ‘‘చీవరం నామ ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతర’’న్తి ఏత్తావతా సిద్ధం ‘‘వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి న వత్తబ్బం. అథ న వికప్పనుపగమ్పి చీవరమేవ సిద్ధం, అనధిట్ఠానుపగం, అవికప్పనుపగఞ్చ ఏకజ్ఝం ‘‘చీవర’’న్తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తేనేవాహ ‘‘తేచీవరికస్స చతుత్థచీవరం వత్తమానం అంసకాసావమేవ వట్టతీ’’తి.

అపిచ సన్థతే చీవరసఞ్ఞితా న కేవలం తేసంయేవ, అఞ్ఞేసమ్పి అనుబన్ధతి ఏవ ‘‘పురాణసన్థతం నామ సకిం నివత్థమ్పి సకిం పారుతమ్పీ’’తి వచనతో. అట్ఠకథాచరియో పనస్స అచీవరతం సన్ధాయభాసితత్థదీపనేన దీపేతి. నివత్థపారుతన్తి ఏతేసం నిసిన్నఞ్చేవ నిపన్నఞ్చాతి అత్థో. అపిచ ఏవం సన్తేపి సన్థతే చీవరసఞ్ఞితా అనుబన్ధతి ఏవ. ఖన్ధకే (మహావ. ౩౫౮) హి ‘‘నిసీదనం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి చ, పరివారే (పరి. ౩౨౯) ‘‘నవ చీవరాని అధిట్ఠాతబ్బానీ’’తి చ నిసీదనసిక్ఖాపదే ‘‘దసా విదత్థీ’’తి చ ఇధ ‘‘నిసీదనం నామ సదసం వుచ్చతీ’’తి చ వుత్తం, అట్ఠకథాయఞ్చస్స ‘‘సన్థతసదిసం సన్థరిత్వా ఏకస్మిం అన్తే సుగతవిదత్థియా విదత్థిమత్తపదేసే ద్వీసు ఠానేసు ఫాలేత్వా తిస్సో దసా కరీయన్తి, తాహి దసాహి సదసం నామ వుచ్చతీ’’తి చ ‘‘నిసీదనం వుత్తనయేన అధిట్ఠాతబ్బమేవ, తఞ్చ ఖో పమాణయుత్తం ఏకమేవ, ద్వే న వట్టన్తీ’’తి చ వుత్తం, తస్మా నిసీదనం నామ నవన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవరం అధిట్ఠాతబ్బం, తఞ్చ సన్థతసదిసం ఏళకలోమమయసన్థతవిసేసన్తి సిద్ధం, తథా నిసీదనమేవ నిసీదనసన్థతఞ్చ సిద్ధం. పోరాణగణ్ఠిపదే చ ‘‘ఏకమేవా’’తి వుత్తం. తస్మిం సిద్ధే సిద్ధా సన్థతే చీవరసఞ్ఞితాతి అత్థో. కస్మా? సన్థతసామఞ్ఞతో.

ఏత్థాహ – కథం అదసమేవ సన్థతం చీవరసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి. అనేకమ్పి అనధిట్ఠితమ్పి మహన్తమ్పి వట్టతి, యతో సదసమేవ సన్థతం చీవరసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, తతో అధిట్ఠానఞ్చ ఉపగచ్ఛతీతి. అసన్థతపరియాపన్నత్తా ఓరేన చ ఛన్నం వస్సానం వినాపి సమ్ముతిం, తఞ్చ పోరాణం విస్సజ్జేత్వా ఏవ, న అవిస్సజ్జేత్వా ‘‘తఞ్చ ఖో పమాణయుత్తం ఏకమేవ, ద్వే న వట్టన్తీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) వచనతోతి. అథాపి సియా సన్థతం సయనత్థమేవ కరీయతి, నిసీదనం అసన్థతమేవాతి. తఞ్చ న నియమతో ‘‘పురాణసన్థతం నామ సకిం నివత్థం సకిం పారుతమ్పీ’’తి వుత్తత్తాతి. ఏత్థ వుచ్చతి, న ఏత్థ కారణం పరియేసితబ్బం వినయపఞ్ఞత్తియా అనఞ్ఞవిసయత్తా.

సన్థతస్స పన అచీవరభావే అయం యుత్తి – ఆదితో ‘‘తీణి సన్థతాని పన వినయకమ్మం కత్వా పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టన్తీ’’తి అట్ఠకథావచనతో తాని అకప్పియానీతి సిద్ధం, భగవతా చ ఖోమాదీని ఛ అనుఞ్ఞాతానీతి కోసేయ్యం కప్పియన్తి సిద్ధం. ఏవం సన్తే సుద్ధకోసేయ్యమ్పి చీవరం కప్పియం జాతం, పగేవ కోసియమిస్సకసన్థతచీవరన్తి ఆపజ్జతి. తథా కమ్బలఞ్చ అనుఞ్ఞాతం, తఞ్చ సుద్ధికమ్పి హోతి జాతికాళకభావేన, పగేవ ఓదాతగోచరియమిస్సకసన్థతచీవరన్తి ఆపజ్జతి. తతో చ అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధో, తస్మా న సన్థతం చీవరం నామ హోతి, నిసీదనం పన హోతి తస్స పమాణసణ్ఠానపరిచ్ఛేదసమ్భవతో. ఏత్థాహు కేచి ఆచరియా ‘‘దువిధం నిసీదనం సన్థతం, అసన్థతఞ్చ. తత్థ సన్థతం సన్థతమేవ. అసన్థతం ఖోమాదిఛబ్బిధం, తదనులోమం వా హోతి, అయమేతేసం విసేసో’’తి.

