౩. పత్తవగ్గో

౧. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౯౮. బహూ పత్తే సన్నిచయన్తి ఏత్థ సన్నిచయన్తి భావనపుంసకం, బహూ పత్తే వా గహేత్వా సన్నిచయం కరిస్సన్తీతి అత్థో. ‘‘అడ్ఢతేరసపలమాసానం గాహికా’’తి లిఖితం. ఏత్థ –

‘‘కుడువో చతుపలేయ్యో, కుడువానం చతుగ్గుణం;

పత్థం చతుగ్గుణో మాసా-తి కమాహు చతుగ్గుణ’’న్తి. –

ఆదిం లోకవోహారం దస్సేత్వావ కేచి పపఞ్చేన్తి.

౬౦౨. ఖాదనన్తి ఖాదనీయం సూపాది. ‘‘బ్యఞ్జనస్స మత్తా నామ ఓదనతో చతుత్థో భాగో’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౮౭) బ్రహ్మాయుసుత్తట్ఠకథాయం వుత్తత్తా ఆలోపస్స చతుత్థభాగం బ్యఞ్జనం అనురూపన్తి గహేతబ్బం. ‘‘భిక్ఖునియా పత్తసన్నిచయస్స వారితత్తా తదనులోమతో భిక్ఖూనమ్పి దుతియో వారితో’’తి వుత్తం, తం న యుత్తం, పాళియఞ్హి ‘‘సన్నిచయం కరేయ్యాతి అనధిట్ఠితో అవికప్పితో’’తి (పాచి. ౭౩౫) వుత్తం. సో హి కథినక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౬ ఆదయో) నిచయసన్నిధి వియ ఏకోపి పునదివసే ‘‘సన్నిచయో’’తి వుచ్చతి. అనన్తరసిక్ఖాపదే పన ‘‘దుతియో వారితోతి అధిట్ఠానం నియతం, తస్మా ద్వే పత్తే అధిట్ఠాతుం న లభతి. సచే ఏకతో అధిట్ఠాతి, ద్వేపి న అధిట్ఠితా హోన్తి. విసుం విసుం అధిట్ఠాతి, దుతియో అనధిట్ఠితో’’తి వదన్తి. వికప్పేతుం పన బహూపి లభతి. ఇదాని వత్తబ్బం సన్ధాయ ‘‘నామమత్తే విసేసో’’తి వుత్తం. తత్థ నామన్తి మజ్ఝిమో మజ్ఝిమోమకో మజ్ఝిముక్కట్ఠోతిఆది.

౬౦౮. ‘‘పాకస్స హి ఊనత్తా పత్తసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతీ’’తి వచనతో అధిట్ఠితపత్తోపి ఖరపాకేన సేతత్తా అధిట్ఠానం విజహతీతి చే? న, అధిట్ఠానవిజహనేసు నవసు అనాగతత్తా, తస్మా పఠమపాకానం ఏవ ఊనత్తా పత్తసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛతి, తస్మిం సతి అఞ్ఞం విఞ్ఞాపేతుం న వట్టతి. ‘‘ఊనపఞ్చబన్ధనేనా’’తి హి వుత్తం. ఛిద్దే, రాజియా వా హి సతి తేహి అధిట్ఠానం విజహతీతి విజహితే నాయం పటిసేధో, తస్మా పచ్చుద్ధరిత్వా, వికప్పేత్వాపి అఞ్ఞం విఞ్ఞాపేతుం న లభతి.

ఏవం పత్తకారకో మూలం లభిత్వాతి ఏత్థ పచిత్వా ఠపితదివసతో పట్ఠాయ. దాతుకామో హుత్వాతి ఏత్థ దిన్నదివసతో, సుతదివసతో వా పట్ఠాయ దసాహం వేదితబ్బం. లిఙ్గపరివత్తేన పన దసాహాతిక్కమే పత్తసామికస్స భిక్ఖుస్స, భిక్ఖునియా పన రత్తాతిక్కమే నిస్సగ్గియం.

పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౧౨-౩. బహూ పత్తే విఞ్ఞాపేన్తీతి ఏకమేకం విఞ్ఞాపేన్తా బహూ భిక్ఖూ బహూ పత్తే విఞ్ఞాపేన్తి, బహూ వా భిక్ఖూ పత్తే విఞ్ఞాపేన్తీతి అత్థో. ‘‘న, భిక్ఖవే, పత్తో విఞ్ఞాపేతబ్బో, యో విఞ్ఞాపేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఇదం సిక్ఖాపదం ఊనపఞ్చబన్ధనేన సమూహతం హోతి న హోతీతి? న హోతి తమేవ గహేత్వా ‘‘విఞ్ఞాపేతి, పయోగే దుక్కట’’న్తి వుత్తత్తాతి ఏకే. పటిలాభమ్పి పరియాదియిత్వా తం దుక్కటం వుత్తం, తస్మా తం ‘‘పటిలాభేన నిస్సగ్గియో హోతీ’’తి ఇమినా సమూహతం హోతి. అఞ్ఞథా సదుక్కటం నిస్సగ్గియం ఆపజ్జతి అనాపత్తివారవిరోధో చ. యా కాచి పన అకతవిఞ్ఞత్తి అననుఞ్ఞాతకాలే దుక్కటమేవ. భిన్నేనాతి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే, భేదేనాతి వా అత్థో, హేత్వత్థే కరణవచనం.

ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౨౦. ‘‘సా అహోసి సువణ్ణమాలా’’తి వచనతో ఠపేత్వా సహధమ్మికే అఞ్ఞేసం యథాసుఖం రూపియం దాతుం వట్టతి ఉగ్గణ్హాపేతుం, సబ్యోహారాపేభుఞ్చాతి ఆచరియో, వీమంసితబ్బం ఇద్ధిమస్స ఇద్ధివిసయత్తా.

౬౨౨. ‘‘యేసం మంసం కప్పతీ’’తి వచనేన యేసం మంసం న కప్పతి, తేసం సప్పిఆది కిఞ్చాపి న కప్పతి, న పన నిస్సగ్గియవత్థూతి వేదితబ్బం. తథా న పణీతభోజనవత్థూతి. ఉగ్గహితకం కత్వా నిక్ఖిత్తన్తి అజ్ఝోహరణత్థం నిక్ఖిత్తం. ఇతరఞ్హి పటిగ్గహేత్వా అజ్ఝోహరితుం వట్టతి. ఉభయేసమ్పీతి పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితేహి, పురేభత్తం పటిగ్గహితేహి చ కతానం. ‘‘మంసస్స అకప్పియత్తా’’తి కారణపతిరూపకం వత్వా. ఖాదింసూతి ‘‘వికాలే కేవలం నవనీతమేవ ఖాదితుకామేన దధితక్కగతాని అపనేతబ్బాని, పచితుకామస్స సామంపాకం న హోతీతి థేరస్స అధిప్పాయో’’తి వుత్తం. ‘‘ఖయం గమిస్సతీ’’తి వచనతో ఖీరం పక్ఖిపిత్వా పక్కసప్పి వికాలే కప్పతీతి సిద్ధం. భేసజ్జేహీతి యావజీవికభేసజ్జేహి. కతతేలం పురేభత్తన్తి అపచిత్వా కతం ఏవ. ఉణ్హోదకేనాతి తాపనభావం దీపేతీతి కేచి, తం న సున్దరం. నిబ్బట్టితత్తాతి పిఞ్ఞాకాదితో. ‘‘తేలత్థాయ పటిగ్గహిత…పే… దుక్కటమేవా’’తి వచనతో అతేలత్థాయ పటిగ్గహితేహి, సత్తాహాతిక్కన్తేహిపి కతతేలం కతదివసతో పట్ఠాయ సత్తాహం వట్టతీతి ఛాయా దిస్సతి, కరమన్దం రుక్ఖసారోతి కేచి.

౬౨౩. అవసకసటే యస్మా ఖీరాదీని పక్ఖిపిత్వా తేలం పచన్తి, తస్మా కసటం న వట్టతి, తేలమేవ వట్టతి, తేన వుత్తం ‘‘పక్కతేలకసటే వియ కుక్కుచ్చాయతీ’’తి. వసాయ సద్ధిం పక్కత్తా న వట్టతీతి చే? వదథ, భన్తే, నవనీతే దధిగుళికాతిఆదిసమ్బన్ధో. మధుమ్హి చత్తారో కాలికా యథాసమ్భవం యోజేతబ్బా, ఉచ్ఛుమ్హి చ, కథం? సమక్ఖికం సేళకం మధు యావకాలికం. అనేలకం ఉదకసమ్భిన్నం యామకాలికం, అసమ్భిన్నం సత్తాహకాలికం, మధుసిట్ఠం పరిసుద్ధం యావజీవికం. తథా ఉచ్ఛు వా రసో వా సకసటో యావకాలికో, నిక్కసటో ఉదకసమ్భిన్నో యామకాలికో, అసమ్భిన్నో సత్తాహకాలికో, సుక్ఖకసటం యావజీవికన్తి వేదితబ్బం. కస్మా? ఉదకసమ్భేదవిసేసతో.

