౧. చీవరవగ్గో

౧. పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౫౯. సమితావినాతి సమితా’నేన కిలేసాతి సమితావీ, తేన సమితావినా. ‘‘తీణి చీవరానీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘తిచీవర’’న్తి వుత్తం. సఙ్ఖ్యాపుబ్బో దిగునేకవచనన్తి ఏత్థ లక్ఖణం వేదితబ్బం. తం పన అధిట్ఠితస్సపి అనధిట్ఠితస్సపి నామం ‘‘ఏకరత్తమ్పి చే భిక్ఖు తిచీవరేన విప్పవసేయ్యా’’తిఆదీసు తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠితస్స నామం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) ఏత్థ అనధిట్ఠితస్స నామం, ఇధ తదుభయమ్పి సమ్భవతి. ‘‘భగవతా భిక్ఖూనం తిచీవరం అనుఞ్ఞాతం హోతీ’’తి ఏత్థ అధిట్ఠితమేవ. ‘‘అఞ్ఞేనేవ తిచీవరేన గామం పవిసన్తీ’’తి ఏత్థ అనధిట్ఠితమేవ. ఏకస్మింయేవ హి చీవరే తిచీవరాధిట్ఠానం రుహతి, న ఇతరస్మిం పత్తాధిట్ఠానం వియ, తస్మా ఇతరం అతిరేకట్ఠానే తిట్ఠతి. తేన వుత్తం ‘‘కథఞ్హి నామ ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ అతిరేకచీవరం ధారేస్సన్తీ’’తిఆది.

౪౬౦-౧. పఠమపఞ్ఞత్తియా పనేత్థ ఏకరత్తమ్పి అతిరేకచీవరం ధారేయ్య, నిస్సగ్గియం వుత్తం హోతి, తతో పరం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతుం. ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యాథ ‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బం, తం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’’న్తి ఏవం భగవా పరిపుణ్ణం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి. అథ పచ్ఛిమబోధియం అజాతసత్తుకాలే కథినం అనుఞ్ఞాతం, తతో పట్ఠాయ భిక్ఖూ ఇదం సిక్ఖాపదం ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే దసాహ…పే… పాచిత్తియ’’న్తి ఉద్దిసన్తి, ఏస నయో దుతియతతియకథినేసుపి. తథాపి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘దసాహపరమన్తి అయమేత్థ అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి ఏత్తకంయేవ వుత్తం, తస్మా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వచనం న పఞ్ఞత్తి, న చ అనుపఞ్ఞత్తీతి సిద్ధం. న హి పఞ్ఞత్తివత్థుస్మిం, అనుపఞ్ఞత్తివత్థుమ్హి వా కథినాధికారో దిస్సతీతి యథావుత్తనయోవ సారోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. అథాపి సియా ‘‘కథినస్సుప్పత్తికాలతో పట్ఠాయ భగవతో వచనం అనుపఞ్ఞత్తిభావేన వుత్త’’న్తి. యది ఏవం ద్వే అనుపఞ్ఞత్తియో సియుం, తతో పరివారే (పరి. ౨౪) ‘‘ఏకా అనుపఞ్ఞత్తీ’’తివచనవిరోధో. అపిచ యథావుత్తనయదీపనత్థం ఇధ తం వచనం పఠమపఞ్ఞత్తికాలే అవత్వా పచ్ఛా వుత్తం. ఏత్థ సాధితత్తా దుతియతతియేసు పచ్ఛా వుత్తపఠమపఞ్ఞత్తీసు ఏవం వుత్తం. అఞ్ఞథా తత్థపి తం వచనం పచ్ఛా వత్తబ్బం సియా. అనుగణ్ఠిపదే పన ‘‘పచ్ఛా వుత్తభావం సన్ధాయ నిట్ఠితచీవరస్మిన్తిఆదీసు అనుపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తం. సేక్ఖపుథుజ్జనానం పేమం, అరహన్తానం గారవో. దసమం వా నవమం వాతి ఏత్థ భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం.

౪౬౨-౩. నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి ఇదం కేవలం చీవరపలిబోధాభావమత్తదీపనత్థం వుత్తం, తస్మా ‘‘నట్ఠం వా వినట్ఠం వా దడ్ఢం వా చీవరాసా వా ఉపచ్ఛిన్నా’’తి వుత్తం. యది దసాహపరమం ధారేతబ్బచీవరదస్సనత్థం వుత్తం సియా, నట్ఠాదికం సో ధారేయ్య. ధారణఞ్చేత్థ ఠపనం, పరిభోగో వా. తం ద్వయం కతేపి యుజ్జతి, అకతేపి యుజ్జతి, తస్మా ‘‘కతం వా హోతీ’’తిపి న వత్తబ్బం. న హి కతమేవ అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియన్తి, తస్మా యం చీవరం ఉపాదాయ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి వుత్తం. తమ్పి ఉబ్భతస్మిం కథినే దసాహపరమం కాలం ధారేతబ్బన్తి అత్థో న గహేతబ్బో. తఞ్హి చీవరం సన్తఞ్చే, ఉబ్భతస్మిం కథినే ఏకదివసమ్పి పరిహారం న లబ్భతి. అపిచ ‘‘చీవరం నామ వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి వుత్తం. తత్థ చ కతం నామ హోతి, తస్మాపి న తం సన్ధాయ ధారేతబ్బన్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం అసమ్భవతో.

అనుగణ్ఠిపదే పనేతం వుత్తం ‘‘తత్థ సియా – తస్స భిక్ఖునో చీవరం నట్ఠాదీసు అఞ్ఞతరం యది భవేయ్య, కతమం చీవరం దసాహపరమం ధారేయ్య. యస్మా ధారేతబ్బచీవరం నత్థి, తస్మా అత్థుద్ధారవసేన కరణపలిబోధదస్సనత్థం ‘నట్ఠం వా’తిఆదిపదాని వుత్తాని. అయం పనత్థో ‘నట్ఠం వా’తిఆదినా నయేన వుత్తచీవరానం అఞ్ఞతరస్మిం చీవరే అసతి గహేతబ్బో, సతి తం దసాహపరమం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియం. ఏస నయో సబ్బత్థ. ‘కతం వా హోతీ’తి వుత్తచీవరమేవాధిప్పేతం. కస్మా పన కతచీవరం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతన్తి న వుత్తన్తి చే? పాకటత్తా. కథం? నట్ఠవినట్ఠచీవరాదీనం ధారణస్స అభావతో కతచీవరమేవ ఇధాధిప్పేతన్తి పాకటం. యథా కిం? యథా పఠమానియతే మేథునకాయసంసగ్గరహోనిసజ్జానమేవాగతత్తా సోతస్స రహో అత్థుద్ధారవసేన వుత్తోతి పాకటో, తస్మా ‘చక్ఖుస్స రహో ఇతరస్మిం అత్థే అధిప్పేతో’తి న వుత్తో. ఏవంసమ్పదమిదన్తి వేదితబ్బం. ‘కతం వా హోతీ’తి ఇదం న వత్తబ్బం, కస్మా? అకతం అతిక్కామయతోపి నిస్సగ్గియత్తా, కిఞ్చాపి నిస్సగ్గియం హోతి, ఇధ పన తిచీవరాధిట్ఠానమధిప్పేతం. తస్మిం తిచీవరాధిట్ఠానే అకతం, అరజితం, అకప్పియకతఞ్చ ‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’తిఆదినా నయేన అధిట్ఠాతుం న వట్టతి, తదత్థదీపనత్థం ‘కతం వా హోతీ’తి వుత్తం. ఇతరథా ‘నిట్ఠితచీవరస్మిం పటిలద్ధే’తి వదేయ్య, ఏవం సన్తే తిచీవరం దసాహం అతిక్కామయతో నిస్సగ్గియన్తి కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? వచనప్పమాణతో. ‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’న్తి వుత్తత్తా ఇధాపి ‘అతిరేకచీవరం నామ అనధిట్ఠిత’న్తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం సియా. యస్మా ‘కతం వా హోతీ’తి వచనేన ఇధాధిప్పేతచీవరేన సద్ధిం సేసమ్పి దసాహపరమతో ఉత్తరి ధారేతుం న లబ్భతీతి అనుజానన్తో ‘అతిరేకచీవరం నామ అనధిట్ఠితం అవికప్పిత’న్తి ఆహ. తత్థ సియా – యథా ‘అవికప్పిత’న్తి అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం, తథా ‘వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’న్తిపి. కస్మా? యస్మా తిచీవరమేవ దసాహపరమం ధారేతబ్బం ‘నిట్ఠితచీవరస్మి’న్తిఆదిఅనుపఞ్ఞత్తివసేన. ఇతరథా ఏకాహాతిక్కమేపి నిస్సగ్గియం హోతి ‘యో పన, భిక్ఖు, అతిరేకచీవరం ధారేయ్య, నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’న్తి వచనతో. న తిచీవరతో అఞ్ఞమ్పి చీవరం దసాహపరమం ధారేతబ్బం, తతో పరం నిస్సగ్గియం ‘అన్తోదసాహ’న్తి వుత్తత్తా. యథాహ ‘అనాపత్తి అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’తి, ఇతరథా ‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతీ’తి వచనమత్తమేవ భవేయ్య, తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో. ఇదం సబ్బం అపరే వదన్తీ’’తి. ఏత్థ అన్తోకథినే ఉప్పన్నచీవరం కతమేవ సన్తఞ్చే, దసాహపరమం ధారేతబ్బన్తి ఇదఞ్చిమస్స సాధనత్థం వుత్తవచనఞ్చ పరతో ఇధేవ వుత్తవిచారణాయ యథావుత్తయుత్తియా చ విరుజ్ఝతీతి న గహేతబ్బం.