ఏత్థాహ – కస్మా పనేత్థ ‘‘సన్థతం పన భిక్ఖునా’’తి సిక్ఖాపదం అపఞ్ఞాపేత్వా ‘‘నిసీదనసన్థత’’న్తి పఞ్ఞత్తన్తి? చీవరసఞ్ఞితాయ సన్థతానం ఉజ్ఝితత్తా తేసం అచీవరభావదస్సనత్థం తథా పఞ్ఞత్తన్తి వుత్తం హోతి, తస్మా తే భిక్ఖూ ధుతఙ్గభేదభయా తాని ఉజ్ఝిత్వా తేరసాపి ధుతఙ్గాని సమాదియింసు, సీసదస్సనవసేన తీణేవ వుత్తాని, భగవా చ తేసం సన్థతం అనుజాని, తతో నేసం ఏవం హోతి ‘‘నిసీదనచీవరసణ్ఠానమ్పేతం నిసీదనసన్థతం నో అనుఞ్ఞాతం, చతుత్థచీవరభావేన పగేవ కతసన్థతం వా’’తి. తతో సన్థతే నేసం చీవరసఞ్ఞితా న భవిస్సతీతి తదత్థం భగవతా నిసీదనసన్థతన్తి పఞ్ఞత్తన్తి అధిప్పాయో. ‘‘పచ్ఛిమాని ద్వే వట్టన్తీ’’తి కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘అనాపత్తి అఞ్ఞేన కతం పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జతీ’’తి వచనతోతి.

నిసీదనసన్థతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౭౨-౩. అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్సాతి ఇమినా పకతియా దీఘమగ్గప్పటిపన్నస్స ఉప్పన్నానిపి తియోజనపరమమేవ హరితబ్బాని, పగేవ అప్పటిపన్నస్సాతి దస్సేతి. అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నస్స నిస్సగ్గియన్తి వా సమ్బన్ధో. తేనేవ వాసాధిప్పాయస్స పటిప్పస్సద్ధగమనుస్సాహత్తా ‘‘అప్పటిపన్నో’’తి సఙ్ఖ్యం గతస్స అనాపత్తీతి సిద్ధా. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే హి భిక్ఖునో పనేవ ఏళకలోమాని ఉప్పజ్జేయ్యుం…పే… అసన్తేపి హారకే అద్ధానం మగ్గప్పటిపన్నస్స నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తి యోజనా వేదితబ్బా. ఆకఙ్ఖమానేన భిక్ఖునా పటిగ్గహేతబ్బానీతి అత్తనో సన్తకానంయేవ తియోజనాతిక్కమే ఆపత్తిం దస్సేతి. తేన అనాకఙ్ఖమానేన పరసన్తకాని పటిగ్గహితాని అతిరేకతియోజనం హరన్తస్స అనాపత్తి సిద్ధా. అయమత్థో ‘‘భిక్ఖునో ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి ఇమినా, ‘‘అచ్ఛిన్నం పటిలభిత్వా’’తి ఇమినా చ దీపితోవ హోతీతి. పోరాణగణ్ఠిపదే చ ‘‘అఞ్ఞం భిక్ఖుం హరాపేన్తో గచ్ఛతి చే, ద్విన్నం అనాపత్తీతి వుత్తం, తస్మా ద్వే భిక్ఖూ తియోజనపరమం పత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స భణ్డం పరివత్తేత్వా చే హరన్తి, అనాపత్తీతి సిద్ధం, తేనేవ అనాపత్తివారే ‘‘అఞ్ఞం హరాపేతీ’’తి వుత్తం. కిం హరాపేతి? జానన్తం అజానన్తం. కిఞ్చేత్థ యది జానన్తం, ‘‘అఞ్ఞో హరిస్సతీతి ఠపేతి, తేన హరితేపి ఆపత్తియేవా’’తి ఏకంసతో న వత్తబ్బం. జానన్తోపి హి ఏకచ్చో హరతీతి. తతో అట్ఠకథాయ విరుజ్ఝతి. అథ అజానన్తం, ‘‘అఞ్ఞస్స యానే వా భణ్డే వా అజానన్తస్స పక్ఖిపిత్వా తియోజనం అతిక్కామేతి, నిస్సగ్గియానీ’’తి పాళియా విరుజ్ఝతి, అథ ఉభోపి ఏకతో ఏకం భణ్డం హరాపేన్తి, తమ్పి నిస్సగ్గియం సియా. అనిస్సగ్గియన్తి యుత్తియా విరుజ్ఝతి ‘‘తియోజనపరమం సహత్థా హరితబ్బాని అసన్తే హారకే’’తి అవిసేసేన చ పాళి వుత్తా. హారకోపి సచేతనో అచేతనోతి దువిధో. సచేతనోపి ఏళకలోమభావం వా ‘‘అహమిదం హరామీ’’తి వా ‘‘మం ఏస ఇదం హరాపేతీ’’తి వా జాననాజాననవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అచేతనో నామ హారకో నదీసోతో వా నావా వా అస్సామికయానం వా హోతి. సచేతనో పాకటోవ. తత్థ ‘‘మం ఏస ఇదం హరాపేతీ’’తి ఏత్తకం జానన్తం మనుస్సం వా తిరచ్ఛానగతం వా అఞ్ఞం హరాపేతి, అనాపత్తీతి అనుగణ్ఠిపదనయో. అయం పాళియా, అట్ఠకథాయ చ ఏకరసో వినిచ్ఛయో, ‘‘అసన్తే హారకే’’తి కిఞ్చాపి ఇదం అవిసేసతో వుత్తం, ‘‘అఞ్ఞస్స యానే వా భణ్డే వా అజానన్తస్సా’’తి వచనతో పన సచేతనోవ హారకో తత్థ అధిప్పేతోతి పఞ్ఞాయతి, సో చ ఏళకలోమభావఞ్చ ‘‘ఇదం హరామీ’’తి చ జానన్తో నాధిప్పేతో. తేన వుత్తం ‘‘అఞ్ఞో హరిస్సతీతి ఠపేతి, తేన హరితేపి ఆపత్తియేవా’’తిఆది. తత్థ హేతుకత్తునో అభావతోవ. పాళియఞ్హి ‘‘అఞ్ఞం హరాపేతీ’’తి హేతుకత్తువసేన వుత్తా. ఇతరే ద్వే జానన్తా ఇధ సమ్భవన్తి. ‘‘అజానన్తస్స పక్ఖిపిత్వా’’తి పాళియం ‘‘ఏస హరాపేతీ’’తి వా ‘‘ఇదం ఠానం అతిక్కమాపేతీ’’తి వా జానన్తస్స యానే వా భణ్డే వా పక్ఖిపిత్వా తియోజనం అతిక్కమాపేతి, న నిస్సగ్గియా హోన్తీతి దీపేతి.

