౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౩౭. ‘‘న ఖో మయం, ఆవుసో, చీవరచేతాపన్నం పటిగ్గణ్హామ…పే… కాలేన కప్పియ’’న్తి ఇతో పుబ్బే ఏవ రూపియపటిగ్గహణసిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా వుత్తం. అఞ్ఞథా ఆయస్మా ఉపనన్దో మంసస్స చేతాపన్నం ఏకమ్పి కహాపణం హత్థేన పటిగ్గణ్హన్తో తతో మహన్తతరం చీవరచేతాపన్నం కథం న పటిగ్గణ్హిస్సతి, ఏవం సన్తేపి చీవరపటిసంయుత్తత్తా చీవరవగ్గే సఙ్గాయింసూతి.

౫౩౮-౯. ‘‘ఆగతకారణం భఞ్జతీ’’తి వుత్తత్తా నను పున చోదేతుం న లభతీతి ఏకే. ఆగమనస్స సాత్థకం న హోతి, చీవరం న లభిస్సతి పటిసన్థారస్స కతత్తాతి ఏకే. చోదనాలక్ఖణం న హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి ఏకే. ‘‘ఠత్వా చోదేమీ’’తి ఆగతో తం ఠానం భఞ్జతి, కరోతి చేకం, తీణిపి చే కరోతి, ఏకమేవ, ఏకవచనత్తాతి ఏకే. తీణి ఠానాని భఞ్జతీతి ఏకే. ఉపతిస్సత్థేరో ‘‘న చోదనాదిం భఞ్జతి, చోదేతుకామో అకత్తబ్బం అకాసి, తేన వత్తభేదే దుక్కట’’న్తి వదతి. ధమ్మసిరిత్థేరో పన ‘‘ఆసనే చే నిసీదతి, ఏకాయ నిసజ్జాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ఆమిసం చే పటిగ్గణ్హాతి, ఏకేన పటిగ్గహేన ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ధమ్మం చే భాసతి, ధమ్మదేసనసిక్ఖాపదే వుత్తపరిచ్ఛేదాయ ఏకాయ వాచాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి, తం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదతి. ‘‘యత్థా’’తి వుత్తే అత్తనో ఏవ సన్తికం గన్తబ్బన్తి వుత్తం వియ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘బ్యఞ్జనం పన న సమేతీ’’తి. ఉపాసకేహి ఆణత్తా తం. మూలం అసాదియన్తేనాతి మూలస్స అకప్పియభావే సతి అసాదియన్తేన. తఞ్చ ఖో చిత్తేన, న ముఖేన. సచే ఏవం వుత్తే అకప్పియం దస్సేతీతి కత్వా చిత్తేన అకప్పియం ఇచ్ఛన్తోవ ముఖేన కప్పియం నిద్దిసతి ‘‘చీవరం మే దేథా’’తి, న వట్టతి. పటిలాభే రూపియపటిగ్గహణసిక్ఖాపదేన ఆపత్తి.

తత్రాయం విచారణా – చిత్తేన సాదియన్తోపి ముఖేన కప్పియవోహారేన చే వోహరతి ‘‘కహాపణారహేన, పాదారహేన వా కప్పియభణ్డేన ఇదఞ్చిదఞ్చ ఆహరా’’తి. కిఞ్చాపి రూపియం సన్ధాయ వదతి, వట్టతి ఏవ. కస్మా? కఞ్చి సస్సుట్ఠానకం భూమిపదేసం సన్ధాయ ‘‘సీమం దేమాతి వదన్తి, వట్టతీ’’తి వచనతో, ‘‘విహారస్స దేమా’’తి వుత్తే ‘‘పటిక్ఖిపితుం న వట్టతీ’’తి వచనతో చ. అనుగణ్ఠిపదే పన వుత్తం ‘‘సఙ్ఘం సన్ధాయ ‘విహారస్స దేమా’తి దిన్నం గరుభణ్డం న హోతి, దక్ఖిణోదకం సమ్పటిచ్ఛితుం, ‘సాధూ’తి చ వత్తుం, అనుమోదేతుఞ్చ వట్టతి. కస్మా? సఙ్ఘస్స ‘విహారో’తి నామాభావతో, ఖేత్తస్సేవ ‘సీమా’తి నామభావతో చ, చిత్తేన ఆరమ్మణం కతం అప్పమాణం, కప్పియవోహారోవ పమాణం. కప్పియమేవాచిక్ఖితత్తా ‘న త్వేవాహం, భిక్ఖవే, కేనచి పరియాయేన జాతరూపరజతం సాదితబ్బం పరియేసితబ్బన్తి వదామీ’తి (మహావ. ౨౯౯) వచనేనపి న విరుజ్ఝతి. కప్పియవచనపచ్చయా దాయకో సయమేవ కత్తబ్బయుత్తకం జానిస్సతీతి అధిప్పాయతో దాయకేన ఏతస్స అధిప్పాయం ఞత్వా కప్పియకారకస్స హత్థే ఠపితం భిక్ఖుస్స సన్తకమేవ హోతీ’’తి. ఇదం సబ్బమయుత్తం, కస్మా? సీమావిహారవచనస్స దాయకవచనత్తా. ఇధ చ భిక్ఖునో వచనం పమాణం. తేనేవాహ ‘‘అథాపి ‘మమ తళాకం వా పోక్ఖరణిం వా సఙ్ఘస్స దమ్మీ’తి వుత్తే ‘సాధు, ఉపాసక, సఙ్ఘో పానీయం పివిస్సతీ’తిఆదీని వత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి ఏవా’’తి. అఞ్ఞథా ఖేత్తం సన్ధాయ భిక్ఖునో ఖేత్తపటిబద్ధవచనాని సీమావచనేన కప్పన్తీతి ఆపజ్జతి. అవిహారస్స చ భిక్ఖుస్స రూపియం దస్సేత్వా ‘‘ఇదం విహారస్స దమ్మీ’’తి వుత్తే అత్తనో అత్థాయ దియ్యమానం జానన్తేనాపి తం అప్పటిక్ఖిపితబ్బం. తథా కహాపణారహాదినో అకప్పియభణ్డభావం, కహాపణాదిభావమేవ వా జానన్తమేవ సన్ధాయ తథావోహరన్తస్స చ అనాపత్తీతి ఆపజ్జతి. ‘‘న త్వేవాహం, భిక్ఖవే, కేనచి పరియాయేనా’’తి నిప్పదేసతో వుత్తత్తా న సక్కా లేసం ఓడ్డేతున్తి నో తక్కో, విచారేత్వా పన గహేతబ్బం. ‘‘నో చే ఇచ్ఛతి, న కథేతబ్బ’’న్తి వచనతో యథావుత్తసామిచియా అకరణే అనాపత్తి దుక్కటస్సాతి దస్సేతి.