ఇధేవ వుత్తవిచారణా నామ – ‘‘స్వే కథినుద్ధారో భవిస్సతీ’’తి అజ్జ ఉప్పన్నచీవరం తదహేవ అనధిట్ఠహన్తస్స అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం. కస్మా? ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తిఆదినా సిక్ఖాపదస్స వుత్తత్తా. అన్తోకథినే అతిరేకదసాహమ్పి పరిహారం లభతి, కథినతో ఉద్ధం ఏకదివసమ్పి న లభతి. యథా కిం? యథా అత్థతకథినో సఙ్ఘో అత్థతదివసతో పట్ఠాయ యావ ఉబ్భారా ఏకదివసావసేసేపి కథినుబ్భారే ఆనిసంసం లభతి, పునదివసే న లభతి. సచే సతిసమ్మోసా భాజనీయచీవరం న భాజితం, పునదివసే అనత్థతకథినానమ్పి సాధారణం హోతి. దివసా చే సావసేసా, అత్థతకథినస్సేవ సఙ్ఘస్స పాపుణాతి, ఏవమేవ అత్థతదివసతో పట్ఠాయ యావ ఉబ్భారా అనధిట్ఠితం అవికప్పితం వట్టతి అనుఞ్ఞాతదివసబ్భన్తరత్తా. కథినదివసో గణనుపగో హోతి, ఉబ్భతదివసతో పట్ఠాయ దసాహపరమం కాలం ఉప్పన్నచీవరం పరిహారం లభతి, తతో పరం న లభతి. కస్మా? ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతు’’న్తి వచనతో. అన్తోకథినేపి ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియప్పసఙ్గం ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి అయం అనుపఞ్ఞత్తి వారేత్వా ఠితా, న చ తే దివసే అదివసే అకాసీతి. తథా తతియకథినే చ విచారితం ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే భిక్ఖునో పనేవ అకాలచీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’తి వదన్తేన భగవతా యం మయా హేట్ఠా పఠమసిక్ఖాపదే ‘దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’న్తి అనుఞ్ఞాతం, తమ్పి కథినమాసతో బహి ఉప్పన్నమేవ, న అన్తోతి దీపితం హోతీ’’తి చ, ‘‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం ఏతం అకాలచీవర’న్తి (పారా. ౫౦౦) వచనతో కథినుబ్భారతో ఉద్ధం దసాహపరిహారం న లభతీతి దీపితం హోతి, తేహి సద్ధిం పున కథినుబ్భారతో ఉద్ధం పఞ్చ దివసాని లభతీతి పసఙ్గోపి ‘నిట్ఠితచీవర…పే… ఖిప్పమేవ కారేతబ్బ’న్తి అకాలచీవరస్స ఉప్పత్తికాలం నియమేత్వా వుత్తత్తా వారితో హోతి. తదుభయేన కథినబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరం కథినుబ్భారతో ఉద్ధం ఏకదివసమ్పి పరిహారం న లభతీతి సిద్ధం హోతీ’’తి చ. తస్మా దువిధమ్పేతం విచారణం సన్ధాయ అమ్హేహి ‘‘ఇధేవ వుత్తవిచారణాయ యథావుత్తయుత్తియా చ విరుజ్ఝతీతి న గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఏత్థాహ – ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి ఇదం భుమ్మం కిం చీవరస్స ఉప్పత్తి నియమేతి, ఉదాహు ధారణం, ఉదాహు ఉభయన్తి, కిఞ్చేత్థ, యది ఉప్పత్తిం నియమేతి, పచ్ఛిమకత్తికమాసే ఏవ ఉబ్భతస్మిం కథినే ఉప్పన్నచీవరం తతో పట్ఠాయ దసాహం ధారేతబ్బం అనిట్ఠితేపి తస్మిం మాసేతి ఆపజ్జతి. అథ ధారణం నియమేతి, అన్తోకథినే ఉప్పన్నచీవరం ఉబ్భతేపి దసాహపరమం ధారేతబ్బన్తి ఆపజ్జతి. అథ ఉభయం నియమేతి, తతియకథినే వియ విసేసేత్వా వత్తబ్బన్తి? వుచ్చతే – కామం ఉభయం నియమేతి, న పన విసేసనే పయోజనం అత్థి. యం అన్తోకథినే ఉప్పన్నచీవరం సన్ధాయ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి వుత్తం, న తం సన్ధాయ ‘‘ధారేతబ్బ’’న్తి వుత్తం, సాధితఞ్హేతం. ‘‘కతం వా హోతీ’’తిఆదివచనతో తదత్థసిద్ధి, తేన పున విసేసనే పయోజనం నత్థి, న హి కతమేవ నిస్సగ్గియం కరోతి, న చ నట్ఠాదికం ధారేతుం సక్కాతి. యేన వా అధిప్పాయేన భగవతా ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, సో అధిప్పాయో తతియకథినే పకాసితోతి వేదితబ్బో. కస్మా తత్థ పకాసితోతి చే? విసేసవిధానదస్సనాధిప్పాయతో. విసేసవిధానఞ్హి ‘‘నో చస్స పారిపూరీ’’తిఆది. తత్థాపి ‘‘చీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి అవత్వా ‘‘అకాలచీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి విసేసనేన ఉబ్భతేపి కథినే కాలచీవరం అత్థీతి దీపేతి. కిఞ్చేతం? పచ్ఛిమకత్తికమాసే ఉప్పన్నచీవరం, తేనేవ తత్థ ‘‘అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్న’’న్తి వుత్తం, తస్మా ఉప్పత్తినియమే వుత్తదోసాభావసిద్ధి. యఞ్చ తత్థ ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం ఏతం అకాలచీవరం నామా’’తి వుత్తం, తస్స ద్వే అత్థవికప్పా. ఆదేసవసేన ‘‘అకాలచీవర’’న్తి లద్ధసఙ్ఖ్యమ్పి కాలే ఉప్పన్నత్తా కాలపరిహారం లభతి, పగేవానాదేసన్తి అయం పఠమో వికప్పో ఉప్పత్తినియమే వుత్తదోసాభావమేవ ఉపత్థమ్భేతి. తథా ఆదేసవసేన అకాలచీవరసఙ్ఖ్యం గతం చీవరకాలే ఉప్పన్నత్తా చీవరకాలతో పరం దసాహపరిహారం న లభతి, పగేవానాదేసన్తి అయం దుతియో ధారణనియమే వుత్తదోసాభావమేవ ఉపత్థమ్భేతి. యది ఏవం ఆదేసవసేన అకాలచీవరస్స అకాలచీవరతా కిమత్థికాతి చే? సఙ్ఘుద్దేసికస్స తస్స అత్థతకథినస్సపి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సాధారణభావత్థికాతి వేదితబ్బా.

అపిచ పుగ్గలస్స కథినదివసాపి దివసావ. ఏవం గణనుపగత్తా అకాలచీవరసఙ్ఖయాపటిలాభానుభావేన ‘‘ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వచనాపేక్ఖస్స అనిస్సగ్గియత్తా తదనులోమత్తా ‘‘కాలచీవరస్సపీ’’తి ఏవం సబ్బథా చతుబ్బిధం ఏత్థ వచనన్తి వేదితబ్బం. అపిచ అత్థి ఏకచ్చేన కథినుద్ధారేన ఉబ్భతే కథినే ఉప్పన్నం ఏకచ్చస్స భిక్ఖునో కాలచీవరం హోతి, ఏకచ్చస్స అకాలచీవరం, తం సీమాతిక్కన్తస్స, నో ఉబ్భారగతం. తం ద్విన్నం వసేన ఉబ్భతే ఉప్పన్నం ఠపేత్వా ఇతరేసం అఞ్ఞతరేన ఉబ్భతే ఉప్పన్నన్తి వేదితబ్బం. తఞ్హి యస్స ఉబ్భతం, తస్స అకాలచీవరం, ఇతరస్స కాలచీవరం. తథా అత్థి ఏకచ్చేన కథినుద్ధారేన ఉబ్భతే కథినే ఉప్పన్నం సబ్బస్సపి అకాలచీవరమేవ హోతి. తం యథాఠపితం వేదితబ్బం. తథా అత్థి ఉబ్భతస్మిం కథినే ఉప్పన్నం ఠపేత్వా వస్సానస్స పచ్ఛిమే మాసే ఉప్పన్నం. తథా అత్థి ఉబ్భతస్మిం కథినే ఉప్పన్నం అకాలచీవరం, తం హేమన్తే, గిమ్హే వా ఉప్పన్నన్తి వేదితబ్బం. ఏవం పుగ్గలకాలభేదతో బహువిధత్తా ఉప్పన్నస్స ‘‘ఉబ్భతస్మిం కథినే ఉప్పన్న’’న్తి న వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అనేకంసికత్తా ఇమమ్పి అత్థవికప్పం దస్సేతుం ‘‘ఉబ్భతస్మిం కథినేతి భిక్ఖునో కథినం ఉబ్భతం హోతీ’’తి. ఏత్తావతా సిద్ధేపి ‘‘అట్ఠన్నం మాతికానం అఞ్ఞతరాయా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ధారయామీ’’తి భిక్ఖునీవిభఙ్గే ఆగతోతి వత్తబ్బో. ‘‘ఏవ’’న్తి వచనేన వచనభేదో తత్థ నత్థీతి వుత్తం హోతి.