కిం వుత్తం హోతి? చతూసు కాలికేసు పుబ్బం పుబ్బం గరుకం, అపరం అపరం లహుకం. తేసు చాయం ఉదకసమ్భేదో గరుకం లహుకం కరోతి, లహుకఞ్చ గరుకం. అమ్బరసాదీని హి యావకాలికత్తా గరుకాని, ఉదకసమ్భేదో పన తాని అమ్బపానాదిసమఞ్ఞం దత్వా లహుకాని యామకాలికాని కరోతి. ‘‘ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తన్తి ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయా’’తి అట్ఠకథావచనతో ఉచ్ఛురసో సత్తాహకాలికోతి సిద్ధం. తత్థ ‘‘ఉదకసమ్భేదో తం యామకాలికం కరోతీ’’తిఆదిం బహుం వత్వా యోజితా.

అపిచేత్థ ఉచ్ఛురసో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉచ్ఛురస’’న్తి (మహావ. ౩౦౦) అనుఞ్ఞాతత్తా గుళోదకం వియ ఉచ్ఛురససామఞ్ఞతో ఉదకేన అసమ్భిన్నోపి అగిలానస్స వట్టతి, తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘ఉచ్ఛురసో నికసటో పచ్ఛాభత్తం వట్టతీ’’తి (మహా. అట్ఠ. ౩౦౦). అయం సబ్బో నో తక్కోతి ఆచరియో. కేచి పనాహు ‘‘ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్త’న్తి వచనతో, ‘ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయా’తి అట్ఠకథావచనతో చ ఉచ్ఛురసో ఫాణితమేవ, తస్మా గుళే వియ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి. కేచి ‘‘వుత్తనయేన సత్తాహకాలికోవ సమానో ‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఉచ్ఛురస’న్తి విసుం అనుఞ్ఞాతత్తా అసమ్భిన్నోపి అగిలానస్స వట్టతీ’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘వుత్తనయేన విసుం అనుఞ్ఞాతత్తా ఏవ సమ్భిన్నో వా అసమ్భిన్నో వా యామకాలికోవ, గుళోదకం పన సత్తాహకాలికమేవా’’తి వదన్తి. కేచి ‘‘గుళోదకం వియ సో దువిధోపి సత్తాహకాలికోయేవా’’తి వదన్తి.

తత్థాయం పఠమాచరియవాదే విచారణా – ఫాణితానుమతియాయేవ ఉచ్ఛురసానుమతియా సిద్ధితో విసుం ‘‘ఉచ్ఛురస’’న్తి ఉద్ధరిత్వా అనుమతి నిరత్థికాతి ఆపజ్జతి, తథా ‘‘ఉచ్ఛురసో నికసటో పచ్ఛాభత్తం వట్టతీ’’తి అట్ఠకథాపి నిరత్థికా. ‘‘సత్తాహం వట్టతీ’’తి వత్తబ్బం సియాతి, న చ తథా సక్కా వత్తుం. పచ్ఛాభత్తం వట్టనకరసాధికారత్తాతి చే? న, తస్మిం అధికారే సత్తాహకాలికస్స అవత్తబ్బప్పసఙ్గతో. కాలభేదం అనపేక్ఖిత్వా రసాధికారే ఓతిణ్ణత్తా వుత్తోతి చే? న సక్కా ‘‘నికసటో సత్తాహం వట్టతీ’’తి వత్తుం. పచ్ఛాభత్తం వట్టనకరసాధికారత్తా న వత్తబ్బన్తి చే? న, ఏవఞ్హి వుత్తే తదఞ్ఞరసో వియ అయమ్పి పచ్ఛాభత్తమేవ వట్టతి, న తతో పరన్తి ఆపజ్జతి. తతో పరం అపరిభోగత్తా ‘‘పచ్ఛాభత్తం వట్టతీ’’తి వుత్తన్తి చే? న, యావకాలికభావప్పసఙ్గతో. న సో పసఙ్గో ఆభిదోసికస్సాపి ఉచ్ఛురసస్స పాకేన ఫాణితాదిభావప్పసఙ్గతో. అయమేవ తతియచతుత్థాచరియవాదేసు విచారణా. దుతియవాదే విచారణా వుత్తా, విమద్దో పనేత్థ భేసజ్జక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౦) ఆవి భవిస్సతి. ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తన్తి మధుకతాలనాళికేరఫాణితాదితో ఉక్కటవత్థుతో నిస్సగ్గియవత్థుఫాణితస్స విసేసవచనం, తేనేతం పఞ్ఞాయతి ‘‘నిస్సగ్గియవత్థుభూతం ఇధ ఫాణితం నామ ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తమేవ, న మధుకాదితో నిబ్బత్త’’న్తి. ఏత్తావతా యంకిఞ్చి ఉచ్ఛుమ్హా నిబ్బత్తం, న తం సబ్బం ఫాణితమేవ నామాతి సాధితం హోతి. తేనేవ ఖన్ధకే ఫాణితం పఠమం అనుజానిత్వావ పచ్ఛా ఉచ్ఛురసో అనుఞ్ఞాతో, తథా తత్థేవ గుళం, గుళోదకఞ్చ.

ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయ అపక్కా వాతిఆదిమ్హి పన యేసం లద్ధి ‘‘ఉచ్ఛురసో యామకాలికో’’తి. ‘‘తే అపక్కా వాతి సామం భిక్ఖునా అపక్కా వా. అవత్థుకపక్కా వాతి వినా వత్థునా పక్కా వా’’తి అత్థం వణ్ణయన్తి, తం న యుత్తం ‘‘ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయా’’తి ఇమస్స వచనస్స పయోజనాభావప్పసఙ్గతో, భిక్ఖునో పచనాధికారాభావా. సామపాకో ఇధాధిప్పేతోతి చే? సామం అపక్కస్స ఉచ్ఛురసస్స తేసం అత్తనోమతియా ఫాణితభావసిద్ధితో చ పరతో ‘‘పురేభత్తం పటిగ్గహితేన అపరిస్సావితఉచ్ఛురసేన కతఫాణిత’’న్తిఆదినయదస్సనతో చ తం అయుత్తం, తత్థ ‘‘అపరిస్సావితఉచ్ఛురసేన సయంకతం నిరామిసమేవ వట్టతీ’’తి వచనం యం తత్థ కసటం సామపాకం న జనేతి, సవత్థుకపటిగ్గహితకతంయేవ తం కరోతీతి దీపేతి, తస్మా పటిగ్గహేతుం న వట్టతి వికాలేతి పోరాణా. ‘‘కోట్టితఉచ్ఛుఫాణితం ‘రజనపాకం వియ ఓళారికం సవత్థుకపక్కం నామ హోతీ’తి సఞ్ఞాయ పురేభత్తమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాచరియా ‘‘ఏవం ఫాణితగ్గహణం అమధురం, తస్మా పచ్ఛాభత్తం న వట్టతీ’’తి వదింసు. కిం మధురతాయ, అమధురతాయ వాతి? అత్థమేవ దస్సేతుం మహాపచ్చరియం తథా వుత్తన్తి ఉపతిస్సత్థేరో ఆహ కిర. తం యుత్తన్తి ఉచ్ఛుతో నిబ్బత్తత్తా వుత్తం, తేనేవాహ ‘‘ఖణ్డసక్ఖరం పన…పే… వట్టతీ’’తి. ‘‘తం ఖీరఘటే పక్ఖిపిత్వా పచన్తీ’’తి లిఖితం. జల్లికా నామ ఫేణాది.

భేసజ్జోదిసం వదన్తేన ఇతరే అత్థుద్ధారవసేన వుత్తా. ‘‘ఆహారత్థం ఫరితుం సమత్థానీ’’తి ఖన్ధకే (మహావ. ౨౬౦) ‘‘యం భేసజ్జఞ్చేవ అస్స భేసజ్జసమ్మతఞ్చ లోకస్స, ఆహారత్థఞ్చ ఫరేయ్యా’’తి వుత్తత్తా వుత్తం. ఏత్థ విచారణా భేసజ్జక్ఖన్ధకే ఆవి భవిస్సతి.