‘‘అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి వచనతో యథావుత్తసామిచిమ్పి న కత్వా చే నిప్ఫాదేతి, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బోతి దస్సేతి. కప్పియకారకా సయమేవ చోదేత్వా దేన్తి, వట్టతి. ‘‘సయం కరణమేవ పటిక్ఖిత్త’’న్తి చ వదన్తి. పిణ్డపాతాదీనం …పే… ఏసేవ నయోతి ఏత్థ ‘‘దుక్కట’’న్తి వదన్తి, తం న సున్దరం, దదన్తేసుపీతి అపి-సద్దేన సఙ్గహితత్తా నిస్సగ్గియపాచిత్తియమేవ. జాతరూపరజతం ‘‘సఙ్ఘే సాదితే దుక్కట’’న్తి చ వికప్పేన్తి. తం విసేసేత్వా నవుత్తత్తా పాచిత్తియమేవాతి దస్సేతి. ‘‘నిస్సగ్గియమేవాతి యేవాపనకసిక్ఖాపదేసు సియా’’తి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. ‘‘యస్స కస్సచి హి అఞ్ఞస్స…పే… మహాపచ్చరియం వుత్త’’న్తి వచనతో అపబ్బజితానం అన్తమసో మాతాపితూనమ్పి అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛన్తస్స దుక్కటమేవాతి దస్సేతి.

సబ్బత్థ సమ్పటిచ్ఛనం నామ ‘‘ఉగ్గణ్హేయ్య వా ఉగ్గణ్హాపేయ్యవా ఉపనిక్ఖిత్తం వా సాదియేయ్యా’’తి ఏవం వుత్తలక్ఖణమేవ. ఏవం సన్తేపి కత్థచి పటిక్ఖిపితబ్బం, కత్థచి న పటిక్ఖిపితబ్బం, కత్థచి పటిక్ఖిత్తం సాదితుం వట్టతి, ఏవం అప్పటిక్ఖిత్తం కిఞ్చి వట్టతి, ఇదం సబ్బమ్పి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తి విత్థారో ఆరద్ధో. తత్థ ‘‘చేతియస్స…పే… న వట్టతీ’’తి వచనతో అప్పటిక్ఖిత్తం విహారస్స దిన్నం సాదితుం వట్టతీతి సిద్ధం. తథా థేరస్స ‘‘మాతుయా దేమా’’తిఆదినా వుత్తేపి పటిగ్గహణే ఆపత్తి పాచిత్తియమేవ. సాపత్తికో హోతీతి ఏత్థ కాయ ఆపత్తియా సాపత్తికో హోతీతి? దుక్కటాపత్తియాతి ఏకే. న యాయ కాయచి, కేవలం అట్ఠానే చోదేతీతి కత్వా ‘‘సాపత్తికో’’తి వుత్తం. యథా కథన్తి? ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో సద్ధివిహారికో పణామేతబ్బో…పే… పణామేన్తో అనతిసారో’’తి (మహావ. ౬౮) ఏత్థ న సమ్మావత్తన్తంయేవ అపణామేన్తస్స దుక్కటం వుత్తం. యథాహ – ‘‘న చ, భిక్ఖవే, అసమ్మావత్తన్తో న పణామేతబ్బో, యో న పణామేయ్య, ఆపత్తిదుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౬౮), తస్మా అధిమత్తపేమాదిఅభావేపి అపణామేన్తస్స అనాపత్తి దిస్సతి. అపిచ ‘‘సాతిసారో హోతీ’’తి వుత్తం. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. అట్ఠకథాయ ‘‘సాతిసారో హోతీతి సదోసో హోతి, ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౬౮) వుత్తత్తా న యుత్తన్తి చే? న, తదనన్తరమేవ తంమిచ్ఛాగాహనివత్తనత్థం, తస్మా ‘‘న సమ్మావత్తన్తో పణామేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా అనాపత్తికా కతాతి. దుక్కటాపత్తి హోతీతి ఆచరియో, వీమంసితబ్బం. ‘‘కప్పియభణ్డమ్పి అకప్పియమేవాతి తళాకతో నిప్ఫన్నధఞ్ఞేన పరివత్తేత్వా లద్ధం గోరసమ్పి న వట్టతీ’’తి వుత్తం.