‘‘వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి ఇదం సబ్బసఙ్గాహికత్తా వుత్తం. ‘‘అధిట్ఠానుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి అసబ్బసఙ్గాహికం. న హి యత్తకం సఙ్ఘాటి అధిట్ఠానుపగం పచ్ఛిమం, తత్తకం అన్తరవాసకాది అధిట్ఠానుపగం పచ్ఛిమం హోతి అధిట్ఠానస్స బహువిధత్తా. న ఏవం వికప్పనాయ భేదో తస్సా ఏకవిధత్తాతి వేదితబ్బం. ‘‘ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియ’’న్తి అన్తిమం ఠపేత్వా తతో పురిమతరస్మిన్తి అత్థో వేదితబ్బో. అన్తిమం నామ అపరకత్తికాయ పఠమారుణుగ్గమనం. తఞ్హి కాలత్తా నిస్సగ్గియం న కరోతి, తేనేవాహ అచ్చేకచీవరసిక్ఖాపదట్ఠకథాయం ‘‘ఛట్ఠితో పట్ఠాయ పన ఉప్పన్నం అనచ్చేకచీవరమ్పి పచ్చుద్ధరిత్వా ఠపితచీవరమ్పి ఏతం పరిహారం లభతియేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౪౬-౯). ఇమంయేవ నయం సన్ధాయ ‘‘అచ్చేకచీవరస్స అనత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికో మాసో, అత్థతే కథినే ఏకాదసదివసాధికా పఞ్చ మాసా, తతో పరం ఏకదివసమ్పి పరిహారో నత్థీ’’తి తత్థేవాహ. ఇమస్మిం నయే సిద్ధే అనచ్చేకచీవరం ద్వాదసాహే న లభతీతి సిద్ధమేవ హోతి. తతో ‘‘అనచ్చేకచీవరే అనచ్చేకచీవరసఞ్ఞీ, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౬౫౦) ఏత్థ అచ్చేకచీవరసదిసే అఞ్ఞస్మిం అనధిట్ఠితేతి సిద్ధం హోతి. తత్థ పన ‘‘పఞ్చ మాసా’’తి ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవచనం. వస్సికసాటికఞ్చ అవస్సికసాటికభావం పత్వా ఏకాదసమాసే పరిహారం లభతీతి వేదితబ్బం.

దసాహాతిక్కన్తం నిస్సగ్గియన్తి ఏత్థ ఆపత్తివుట్ఠానే ‘‘దసాహప్పటిచ్ఛన్నం పక్ఖఅతిరేకపక్ఖమాసఅతిరేకమాసపటిచ్ఛన్న’’న్తిఆదివచనభేదో వియ, న ఇధ వచనభేదో, తస్మా సంవచ్ఛరాతిక్కన్తమ్పి దసాహాతిక్కన్తమేవ నామ, తథా దుతియకథినేపి సంవచ్ఛరవిప్పవుత్థమ్పి రత్తివిప్పవుత్థమేవ. తతియే సంవచ్ఛరాతిక్కన్తమ్పి మాసాతిక్కన్తమేవ నామాతి వేదితబ్బం. ‘‘అనధిట్ఠితే అధిట్ఠితసఞ్ఞీ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి ఇదమేకస్స తికపాచిత్తియస్స ఆదిపదదీపనం. ఏస నయో అవికప్పితేతిఆదీసుపి, తస్మా ఏత్థ అట్ఠసు తికచ్ఛేదేసు ఏకం విత్థారేత్వా ఇతరేసం ఏకేకమాదిపదం విత్థారేహ్వా ద్వే ద్వే భగవతావ సఙ్ఖిత్తత్తాతి బహూసుపి తికచ్ఛేదేసు సమ్భవన్తేసు ఏకో ఏవ వుచ్చతి, ‘‘అయం వినయస్స ధమ్మతా’’తి వదన్తి. దుక్కటవారేసు పన ఏకం దుక్కటం విత్థారేత్వా సేసాని సత్త తథేవ సఙ్ఖిత్తాని. తథా అన్తిమన్తిమో ఏకేకో అనాపత్తికోట్ఠాసోతి వేదితబ్బం.

అనాపత్తి అన్తోదసాహన్తి అయం సఙ్ఖేపత్థో – తం దసాహపరమం ధారేతబ్బం. తం అతిరేకచీవరం యథాసకం అధిట్ఠానం అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి వా వికప్పేతి వా విస్సజ్జేతి వా అత్తనో ధమ్మతాయ నస్సతి వా వినస్సతి వా డయ్హతి వా అఞ్ఞో వా తం అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హాతి విస్సాసన్తో వా గణ్హాతి పాచిత్తియతో అనాపత్తి. దుక్కటతో పన సియా ఆపత్తి సియా అనాపత్తి సఞ్ఞాభేదేన. అన్తిమానం పనేత్థ ద్విన్నం పదానం వసేన అనచ్ఛిన్నే అచ్ఛిన్నసఞ్ఞీ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం. అవిస్సాసగ్గాహే విస్సాసగ్గాహసఞ్ఞీ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియన్తిఆదికా ద్వే తికపాచిత్తియా, ద్వే చ దుక్కటా సఙ్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా. ఏత్థ హి యది అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, దసాహపరమం అరుణం అతిక్కమిత్వా తస్స దివసభాగే అధిట్ఠహతీతి వేదితబ్బం. అయం తావ పాళివినిచ్ఛయో.

అట్ఠకథాయం పన ఇతో గరుకతరానీతిఆదిమ్హి అయం చోదనాపుబ్బఙ్గమో వినిచ్ఛయో – గణ్ఠిపదే పనస్స ఇతో నిస్సట్ఠచీవరదానతో గరుకమ్పి ఞత్తిదుతియకమ్మం యథా అపలోకనేన కరోన్తి, ఏవమిదం ఞత్తియా కత్తబ్బమ్పి పకతివచనేన వట్టతీతి. యది ఏవం పరివారే కమ్మవగ్గస్స అట్ఠకథాయం ‘‘ఞత్తికమ్మమ్పి ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వావ కాతబ్బం, అపలోకనకమ్మాదివసేన న కాతబ్బ’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౪౮౨) యం వుత్తం, తేన విరుజ్ఝేయ్య. తేనేతం వుచ్చతి ‘‘తేసం ఏతం అనులోమ’’న్తి, తస్మా అనులోమనయేనేవ తం వుత్తం. నియమం పన యథా ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథో వినా ఞత్తియా హోతి, ఏవం ద్విన్నం నిస్సట్ఠచీవరదానమ్పీతి వదామ, తస్మా ‘‘ఆయస్మతో దేమా’’తి వత్తుం వట్టతి. కథం పనేతం ఞాతబ్బన్తి? తదనులోమత్తాతి. ఏకదేవేదం ఞత్తికమ్మం అపలోకనేనాపి కాతుం వట్టతీతి సాధనన్తి వేదితబ్బన్తి ఆచరియో. అనుగణ్ఠిపదే పనేత్థ చోదనం కత్వా ‘‘ఏతం సాధితం. ఞత్తికమ్మం ఏకం ఞత్తిం ఠపేత్వావ కాతబ్బ’’న్తి పాళియా ఆగతం సన్ధాయ వుత్తం, ఇదం పన పాళియం నాగతం, లేసతో ఆహరిత్వా వుత్తన్తి కత్వా ఏతం అపలోకనేనాపి వట్టతీతి.

౪౬౮. ఏస నయోతి అఞ్ఞేసం చీవరేసు ఉపచికాదీహి ఖాయితేసు మమపి ఖాయితానీతిఆది. ‘‘అఞ్ఞేన కతం…పే… సాధక’’న్తి వచనతో సమానజాతికం, ఏకత్థజాతికఞ్చ తతియకథినం పఠమసమానమేవాతి సిద్ధం హోతి.

౪౬౯. తిచీవరం అధిట్ఠాతున్తి ఏత్థ తిచీవరం తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతబ్బయుత్తకం, యం వా తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతుం అవికప్పేతుం అనుజానామి, తస్స అధిట్ఠానకాలపరిచ్ఛేదాభావతో సబ్బకాలం ఇచ్ఛన్తస్స అధిట్ఠాతుంయేవ అనుజానామి, తం కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా వికప్పేతుం నానుజానామి. సతి పన పచ్చయే యదా తదా వా పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతుం వట్టతీతి ‘‘అనాపత్తి అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి వచనతో సిద్ధం హోతీతి వుత్తమేతం. వస్సికసాటికం తతో పరం వికప్పేతుంయేవ నాధిట్ఠాతుం. వత్థఞ్హి కతపరియోసితం అన్తోచతుమాసే వస్సానదివసం ఆదిం కత్వా అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతుం అనుజానామి, చతుమాసతో ఉద్ధం అత్తనో సన్తకం కత్వా ఠపితుకామేన వికప్పేతుం అనుజానామీతి అత్థో. సుగతచీవరతో ఊనకన్తి తిణ్ణమ్పి చీవరానం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో. ‘‘తిచీవరం పన పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం వట్టతీ’’తి వాదే పన సతి తథారూపపచ్చయే వట్టతి. యథా సతి పచ్చయే వికప్పేతుం వట్టతీతి సాధితమేతం, పగేవ అఞ్ఞేన అధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతుం. ‘‘అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతీ’’తి అనియమతో వుత్తన్తి సఙ్ఘాటి, ఉత్తరాసఙ్గో, అన్తరవాసకన్తి అధిట్ఠితానధిట్ఠితానం సమానమేవ నామం. ‘‘అయం సఙ్ఘాటీ’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౨౬) హి అనధిట్ఠితా వుత్తా. ‘‘తిచీవరేన విప్పవసేయ్యా’’తి ఏత్థ అధిట్ఠితా వుత్తా. సామన్తవిహారే వాతి గోచరగామతో విహారేతి ధమ్మసిరిత్థేరో. దూరతరేపి లబ్భతేవాతి ఆచరియో. అనుగణ్ఠిపదేపి ‘‘సామన్తవిహారే వాతి దేసనాసీసమత్తం, తస్మా ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తం. సామన్తవిహారో నామ యత్థ తదహేవ గన్త్వా నివత్తితుం సక్కా. రత్తివిప్పవాసం రక్ఖన్తేన తతో దూరే ఠితం అధిట్ఠాతుం న వట్టతి, ఏవం కిర మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తన్తి. కేచి ‘‘చీవరవంసే ఠపితం అఞ్ఞో పరివత్తిత్వా నాగదన్తే ఠపేతి, తం అజానిత్వా అధిట్ఠహన్తస్సపి రుహతి చీవరస్స సల్లక్ఖితత్తా’’తి వదన్తి. అధిట్ఠహిత్వాతి పరిక్ఖారచోళాదివసేన. మహన్తతరమేవాతిఆది సబ్బాధిట్ఠానసాధారణలక్ఖణం. తత్థ పున అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి అధిట్ఠితచీవరస్స ఏకదేసభూతత్తా. అనధిట్ఠితఞ్చే, అధిట్ఠితస్స అప్పభావేన ఏకదేసభూతం అధిట్ఠితసఙ్ఖ్యమేవ గచ్ఛతి. తథా అధిట్ఠితఞ్చే, అనధిట్ఠితస్స ఏకదేసభూతం అనధిట్ఠితసఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి హి లక్ఖణం, న కేవలఞ్చేత్థ దుతియపట్టమేవ, తతియపట్టాదికమ్పి. యథాహ ‘‘అనుజానామి…పే… ఉతుద్ధటానం దుస్సానం చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం…పే… పంసుకూలే యావదత్థ’’న్తి (మహావ. ౩౪౮).