౬౨౪. ద్వారవాతపానకవాటానీతి ద్వారస్స చ వాతపానానఞ్చ కవాటాని. కసావపక్ఖేపమత్తేన హి తాని అత్తనో సభావం పరిచ్చజితాని హోన్తి, తస్మా ‘‘మక్ఖేతబ్బానీ’’తి వుత్తం. ‘‘కసావో నామ కనకలమ్బాదీనిపీ’’తి వదన్తి. అధిట్ఠేతీతి ‘‘ఇదాని అజ్ఝోహరణీయం న భవిస్సతి, బాహిరపరిభోగో భవిస్సతీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేతి. ఇధ ‘‘వికప్పేతీ’’తి పదం నత్థి. అధిట్ఠానమ్పి ముఖారుళ్హియా వుత్తం ‘‘ఇమం నవనీతం అధిట్ఠామీ’’తి అవత్తబ్బతో.

౬౨౫. పరిభుఞ్జితుం పన న వట్టతీతి విస్సాసాభావం సన్ధాయ వుత్తం. సచే సవిస్సాసో, వట్టతీతి ‘‘పరిభుఞ్జ త్వ’’న్తి ఏత్తావతా విస్సజ్జితం హోతి, తస్మా ఉభిన్నం అనాపత్తీతి సమ్బన్ధో. సచే న విస్సజ్జితం, ఆపత్తి హోతీతి సిద్ధం. తస్మా ఉభిన్నం సన్తకం చీవరం అఞ్ఞతరేన సమ్ముఖీభూతేన అధిట్ఠాతబ్బం. నో చే అధిట్ఠాతి, నిస్సగ్గియం హోతీతిపి యుజ్జతి. కాకనికమత్తఞ్చే మూలం అదిన్నం, ‘‘న అధిట్ఠానుపగం…పే… సకభావం న ఉపేతీ’’తి ఇమినా ఏతం సదిసం న హోతి, ఆభిధమ్మికగణానం దిన్నం వియ చ న హోతి. కస్మా? ఆభిధమ్మికా హి అనుపసమ్పన్నాపి హోన్తి, పచ్ఛా ఆభిధమ్మికభూతానమ్పి తం సాధారణం హోతీతి. ఏత్థ ద్వేపి ఉపసమ్పన్నా ఏవ, ద్విన్నమ్పి తత్థ యథాకామకరణీయతా అత్థి మమత్తఞ్చ, న ఏవం తదఞ్ఞేసం సాధారణం, న చ ద్వే తయో భిక్ఖూ ‘‘ఏకతో వస్సిస్సామా’’తి కరోన్తి, రక్ఖతి తావ. ‘‘అవిభత్తత్తా అనాపత్తీ’’తి ఇమినా చ ఇదం సదిసం, యేన మూలేన పటిగ్గహితం, తస్స సచే ఇతరో దేతి, సో వా తం ఇతరస్స దేతి, సతి పటిగ్గహణే సత్తాహాతిక్కమే నిస్సగ్గియత్తా, తస్మా తం చీవరం ద్వీసు సమ్ముఖీభూతేన ఏకేన అధిట్ఠాతబ్బం. కిఞ్చాపి ఏత్థ పయోగో న దిస్సతి సమానపరిక్ఖారానం ద్విన్నం అధిట్ఠానపయోగాభావతో, తథాపి సమానసబ్బభణ్డకానం ద్విన్నం తేలాది యేన పటిగ్గహితం, తస్స కాలాతిక్కమే ఆపత్తిసమ్భవతో, అనధిట్ఠానే దుల్లభవిసేసహేతుత్తా చ ‘‘అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. తం అయుత్తం పత్తచీవరసత్తాహకాలికానం అసదిసవిధానత్తా. ఏత్థ పత్తచీవరఞ్హి అత్తనో సన్తకభావం ఉపగతమేవ అనధిట్ఠహన్తస్స కాలాతిక్కమే ఆపత్తి, సత్తాహకాలికం పన పరసన్తకసాధారణమ్పి పటిగ్గహితం పటిగ్గాహకస్స కాలాతిక్కమే ఆపత్తికరం. పటిగ్గహణఞ్చేత్థ పమాణం, న తత్థ సకసన్తకతా, సత్తాహకాలికఞ్చ నిస్సగ్గియం, సబ్బేసమ్పి అనజ్ఝోహరణీయం. పత్తచీవరం అఞ్ఞస్స పరిభుఞ్జతో అనాపత్తి. ఇదఞ్చ కాలాతిక్కన్తమ్పి నిస్సజ్జిత్వా పచ్ఛా లద్ధం కప్పతి. పత్తచీవరం పన తం తస్స వినయకమ్మన్తి కప్పతీతి. అవిభత్తస్సపి ఇమస్స దానం రుహతి, న పత్తచీవరస్స. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాయం ‘‘ద్విన్నం సన్తకం హోతి…పే… సచేపి అవిభజిత్వా సద్ధివిహారికాదీనం దేన్తి, అదిన్నమేవ హోతీ’’తి. యస్స దానమేవ న రుహతి, తస్స కుతో అధిట్ఠానం. ఏకో చే పత్తచీవరం దసమే దివసే ఇతరస్స దేతి. తతో పట్ఠాయ సో దస దివసే పరిహరితుం లభతి, న తథా సత్తాహకాలికన్తి సబ్బథా ఉపపరిక్ఖియమానం సరిక్ఖం నక్ఖమతీతి న తం సారతో దట్ఠబ్బన్తి ఆచరియస్స తక్కో. ‘‘వినయకమ్మవసేన పన అనిస్సజ్జిత్వా సహసా విరుజ్ఝిత్వా కస్సచి పరిచ్చత్తమ్పి పున పటిలభిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి వుత్తం, సచే దేసన్తరితం, సముద్దన్తరితం వా చీవరం నిస్సగ్గియం జాతం, తం ఇధ ఠితేన భిక్ఖునా ఏకస్స వన్తేన చిత్తేన చత్తం కత్వా అనపేక్ఖిత్వా ఆపత్తిం దేసేత్వా తస్స విస్సాసేన పున గహేత్వా అధిట్ఠాతబ్బం, ‘‘పత్తాదీసు చ అయమేవ నయో’’తి చ వుత్తం, ‘‘తాలనాళికేరఫాణితమ్పి సత్తాహకాలికం ఏవా’’తి చ. ‘‘ద్విన్నం సన్తకం ఏకేన పటిగ్గహితం సత్తాహకాలికం సత్తాహాతిక్కమే ఆపత్తిం న కరోతి, పరిభుఞ్జితుం పన ద్విన్నమ్పి న వట్టతీ’’తి చ ‘‘పరసన్తకం పటిగ్గహేత్వా ఠపితేపి ఏసేవ నయో’’తి చ కేచి వదన్తి. దుక్కటవత్థుభూతం సప్పిఆది నిస్సజ్జితబ్బం పున పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి విధానం న దిస్సతీతి.

భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౨౭. ‘‘ఏకమేవ కత్వా’’తి వచనేన వస్సికసాటికలక్ఖణేన ఞాతకానమ్పి సతుప్పాదం కరోన్తేన ఏకమేవ గహేతబ్బన్తి ధమ్మసిరిత్థేరో. చతుబ్బిధం ఖేత్తన్తి ఏత్థ కిఞ్చాపి తివిధం దిస్సతి, తం పన ఏవం గహేతబ్బం, యస్మిం ఖేత్తే పరియేసితుం లభతి, తం పరియేసనఖేత్తం నామ, ‘‘ఏవం కరణనివాసనాధిట్ఠానఖేత్తానిపీ’’తి వుత్తం. ఏత్థ పచ్ఛిమేన పురిమగ్గాహో వేదితబ్బో, న పురిమేన పచ్ఛిమగ్గాహో, యథాలాభన్తి ఆచరియో. తస్సత్థో – అధిట్ఠానఖేత్తేన పచ్ఛిమేన పురిమానం తిణ్ణం గాహో హోతి, తథా నివాసనఖేత్తేన ద్విన్నం పురిమానం. కరణఖేత్తేన పన ఏకస్సేవ పురిమస్స గాహో హోతీతి. ఏత్థ పన కిఞ్చాపి కరణఖేత్తనివాసనఖేత్తానం కాలతో నానత్తం నత్థి, కిరియతో పన ‘‘అట్ఠిం కత్వా నివాసేతబ్బ’’న్తి పాళివచనతో, తస్మా ద్విధా కత్వా వుత్తం అఞ్ఞతరాభావేన, తదత్థసిద్ధితో చ, కథం పనేత్థ నానత్తం నత్థీతి పఞ్ఞాయతీతి చే? పాళితో, ‘‘అడ్ఢమాసో సేసో గిమ్హానన్తి కత్వా నివాసేతబ్బ’’న్తి హి పాళి, తథా మాతికాట్ఠకథాతో (కఙ్ఖా. అట్ఠ. వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా) చ.