‘‘హరాపేతీ’’తి ఇదం హేతుకత్తువచనతం సాధేతి, తస్మా అట్ఠకథాయం ‘‘సామికస్స అజానన్తస్సేవా’’తి ఇదం ‘‘మం ఏస హరాపేతీ’’తి ఏవం అజానన్తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సారేతి చోదేతి అనుబన్ధాపేతీ’’తి ఇదం ‘‘మం ఏస ఇదం ఠానం అతిక్కమాపేతీ’’తి ఏవం జానన్తం సన్ధాయ వుత్తం. అజానన్తోపి సారణాదీహి ఠితట్ఠానం నాతిక్కమతి, న వా అనుబన్ధతి. అథ సారణాదీహి అనతిక్కమిత్వా అత్తనో రుచియా అతిక్కమతి ఆపత్తి ఏవ భిక్ఖునో హేతుకత్తుభావాసమ్భవతో.

ఇదాని యథాఠితట్ఠానతో పట్ఠాయ వక్ఖామ, ‘‘అసన్తేపి హారకే’’తి హారకాలాభపచ్చయాపి సయం హరణతో నిస్సగ్గియమేవ, పగేవ సతి హారకేతి అయమేకో అత్థో. అవధారణత్థం అపి-సద్దం గహేత్వా అసన్తే ఏవ హారకే నిస్సగ్గియం, సతి పన హారకే న తేన హరాపేన్తస్స నిస్సగ్గియన్తి అయం దుతియో అత్థో. ‘‘సఙ్ఘతో వా…పే… అత్తనో వా ధనేనా’’తి ఇమినా కిఞ్చాపి అచిత్తకమిదం సిక్ఖాపదం, సఙ్ఘాదితో పన అత్తనా ఆకఙ్ఖమానేన పటిగ్గహితస్సేవ ఏళకలోమస్స తియోజనాతిక్కమే ఆపత్తి, న అజానతో అప్పటిగ్గహితస్స చీవరాదీసు కుతోచి లగ్గస్స అతిక్కమనేతి దీపేతి. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘కమ్బలస్స ఉపరి నిపజ్జిత్వా గచ్ఛన్తస్స సచే ఏకమ్పి లోమం చీవరే లగ్గం హోతి, ఆపత్తి ఏవ కమ్బలతో విజటితత్తా’’తి వుత్తం, తం కమ్బలస్స పటిగ్గహితత్తా అత్తనో ఇచ్ఛాయ పటిగ్గహితమేవ హోతీతి యుత్తం. యస్మా ‘‘అనాపత్తి కతభణ్డే’’తి వుత్తం, తస్మా తం అనేకమ్పి కతభణ్డట్ఠానియమేవ హోతి. తఞ్హి అనేన పటిగ్గహితం, న లోమం. అథ లోమమ్పి అగ్గహితమేవ హోతి, కతభణ్డం దుప్పరిహారియలోమవినిబ్భోగకతభణ్డో నియమో. ఏవం సన్తే అకతభణ్డే తికపాచిత్తియం, కతభణ్డే తికదుక్కటఞ్చ నయతో దస్సేతబ్బం భవేయ్య, అఞ్ఞథా తికస్స దస్సితత్తా. సఉస్సాహత్తాతి అప్పటిప్పస్సద్ధగమనత్తా. అచిత్తకత్తా చాతి భిక్ఖునో ఉస్సాహానురూపం లోమానం తియోజనాతిక్కమనతో వినాపి పయోగచిత్తేన హరణచిత్తేన ఆపజ్జతి ఏవాతి అధిప్పాయో. సా అనాపత్తి పాళియా న సమేతీతి అన్తో పన పయోగేన తియోజనపరమం అతిక్కమితత్తా అనాపత్తి. ‘‘తియోజనం హరతీ’’తి ఇమినా తియోజనం పదసా నేతుకామోపి అన్తోతియోజనే పదే పదే దుక్కటం నాపజ్జతీతి దస్సేతి, తం యుత్తం ‘‘తియోజనం వాసాధిప్పాయో గన్త్వా తతో పరం హరతీ’తి వచనస్సత్థితాయా’’తి వుత్తం. పునపి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞం హరాపేతీతి ‘ఇదం హరిస్సామీ’తి సఉస్సాహమేవ అఞ్ఞం హరాపేతీతి అత్థో. ఇతరథా గచ్ఛన్తస్స సీసే ఠపేసి, తస్మిం అజానన్తేపి అనాపత్తి సియా’’తి. సచే పన ‘‘అగచ్ఛన్తే యానే వా’’తిఆదినా నయేన వుత్తత్తా హరణాదీహి జనితఉస్సాహానం హత్థిఆదీనం ‘ఇదం కరిస్సామా’తి వా ‘హరిస్సామా’తి వా ఆభోగే జనితే ఏవ అనాపత్తి, న అజనితేతి ఉపతిస్సత్థేరో ఆహా’’తి చ వుత్తం. పరివత్తేత్వా ఠపితేతి ద్విన్నమ్పి బహి నిక్ఖిపితత్తాతి ఉపతిస్సత్థేరో. బహిసీమాయ ఠపితం భణ్డికం అన్తో అన్తోసీమాయం ఠపితం బహి కరోతో అనాపత్తీతి కేచి, న సున్దరం వియ.

౫౭౫. పటిలభిత్వా హరతీతి పఠమతియోజనతో పరం హరతి, న దుతియాదితోతి అత్థో. కతభణ్డే ఉప్పన్నోకాసాభావా అనాపత్తి.

ఏళకలోమసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౮౧. కిఞ్చాపి పురాణచీవరధోవనసిక్ఖాపదే చీవరం ఠపేత్వా ‘‘అఞ్ఞం పరిక్ఖారం ధోవాపేతీ’’తి (పారా. ౫౦౭) అనాపత్తివారే వుత్తం. ఇమస్స పన సిక్ఖాపదస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ ఏళకలోమధోవాపనాదినా ఆపత్తీతి ఏకే. సా వా అనాపత్తి మూలాపత్తితో ఏవ, న ఇమమ్హాతి ఏకే. ఏళకలోమానం అపరిక్ఖారత్తా భట్ఠం అగ్గహణమేవాతి ఏకే. ఇమస్స అన్తిమనయస్స అత్థప్పకాసనత్థం ఇదం పఞ్హాకమ్మం – ‘‘ధోవాపేతీ’’తి ఇదం రజాపనవిజటాపనగ్గహణేన నిప్పదేసవాచిపదం, ఉదాహు అగ్గహణేన సప్పదేసవాచిపదం. కిఞ్చేత్థ యది నిప్పదేసవాచిపదం, సబ్బత్థ ఇదమేవ వత్తబ్బం, న ఇతరాని. అథ సప్పదేసవాచిపదం, ‘‘అవుత్తా ధోవతి, అపరిభుత్తం ధోవాపేతీ’’తి ఏత్థ విరోధో. ‘‘అవుత్తా రజతి విజటేతి, నిస్సగ్గియ’’న్తి అనిట్ఠప్పసఙ్గతోతి? దేసనావిలాసమత్తం భగవతో వచనం, కత్థచి తికపదవచనం, కత్థచి ఏకపదవచనం, నిప్పదేసపదమేవ తే వదన్తీతి. సచే ‘‘కతభణ్డం ధోవాపేతీ’’తి ఏత్థ పటివిరోధో, ‘‘కతభణ్డం విజటాపేతి, అనాపత్తీ’’తి అనిట్ఠప్పసఙ్గతో అనాపత్తి ఏవాతి చే? న, అకతభణ్డస్స సుద్ధలోమస్స విజటాపనం ఇతో వా దాతబ్బం. ఉదకాదిధోవనవసేన పిణ్డేత్వా ఠితానం విజటాపనం లబ్భతీతి చే? పురాణసన్థతస్స విజటాపనే అనాపత్తియా భవితబ్బం, న చ తం యుత్తం ‘‘అపరిభుత్తం ధోవాపేతీ’’తి వచనతో. తేన పరిభుత్తం ధోవాపేతి రజాపేతి విజటాపేతి, నిస్సగ్గియమేవాతి సిద్ధం హోతి, తఞ్చ పరిభుత్తం నామ కతభణ్డమేవ హోతి. న హి సక్కా ఏళకలోమాని పరిభుఞ్జితుం, అఞ్ఞథా ‘‘పరిభుత్తం ధోవాపేతీ’’తి వచనం నిరత్థకం హోతి. న హి ఏత్థ ‘‘పురాణాని ఏళకలోమాని ధోవాపేయ్య వా’’తి వచనం అత్థి పురాణచీవరసిక్ఖాపదే వియ. తత్థ ఆదిన్నకప్పవసేన, ఇధ తం లిఖితం. లేఖదోసోతి చే? న, విసేసహేతునో అభావా, పురాణచీవరసిక్ఖాపదే అపరిభుత్తం కతభణ్డం నామ, ‘‘కమ్బలకోజవసన్థతాది’’న్తి వచనతో చ. కిఞ్చాపి ఇమినా సద్దేన అయమత్థో సిద్ధో, ‘‘ధోవాపేతీ’’తి ఇదం పన సియా నిప్పదేసం. సియా సప్పదేసం. తఞ్హి ‘‘అవుత్తా ధోవతీ’’తిఆదీసు నిప్పదేసం. ‘‘కతభణ్డం ధోవాపేతీ’’తి ఏత్థ సప్పదేసం. ‘‘అకతభణ్డం ధోవాపేతి రజాపేతి, అనాపత్తీ’’తి ‘‘విజటాపేతి, అనాపత్తీ’’తి వచనప్పమాణతో అనాపత్తి ఏవాతి చే? న, వచనప్పమాణతో ఏవ ఆపత్తీతి ఆపజ్జనతో. ‘‘అపరిభుత్తం ధోవాపేతీ’’తి వచనమేవ హి తం అపరిభుత్తం సన్థతం విజటాపేన్తస్స అనాపత్తీతి దీపేతి చే? సిద్ధం పరిభుత్తం విజటాపేన్తస్స ఆపత్తి ఏవాతి.

ఏళకలోమధోవాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౮౩-౪. సబ్బమ్పీతి తివిధమ్పి. ‘‘ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో’తిఆది పన కిఞ్చాపి రాజసిక్ఖాపదే ‘న వట్టతీ’తి పసఙ్గతో వుత్తం, సరూపతో పన ఆపత్తిదస్సనవసేన సకట్ఠానేపి వత్తుమారద్ధ’’న్తి వుత్తం. కథమేతం? ముత్తాదీనం సకట్ఠానం జాతం, న హి తాని ఇధ పాళియం దిస్సన్తీతి ఇమస్స అట్ఠకథాయం వుత్తాని, రాజసిక్ఖాపదస్సపి అట్ఠకథాయం వుత్తానీతి. న కేవలం హిరఞ్ఞసువణ్ణమేవ, అఞ్ఞమ్పి ఖేత్తవత్థాదికం ‘‘అకప్పియం న సమ్పటిచ్ఛితబ్బ’’న్తి సామఞ్ఞేన, న సరూపతో. పాళియం పన సరూపతో ‘‘చీవరచేతాపన్నం నామ హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా ముత్తా వా మణి వా’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, తస్మా రాజసిక్ఖాపదమేవస్స సకట్ఠానం. ముత్తామణిగ్గహణేన చేత్థ తజ్జాతియగ్గహణం సిద్ధమేవాతి నాగతో ఇమస్స పఠమమేవ పఞ్ఞత్తత్తా. యది ఏవం ఇధ అనాగతత్తా కతరం నేసం సకట్ఠానన్తి? ఇదమేవ అత్థతో, నో సరూపతో.