అవసేసా భిక్ఖూతి వక్ఖమానకాలే నిసిన్నా భిక్ఖూ. తస్మా వట్టతీతి యథా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి వుత్తం, ఏవం పరిక్ఖారచోళమ్పి వుత్తం, న తస్స ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో వుత్తో, న చ సఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదో, తస్మా తీణిపి చీవరాని పచ్చుద్ధరిత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి అత్థో. ‘‘నిధానముఖమేత’’న్తి కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూనం పరిపుణ్ణం హోతి తిచీవరం, అత్థో చ హోతి పరిస్సావనేహిపి థవికాహిపీ’’తి ఏతస్మిం వత్థుస్మిం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పరిక్ఖారచోళ’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) అనుఞ్ఞాతత్తా. భిక్ఖూనఞ్చ ఏకమేవ పరిస్సావనం, థవికా వా వట్టతి, న ద్వే వా తీణి వాతి పటిక్ఖేపాభావతో వికప్పనుపగపచ్ఛిమప్పమాణాని, అతిరేకప్పమాణాని వా పరిస్సావనాదీని పరిక్ఖారాని కప్పన్తీతి సిద్ధం. యది ఏవం ‘‘యంనూనాహం భిక్ఖూనం చీవరే సీమం బన్ధేయ్యం మరియాదం ఠపేయ్య’’న్తి (మహావ. ౩౪౬) వచనవిరోధోతి చే? న, అనుసన్ధియా అజాననతో, విరోధతో చ. కిం వుత్తం హోతి? చీవరక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౨౬ ఆదయో) పఠమం గహపతిచీవరం అనుఞ్ఞాతం, తతో పావారకోసియకోజవకమ్బలాది. తతో ‘‘తేన ఖో పన సమయేన సఙ్ఘస్స ఉచ్చావచాని చీవరాని ఉప్పన్నాని హోన్తి. అథ ఖో భిక్ఖూనం ఏతదహోసి ‘కిం ను ఖో భగవతా చీవరం అనుఞ్ఞాతం, కిం అననుఞ్ఞాత’’’న్తి ఏతస్మిం వత్థుస్మిం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఛ చీవరాని ఖోమ’’న్తిఆదినా (మహావ. ౩౩౯) కప్పియచీవరజాతి అనుఞ్ఞాతా, న పన సఙ్ఖ్యాపమాణం. తతో ‘‘అద్దస భగవా…పే… సమ్బహులే భిక్ఖూ చీవరేహి ఉబ్భణ్డితే సీసేపి చీవరభిసిం కరిత్వా ఖన్ధేపి చీవరభిసిం కరిత్వా కటియాపి చీవరభిసిం కరిత్వా ఆగచ్ఛన్తే, దిస్వాన భగవతో ఏతదహోసి…పే… యేపి ఖో తే కులపుత్తా ఇమస్మిం ధమ్మవినయే సీతాలుకా సీతభీరుకా, తేపి సక్కోన్తి తిచీవరేన యాపేతుం, యంనూనాహం భిక్ఖూనం చీవరే సీమం బన్ధేయ్యం మరియాదం ఠపేయ్యం తిచీవరం అనుజానేయ్య’’న్తి (మహావ. ౩౪౬) చీవరం అనుఞ్ఞాతం, తఞ్చ ఖో ఏకమేవ. ఛబ్బగ్గియా పన మిచ్ఛా గహేత్వా బహూని పరిహరింసు. తాని నేసం అతిరేకట్ఠానే ఠితాని హోన్తి. తతో ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతు’’న్తి (మహావ. ౩౪౭) అనుఞ్ఞాతం, తేనేతం పఞ్ఞాయతి. అతిరేకాని బహూని చీవరాని తే పరిహరింసు, ‘‘తాని దసాహపరమమేవ ధారేతుం అనుజానామి, న తమేవేక’’న్తి వదన్తేన యా పుబ్బే తిచీవరాధిట్ఠానసఙ్ఖాతా చీవరే సీమాబద్ధా, మరియాదా చ ఠపితా, తాయ సతిపి తిచీవరబాహుల్లపరిహరణక్కమో దస్సితో దివసపరిచ్ఛేదవసేన. తతో పరం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అతిరేకచీవరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౪౭) అనుజానన్తేన వినాపి దివసపరిచ్ఛేదేన అతిరేకచీవరపరిహరణక్కమో దస్సితోతి ద్వేపి తాని నిధానముఖానీతి సిద్ధం. తథా పరిక్ఖారచోళాధిట్ఠానమ్పి సియా, అఞ్ఞథా ఇతరచీవరాధిట్ఠానానుజాననవిరోధో సియా సీమామరియాదట్ఠపనవిరోధతో. తిచీవరాధిట్ఠానపఞ్ఞత్తియేవ తిచీవరమరియాదా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పాటేక్కం నిధానముఖమేత’’న్తి. ‘‘పఠమం తిచీవరం తిచీవరాధిట్ఠానేన అధిట్ఠాతబ్బం, పున పరిహరితుం అసక్కోన్తేన పచ్చుద్ధరిత్వా పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతబ్బం, న త్వేవ ఆదితోవ ఇదం వుత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘యథా తిచీవరం పరిహరితుం అసక్కోన్తస్స గిలానస్స విప్పవాససమ్ముతి అనుఞ్ఞాతా, అగిలానస్సపి సాసఙ్కసిక్ఖాపదే (పారా. ౬౫౨) తస్స అన్తరఘరే నిక్ఖేపో చ, తతోపి సతి పచ్చయే ఛారత్తవిప్పవాసో, తతోపి అసక్కోన్తస్స పచ్చుద్ధారో, పచ్చుద్ధటమ్పి అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతుం, అసక్కోన్తస్స వికప్పనా చ అనుఞ్ఞాతా. తథేవ ద్విన్నమ్పి సమ్ముఖాపరమ్ముఖావికప్పనానం పరసన్తకత్తా వికప్పనపచ్చయే అసతి ‘పరిక్ఖారచోళ’న్తి అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుం భగవతా అనుఞ్ఞాతం సియా, యతో తదధిప్పాయఞ్ఞూ ఏవం వదన్తీ’’తి మహాపచ్చరియమ్పి వుత్తం. పుబ్బేతిఆది ‘‘పాటేక్కం నిధానముఖ’’న్తి వుత్తస్స పయోగదస్సనత్థం వుత్తం. అబద్ధసీమాయం దుప్పరిహారన్తి వికప్పనాదిఅత్థాయ ఉపచారం అతిక్కమిత్వాపి గమనసమ్భవతో.

వస్సికసాటికా అనతిరిత్తప్పమాణాతి తస్సా ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదస్స వుత్తత్తా వుత్తం. పచ్చత్థరణమ్పి అధిట్ఠాతబ్బమేవాతి ‘‘ఇదం, భన్తే, అమ్హాకం సేనాసనస్స ఉపరి అత్థరితబ్బ’’న్తిఆదినా దిన్నం నాధిట్ఠాతబ్బం, ‘‘ఇదం తుమ్హాక’’న్తి దిన్నం సయం అధిప్పేతంవ అధిట్ఠాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. ‘‘సకిం అధిట్ఠితం అధిట్ఠితమేవ హోతి, న పున పచ్చుద్ధరీయతి కాలపరిచ్ఛేదాభావతో’’తి లిఖితం. ‘‘ఏకవచనేనపి వట్టతీతి అపరే’’తి వుత్తం. భేసజ్జనవకమ్మమాతాపితుఆదీనం అత్థాయాతి ఏత్థ ‘‘ఇమినా భేసజ్జం చేతాపేస్సామి, ఇదం మాతుయా దస్సామీ’’తి ఠపేన్తేన అధిట్ఠాతబ్బం. ‘‘‘ఇదం భేసజ్జస్స, ఇమం మాతుయా’తి విభజన్తేన అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థీతి అపరే’’తి వుత్తం. ‘‘సకభావం మోచేత్వా ఠపనం సన్ధాయాహా’’తి లిఖితం.

‘‘పున అధిట్ఠాతబ్బన్తి అయం సఙ్గీతితో పట్ఠాయ ఆగతఅట్ఠకథావాదో. తతో పరం ఆచరియానం తత్థ తత్థ యుత్తివిచారణా’’తి వుత్తం. పమాణచీవరస్సాతి పచ్ఛిమప్పమాణస్స. ద్వే చీవరానీతి సహ ఉత్తరాసఙ్గేన. ఏస నయోతి పమాణయుత్తేసు యత్థ కత్థచీతిఆదినయోవ. ‘‘తం అతిక్కామయతో ఛేదనక’’న్తి (పాచి. ౫౩౩) వచనతో ఉత్తరి పటిసిద్ధం, తతో హేట్ఠా అప్పటిసిద్ధత్తా వట్టతి. తత్థ సియా – తిచీవరస్స పచ్ఛిమప్పమాణం విసుం సుత్తే నత్థీతి, న వత్తబ్బం, సిక్ఖాకరణీయేహి సిద్ధత్తా. కిం వుత్తం హోతి? ‘‘‘పరిమణ్డలం నివాసేస్సామి, పారుపిస్సామి, సుప్పటిచ్ఛన్నో అన్తరఘరే గమిస్సామీ’తి (పాచి. ౫౭౬-౫౭౯) వచనతో యత్తకేన పమాణేన పరిమణ్డలతా, సుప్పటిచ్ఛన్నతా చ అట్ఠకథాయం వుత్తక్కమేన సమ్పజ్జతీ’’తి వత్తబ్బం. తేసం వసేన పచ్ఛిమప్పమాణన్తి సిద్ధం, తఞ్చ ఖో ముట్ఠిపఞ్చకాది యథావుత్తమేవ వుచ్చతే. తేనేవాహ లేసం ఠపేత్వా ‘‘విసుం సుత్తే నత్థీ’’తి.