తథాహ ‘‘పచ్ఛిమో అడ్ఢమాసో కరణనివాసనఖేత్తమ్పీ’’తి, ఇమినా నయేన తివిధమేవ ఖేత్తన్తిపి సిద్ధం. సమన్తపాసాదికాయం పన కత్థచి పోత్థకే ‘‘జేట్ఠమూలపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమపాటిపదదివసతో పట్ఠాయ యావ కాళపక్ఖుపోసథో, అయమేకో అద్ధమాసో పరియేసనఖేత్తఞ్చేవ కరణఖేత్తఞ్చ. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే వస్సికసాటికం అలద్ధం పరియేసితుం, లద్ధం కాతుఞ్చ వట్టతి, నివాసేతుం, అధిట్ఠాతుఞ్చ న వట్టతీ’’తి పాఠో దిస్సతి, సో అపాఠో యథావుత్తపాళిమాతికాట్ఠకథావిరోధతో, తస్మా తత్థ ‘‘అలద్ధం పరియేసితుం వట్టతి, కాతుం, నివాసేతుం, అధిట్ఠాతుఞ్చ న వట్టతీ’’తి పాఠో వేదితబ్బో. ఏవం తావ పచ్ఛిమేన పురిమగ్గాహసిద్ధి వేదితబ్బా, న పురిమేన కరణఖేత్తాదీనం గాహో సమ్భవతి. ‘‘మాసో సేసో గిమ్హానన్తి వస్సికసాటికచీవరం పరియేసితబ్బ’’న్తి ఏత్తకమేవ హి వుత్తం, న, అట్ఠకథాయం ‘‘అయమేకో అద్ధమాసో పరియేసనఖేత్తఞ్చేవ కరణఖేత్తఞ్చా’’తి వుత్తత్తాతి చే? న, తస్స లేఖనదోసత్తా, తథా సాధితం. కరణఖేత్తేన పన నివాసనఖేత్తగ్గాహో అత్థి కాలనానత్తాభావతో, తేనేవ పుబ్బే యథాలాభగ్గహణం కతం, తథా చ సాధితమేవ, న భేదో పనత్థి, పయోజనం వుత్తమేవ. నివాసనక్ఖేత్తేన అధిట్ఠానక్ఖేత్తగ్గాహో నత్థి ఏవ, న హి పురిమేన పచ్ఛిమగ్గాహో వేదితబ్బో. న పాళివిరోధతోతి చే? న, తదత్థాజాననతో. ‘‘మాసో సేసో గిమ్హానన్తి అద్ధమాసో సేసో గిమ్హాన’’న్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దస్స హి ఇతో పట్ఠాయాతి అత్థో. పరతో ఆపత్తిఖేత్తదస్సనతో ఇతరస్స అనాపత్తిఖేత్తభావో దస్సితోవ హోతి. దిన్నపుబ్బతోపి ఞాతకపవారితట్ఠానతో నిప్ఫాదేన్తస్స నిస్సగ్గియం పిట్ఠిసమయత్తా, పకతియా వస్సికసాటికదాయకా నామ సఙ్ఘస్స వా పుగ్గలస్స వా అపవారేత్వా అనుసంవచ్ఛరం దేన్తా, తత్థ సతుప్పాదోవ వట్టతి. వత్తభేదే దుక్కటన్తి తదఞ్ఞేసు.

‘‘సచే కత…పే… వస్సూపనాయికదివసే అధిట్ఠాతబ్బా…పే… ఛ మాసే పరిహారం లభతీ’’తి వచనతో అన్తోవస్సేపి యావ వస్సానస్స పచ్ఛిమదివసా అకతా పరిహారం లభతీతి దీపితం హోతి. కస్మా న విచారితన్తి చే? అత్థాపత్తిసిద్ధత్తా. ‘‘ఛ మాసే పరిహారం లభతీ’’తి వచనేన అకతా లభతీతి సిద్ధమేవ, తం కిఞ్చాపి సిద్ధం, సరూపేన పన అనాగతత్తా సరూపేన దస్సేతుం, దుస్సద్ధాపయత్తా ఉపపత్తితో దస్సేతుఞ్చ ఇదమారద్ధం ఆచరియేన, ‘‘యథా చేత్థ, ఏవం కథినబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరమ్పి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం, తం దువుత్తం తత్థేవ పుబ్బాపరవిరోధతో. యఞ్చేత్థ అట్ఠకథావచనం సాధకత్తేన వుత్తం, తం తమత్థం న సాధేతి. ‘‘యది నప్పహోతి యావ కత్తికపుణ్ణమా పరిహారం లభతీ’’తి వచనం అప్పహోన్తస్స యావ కత్తికపుణ్ణమా తావ పరిహారఖేత్తం, తతో పరం ఏకదివసోపి న హోతీతి దీపేతి, తస్మా అప్పహోనకభావేన అకతావ యావ కత్తికపుణ్ణమా పరిహారం లభతి, తతో పరం న లభతీతి సిద్ధం. తథా తదేవ వచనం కతపరిహారం న లభతీతి దీపేతి, తస్మా కత్తికపుణ్ణమదివసేయేవ అధిట్ఠాతబ్బా. ‘‘అప్పహోన్తే దసాహే అన్తోవస్సే కరణపరియోసానంయేవ పమాణ’’న్తి లిఖితం.

ఏత్థాహ – ‘‘ఏకాహద్వీహాదివసేనా’’తిఆది న వత్తబ్బం. కస్మా? గిమ్హదివసానం అనధిట్ఠానకాలత్తా, తస్మా ఏవ ‘‘అన్తోదసాహే వా తదహేయేవ వా అధిట్ఠాతబ్బా’తి చ సామఞ్ఞతో న వత్తబ్బం గిమ్హదివసానం అధిట్ఠానఖేత్తభావప్పసఙ్గతో’’తి. ఏత్థ వుచ్చతి – న, తదత్థాజాననతో. దసాహానాగతాయ వస్సూపనాయికాయ గిమ్హదివసా దసాహా హోన్తి, పఠమదివసే చ లద్ధా నిట్ఠితా వస్సికసాటికా దసాహాతిక్కన్తాపి వస్సూపనాయికదివసం అధిట్ఠానఖేత్తం అప్పత్తత్తా న చ తావ నిస్సగ్గియం హోతి, వుత్తఞ్చేతం ‘‘వస్సూపనాయికతో పుబ్బే దసాహాతిక్కమేపి అనాపత్తీ’’తి.

అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బాతి ఇదం న అవిసేసేన ఏతస్మిం అన్తరే గిమ్హదివసేపి అధిట్ఠాతబ్బన్తి ఇమమత్థం దీపేతుం వుత్తం, కిన్తు గిమ్హదివసే చే ఉప్పన్నా, అధిట్ఠానఖేత్తే చ అన్తోదసాహం హోతి, అన్తోదసాహే ఖేత్తేయేవ అధిట్ఠాతబ్బా, న ఖేత్తన్తి కత్వా దసాహం అతిక్కమితబ్బన్తి దీపేతుం వుత్తం. కస్మా? గిమ్హదివసానమ్పి గణనూపగత్తా, తస్మా అఖేత్తదివసేపి గణేత్వా ఖేత్తే ఏవ ‘‘అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బా’’తి వుత్తం హోతీతి.