కథం? ఏతాని హి రతనసిక్ఖాపదే నిస్సగ్గియవత్థూని, దుక్కటవత్థూని చ ఏకతో ‘‘రతన’’న్తి ఆగతాని, ‘‘రతనసమ్మత’’న్తి కప్పియవత్థు ఆగతం. తేసు చ దససు రతనేసు రజతజాతరూపద్వయం ఇధ నిస్సగ్గియవత్థు, అవసేసం దుక్కటవత్థూతి సిద్ధం. ఇధ చ సిద్ధత్తా ఏవ రతనసిక్ఖాపదస్స అనాపత్తివారే ‘‘రతనసమ్మతం విస్సాసం గణ్హాతి, తావకాలికం గణ్హాతి, పంసుకూలసఞ్ఞిస్సా’’తి వుత్తం, న రతనం వుత్తం. సత్తవిధధఞ్ఞదాసిదాసఖేత్తాది పన బ్రహ్మజాలాదిసుత్తవసేన (దీ. ని. ౧.౧ ఆదయో) అకప్పియన్తి సిద్ధం, తస్మా ఇధ దుక్కటవత్థూతి సిద్ధం, తేనేవ అనుయోగవత్తే ‘‘ధమ్మం జానాతి, ధమ్మానులోమం, వినయం, వినయానులోమం జానాతీ’’తి (పరి. ౪౪౨) వుత్తం. తథా ఆమకమంసమ్పి దుక్కటవత్థుం ఆపజ్జతీతి? న, ఇధ వినయే అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అమనుస్సికాబాధే ఆమకమంస’’న్తిఆదినా (మహావ. ౨౬౪), తస్మా న ఆమకమంసం సుత్తే ఆగతమ్పి దుక్కటవత్థు హోతి, తథాపి అత్తనో పరిభోగత్థాయ పటిగ్గహణే దుక్కటమేవాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘ఇధ నిక్ఖిపాహీ’తి వుత్తే ఉపనిక్ఖిత్తసాదియనమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. ‘‘అకప్పియవిచారణా ఏవ న వట్టతీతి చే? కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చ నిస్సాయ ఠితన్తి ఏత్థ తం సయం అపరిభోగారహం హుత్వా తదగ్ఘనకం కప్పియభణ్డం పరిభోగారహం హుత్వా ఠితన్తి అత్థో’’తి లిఖితం, ‘‘పంసుకూలభావేన ఠితత్తా, గుత్తట్ఠానాచిక్ఖనస్స కప్పియత్తా చ కప్పియం నిస్సాయ ఠితం. ‘ఇదం గణ్హా’తిఆదినా వదన్తస్స అకప్పియత్తా అకప్పియం నిస్సాయ ఠిత’’న్తి చ. ఏవమ్పి కప్పియఞ్చ అకప్పియఞ్చాతి ‘‘ఇమస్మిం ఓకాసే ఠపితం, కిం న పస్ససీతి ఛేకతరే ఇమేవ కహాపణే’’తిఆదివచనస్స కప్పియత్తా కప్పియం నిస్సాయ ఠితం. ‘‘ఇదం గణ్హా’’తి వుత్తే దుబ్బిచారితత్తా అత్తనో అకప్పియత్తా తతో ఆగతం అకప్పియం నిస్సాయ ఠితమేవ హోతి. ‘‘ఇదం గణ్హా’తి వుత్తే తేన గహితే ‘ఉగ్గణ్హాపేయ్య వా’తి వుత్తవిధిం న పాపుణాతి, కేవలం దుబ్బిచారితత్తా తస్సేవ తం అకప్పియం హోతి, మూలపటిగ్గహణస్స సుద్ధత్తా పరతో పత్తచతుక్కే తతియపత్తో వియాతి చ ఏవం ఉపతిస్సత్థేరో వదతీ’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. కిం బహునా, విసుద్ధాగమత్తా కప్పియం. దుబ్బిచారణాయ సతి అకప్పియం నిస్సాయ ఠితం హోతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘ఏవం సఙ్ఘగణాదీనమ్పి అత్థాయ పరిచ్చత్తేపి తేన సమానగతికత్తా ఠపేత్వా ఆపత్తివిసేస’’న్తి వుత్తం.

న కిఞ్చి కప్పియభణ్డం చేతాపితన్తి చేతాపితఞ్చే, ఉపాయాభావం దస్సేతి. ‘‘ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వాతి సచే సో ఉపాసకో ‘అతిబహుం ఏతం హిరఞ్ఞం, ఇదం భన్తే అజ్జేవ న వినాసేతబ్బ’న్తి వత్వా సయం ఉపనిక్ఖేపదేసే ఠపేతి, అఞ్ఞేన వా ఠపాపేతి, ఏతం ఉపనిక్ఖేపం ఠపేత్వా తతో లద్ధం ఉదయం పరిభుఞ్జన్తో సఙ్ఘో పచ్చయే పరిభుఞ్జతి నామా’’తి వుత్తం.

౫౮౫. అయం కిర ఇత్థంలక్ఖణసమ్పన్నో ఉక్కంసతో. ఏవం అఙ్గసమ్పన్నోపి అపరభాగే లోభవసేన వా అఞ్ఞేన వా కారణేన సచే నిమిత్తం కత్వా పాతేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సేనాసనమ్పి పరిభోగే పరిభోగేతి పవేసే పవేసే. సో హి కారణన్తరేన రుక్ఖమూలికస్స, అబ్భోకాసికస్సపి వట్టతి ఏవ, ఠాననిసజ్జాదివసేన నివాసాధిప్పాయే సతి పరిభోగే పరిభోగే పచ్చవేక్ఖితబ్బం. భేసజ్జస్స సతిపచ్చయతా సబ్బకాలమ్పీతి ఏకే. అసన్నిహితస్స పచ్ఛాభత్తమేవ, సన్నిహితస్స పురేభత్తమ్పీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ‘‘యామకాలికం సత్తాహకాలికం యావజీవికం ఆహారత్థాయ…పే… పటిగ్గణ్హాతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (పాచి. ౨౪౪) హి వుత్తం. దుక్కటఞ్హి వికాలభోజనసిక్ఖాపదే ఆగతం వికాలే ఆపజ్జతి, నో కాలే ఆహారకాలత్తా, సన్నిధిసిక్ఖాపదే ఆగతం పన కాలేపి సన్నిధిజాతత్తా, తేనేవ తత్థ సత్తాహకాలికయావజీవికద్వయమేవ వుత్తన్తి. ‘‘సతి పచ్చయే’’తి వచనతో నాయం విసేసో లబ్భతీతి చే? న, అనిట్ఠప్పసఙ్గతో, వచనానియమతో చ. సన్నిధిసిక్ఖాపదే హి ‘‘అనాపత్తి యావకాలికం యావకాలం నిదహిత్వా భుఞ్జతి. యామకాలికం యామే నిదహిత్వా భుఞ్జతీ’’తి (పాచి. ౨౫౬) ఏత్థ వచనప్పమాణతో యామకాలికం న పురేభత్తే, న పచ్ఛాభత్తే, న దివసే, న రత్తియం యామమేవ నిదహిత్వా భుఞ్జన్తస్స అనాపత్తీతి అనిట్ఠప్పసఙ్గో. తథా తత్థేవ ‘‘యామకాలికం యామం నిదహిత్వా భుఞ్జతి, సత్తాహకాలికం సత్తాహం నిదహిత్వా భుఞ్జతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, న వుత్తం ‘‘సతి పచ్చయే’’తి, తస్మా సతిపచ్చయ-వచనం కత్థచి హోతి, కత్థచి న హోతీతి వచనానియమతో ఆపత్తియాపి అనియమో సియా. ఏవం సన్తేపి యథావుత్తదుక్కటం ఆపజ్జతి ఏవ. న అనాహారప్పయోజనత్తా యామకాలికాదీనన్తి చే? న, సప్పిఆదిమిస్సభోజనస్స పణీతభోజనభావప్పత్తితో. అపిచ సబ్బకాలికేసు యావకాలికం ఓళారికం, తం ఆహారత్థాయ పటిగ్గణ్హన్తస్స కాలే అనాపత్తి, పగేవ అనోళారికం యామకాలికాదిం, ఆహారత్థాయ ఏవ అనుఞ్ఞాతత్తా. యావకాలికే ఏవ అనాపత్తీతి చే? న, అనాహారత్థాయ గణ్హన్తస్స ఆపత్తిసమ్భవతో ఇతరం ఆహారత్థాయ గణ్హన్తస్స వియ, తస్మా యథావుత్తమేవేత్థ సన్నిట్ఠానం పాళిం, యుత్తిఞ్చ అనులోమేతీతి.