అపిచేత్థ అధిప్పేతం, తథాపి న సమేతియేవాతి అత్థో, తస్మా ‘‘యదీ’’తిఆదిసమ్బన్ధో అద్ధా వుత్తో. యస్మా పరిచ్ఛిన్నో సమేతి చ. ఇతరేసు పన ఏకచ్చస్మిం ఆచరియవాదే నేవ పరిచ్ఛేదో అత్థి. ఏకచ్చస్మిం న పుబ్బాపరం సమేతీతి సమ్బన్ధో. అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవ, పరిభోగకాలే పన అరజితం న వట్టతి. ఇదం సబ్బం తిచీవరే ఏవ. ఇమస్స పన సిక్ఖాపదస్స అయం సఙ్ఖేపవినిచ్ఛయో – అనత్థతే కథినే హేమన్తానం పఠమదివసతో పట్ఠాయ అత్థతే కథినే గిమ్హానం పఠమదివసతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నచీవరం సన్ధాయ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తిఆది వుత్తన్తి.

ఏత్థాహ – ‘‘రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతం కారాపేన్తస్సాపి అధిట్ఠానం అధిట్ఠానమేవా’’తి వచనతో అరజితేపి అధిట్ఠానం రుహతి, తేన సూచికమ్మం కత్వా రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి నియమో న కాతబ్బోతి? వుచ్చతే, కాతబ్బోవ పత్తో వియ అధిట్ఠితో. యథా పున సేతభావం, తమ్బభావం వా పత్తో అధిట్ఠానం న విజహతి, న చ పన తాదిసో అధిట్ఠానం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమేతం దట్ఠబ్బన్తి. ‘‘యతో పట్ఠాయ పరిభోగాదయో వట్టన్తి, తతో పట్ఠాయ అన్తోదసాహే అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వదన్తి.

అవిసేసేన వుత్తవచనన్తి అధిట్ఠాతబ్బం అధిట్ఠేతి, వికప్పేతబ్బం వికప్పేతీతి ఏవం సవిసేసం కత్వా అవచనం ‘‘న వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) ఇమినా విరుద్ధం వియ దిస్సతి. ఇదాని ఇదం అధిట్ఠానవికప్పననయపటిబద్ధం ఖన్ధకం, పరివారఞ్చ మిస్సేత్వా పకిణ్ణకం వుచ్చతి – ఖన్ధకే తావ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం, వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తిఆది వుత్తం. పరివారే ‘‘న నవ చీవరాని అధిట్ఠాతబ్బాని, న నవ చీవరాని వికప్పేతబ్బానీ’’తి (పరి. ౩౨౯), ‘‘దసకే దస, ఏకాదసకే ఏకాదస చీవరాని అధిట్ఠాతబ్బాని, న వికప్పేతబ్బానీ’’తి (పరి. ౩౩౧) చ అనేకక్ఖత్తుం వచనేన సుట్ఠు దళ్హం కత్వా ‘‘సబ్బాని చీవరాని అధిట్ఠాతబ్బాని, న వికప్పేతబ్బానీ’’తి వుత్తం, తస్మా ఉభోపి తే విరుద్ధా వియ దిస్సన్తి, ఖన్ధకే ఏవ చ ‘‘వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వుత్తం. తదట్ఠకథాయం ‘‘వస్సికసాటికా అనతిరిత్తప్పమాణా నామం గహేత్వా వుత్తనయేనేవ చత్తారో వస్సికే మాసే అధిట్ఠాతబ్బా, తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’’తి వుత్తం. ఇదఞ్చ విరుద్ధం వియ దిస్సతి అఞ్ఞమఞ్ఞం హేమన్తే పచ్చుద్ధారసమ్భవతో, వస్సానే వికప్పనాసమ్భవతో చ. తథా ఇధ ‘‘అనాపత్తి అన్తోదసాహం అధిట్ఠేతి వికప్పేతీ’’తి వచనప్పమాణతో సబ్బత్థ వికప్పనాయ అప్పటిసిద్ధభావో వేదితబ్బోతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) అట్ఠకథావచనం పరివారవచనేన విరుద్ధం వియ దిస్సతి, న హి విరుద్ధం తథాగతా భాసన్తి, తస్మా అట్ఠకథానయోవేత్థ పటిసరణం, యేన సబ్బమ్పి తం ఏకరసం హోతి. పరివారట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తం ‘‘న వికప్పేతబ్బానీతి అధిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ న వికప్పేతబ్బానీ’’తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౯). తిచీవరాని అధిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ, వస్సికసాటికాదీని చ అత్తనో అత్తనో అధిట్ఠానఖేత్తే న అకామా వికప్పేతబ్బానీతి అత్థో, అవసేసపాళి, అత్థో చ ఇధ అట్ఠకథాయం వుత్తో, తస్మా సబ్బమ్పేతం ఏకరసన్తి.

ఏత్థాహ – యది ఏవం ‘‘నవ చీవరాని నాధిట్ఠాతబ్బానీ’’తి చ వత్తబ్బం. వికప్పితకాలతో పట్ఠాయ హి నాధిట్ఠాతబ్బానీతి? ఏత్థ వుచ్చతే – ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతుం…పే… పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం న వికప్పేతు’’న్తి ఏత్థ సబ్బత్థ అధిట్ఠానే పటిసేధాదస్సనతో, వికప్పనాయ అదస్సనతో చ ‘‘తతో పర’’న్తి ద్వీస్వేవ పరిచ్ఛేదదస్సనతో చ ‘‘నవ చీవరాని అధిట్ఠాతబ్బాని, న వికప్పేతబ్బాని చేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అపరో నయో – అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం అకామా. కస్మా? కాలే ఉప్పన్నం అనధిట్ఠహన్తస్స కాలాతిక్కమే ఆపత్తిసమ్భవతో, అకాలే ఉప్పన్నం అనధిట్ఠహన్తస్స దసాహాతిక్కమే ఆపత్తిసమ్భవతో చ. తత్థ యం కాలే ఉప్పన్నం అప్పహోన్తేపి దసాహే కాలాతిక్కమే ఆపత్తికరం, తం నిస్సజ్జనకాలే ‘‘ఇదం మే, భన్తే, అతిరేకచీవరం ధారితం నిస్సగ్గియం, ఇమాహం సఙ్ఘస్సా’’తిఆదినా నిస్సజ్జితబ్బం, ఇతరం యథాపాళిమేవ. తత్థ పఠమనయో ‘‘యో పన, భిక్ఖు, అతిరేకచీవరం ధారేయ్య నిస్సగ్గియ’’న్తి ఇమాయ పఠమపఞ్ఞత్తియా వసేన వుత్తో, దుతియో అనుపఞ్ఞత్తియా వసేన వుత్తో.

యథా చ నిస్సజ్జితబ్బవత్థుమ్హి అసతి యథాపాళిం అవత్వా కేవలం ఆపత్తి ఏవ దేసేతబ్బా, యథా చ వస్సికసాటికనిస్సజ్జనే కేవలం పరియిట్ఠమత్తే యథాపాళిం అవత్వా యథాసమ్భవం నిస్సజ్జితబ్బం, తథా ఇదమ్పీతి వేదితబ్బం. యథా సంవచ్ఛరాతిక్కన్తం అతిరేకచీవరం ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’మిచ్చేవ వుచ్చతి. సంవచ్ఛరవిప్పవుత్థతిచీవరం, మాసాతిక్కన్తఞ్చ ‘‘రత్తివిప్పవుత్థ’’న్తి చ ‘‘ఛారత్తవిప్పవుత్థ’’న్తి చ వుచ్చతి, తథా ఇదమ్పి ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’మిచ్చేవ వుచ్చతీతి ఏకే, తస్మా సిద్ధమిదం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిచీవరం అధిట్ఠాతుం అకామా’’తి, తథా అకామా న వికప్పేతున్తి అత్థో. ఇచ్ఛాయ హి సతి ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా విప్పవాససుఖత్థం వికప్పనాయ ఓకాసో దిన్నో హోతి, దసాహాతిక్కమే చ అనాపత్తీ’’తి వచనతో వికప్పేతుం అనుజానామీతి వుత్తం హోతి. తథా వస్సికసాటికా అకామా అధిట్ఠాతుం దసాహాతిక్కమే ఆపత్తిసమ్భవతో. కిత్తకం కాలన్తి చే? వస్సానం చాతుమాసం, ఇచ్ఛాయ పన సతి ఉద్ధంయేవ వికప్పేతబ్బం. ‘‘సబ్బత్థ వికప్పనాయ అప్పటిసిద్ధభావో వేదితబ్బో’’తి హి వుత్తం. ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హే, నో వస్సే’’తి (పరి. ౩౨౩) చ వుత్తం, తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’’తి.

తత్రాయం విచారణా – కదా పచ్చుద్ధరితబ్బా, కదా వికప్పేతబ్బా, కిఞ్చేత్థ యస్మా ‘‘తతో పర’’న్తి వుత్తం. హేమన్తఞ్చ పత్తమత్తే సా అధిట్ఠానం విజహతి, తస్మా ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా’’తి న వత్తబ్బం అధిట్ఠానస్స నత్థితాయ, అథ ‘‘అన్తోచాతుమాసే వికప్పేతబ్బా’’తి న వత్తబ్బం. ‘‘తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి హి వుత్తన్తి? ఏత్థ ఏకచ్చే వదన్తి ‘‘వత్తబ్బమేత’’న్తి. యథా పరివుత్థపరివాసో, చిణ్ణమానత్తో చ సన్తో నిట్ఠితేసుపి పరివాసమానత్తదివసేసు, తథా నిట్ఠితేసుపి అధిట్ఠానదివసేసు సాధిట్ఠానమేతన్తి ఏకే. అట్ఠకథాచరియానం ఇదం సన్నిట్ఠానం ‘‘కత్తికపుణ్ణమదివసే పచ్చుద్ధరిత్వా పాటిపదదివసే వికప్పేతబ్బా’’తి. వుత్తఞ్హేతం పరివారట్ఠకథాయం ‘‘కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే వికప్పేత్వా ఠపితం వస్సికసాటికం నివాసేన్తో హేమన్తే ఆపజ్జతి. కురున్దియం పన ‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీ’తి వుత్తం, తమ్పి సువుత్తం. ‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’న్తి హి వుత్త’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౩౨౩). తత్థ కురున్దినయో పచ్ఛా వుత్తత్తా సారతో దట్ఠబ్బో, న పురిమో. నివాసేన్తో హి గిమ్హేపి ఓరేనద్ధమాసం ఆపజ్జతి ఏవ. ఇధ చ ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతి, నో గిమ్హేతి వుత్త’’న్తి కురున్దివచనస్సాయమత్థో దిస్సతి.