కప్పియవోహారేపి విధానం వక్ఖామ, సేయ్యథిదం – ‘‘ఉదకవసేనా’’తిఆది. దుబ్బినిబ్భోగం హోతీతి ఇదం పరతో ‘‘తస్సేవ అకప్పియం. కస్మా? ధఞ్ఞస్స విచారితత్తా’’తి ఇమినా అసదిసం, తస్మా సువుత్తం. ఇదఞ్హి భిక్ఖుస్స పయోగవసేన ఆదితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నేన మిస్సన్తి. అకతపుబ్బం నవసస్సం నామ. ఖలే వా ఠత్వా రక్ఖతీతి ‘‘ఇదం వా ఏత్తకం వా మా గణ్హ, ఇదం గహేతుం లబ్భతీ’’తి వా ‘‘ఇతో అపనేహి, ఇధ పుఞ్జం కరోహీ’’తి ఏవమాదినా వా పయోగేన చే రక్ఖతి, తం అకప్పియం. ‘‘సచే ‘మయిఠితే రక్ఖితం హోతీ’తి రక్ఖతి, గణ్హన్తే వా పస్సిత్వా ‘కిం కరోథా’తి, భణతి వట్టతీ’’తి వుత్తం, తం యుత్తం. రూపియపటిగ్గహణసిక్ఖాపదే ‘‘ద్వారం పిదహిత్వా రక్ఖన్తేన వసితబ్బ’’న్తి హి వుత్తం. తస్సేవ తం అకప్పియం. కస్మా? అపుబ్బస్స అనుప్పాదితత్తా. హేట్ఠా ‘‘సస్సం కత్వా ఆహరథా’’తి వత్తుం పన న వట్టతీతి. పణ్ణేపి ఏసేవ నయో. ‘‘పకతియా సయమేవ కరోన్తానం ఉస్సాహజననతో’’తి వుత్తం. కస్మా? ‘‘కహాపణానం విచారితత్తా’’తి వచనతో, పగేవ ఉట్ఠాపితత్తాతి సిద్ధం హోతి. సచే దాయకా వా సఙ్ఘస్స గామఖేత్తారామాదిం కేణియా గహితమనుస్సా వా తత్థ కుటుమ్బినో ‘‘ఇమే సఙ్ఘస్స కహాపణా ఆహటా’’తి వదన్తి, ‘‘న కప్పతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం. కప్పియకారకావ చే వదన్తి, ‘‘సఙ్ఘస్స కహాపణా న కప్పన్తి, సప్పిఆదీని వట్టన్తీ’’తి వత్తబ్బం, తస్మా ‘‘సఙ్ఘస్స కప్పియకారకే వా గుత్తట్ఠానం వా ఆచిక్ఖథా’’తి వత్వా తేహి సమ్పాదితం కేనచి అకత్తబ్బతాయ ‘‘ఇమినా సప్పిం ఆహరాహీ’’తి విచారేతి నిట్ఠాపేత్వా ఇతరేసం కప్పియం పరతో పత్తచతుక్కే చతుత్థపత్తో వియ. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘ఇమే కహాపణే గహేత్వా ఇమం దేహీ’తి కహాపణే దాపేత్వా గహితో, అయం పత్తో ఏతస్సేవ భిక్ఖునో న వట్టతి, దుబ్బిచారితత్తా, అఞ్ఞేసం పన వట్టతి, మూలస్స అసమ్పటిచ్ఛితత్తా’’తిఆది. యది ఏవం సబ్బేసం అకప్పియం. కస్మా? కహాపణానం విచారితత్తాతి. ఇదం దువుత్తన్తి చే? న, మూలస్స సమ్పటిచ్ఛితట్ఠానం సన్ధాయ ఇమస్స వుత్తత్తా పత్తచతుక్కే దుతియతతియపత్తా వియ, తేనేవ వుత్తం సయంకారివారే ‘‘న కప్పతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బ’న్తి. తతో పరం మూలం సమ్పటిచ్ఛతి నామ.

మహావిసయసిక్ఖత్తా, రాజసిక్ఖాపదం ఇదం;

రఞ్ఞో వియ దువిఞ్ఞేయ్యం, చిత్తాధిప్పాయతోపి వా.

రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చీవరవగ్గో పఠమో.