దేసనాసుద్ధీతి ఏత్థ దేసనా నామ వినయకమ్మం, తేన వుట్ఠానమ్పి దేసనా ఏవ నామ హోతీతి. ‘‘పటిగ్గణ్హాతీ’’తి అవత్వా ‘‘పటిసేవతీ’’తి వుత్తత్తా పటిగ్గహణే పన సతిం అకత్వా పరిభోగే కరోన్తస్స అనాపత్తి. ఖీణాసవా కతకిచ్చత్తా విభత్తదాయాదా వియ హోన్తి, తేన తేసం సామిపరిభోగా హోన్తి. అఞ్ఞథా యావకాలికభావం అనతిక్కన్తత్తా విరుజ్ఝతి. ఇణపరిభోగో న వట్టతి, భేసజ్జే ఆపత్తితో, ఇతరస్మిం అయుత్తపరిభోగతో, ఇణం వియ అననుఞ్ఞాతభుత్తత్తా చ. ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ హి అలజ్జీ నామ నత్థి, తస్మా న కోచి సఙ్కితబ్బో’’తి లిఖితం. భారభూతా సద్ధివిహారికాదయో. యథాదానమేవ గహితత్తాతి ఏత్థ ‘‘అత్తనో హత్థేన చే దేతి, న వట్టతీ’’తి వుత్తం, ‘‘అతిరేకభాగం గహేత్వా పునదివసే అత్తనో అత్థాయ ఉద్ధటభాగం తత్థేవ దాపేతి, వట్టతీ’’తి చ. పరివత్తకం దేతి, ధమ్మియఞ్చే, వట్టతి. నో అధమ్మియం. ‘‘తం ధమ్మానుగ్గహేన ఉగ్గణ్హితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. కేన లేసేనాతి చే? ‘‘అలబ్భమానాయ సామగ్గియా అనాపత్తి సమ్భోగే సంవాసే’’తి (మహావ. ౧౩౦) ఇమినా ఉపసమ్పదక్ఖన్ధకవచనలేసేన.

౫౮౬. అస్సతియా దిన్నన్తి ఏత్థ ‘‘అస్సతియా దిన్నం నామ అపరిచ్చత్తం హోతి, తస్మా దుస్సన్తే బద్ధకహాపణాదీని సతిం పటిలభిత్వా దాయకా చే పున గణ్హన్తి, నిస్సగ్గియమేవ దేసేతబ్బం. తేన అకప్పియభణ్డేన తే చే దాయకా సప్పిఆదీని కిణిత్వా సఙ్ఘస్స దేన్తి, తస్సపి భిక్ఖునో కప్పతి దాయకానంయేవ సన్తకత్తా. భిక్ఖునా హి ‘వత్థం గణ్హామీ’తి వత్థసఞ్ఞాయ ఏవ గహితం, న రూపియసఞ్ఞాయ. ఇదఞ్చ సిక్ఖాపదం అత్తనో అత్థాయ ఉగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం, న చ తేన తం అత్తనో అత్థాయ పరేసం వా అత్థాయ గహితం. అథ తే దాయకా నో చే ఆగన్త్వా గణ్హన్తి, దాయకే పుచ్ఛిత్వా అత్తనో అత్థాయ చే పరిచ్చత్తం, సఙ్ఘే నిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తి దేసేతబ్బా. నో చే, ఆపత్తి ఏవ దేసేతబ్బా’’తి వుత్తం, తం పుబ్బాపరవిరుద్ధం. ఆపత్తిదేసనాయ హి సతి రూపియం పటిగ్గహితన్తి సిద్ధం, తస్మిం సిద్ధే ‘‘తతో ఉప్పన్నం తస్సపి కప్పతీ’’తి ఇదం న యుజ్జతీతి. కప్పతి ఏవాతి చే? న, వత్థుం అనిస్సజ్జిత్వా ఆపత్తి దేసేతబ్బాతి న యుజ్జతి. అచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స యుజ్జతీతి చే? న, సబ్బత్థ ‘‘రూపియం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి వచనతో. ‘‘రూపియం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి హి వుత్తం, అఞ్ఞథా సబ్బత్థ ‘‘రూపియ’’న్తి పదం నిరత్థకం హోతి వినాపి తేన తదత్థసిద్ధితో. అనేన చ వత్థం పటిగ్గహితం, దాయకేన చ వత్థమేవ దిన్నం, వత్థగతమ్పి రూపియం థేయ్యచిత్తేన గణ్హన్తో పదవారేన కారేతబ్బో. అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘రూపియే అరూపియసఞ్ఞీతి సువణ్ణాదీసు ఖరపత్తాదిసఞ్ఞీ’’తి వుత్తం ‘‘రూపియం పటిగ్గణ్హాతీ’’తి వచనవసేన.