‘‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా తస్మింయేవ దివసే అవికప్పేన్తో పచ్ఛిమపాటిపదదివసే అపచ్చుద్ధారపచ్చయా దుక్కటం ఆపజ్జతి, న, అవికప్పనపచ్చయా దసాహపరిహారసమ్భవతో’’తి కారణమేకే వదన్తి. ఏవం సతి హేమన్తే పత్తమత్తే అధిట్ఠానం విజహతీతి ఆపజ్జతి, తఞ్చ అయుత్తం. అధిట్ఠానఞ్హి ‘‘అఞ్ఞస్స దానేన…పే… ఛిద్దభావేనాతి ఇమేహి నవహి కారణేహి విజహతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) వుత్తం, న ‘‘అధిట్ఠానఖేత్తాతిక్కమేన వా’’తి. అసాధారణత్తా న వుత్తన్తి చే? న, ‘‘ఛిద్దభావేనా’’తి న వత్తబ్బప్పసఙ్గతో, ఛిద్దభావేన పన తిచీవరస్సేవ సబ్బట్ఠకథాసు అధిట్ఠానవిజహనస్స వుత్తత్తా. తస్మా హేమన్తస్స పఠమదివసే అపచ్చుద్ధారపచ్చయా దుక్కటం ఆపజ్జతి, న పచ్చుద్ధరిత్వా అవికప్పనపచ్చయా. ‘‘వికప్పేతు’’న్తి వచనతో తతో అధిట్ఠానం న విజహతీతి పఞ్ఞాయతి. న హి కత్తికపుణ్ణమాసియా పచ్ఛిమే పాటిపదదివసే అవికప్పేత్వా హేమన్తే ఆపజ్జతీతి వుత్తన్తి అధిప్పాయో, యస్మా తం అపచ్చుద్ధారపచ్చయా దుక్కటం హేమన్తస్స పఠమఅరుణక్ఖణే ఏవ ఆపజ్జతి, తస్మా ‘‘కత్తికపుణ్ణమదివసే అపచ్చుద్ధరిత్వా’’తి వుత్తం. పచ్చుద్ధటం పన హేమన్తే దసాహపరిహారం లభతి. ‘‘దసాహే అప్పహోన్తే చీవరకాలం నాతిక్కామేతబ్బా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౩౦) హి వుత్తం, తఞ్చ ఖో సమయే ఉప్పన్నం చే, నాసమయే. తథా చ సాధితం అపచ్చుద్ధటం న నిస్సగ్గియం హోతి, నో చ తం పరిదహితం, తస్మా కత్తికపుణ్ణమదివసే ఏవ పచ్చుద్ధరణఞ్చ వికప్పనఞ్చ కత్తబ్బన్తి సిద్ధం, ఏత్థ చ యథా అతిరేకచీవరం దసమే దివసే వికప్పేన్తేన దసాహపరమం ధారితం హోతి, అన్తోదసాహే చ వికప్పితం హోతి, తథా కత్తికపుణ్ణమాయ వికప్పేన్తేన వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠితఞ్చ హోతి, తతో పరం అనాపత్తిఖేత్తే ఏవ వికప్పనా చ హోతీతి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా అత్థి వికప్పనాఖేత్తే అధిట్ఠానం, అధిట్ఠానఖేత్తే చ వికప్పనాతి దీపితం హోతి. అఞ్ఞథా ‘‘అత్థాపత్తి అధిట్ఠానేన ఆపజ్జతి, అనధిట్ఠానేన ఆపజ్జతి. అత్థాపత్తి వికప్పనాయ ఆపజ్జతి, అవికప్పనాయ ఆపజ్జతీ’’తి దుకేసు ద్వే దుకాని వత్తబ్బాని సియుం. తత్థ పఠమదుకే పఠమపదం సమ్భవతి. వికప్పనఖేత్తే హి వస్సికసాటికాదీనం అధిట్ఠానేన వినయాతిసారదుక్కటం ఆపజ్జతి. ఏతేనేవ దుతియదుక్కటస్స దుతియపదం వుత్తం హోతి. అనధిట్ఠానేన ఆపజ్జతీతి నత్థి. అన్తోదసాహే అనాపజ్జనతో, వికప్పనాదిసమ్భవతో చ వికప్పనాయ ఆపజ్జతీతి నత్థి సబ్బత్థ వికప్పనాయ అప్పటిసిద్ధత్తా, తస్మా తాని దుకాని ‘‘న లబ్భన్తీ’’తి న వుత్తాని. ఏత్థాహ – యా సా ‘‘అత్థాపత్తి హేమన్తే ఆపజ్జతీ’’తి (పరి. ౩౨౩) వచనప్పమాణతో దుక్కటాపత్తి సాధితా, సా సఞ్చిచ్చ అపచ్చుద్ధరన్తస్స యుజ్జతి, అసతియా చే, కఞ్చి, అనాపత్తి. కత్తికపుణ్ణమాయ పచ్చుద్ధటం సఞ్చిచ్చ అవికప్పయతో దుక్కటేన సహ పునదివసే నిస్సగ్గియం, అసతియా అవికప్పయతో నిస్సగ్గియమేవ ఇధ పఠమపఞ్ఞత్తియా. యం పన వుత్తం మాతికాట్ఠకథాయం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి, కణ్డుపటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతి, తస్మా సా తతో పరం వికప్పేతబ్బా’’తి, తేనేతం విరుజ్ఝతి, న కేవలం ఇదమేవ, ‘‘తతో పరం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’’తి అట్ఠకథావచనఞ్చ విరుజ్ఝతి. తతో పరం నామ హి హేమన్తం, తత్థ చే పచ్చుద్ధారో, ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపీ’’తిఆది న యుత్తం అధిట్ఠానాభావేన పచ్చుద్ధారాభావతో. అవిరోధో చ ఇచ్ఛితబ్బో, తస్మా ‘‘పచ్చుద్ధరణం వత్తమత్త’’న్తివాదో ఏత్థాపి సమ్భవతీతి చే? న, కురున్ది వచనవిరోధతో. తత్థ హి కత్తికపుణ్ణమాయ పచ్చుద్ధారో వుత్తో, తస్మా వస్సానదివసత్తా సాధిట్ఠానావసా పచ్చుద్ధరీయతీతి న పచ్చుద్ధారో వత్తమత్తం, తస్మా ‘‘తతో పర’’న్తి యావ పుణ్ణమా అధిప్పేతా సియా. యథా చాయం వికప్పో, తథా ‘‘వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి ఆబాధవూపసమేనాపీ’’తి ఇదమ్పి అవస్సం పచ్చుద్ధరితబ్బతాయ వుత్తం సియా. ఏవఞ్చ సతి ఇధ సమన్తపాసాదికాయ తదవచనేన సమేతి. అఞ్ఞథా ఇధపి తం వత్తబ్బం సియాతి యథావుత్తోవ విధి ఏత్థ సమ్భవతి, కిఞ్చాపి సమ్భవతి, దువిఞ్ఞాపయస్స పన లోకస్స సువిఞ్ఞాపనత్థం వుత్తా. యస్మా పన సా వస్సానాతిక్కమేన అధిట్ఠానం విజహతి, హేమన్తపఠమారుణే చ అపచ్చుద్ధారపచ్చయా దుక్కటా సాధితా, తస్మా కత్తికపుణ్ణమాయమేవ పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా, అవికప్పితాయ ‘‘నిస్సగ్గియాపజ్జనమేవా’’తి వత్తబ్బం. ఏత్తావతాపి సన్తోసం అకత్వా వినిచ్ఛయో పరియేసితబ్బో. హోతి చేత్థ –

‘‘ఏవం అభావం వినయస్స పాళి,

భిన్నం అభిన్నఞ్చ తదత్థయుత్తిం;

విఞ్ఞాతుకామేన తదత్థవిఞ్ఞూ,

పరియేసితబ్బా వినయే విఞ్ఞాయా’’తి.

‘‘తుయ్హం గణ్హాహీ’’తి వుత్తే వినాపి ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వచనేన సుదిన్నం హోతి. ఇతరో చే అధివాసేతి, తేనాపి సుగ్గహితం హోతి, నో చే అధివాసేతి, దేన్తేన సుదిన్నం. తం పన వత్థు న కస్సచి హోతి. తథా ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వదతి, సామికో చే అధివాసేతి, వినాపి ‘‘గణ్హాహీ’’తి వచనేన సుగ్గహితం. నో చే అధివాసేతి, సామికస్సేవ తం, న హి తస్సేతం వినయకమ్మన్తి ఏత్థ వినయకమ్మస్సత్థాయ చే గణ్హాతి, న వట్టతి. న కేవలం అత్తనో అత్థాయ గహితం, పున తస్సపి దేతి, వట్టతీతి చ. తథా అనపేక్ఖో హుత్వా పరస్స విస్సజ్జేత్వా పున తేన దిన్నం వా తస్స విస్సాసన్తో వా పరిభుఞ్జతి, వట్టతి. తత్థాపి వినయకమ్మవసేన న వట్టతీతి ఏకే. తే ఏవ ‘‘మహన్తం వా ఖుద్దకం కరోతీ’’తి ఏత్థ ‘‘తిచీవరే దీఘతో విదత్థి అనతిక్కమిత్వా ఛిన్దిత్వా కరోతి, ఏవం సేసేసుపీ’’తి వదన్తి. ఏవరూపేసు ఠానేసు పోరాణాచరియానం కథామగ్గం సుట్ఠు ఆచరియకులసేవనాయ సఞ్జానిత్వా తేన సంసన్దిత్వా సతో సమ్పజానో హుత్వా సోతూనఞ్చ చిత్తం అవిమోహేత్వా కథేతబ్బం. ఏసా అమ్హాకం ఆయాచనా.

పఠమకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౭౧. సన్తరుత్తరేన జనపదచారికం పక్కమన్తి. కస్మా? కిఞ్చాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, సన్తరుత్తరేన గామో పవిసితబ్బో, యో పవిసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౩౬౨) పఠమం వుత్తం. పచ్ఛా పన ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, పచ్చయా సఙ్ఘాటియా నిక్ఖేపాయ, ఉత్తరాసఙ్గస్స, అన్తరవాసకస్స నిక్ఖేపాయ గిలానో వా హోతి, వస్సికసఙ్కేతం వా, నదీపారం గన్తుం వా, అగ్గళగుత్తివిహారో వా, అత్థతకథినం వా హోతీ’’తి వుత్తత్తా, అట్ఠకథాయమ్పిస్స ‘‘పఞ్చసు పేతేసు అగ్గళగుత్తి ఏవ పమాణం. గుత్తే ఏవ హి విహారే నిక్ఖిపిత్వా బహి గన్తుం వట్టతి, నాగుత్తే’’తి వుత్తత్తా అపఞ్ఞత్తేపి కథినే ‘‘తే భిక్ఖూ అగ్గళగుత్తివిహారే ఠపేథా’’తి వత్వా సభాగానం హత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా సన్తరుత్తరేన గామప్పవేసే లద్ధకప్పియా జనపదచారికం పక్కామింసూతి వేదితబ్బం.

౪౭౩. అవిప్పవాససమ్ముతిన్తి అవిప్పవాసత్థం, విప్పవాసపచ్చయా యా ఆపత్తి, తదభావత్థం వా సమ్ముతిం దాతున్తి అత్థో. తతో పట్ఠాయ వట్టతి. కిత్తకం కాలం వట్టతీతి? మాసం వా అతిరేకం వా యావ గమనే సఉస్సాహో, తావ వట్టతి. తేన వుత్తం ‘‘ధురనిక్ఖేపం కరోన్తేన పచ్చుద్ధరితబ్బ’’న్తి. పున సమ్ముతిదానకిచ్చం నత్థీతి సచే ద్వాదసన్నం వస్సానం అచ్చయేన అఞ్ఞో రోగో హోతి, వట్టతి, ఉపసమ్పదకమ్మం వియ యావజీవం ఏకాసమ్ముతి వట్టతీతి చ.

‘‘కతం వా హోతీ’’తిఆది ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే న వత్తబ్బం, కస్మా? కరణపలిబోధే ఉపచ్ఛిన్నేపి అనధిట్ఠితచీవరతో విప్పవాసపచ్చయా ఆపత్తియా అసమ్భవతో, తస్మా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిన్తి భిక్ఖునో చీవరం అధిట్ఠితం హోతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బన్తి చే? న, తదాయత్తత్తా. అధిట్ఠానఞ్హి కరణపలిబోధస్స నిట్ఠాపనాయత్తం, తస్మా ‘‘కతం వాతిఆది వుత్త’’న్తి చ వుత్తం. తత్థ కతన్తి పుబ్బే వుత్తమేవ.

౪౭౭-౮. అవిప్పవాసలక్ఖణవవత్థాపనత్థన్తి ఏత్థ ‘‘అన్తోగామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోగామే వత్థబ్బ’’న్తిఆదివచనతో అవిప్పవాసలక్ఖణం వవత్థాపితం, తబ్బిపరీతనయేన విప్పవాసలక్ఖణం వేదితబ్బం. గామో ఏకూపచారోతిఆదిమ్హి పన ఠపేత్వా సత్థం, రుక్ఖమూలం, అజ్ఝోకాసఞ్చ సేసేసు పరిక్ఖేపాపరిక్ఖేపవసేన ఏకూపచారనానూపచారతా వేదితబ్బా. యస్మా పన సత్థం దువిధం నివిట్ఠం, అనివిట్ఠఞ్చ, తేసు అనివిట్ఠం ఏకకులస్స వా నానాకులస్స వా అపరిక్ఖిత్తమేవ హోతి, నివిట్ఠం సియా పరిక్ఖిత్తం, సియా అపరిక్ఖిత్తం, తస్మా తత్థ పరిక్ఖేపాదివసేన అదస్సేత్వా అబ్భన్తరవసేన వుత్తో. తథా అబ్భోకాసే. రుక్ఖమూలే ఛాయావసేన. అఞ్ఞథా ‘‘సత్థో ఏకూపచారో నానూపచారో’’తిఆది ఉద్దేసవిరోధో సియా విభఙ్గే అదస్సితత్తా, తస్మా సత్థస్స పురతో చ పచ్ఛతో చ సత్తబ్భన్తరా, పస్సతో చ ఏకబ్భన్తరన్తి అయమేకూపచారో, తతో పరం నానూపచారో. తథా రుక్ఖమూలస్స యత్థ మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి, అయం ఏకూపచారో. ఇతరో నానూపచారో. కస్మా? తత్థ హి పరిక్ఖేపో అప్పమాణం. ఛాయావ పమాణం. అజ్ఝోకాసస్స పాళియం వుత్తోవ. ‘‘సత్థాదీనం ఏకకులసన్తకవసేన ఏకూపచారతా’’తి లిఖితం, తస్మా నివేసనే, ఉదోసితే చ వుత్తపరిచ్ఛేదోవ అట్టాదీసూతి కత్వా సంఖిత్తం. తతో పరం ఖేత్తధఞ్ఞకరణఆరామవిహారేసు పన పరిక్ఖిత్తాపరిక్ఖిత్త-పదం పున ఉద్ధటం సత్థవిభఙ్గేన అధికారస్స పచ్ఛిన్నత్తా. ‘‘నానాగబ్భా’’తిఆదివచనం పన అసమ్భవతో ఖేత్తధఞ్ఞకరణఆరామేసు న ఉద్ధటం. విహారే సమ్భవన్తమ్పి తత్థ పచ్ఛిన్నత్తా న ఉద్ధటం. కులం వుచ్చతి సామికో, తస్మా ‘‘ఏకకులస్స నానాకులస్సా’’తి ఇమినా గామాదీనం చుద్దసన్నం చీవరనిక్ఖేపట్ఠానానం సాధారణాసాధారణభావం దీపేతి. అజ్ఝోకాసస్స పన అసమ్భవతో న వుత్తం. యస్మా పనేత్థ ఏకకులస్స, నానాకులస్స చ అపరిక్ఖిత్తేసు గామాదీసు పరిహారవిసేసో కిఞ్చాపి నత్థి, పరిక్ఖిత్తేసు పన అత్థి, తస్మా ఏకనానాకులగ్గహణం, ఏకనానూపచారగ్గహణఞ్చ సాత్థకన్తి వేదితబ్బం. తత్థపి అయం విసేసో – సత్థే, రుక్ఖమూలే చ కులభేదతోవ భేదో, నోపచారభేదతో. అజ్ఝోకాసే ఉపచారభేదతో చ, సో పన పాళియం న దస్సితోతి. ‘‘తం పమాణం అతిక్కమిత్వాతి వచనతో ఆకాసేపి అడ్ఢతేయ్యరతనప్పమాణే దోసో నత్థీ’’తి వదన్తి.

౪౭౯. ‘‘సభా’’తి ఇత్థిలిఙ్గం. ‘‘సభాయ’’న్తి నపుంసకలిఙ్గం, తేన వుత్తం ‘‘లిఙ్గబ్యత్తనయేనా’’తి. నపుంసకలిఙ్గదస్సనత్థం కిర ‘‘సభాయ’’న్తి పచ్చత్తవసేన నిద్దిట్ఠం, తస్స అనుపయోగత్తా ‘‘ద్వారమూల’’న్తిపి. అత్తనో నిక్ఖిత్తట్ఠానే అనిక్ఖిత్తత్తా వీథిహత్థపాసో న రక్ఖతి, యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మిం ఘరే వత్థబ్బం. ‘‘సభాయే వా వత్థబ్బం ద్వారమూలే వా, హత్థపాసా వా న విజహితబ్బ’’న్తి హి వుత్తం. ‘‘హత్థపాసేయేవ అరుణం ఉట్ఠపేతబ్బ’’న్తి నియమితత్తా జానితుం న సక్కాతి చే? అన్తోఘరే న సక్కా, తథా తథా వుత్తత్తా, తస్మా ‘‘యుత్తి పమాణ’’న్తి వుత్తం. అయమత్థో అట్ఠకథాయమ్పి పకాసితో, పునపి ఖుద్దకగామే సబ్బసాధారణగామద్వారవసేన. సచే తస్స ద్వారద్వయం హోతి, మజ్ఝే చ ఘరసభాయం, యత్థిచ్ఛతి, తత్థ వసితబ్బ’’న్తి.

౪౮౦-౧. యాని నివేసనాదీని గామసఙ్ఖ్యం న గచ్ఛన్తి, తాని నివేసనాదీనీతి అధిప్పేతాని. అజ్ఝోకాసే అపరిసఙ్కితమ్పి చీవరం అతిరేకసత్తబ్భన్తరే నిక్ఖిత్తం నిస్సగ్గియం హోతి, ఏత్థ అన్తోసీమతా న రక్ఖతి, సత్థే పన రక్ఖతి. ‘‘నదీపరిహారో చ లబ్భతీ’’తి వచనతో ఉదకుక్ఖేపసీమాయం పరిహారో లబ్భతీతి సిద్ధం. సామన్తవిహారో చే ఏకసీమో, చీవరం న నిస్సగ్గియం.