వస్సికసాటికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౩౨. సామన్తి సకసఞ్ఞితానియమనత్థం వుత్తం. సకసఞ్ఞితాయేవ హి అచ్ఛిన్దాపనఅచ్ఛిన్దనేసు నిస్సగ్గియం, తస్మా నిస్సగ్గియమూలఙ్గనిదస్సనమేతం. ‘‘చీవర’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘అచీవరం అచ్ఛిన్దన్తస్స న నిస్సగ్గియ’’న్తి వుత్తమేవ హోతి. ‘‘దత్వాతి దత్వా వా దాపేత్వా వా’’తి కిఞ్చాపి పదభాజనం యుజ్జతి, అఞ్ఞస్స పన సన్తకం అఞ్ఞస్స భిక్ఖునో దాపేత్వా తం సయం వా అచ్ఛిన్దేయ్య, తేనేవ వా అచ్ఛిన్దాపేయ్యాతి అనిట్ఠప్పసఙ్గభయా న వుత్తం, అత్థతో పన అత్తనో సన్తకం అఞ్ఞేన సద్ధివిహారికాదినా దాపేత్వా, అఞ్ఞస్స సన్తకం వా తస్స విస్సాసా దాపేత్వా తం అచ్ఛిన్దేయ్య వా అచ్ఛిన్దాపేయ్య వా నిస్సగ్గియన్తి వేదితబ్బం, తఞ్చ ఖో అనపేక్ఖో దత్వా. యది ఏవం ‘‘చజిత్వా దిన్నం అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తో భణ్డగ్ఘేన కారేతబ్బో’’తి ఇదం కిన్తి చే? సకసఞ్ఞాయ అగ్గహేత్వా అఞ్ఞాయ థేయ్యాయ గణ్హన్తం సన్ధాయ వుత్తం, తేనేవ వుత్తం ‘‘సకసఞ్ఞాయ గహితత్తా పనస్స పారాజికం నత్థీ’’తి, అపిచ ‘‘అనాపత్తి సో వా దేతి, తస్స వా విస్ససన్తో గణ్హాతీ’’తి వచనతోపి తం సిద్ధమేవ. ఏత్తావతా తావకాలికం కత్వా దిన్నం అచ్ఛిన్దన్తస్స అనాపత్తి సాధితా హోతి. ‘‘అమ్హాకం సన్తికే ఉపజ్ఝం గణ్హిస్సతీ’’తిఆదివచనం సామణేరస్స దానం దీపేతి, తఞ్చ ఇధ నాధిప్పేతం. పాళియం (పారా. ౬౩౩-౬౩౪) ఉపసమ్పన్నే తికపాచిత్తియం వియ అనుపసమ్పన్నే తికదుక్కటమ్పి ఆగతన్తి చే? న, తదధిప్పాయాజాననతో. అనుపసమ్పన్నకాలే ఏవం దత్వా అఞ్ఞస్స సన్తికే ఉపసమ్పన్నం దిస్వా కుపితో చే అచ్ఛిన్దతి, ఉపసమ్పన్నస్సేవ వా ‘‘సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ తుమ్హాకం సన్తికే ఉపసమ్పజ్జిస్సామీ’’తి వదన్తస్స దత్వా పున అచ్ఛిన్దతి చే, నిస్సగ్గియన్తి అయమేత్థ అధిప్పాయో.

౬౩౩. సకిం ఆణత్తో బహుకమ్పి అచ్ఛిన్దతి, నిస్సగ్గియన్తి ఏకబద్ధత్తా ఏకం పాచిత్తియం, తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘ఆణత్తో బహూని గణ్హాతి, ఏకం పాచిత్తియ’’న్తి. మాతికాట్ఠకథాయం పన ‘‘వత్థుగణనాయ ఆపత్తియో’’తి వుత్తం, తం ఆణత్తియా బహుత్తా ‘‘సబ్బాని గణ్హా’’తి వదన్తస్స గాహం సన్ధాయ వుత్తం, తేనేవ తత్థ వుత్తం ‘‘ఏకవాచాయ సమ్బహులా ఆపత్తియో’’తి. ఏవం సన్తే పాళివచనం, అట్ఠకథావచనద్వయఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమేతి, పరసన్తకమ్పి నిస్సగ్గియం హోతి పంసుకూలఞ్చ, తేన ‘‘దుస్సన్తే బద్ధరూపియం వియా’’తి వుత్తం, తం తదత్థనియమదస్సనత్థం వుత్తం, యథావఛాదితం అచ్ఛిన్దనచిత్తేన సచిత్తకం, వచీకమ్మం పన కేవలం అచ్ఛిన్దాపేన్తస్సేవ ‘‘దేహీ’’తి బలక్కారేన గణ్హతోపి వేదితబ్బం, తం న యుత్తం ‘‘అనాపత్తి సో వా దేతీ’’తి వచనతో. ‘‘తుట్ఠో వా దుట్ఠో వా దేతి, అనాపత్తియేవా’’తి మాతికాట్ఠకథావచనతో వాతి చే? న, ఉభయత్థ అత్తనో రుచియా దానం సన్ధాయ వుత్తత్తా, పసయ్హావహారే అనాపత్తిప్పసఙ్గతో చ. ‘‘భిక్ఖుస్స సామం చీవరం దత్వా’తి పాళివచనతో చ మాతికాట్ఠకథాయ అఙ్గవవత్థానే ‘ఉపసమ్పన్నతా’తి వుత్తత్తా చ ఉభయత్థ దానహరణేసు భిక్ఖుభావో ఇచ్ఛితబ్బోతి దీపేతీ’’తి వదన్తి, ఇదమయుత్తన్తి నో తక్కోతి ఆచరియో. కస్మా? అనుపసమ్పన్నస్స చీవరం దత్వా తం ఉపసమ్పన్నకాలే అచ్ఛిన్దన్తస్స అనాపత్తిప్పసఙ్గతో. ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స చీవరం వా అఞ్ఞం వా పరిక్ఖారం దత్వా…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వచనతో దుక్కటం తత్థ హోతీతి చే? నాసిద్ధత్తా, దానకాలే ఏవ ఉపసమ్పన్నతా పమాణన్తి అసిద్ధమేతం అట్ఠకథాయ వా పాళియా వా యుత్తితో వా, తస్మా తం న యుత్తన్తి అత్థో. అనుపసమ్పన్నస్స చీవరం దత్వా తస్సేవ అనుపసమ్పన్నకాలేయేవ చీవరం అచ్ఛిన్దన్తస్స దుక్కటం, ఉపసమ్పన్నకాలే వా దత్వా అనుపసమ్పన్నకాలే అచ్ఛిన్దన్తస్స దుక్కటన్తి తస్స వచనస్స ఇదం వికప్పన్తరఞ్చ సమ్భవతి, తస్మా (పారా. ౬౩౧ ఆదయో) వికప్పన్తరస్స సమ్భవతో చ న యుత్తం, యస్మా అనుపసమ్పన్నకాలే దత్వా ఉపసమ్పన్నకాలే అచ్ఛిన్దన్తస్స విసుం దుక్కటం న పఞ్ఞత్తం, తస్మా పురాణచీవరధోవాపనాదిసిక్ఖాపదేసు వియ అపరభాగే ఉపసమ్పన్నతా చేత్థ పమాణం, తస్మా ‘‘ఉపసమ్పన్నతా’’తి అఙ్గేసు వుత్తత్తా చ తం న యుత్తన్తి అత్థో. ఏత్థ ‘‘పచ్చాసీసన్తస్సేవ దానమధిప్పేతం, న నిస్సట్ఠదాన’’న్తి ధమ్మసిరిత్థేరో వదతి కిర, వీమంసితబ్బం.

చీవరఅచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౩౭. ఛట్ఠే కిఞ్చాపి ‘‘సామం సుత్తం విఞ్ఞాపేత్వా’’తి వుత్తం, మాతికాట్ఠకథాయం పన ‘‘చీవరత్థాయ సామం విఞ్ఞత్తం సుత్త’’న్తి అవత్వా కేవలం ‘‘చీవరత్థాయ విఞ్ఞాపితసుత్త’’న్తి అఙ్గేసు వుత్తత్తా అఞ్ఞేన చీవరత్థాయ విఞ్ఞత్తం సుత్తమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. సామన్తి చేత్థ కస్సచి నియమనం. ‘‘సామం విఞ్ఞాపేత్వా’’తి కిఞ్చాపి వుత్తం, తథాపి ‘‘సామం వాయాపేయ్యా’’తి అత్తనో అత్థాయ వాయాపేయ్యాతి ఏవం సమ్బన్ధో, అత్థో చ వేదితబ్బో, పాళియం పన ఆసన్నపదేన యోజనా కతా, తస్మా సామం విఞ్ఞత్తం సుత్తన్తి అఞ్ఞవిఞ్ఞత్తం కప్పియం ఆపజ్జతి, హత్థకమ్మయాచనవసేన లద్ధతన్తవాయోపి కప్పియో. వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణం చే, తన్తే వీతంయేవ సకిం అధిట్ఠాతబ్బం, పున అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి అధిట్ఠితేన ఏకీభావూపగమనతో. ‘‘సచే పన పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వావ చినసాటకం వియ, అన్తరన్తరా అధిట్ఠితం హోతి, పున అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘పటిలాభేనాతి వచనేన వాయాపేత్వా ఠపేస్సామీతిఆది ఏకస్మిం అన్తోగధం హోతీ’’తి వదన్తి.

సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౪౨. విసిట్ఠం కప్పఞ్చ తస్స వచనేన విసిట్ఠం కతఞ్చ పమాణం, న ఆమిసదానం. కేసుచి పోత్థకేసు ‘‘చీవర’’న్తి ఉద్ధరిత్వా విభాగో వుత్తో, తం న సమేతీతి.

మహాపేసకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౪౬. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అచ్చేకచీవరం పటిగ్గహేత్వా నిక్ఖిపితు’’న్తి, ‘‘యావ పవారణా పవారితా’’తి చ యం వుత్తం, తే పన భిక్ఖూ తస్స వచనస్స అత్థం మిచ్ఛా గహేత్వా అచ్చేకచీవరం నిక్ఖిపన్తా చీవరకాలసమయం అతిక్కామేసుం. కిమిదం విభత్తం, ఉదాహు అవిభత్తన్తి? విభత్తం, పుగ్గలికం వా. తేనేవ పరతో ‘‘అమ్హాకం, ఆవుసో, అచ్చేకచీవరానీ’’తి వుత్తం, అవిభత్తం పన సఙ్ఘికత్తా న కస్సచి నిస్సగ్గియం కరోతి.

అపిచ ‘‘అచ్చేకచీవరం పటిగ్గహేత్వా నిక్ఖిపితు’’న్తి ఇమినా సామఞ్ఞవచనేన వస్సూపనాయికదివసతో పట్ఠాయ, పిట్ఠిసమయతో పట్ఠాయ వా యావ పవారణా నిక్ఖిపితుం వట్టతి ఏవ సఙ్ఘికత్తా, పుగ్గలికమ్పి ‘‘వస్సంవుత్థకాలే గణ్హథా’’తి దిన్నత్తా. తాదిసఞ్హి యావ వస్సంవుత్థో హోతి, తావ న తస్సేవ, దాయకస్స సన్తకం హోతి, తథా ఇతో తతియవస్సే, చతుత్థవస్సే వా ‘‘పవారణాయ గణ్హథా’’తిఆదినా దిన్నమ్పి నిక్ఖిపిత్వా యథాదానమేవ గహేతబ్బం. అయమత్థో అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౪౬-౯ ఆదయో) పాకటో. తాని చీవరకాలసమయాతిక్కమే న నిస్సగ్గియానీతి చే? న, ఉద్దిస్స దిన్నత్తా. యస్మా అయం సమయో ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్న’’న్తి ఏత్థ ‘‘కాలో’’తి ఆగతో, గణభోజనసిక్ఖాపదాదీసు ‘‘సమయో’’త్వేవ ఆగతో, తస్మా ఇధ తేసం ఏకత్థతాదస్సనత్థం ఏకతో ‘‘చీవరకాలసమయో’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. మాతికాయం పనేత్థ తాదిసం చీవరం అత్తనో సన్తకభావం ఉపగతం పుగ్గలికం సన్ధాయ వుత్తం, తేనేవాహ ‘‘భిక్ఖునో పనేవ అచ్చేకచీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి. అత్తనో కుటియా వస్సంవుత్థస్స భిక్ఖునో హి దాతుం అలభన్తో అన్తోవస్సే ఏవ దానకిచ్చం పరినిట్ఠాపేత్వా గచ్ఛతి, తథా సఙ్ఘస్స. తస్మా ఇదం అచ్చేకచీవరం అత్థి ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ సఙ్ఘస్స వా పుగ్గలస్స వా సన్తకభావం ఉపగచ్ఛన్తం, యం న వస్సావాసికభావేన దిన్నం, అత్థి ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ అనుపగన్త్వా వస్సంవుత్థకాలేయేవ పుగ్గలస్స వా సఙ్ఘస్స వా ఉపగచ్ఛన్తం, యం వస్సావాసికభావేన ఉప్పజ్జిత్వా సమయే దిన్నం, అత్థి సమయే దిన్నమ్పి పుగ్గలస్స సన్తకభావం అనుపగచ్ఛన్తం, సఙ్ఘసన్తకభావం వా దాయకసన్తకభావం వా ఉపగచ్ఛన్తం, ఈదిసం సన్ధాయ ‘‘సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఇదం అతిరేకసంవచ్ఛరమ్పి నిక్ఖిపితుం లభతి అత్తనో సన్తకభావం అనుపగతత్తా, తస్మా ‘‘దసాహానాగత’’న్తి ఇతో అఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తన్తి సిద్ధమేతన్తి. దసాహతో పురేతరం లభిత్వా యావ పవారణా నిక్ఖిపితుం న లభతి, తస్మా సకభావూపగతమేవ అధిట్ఠాతబ్బం, తంయేవ సన్ధాయ ‘‘దసాహానాగత’’న్తి వుత్తం, యతో ‘‘అన్తోసమయే అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి అనాపత్తివారే వుత్తం. సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బకం పన పరస్స దాతబ్బతాయ సకభావం అనుపగతం, న హి తం సన్ధాయ ‘‘అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి సక్కా వత్తుం, న చ తం ఇమస్మిం అత్థే నిస్సగ్గియం హోతి సఙ్ఘస్స నిస్సగ్గియాభావతో, అట్ఠకథాయమ్పి అయమత్థో సుట్ఠు పాకటోవ. కతమం సఞ్ఞాణం కత్వా నిక్ఖిపితబ్బన్తి చే? పరసన్తకం చీవరం సఙ్ఘికమేవ హోతి, తతో ‘‘సల్లక్ఖేత్వా సుఖం దాతుం భవిస్సతీ’’తి ఇమినా హి పరస్స సన్తకభావో దస్సితో.

‘‘తతో పరం ఏకదివసమ్పి పరిహారో నత్థీతి దసాహపరమతో ఉద్ధం అనుపగతత్తా’’తి లిఖితం, ఇతో సమయతో ఉద్ధమేవ దసాహస్స అనుపగతత్తా సమయతో పరం దసాహం న లభతీతి కిరస్స అధిప్పాయో. ‘‘ఏతం పరిహారం లభతియేవా’’తి ఏత్థ ‘‘ఏకాదసమం అరుణం చీవరమాసే ఉట్ఠేతీ’’తి కారణం లిఖితం. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘అనధిట్ఠహిత్వా ఏకాదసదివసే నిక్ఖిపితుం లభతీ’తి వదన్తో భగవా ఇతరమ్పి అనచ్చేకచీవరాదిం అనుజానాతి, అచ్చేకచీవరముఖేనాతి అపరే’’తి వుత్తం. ఏత్థ కతరం సుభాసితం? ఉభయమ్పీతి ఏకే. కథం? పఠమం ‘‘అచ్చేకచీవరస్స అనత్థతే కథినే దసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే దసదివసాధికా పఞ్చమాసా’’తి ఇమినా సమేతి, అనుగణ్ఠిపదలద్ధియా హి ఏత్థ ‘‘ఏకాదసదివసాధికో’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, దుతియం ‘‘దసాహానాగతన్తి…పే… దసాహేన అసమ్పత్తాతి అత్థో’’తి ఇమినా సమేతి. ఇమస్స నయస్స వసేన ‘‘పఞ్చమితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నస్స చీవరస్స నిధానకాలో దస్సితో హోతీ’’తి పాఠో యుజ్జతి. తథా గణ్ఠిపదలద్ధియా ‘‘నవాహానాగతం కత్తికతేమాసికపుణ్ణమ’’న్తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి, తస్స వసేన ‘‘కామఞ్చేస దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బన్తి ఇమినావ సిద్ధో, అట్ఠుప్పత్తివసేన పన అపుబ్బం వియ అత్థం దస్సేత్వా సిక్ఖాపదం ఠపిత’’న్తి అయం పాఠో యుజ్జతి. కో పనేత్థ సారోతి? యో పచ్ఛా వుత్తో, సోవ సారో. తేనేవ అట్ఠకథాచరియేన ‘‘పఞ్చమితో పట్ఠాయా’’తి వుత్తం. పోరాణగణ్ఠిపదేహి అట్ఠకథాయ చ సద్ధిం సంసన్దనతో, ‘‘దసాహానాగత’’న్తి పాళియా సంసన్దనతో చ ఏత్థ గణ్ఠిపదలద్ధిపి పాళియా సమేతి.