‘‘అపిచ పుఞ్ఞకామా’’తిఆది పన విధానన్తరదస్సనత్థం వుత్తం, తేనేవ హి ‘‘ఇమస్మిం గేహే ఇదం లద్ధన్తి సల్లక్ఖేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞథా సల్లక్ఖణే విమతివసేన, విమతియా చ సతి నిస్సగ్గియమేవ ‘‘రూపియే వేమతికో’’తిఆది వచనతోతి. ఇదం విధానం నిరత్థకమేవ ఆపజ్జతి, న చ నిరత్థకం. కస్మా? దుస్సన్తే బద్ధకహాపణాది అస్సతియా దిన్నం వత్థసఞ్ఞాయ పటిగ్గహితఞ్చ, తతో న రూపియం దిన్నఞ్చ హోతి పటిగ్గహితఞ్చాతి. ఏత్థ ఆపత్తిదేసనాకిచ్చం నత్థి, తం పన దాయకానమేవ పటిదాతబ్బం. తతో ఉప్పన్నం కప్పియభణ్డఞ్చ సబ్బేసం కప్పతీతి ఇమస్స విధానన్తరదస్సనత్థం ‘‘అపిచ పుఞ్ఞకామా’’తిఆదీతి నో తక్కోతి ఆచరియో.

రూపియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౮౭. ‘‘జాతరూపరజతపరివత్తన’’న్తి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన వుత్తం, తథా ‘‘రూపియం నామ సత్థువణ్ణో కహాపణో’’తిఆది పాళివచనఞ్చ. ‘‘అరూపియే రూపియసఞ్ఞీ రూపియం చేతాపేతీ’’తిఆది తికవచనతో, ‘‘దుక్కటవత్థునా పన నిస్సగ్గియవత్థుం చేతాపేన్తస్స…పే… నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం గరుకస్స చేతాపితత్తా’’తి అట్ఠకథావచనతో చ పన అనుక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోపేత్థ లబ్భతీతి సిద్ధం. సత్థువణ్ణో చ కహాపణో చ తతో యే చఞ్ఞే వోహారం గచ్ఛన్తీతి ఏవమేత్థ సముచ్చయో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పన సిక్ఖాపదే ‘‘నానప్పకారకం నామ కతమ్పి అకతమ్పి కతాకతమ్పీ’’తి ఏత్థ విభత్తానం తిణ్ణం రూపియారూపియానఞ్చ ద్విన్నం వసేన పఞ్చ తికా వుత్తా, అట్ఠకథాచరియేహి తదనులోమతో ఏకో తికో దస్సితోతి సబ్బే ఛ హోన్తి.

ఏత్థాహ – అఞ్ఞస్మిం సిక్ఖాపదే ఏకస్మిం తికచ్ఛేదే దస్సితే సతిపి సమ్భవే ఇతరే న దస్సీయన్తి, ఇధేవ కస్మా దస్సితోతి? ‘‘నానప్పకారక’’న్తి మాతికాయం వుత్తత్తా ఇధేవ నానప్పకారభావదస్సనత్థన్తి. న కయవిక్కయసిక్ఖాపదేపి వత్తబ్బప్పసఙ్గతోతి చే? న, ఇధ దస్సితనయత్తా. అథ చ రూపియస్స విభఙ్గే ‘‘యే వోహారం గచ్ఛన్తీ’’తి అన్తే వుత్తత్తా సత్థువణ్ణాదయో వళఞ్జనుపగా ఏవాతి సిద్ధం. తతో అవళఞ్జనుపగేహి జాతరూపరజతేహి వోహారేన న నిస్సగ్గియన్తి ఆపజ్జతి, తస్మా తం ఆపజ్జనత్థన్తి దస్సేన్తేన ‘‘కతేన కతం చేతాపేతీ’’తిఆదయో తికా వుత్తాతి, ఏవం సన్తే రూపియవిభఙ్గే ‘‘యే చ వోహారం గచ్ఛన్తీ’’తి న వత్తబ్బం, తస్మిం పదే అవుత్తే అవళఞ్జనుపగాపి సఙ్గహం గతావ హోన్తీతి కతాదీహి తికత్తయస్స వత్తబ్బపయోజనం న భవిస్సతీతి చే? న, కప్పియభణ్డేన కప్పియభణ్డపఅవత్తనస్సాపి రూపియసంవోహారభావప్పసఙ్గతో. ‘‘యే వోహారం గచ్ఛన్తీ’’తి వచనేనపి కముక కథల కంసభాజన సాటకాదిపరివత్తనస్సపి రూపియసంవోహారభావప్పసఙ్గో ఏవాతి చే? న, కతాదివచనేన జాతరూపాదిఅకప్పియవత్థూనఞ్ఞేవ అధిప్పేతభావదీపనతో, తస్మా ఉభయేనపి యదేతం కతాకతాదిభేదం పాకతికరూపియం యఞ్చ కహాపణమాసకసఙ్ఖేపం, యఞ్చ కహాపణాదివోహారూపగం, ఉభయమ్పేతం ఇధ చ అనన్తరాతీతసిక్ఖాపదే చ రూపియం నామాతి అధిప్పేతత్థసిద్ధి హోతి, న తణ్డులాదీని, తత్థ కతాదివోహారాసమ్భవతో. ఏత్తావతా కతాదితికత్తయప్పయోజనం వుత్తం.