కథం? యస్మా పవారణాదివసే అరుణుగ్గమనే భిక్ఖు వస్సంవుత్థో హోతి, తస్మా ఇమినా దసమేన అహేన సద్ధిం ఛట్ఠితో పట్ఠాయ నవదివసా దస అహానీతి దసాహం, తేన దసాహేన, సహయోగత్థే కరణవచనం. కత్తికతేమాసికపుణ్ణమా చీవరసమయం అసమ్పత్తాతి కత్వా ‘‘అనాగతా’’తి వుచ్చతి. యథా అపరకత్తికపుణ్ణమాయ వస్సికసాటికం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేన్తో ‘‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదన్తి. ఏత్థ వుచ్చతీతి చే? న, ఇమస్స నిప్పయోజనభావప్పసఙ్గతో. అచ్చేకచీవరపటిగ్గహణకాలం నియమితన్తి చే? న, ‘‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నచీవరం అచ్చేకమేవ న హోతి. పఠమకథినేన సిద్ధత్తా’’తి పోరాణట్ఠకథాగణ్ఠిపదేసు వుత్తత్తా తతో ఉపరి ‘‘అచ్చేకచీవర’’న్తి వుచ్చతి, పటిగ్గణ్హన్తస్స ఆపత్తిసఙ్గహో చ. న చ సా ఆపత్తి పాళియా, అట్ఠకథాయ, యుత్తితో వా సమ్భవతి. అట్ఠుప్పత్తిమత్తవసేన వుత్తన్తి చే? న, దసాహాధిచ్చకారికా అట్ఠుప్పత్తిపాయం న దిస్సతి. ‘‘భిక్ఖూ అచ్చేకచీవరం పటిగ్గహేత్వా చీవరకాలసమయం అతిక్కామేన్తీ’’తి ఏత్థ ఏత్తికా ఏవ హి అట్ఠుప్పత్తి. తథా హి పరివారే (పరి. ౪౭-౫౩) ‘‘కిస్మిం వత్థుస్మి’’న్తి ఆరభిత్వా ఏత్తకమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అచ్చేకచీవరం చీవరకాలం నాతిక్కామేతబ్బం, ఇతరం అతిక్కామేతబ్బన్తి దస్సనత్థం ఇదం పఞ్ఞత్తన్తి చే? న, అచ్చేకచీవరస్సేవ అపరాధదస్సనతో, విసేసకారణాభావా, ‘‘కామఞ్చేస దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బన్తి ఇమినావ సిద్ధో’’తిఆదివచనవిరోధతో చ యథావుత్తవచనాసమ్భవతో చ.

కథం? దసాహేన సహ కత్తికపుణ్ణమా ‘‘అనాగతా’’తి హి వుత్తే దసాహతో అఞ్ఞా సా పుణ్ణమాతి ఆపజ్జతి. అనఞ్ఞా చే, సహ-సద్దో న సమ్భవతి, న హి అత్తనావ అత్తనో యోగో సమ్భవతి, అనాగత-సద్దో చ న సమ్భవతి. ఆగతా సమ్పత్తా ఏవ హి సా పుణ్ణమా. చీవరసమయస్స అనన్తరత్తా ఏకీభావం అనాగతత్తా అనాగతాయేవాతి చే? న, తథాపి అనాగత-సద్దస్స సమ్భవతో, ఆగమనసమ్భవే సతియేవ హి అనాగత-సద్దో సమ్భవతి, న హి నిబ్బానం, పఞ్ఞత్తి వా ‘‘అనాగతా’’తి వుచ్చతి. నిబ్బానం వియ ఖణత్తయం, సా చ పుణ్ణమా న కదాచి సమయభావం పాపుణాతీతి అయుత్తమేవ. ‘‘తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి పన వచనం పిట్ఠిసమయం గహేత్వా ఠితత్తా సమ్భవతి. అపిచ పవారణాయం అరుణే చ ఉట్ఠితే సా పుణ్ణమా చీవరసమయం ఏకాహానాగతా ఏవాపజ్జతి పుబ్బే సహయోగపత్తత్తా. ఏవం సన్తే ఏకీభావగతాపి సా చీవరసమయం అనాగతా ఏవ జాతాతి సబ్బదా న తథావిగ్గహకరణవచనత్థం కోచిదేవ వచనతో దీపేతీతి వేదితబ్బం.

కిమత్థం పనేత్థ ‘‘దసదివసాధికో మాసో’’తిఆది వుత్తన్తి? తం పారిపూరిసమ్భవతో. పఞ్చమియఞ్హి పురే అరుణం ఉప్పన్నఅచ్చేకచీవరస్స దసదివసాధికో మాసోయేవ పరిపూరోతి కత్వా తథా వుత్తం. అపిచ తస్సా పఞ్చమియా దివసభాగోపి సమ్పత్తాయ రత్తియా ‘‘హియ్యో’’తి వుచ్చతి, పగేవ పురే అరుణం, తేనేవాహ ‘‘హియ్యో ఖో, ఆవుసో, అమ్హాక’’న్తిఆది. ‘‘ఏవం సన్తే ‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయా’తి వుత్తపఠమపాఠస్స వసేన ‘అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా ఠపితం తిచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతియేవా’’’తి చ ‘‘దసదివసాధికో మాసో’’తిఆది చ యం లిఖితం. తం న, ‘‘పఞ్చమితో పట్ఠాయా’’తి పాఠే సజ్జితేవ ఏతేన పరియాయేన యథావుత్తఅత్థసమ్భవతో, న తాని ఠానాని పున సజ్జితాని. యథాఠితవసేనేవ అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బానీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. ఇదం సిక్ఖాపదం పుణ్ణమాయం అనిస్సగ్గియత్థమేవాతి ఉపతిస్సత్థేరో. ‘‘పవారణామాసస్స జుణ్హపక్ఖపఞ్చమితో పట్ఠాయా’’తి పాఠే సజ్జితే ఏతేన పరియాయేన యథావుత్తో ఉప్పన్నస్స చీవరస్స నిధానకాలో దస్సితో హోతి, ‘‘అచ్చేకచీవరన్తి అచ్చాయికచీవరం వుచ్చతీ’’తిఆది పాఠో. ‘‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయా’’తి చ ‘‘కామఞ్చేస దసాహపరమ’’న్తిఆది చ యం లిఖితం, తం న పాఠో, తస్మా ఏకాదసదివసం పరిహారం లభతీతి కత్వా ఆచరియేన ‘‘పఞ్చమితో పట్ఠాయా’’తి లిఖాపితో కిర. ‘‘పవారణామాసస్స జుణ్హపక్ఖఛట్ఠితో పట్ఠాయ పన ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా ఠపితం తిచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతియేవాతి పాఠో’’తి చ ‘‘అచ్చేకచీవరస్స అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చమాసాతి పాఠో’’తి చ ఏత్థ పపఞ్చేన్తి, తస్మా సుట్ఠు సల్లక్ఖేత్వా కథేతబ్బం, తుణ్హీభూతేన వా భవితబ్బం.

అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౫౨. ‘‘తిణ్ణం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవరన్తి ఇదం తిచీవరే ఏవ అయం విధి, ఇతరస్మిం యథాసుఖన్తి దస్సనత్థం వుత్త’’న్తి వదన్తి. ‘‘అతిరేకఛారత్తం విప్పవసన్తీ’’తి తస్మింయేవ సేనాసనే వాసో న విప్పవాసోతి కత్వా వుత్తం. కస్మా? చీవరప్పవత్తిజాననతో. ఏత్థ కిఞ్చాపి ‘‘ఆరఞ్ఞకం నామ సేనాసనం పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి వచనతో అతిరేకతోపి వుత్తం, ఆరఞ్ఞకమేవ పన సేనాసనం హోతి, ధుతఙ్గం రక్ఖతి చీవరప్పవత్తిజాననపలిబోధసమ్భవతో.

౬౫౩. ‘‘గావుతతో అతిరేకప్పమాణేన లభతీ’’తి యం వుత్తం, తం కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘సియా చ తస్స భిక్ఖునో కోచిదేవ పచ్చయో తేన చీవరేన విప్పవాసాయా’’తి వచనతో. యోజనప్పమాణేపి సియాతి చే? న, ‘‘పున గామసీమం ఓక్కమిత్వా వసిత్వా పక్కమతీ’’తి అనాపత్తివారే అనుఞ్ఞాతత్తా. యది ఏవం ‘‘యోజనప్పమాణే న లభతీ’’తి ఇదం కిన్తి? ఇదం నిబద్ధావాసవసేనేవ వుత్తం. తత్థ ధుతఙ్గం భిజ్జతీతి? న భిజ్జతి, కిన్తు న ఇధ ధుతఙ్గాధికారో అత్థీతి. అథ కస్మా ‘‘అయం ధుతఙ్గచోరోతి వేదితబ్బో’’తి వుత్తన్తి? అసమ్భవతో. కథం పఞ్ఞాయతీతి? అఙ్గేసు అభావతో. ధుతఙ్గధరస్స పతిరూపసేనాసనదీపనతో ధుతఙ్గధరతా తస్స సిద్ధా. వచనప్పమాణతోతి చే? న, వచనప్పమాణతో చ పాళియేవ పమాణం. ‘‘అనాపత్తి పున గామసీమం ఓక్కమిత్వా వసిత్వా పక్కమతీ’’తి హి వుత్తం. గామసీమా నిక్ఖమిత్వా కిత్తకం కాలం వసిత్వా పక్కమితబ్బన్తి చే? పునదివసేయేవ, తస్మా అట్ఠమో అరుణో నిబద్ధావాసే వా గన్తబ్బట్ఠానే వా ఉట్ఠేతబ్బోతి ఏకే. అన్తోఛారత్తన్తి ఏకే. యావ నిబద్ధావాసం న కప్పేతీతి ఏకే. యావ మగ్గపరిస్సమవినోదనాతి ఏకే. సతి అన్తరాయే అన్తోఛారత్తం వసతి, అనాపత్తి. నిబద్ధావాసకప్పనే సతి అరుణుగ్గమనే ఆపత్తి. సచే తంసత్తమో దివసో, తదహేవ నిక్ఖిత్తచీవరం గహేతబ్బం, పచ్చుద్ధరితబ్బం వాతి ఏకే. సచే అన్తరా నవమగ్గపాతుభావేన వా నవగామసన్నివేసేన వా, తం సేనాసనం అఙ్గసమ్పత్తితో పరిహాయతి. తదహేవ చీవరం గహేతబ్బం వా పచ్చుద్ధరితబ్బం వా. ఛారత్తం విప్పవసన్తస్స చే పరిహాయతి, అనాపత్తి అనుఞ్ఞాతదివసత్తాతి ఏకే. ఆపత్తి ఏవ అనఙ్గసమ్పత్తితోతి ఏకే. యుత్తతరం పనేత్థ విచారేత్వా గహేతబ్బం. సచే ధుతఙ్గధరో హోతి, గామసీమాయం అవసిత్వా పచ్ఛిమప్పమాణయుత్తే ఠానే వసిత్వా పక్కమితబ్బం. పఠమం బద్ధఅవిప్పవాససీమో చే గామో హోతి, అఞ్ఞస్మిమ్పి మాసే అన్తోసీమాయ వసతో అనాపత్తి. పోరాణగణ్ఠిపదే ‘‘యథావుత్తసేనాసనే వసన్తేనాపి ఛారత్తమేవ చీవరం గామే నిక్ఖిపితబ్బన్తి అధిప్పాయేన అఞ్ఞం అన్తోఛారత్తమ్పి అఞ్ఞమ్పి వసతో ఆపత్తియేవా’’తి వుత్తం.

సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పరిణతసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౬౫౭. దేథావుసో అమ్హాకన్తి ఏత్థ అకతవిఞ్ఞత్తి హోతి న హోతీతి? హోతి, యది ఏవం అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదస్స చ ఇమస్స చ కిం నానాకరణన్తి? తం అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేయేవ విఞ్ఞాపేన్తస్స, ఇదం ఞాతకపవారితేపి, తం అనచ్ఛిన్నచీవరస్సేవ, ఇదం తస్సపి, తం చీవరంయేవ విఞ్ఞాపేన్తస్స, ఇదం అచీవరమ్పి. ఏవం సన్తే ఇదం తం అన్తోకత్వా ఠితం హోతి, తస్మా ద్విన్నమ్పి అఙ్గసమ్పత్తియా సతి కేన భవితబ్బన్తి? ఇమినా భవితబ్బం ఇమస్స నిప్పదేసతోతి ఏకే. ద్వీహిపి భవితబ్బం ఉభిన్నమ్పి అఙ్గసిద్ధితోతి ఏకే. ఇమాని తస్స అఙ్గాని వికప్పనుపగచీవరతా, సమయాభావో, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి చత్తారి. ఇమస్స పన సఙ్ఘే పరిణతభావో, ఞత్వా అత్తనో పరిణామనం, పటిలాభోతి తీణి. ఏత్థ పఠమో వాదో అయుత్తో కత్వాపి ఓకాసం అట్ఠకథాయం, పరివారే చ అవిచారితత్తా. యది ఏవం తత్థ అఙ్గేసు ‘‘అనఞ్ఞపరిణతతా’’తి వత్తబ్బన్తి చే? న వత్తబ్బం, అత్థతో సిద్ధత్తా. పరిణతసిక్ఖాపదద్వయసిద్ధితో, పరిణతసఞ్ఞితో, ఆపత్తిసమ్భవతో చ ‘‘మయ్హమ్పి దేథా’’తి వదతి, ‘‘వట్టతీ’’తి అనుద్దిట్ఠం, ‘‘అమ్హాకమ్పి అత్థీ’’తి వుత్తత్తా వట్టతి. ‘‘సఙ్ఘస్స పరిణతం…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఏత్థ ‘‘పుగ్గలస్సా’’తి న వుత్తం, యతో సుద్ధపాచిత్తియవసేన ఆగతత్తా. ‘‘అఞ్ఞచేతియస్సా’’తి న వుత్తం సఙ్ఘస్స అచేతియత్తా, తస్మాయేవ ‘‘చేతియస్స పరిణతం…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఏత్థాపి ‘‘అఞ్ఞసఙ్ఘస్స అఞ్ఞపుగ్గలస్సా’’తి న వుత్తం. ‘‘యతో తథా ఇధ చ ‘పుగ్గలస్స పరిణతం…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’తి ఏత్థ చ ‘అత్తనోపీ’తి కిఞ్చాపి న వుత్తం, తథాపి సమ్భవతీ’’తి వదన్తి. తం పన ఇధ అత్తనో పరిణామనాధికారత్తా ఇమస్స సిక్ఖాపదస్స న వుత్తన్తి ఏకే. తతుత్తరిసిక్ఖాపదే ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౫౨౬) పదం వియాతి ఏకే. తం న, ఏత్థ పుగ్గలపరిణామనసిక్ఖాపదే అవుత్తత్తా. ధమ్మసిరిత్థేరో పనాహ –

‘‘అత్తనో అఞ్ఞతో లాభం, సఙ్ఘస్సఞ్ఞస్స వా నతం;

పరిణామేయ్య నిస్సగ్గి, పాచిత్తియమ్పి దుక్కట’’న్తి.

తస్సత్థో – సఙ్ఘస్స పరిణతం అత్తనో పరిణామేయ్య నిస్సగ్గియం. తదేవ అఞ్ఞతో పరిణామేయ్య పాచిత్తియం. అఞ్ఞస్స పరిణతం అత్తనో వా పరస్స వా పరిణామేయ్య దుక్కటన్తి, తస్మా అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిఆదీసు వుత్తాపత్తిసమ్భవతో ఇధ పరిణతద్వయే ‘‘అత్తనో’’తి పదం న వుత్తం. తస్మిఞ్హి వుత్తే దుక్కటమత్తప్పసఙ్గో సియా, అవుత్తే పనేతేసు వుత్తాపత్తీనం యథాగమమఞ్ఞతరా చ ఇధ అవుత్తసిద్ధి దుక్కటఞ్చాతి ద్వే ఆపత్తియో ఏకతో హోన్తీతి వినయధరానం అనవసేసఞాణస్స ఓకాసో కతో హోతీతి.

ఇతి తింసకకణ్డం సారమణ్డం,

అలమేతం వినయస్స సారమణ్డే;

ఇధ నిట్ఠితసబ్బసారమణ్డం,

వినయవసేన పునాతి సారమణ్డన్తి.

పరిణతసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో పత్తవగ్గో తతియో.

నిస్సగ్గియవణ్ణనా నిట్ఠితా.