ఇదాని సేసత్తికాని వుచ్చతి – ఏత్థ హి యథావుత్తప్పభేదం నిస్సగ్గియవత్థు రూపియం నామ, సేసం దుక్కటవత్థుపి కప్పియవత్థుపి న రూపియన్తి అరూపియం నామ హోతీతి కత్వా ‘‘అరూపియే అరూపియసఞ్ఞీ పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం అనాపత్తీ’’తి ఇదం న ఏకంసికం ఆపజ్జతి దుక్కటవత్థుమ్హి దుక్కటాపజ్జనతో. ఇధ వచనప్పమాణతో నిస్సగ్గియవత్థుతో అఞ్ఞం అన్తమసో ముత్తాదిపి అరూపియమేవ నామ. తత్థ పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం అనాపత్తీతి చే? న, రాజసిక్ఖాపదవిరోధతో. తత్థ హి ‘‘ముత్తా వా మణి వా’’తి వుత్తం, తస్మా ముత్తాది అకప్పియం దుక్కటవత్థూతి చ సిద్ధం నిస్సగ్గియవత్థూసు అభావా. ఏవం సన్తే ‘‘అరూపియే అరూపియసఞ్ఞీ పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం అనాపత్తీ’’తి సుద్ధకప్పియభణ్డం సన్ధాయ వుత్తం, న సబ్బం అరూపియం. తతో అఞ్ఞత్థ పన ‘‘అరూపియే రూపియసఞ్ఞీ’’తిఆదితికదుక్కటే చ అట్ఠకథాయం దస్సితతికే చ సబ్బం అరూపియం నామాతి వేదితబ్బం, తస్మా అరూపియభావదీపనత్థం దుతియో తికో వుత్తో. తదత్థమేవ అట్ఠకథాయం దస్సితో ఏకో తికో. కస్మా న పాళియం సో వుత్తోతి చే? తత్థ చేతాపితఅరూపియే రూపియఛడ్డనకసమ్ముతికిచ్చాభావతో. తస్మిఞ్హి తికే వుత్తే కప్పియవత్థునోపి అరూపియఛడ్డనకసమ్ముతి దాతబ్బాతి ఆపజ్జతి, తస్స వసేన రూపియఛడ్డనకసమ్ముతి ఏవ న వత్తబ్బాతి? న, రూపియస్సపి సమ్ముతికిచ్చాభావప్పసఙ్గతో, తస్మా రూపియే రూపియసఞ్ఞీ కప్పియవత్థుం చేతాపేతి పత్తచతుక్కే తతియపత్తం వియ, తం సఙ్ఘాదీనం నిస్సజ్జితబ్బం, నిస్సట్ఠం పన అఞ్ఞేసం కప్పతి తతియపత్తో వియ. అథ సమ్పటిచ్ఛితరూపియేన చేతాపితం హోతి దుతియపత్తో వియ, తం వినాపి సమ్ముతియా యో కోచి భిక్ఖు ఛడ్డేతి, వట్టతి. తతో పరం ‘‘సచే తత్థ ఆగచ్ఛతి ఆరామికో వా’’తిఆదినా వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బం. తత్థ ‘‘రూపియే’’తి వా ‘‘అరూపియే’’తి వా సబ్బత్థ భుమ్మప్పత్తే అత్తనో సన్తకం, ఉపయోగప్పత్తే పరసన్తకన్తి వేదితబ్బం. ఏత్థాహ – ఉపతిస్సత్థేరో పురిమసిక్ఖాపదేన రూపియపటిగ్గహణం వారితం, ఇమినా సుద్ధాగమేన కప్పియకారకస్స హత్థే కప్పియం నిస్సాయ ఠితేన సంవోహారో వారితోతి.

౫౮౯. నిస్సగ్గియవత్థునా నిస్సగ్గియవత్థుం…పే… అపరాపరపరివత్తనే ఇమినాతి ఏత్థ ఏకస్మిం ఏవ వత్థుస్మిం ద్విన్నం సిక్ఖాపదానం వసేన ఏకతో ఆపత్తి వుత్తా, తం పన పచ్ఛిమస్స వసేన నిస్సజ్జితబ్బం. ఏతేన నిస్సగ్గియం ఆపన్నమ్పి ఆపజ్జతీతి ఏకే. పరస్స రూపియగ్గహణం పరివత్తనన్తి రూపియే అగ్గహితే తస్స అభావతో ఇమినావ ఆపత్తి, న పురిమేన ఓమసవాదో వియ. ముసావాదేన ముసా వదన్తస్సాపి హి ఓమసవాదేనేవ ఆపత్తి. నిస్సగ్గియవత్థునా దుక్కట…పే… ఏసేవ నయోతి ఏతస్స యుత్తిం దస్సేన్తో ‘‘యో హి అయ’’న్తి ఆహ.

వడ్ఢిం పయోజేన్తస్సాతి ఏత్థ ఇదం గహేత్వా సతి మాసే, సతి సంవచ్ఛరే ‘‘ఏత్తకం దేహీ’’తి చే వదతి. రూపియసంవోహారో హోతి. వినా కప్పియకారకేన ‘‘ఏత్తకా వుడ్ఢి హోతు, ఏత్తకం గణ్హా’’తి వదతో దుక్కటం కయవిక్కయలక్ఖణాభావతో. ‘‘మూలే మూలసామికాన’’న్తిఆది కప్పియకరణూపాయదస్సనత్థం వుత్తం, న కేవలం నిస్సట్ఠం అపరిభోగం హోతి, పున ఏవం కతే పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. తస్సపి పరిభోగే మూలస్స కప్పియకరణూపాయో చే న హోతి, కప్పియం ఆచిక్ఖితబ్బన్తి యథా పాళియా చేత్థ కప్పియకరణూపాయో, సో చ తతియపత్తేపి, ‘‘యథా చ అత్తనో అత్థాయ గహితే ఏవరూపుపాయో, తథా సఙ్ఘాదిఅత్థాయ గహితేపి ఏసో వా’’తి వుత్తం. ఇమే కిర పఠమదుతియపత్తే యావ గహట్ఠేన పరివత్తేతి, తావ న కప్పియకరణూపాయో, అనేకపురిసయుగమ్పి ‘‘అకప్పియా ఏవా’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘సఙ్ఘసన్తకం కప్పియభణ్డం విక్కిణిత్వా ఆగతకహాపణానిపి పటిగ్గహణం మోచేత్వావ సమ్పటిచ్ఛితబ్బాని, తస్మా కప్పియకారకో చే ఇమాని తాని కహాపణానీతి వదతి, న వట్టతియేవ, పటిక్ఖిపితబ్బం, న విచారేతబ్బం, విచారేతి చే? సబ్బేసం న కప్పతి. పటిగ్గహణం మోచేత్వా సమ్పటిచ్ఛితాని చే విచారేతి, తస్సేవ న వట్టతీ’’తి అభిక్ఖణం వుత్తం.

రూపియసంవోహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౯౩. పటపిలోతికానన్తి పటపిలోతికేహి. ‘‘అజ్ఝాచరతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదం పురిమసిక్ఖాపదేపి వేదితబ్బం. ‘‘కయితఞ్చ హోతి విక్కయితఞ్చా’’తి ఏతేసం పదానం విపరీతతో ‘‘అత్తనో భణ్డ’’న్తిఆది వుత్తం. కస్మా? ‘‘ఇమినా ఇమ’’న్తి వచనానురూపతో. సద్ధాదేయ్యవినిపాతనం పనేత్థ అట్ఠానపదానం వసేన వేదితబ్బం.

కయవిక్కయసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో కోసియవగ్గో దుతియో.