ఇదాని –

‘‘ఛిన్నం ధుతఙ్గం సాసఙ్క-సమ్మతో సన్తరుత్తరం;

అచీవరస్సానాపత్తి, పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితో’’తి. –

ఇదం పకిణ్ణకం, తత్థాయం చోదనాపుబ్బఙ్గమో వినిచ్ఛయో – కేచి ‘‘దిగుణం సఙ్ఘాటి’’న్తి (మహావ. ౩౪౮) వచనతో ‘‘ఏకచ్చికా సఙ్ఘాటిపి నాధిట్ఠాతబ్బా. సచే అధిట్ఠాతి న రుహతీ’’తి వత్వా ఉపసమ్పదాపేక్ఖానమ్పి దిగుణమేవ సఙ్ఘాటిం దత్వా ఉపసమ్పాదేన్తి, తే ఇమినా సుత్తలేసేన సఞ్ఞాపేతబ్బా. భగవతా హి ‘‘ఛిన్నకం సఙ్ఘాటిం ఛిన్నకం ఉత్తరాసఙ్గం ఛిన్నకం అన్తరవాసక’’న్తి పఠమం అనుఞ్ఞాతం. తతో ‘‘అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో తిచీవరే కరియమానే సబ్బం ఛిన్నకం నప్పహోతి. ద్వే ఛిన్నకాని ఏకం అచ్ఛిన్నకం నప్పహోతి. ద్వే అచ్ఛిన్నకాని ఏకం ఛిన్నకం నప్పహోతీ’’తి ఇమస్మిం వత్థుస్మిం ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అన్వాధికమ్పి ఆరోపేతు’’న్తి (మహావ. ౩౬౦) అనుఞ్ఞాతం, తస్మా ఏకచ్చికాపి సఙ్ఘాటి వట్టతీతి సిద్ధం. యా ఛిజ్జమానా నప్పహోతి, తస్సా కుతో దిగుణతాతి. అట్ఠకథాయమ్పిస్స వుత్తం ‘‘అన్వాధికమ్పి ఆరోపేతున్తి ఆగన్తుకపత్తమ్పి దాతుం. ఇదం పన అప్పహోనకే ఆరోపేతబ్బం. సచే పహోతి, ఆగన్తుకపత్తం న వట్టతి, ఛిన్దితబ్బమేవా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౩౬౦). కథినం పన ఛిన్నకమేవ వట్టతి ఆవేణికలక్ఖణత్తా, ‘‘ఛిన్నకం దిగుణం నప్పహోతీ’’తి వచనాభావతో చాతి సన్నిట్ఠానమేత్థ గన్తబ్బం.

ధుతఙ్గన్తి అనుపసమ్పన్నానం తేచీవరికధుతఙ్గాభావతో తిచీవరేనేవ తేచీవరికోతి. తేసం అధిట్ఠానాభావతో ‘‘అధిట్ఠితేనేవా’’తి వత్తబ్బం హోతూతి చే? న, ధుతఙ్గభేదేన విరోధప్పసఙ్గతో. చతుత్థచీవరసాదియనేన హి ధుతఙ్గభేదో, న తిచీవరవిప్పవాసేన, నాపి అతిరేకచీవరసాదియనేన, నాపి అతిరేకచీవరధారణేన. యస్మా పన భిక్ఖూనంయేవ భగవతా అధిట్ఠానవసేన నవ చీవరాని అనుఞ్ఞాతాని, జాతివసేన చ వుత్తాని, న ఏవం అనుపసమ్పన్నానం. తస్మా తేసం చీవరనియమాభావా న తం ధుతఙ్గం అనుఞ్ఞాతం గహట్ఠానం వియ, తస్మా తస్స సమాదానవిధానే అవచనతో చ సన్నిట్ఠానమేత్థ గన్తబ్బం.

సాసఙ్కసమ్మతోతి కఙ్ఖావితరణియం సాసఙ్కసిక్ఖాపదే విసుం అఙ్గాని న వుత్తాని, ‘‘సేసమేత్థ చీవరవగ్గస్స దుతియసిక్ఖాపదే వుత్తనయేన వేదితబ్బ’’న్తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సాసఙ్కసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం, న చ పనేతం వుత్తం. తత్థ రత్తివిప్పవాసో చతుత్థం అఙ్గం, ఇధ ఛారత్తవిప్పవాసో, అయమేత్థ విసేసోతి, తస్మా అఙ్గసామఞ్ఞతో, సమ్ముతిసామఞ్ఞతో చ సాసఙ్కసిక్ఖాపదమేవ వదన్తి. ఇదం నిప్పదేసం, తం సప్పదేసం మాసపరమత్తా. తత్థ బహిగామేపి గామసీమం ఓక్కమిత్వా వసిత్వా పక్కమన్తస్స అనాపత్తి, ఇధ న తథా, ఇధ అనన్తరే అనన్తరే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియం, తత్థ సత్తమేతి అయం ఇమేసం ద్విన్నం విసేసో. అఙ్గాని పన చీవరనిక్ఖేపఙ్గసమ్పత్తితో విపరియాయేన, ఇధ వుత్తనయేన చ సిద్ధత్తా న వుత్తాని. తాని కామం న వుత్తాని, తథాపి చతుత్థమఙ్గం విసేసితబ్బం, న పన విసేసితం. కింకారణా? ఇధ వుత్తనిస్సజ్జనక్కమేన నిస్సజ్జేత్వా ఆపత్తిదేసనతో, తత్థాపన్నాపత్తివిమోక్ఖదీపనత్థం. సంవచ్ఛరవిప్పవుత్థమ్పి రత్తివిప్పవుత్థమేవ, పగేవ ఛారత్తం విప్పవుత్థం. ఏవం సన్తేపి తత్థ యథావుత్తఅఙ్గసమ్పత్తియా సతి తత్థ వుత్తనయేనేవ నిస్సజ్జితబ్బం. హేమన్తే వా గిమ్హే వా నిస్సజ్జతి చే? ఇధ వుత్తనయేనాపి నిస్సజ్జితుం వట్టతీతి ఞాపనత్థం చతుత్థం అఙ్గం న విసేసితన్తి నో తక్కోతి ఆచరియో. మాసాతిక్కన్తమ్పి చీవరం ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా నిస్సట్ఠమేవ. ద్వయేన ఊనమాసం హుత్వా ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా మాసాతిక్కన్తన్తి ఏకే. తథాపి సచే పచ్చాసాచీవరం హోతి, నిస్సగ్గియం ‘‘దసాహాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా, మూలచీవరం పన ‘‘మాసాతిక్కన్త’’న్తి వత్వా నిస్సజ్జితబ్బం.

‘‘సన్తరుత్తర’’న్తి వా ‘‘సఙ్ఘాటి’’న్తి వా ‘‘చీవర’’న్తి వా కిం తిచీవరం, ఉదాహు అఞ్ఞమ్పీతి. కిఞ్చేత్థ – యది తిచీవరమేవ పటిసిద్ధం, పరియాపన్నవసేన అచ్ఛిన్నచీవరచ్ఛిన్దనధోవాపనవిఞ్ఞత్తిఆదివిరోధో. అథ అఞ్ఞమ్పి, ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏవమాదినా విరోధోతి? వుచ్చతే – న నియమతో వేదితబ్బం యథాసమ్భవం గహేతబ్బతో. తథా హి ‘‘చీవరం నిక్ఖిపిత్వా సన్తరుత్తరేన జనపదచారికం పక్కమన్తీ’’తి (పారా. ౪౭౧) ఏవమాదీసు తిచీవరమేవ. ‘‘న, భిక్ఖవే, సన్తరుత్తరేన గామో పవిసితబ్బో, సన్తరుత్తరపరమం తతో చీవరం సాధితబ్బ’’న్తి ఏవమాదీసు యంకిఞ్చి, తథా సగుణం కత్వా సఙ్ఘాటియో దాతబ్బా, నివాసనం దాతబ్బం, సఙ్ఘాటి దాతబ్బా, హన్ద తే, ఆవుసో, సఙ్ఘాటి, దేహి మే పటన్తిఆదీసు. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సబ్బఞ్హి చీవరం సఙ్ఘటితట్ఠేన ‘సఙ్ఘాటీ’తి వుచ్చతీ’’తి. తథా ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మి’’న్తి ఏత్థాపీతి ఏకే. అన్తోసమయే హి యావదత్థం చీవరం అనుఞ్ఞాతం, తం సబ్బం కరియమానం కదా నిట్ఠానం గచ్ఛిస్సతి, తస్మా తిచీవరమేవాతి ఏకే. అచీవరస్సానాపత్తి పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితోతి కిం వుత్తం హోతి? ఉదోసితసిక్ఖాపదస్స నిప్పయోజనభావప్పసఙ్గతో తిచీవరవిప్పవాసే తేచీవరస్స ఆపత్తీతి ఏకే. తత్థేతం వుచ్చతి న హోతి ఆపత్తి పచ్చుద్ధారాదిసిద్ధితో. ‘‘అనాపత్తి అన్తోఅరుణే పచ్చుద్ధరతి, విస్సజ్జేతీ’’తి హి వుత్తం. అఞ్ఞథా పచ్చుద్ధరన్తస్స, అన్తోఅరుణే విస్సజ్జేన్తస్స చ యావ అఞ్ఞో నాధిట్ఠాతి, తావ ఆపత్తిం ఆపజ్జతి యథావుత్తనయేన. అఞ్ఞథా సత్తబ్భన్తరేన విప్పవాసస్సాతి విప్పవాసతో యథారుతంయేవ సతి విప్పవాసే విప్పవాసతో అవిప్పవాసే సతి అవిప్పవాసతోతి.

ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౯౭. నప్పహోతీతి లామకపరిచ్ఛేదం న పాపుణాతి, తేనేవ తిచీవరస్స ముట్ఠిపఞ్చకాదిలామకపరిచ్ఛేదోవ తావ వుత్తో. చీవరే పచ్చాసా చీవరపచ్చాసా. తేనేతం దీపేతి – తం చీవరం పచ్ఛా లబ్భతు వా మా వా, యావ సా పచ్చాసా ఛిజ్జతి, తావ ఇదం మూలచీవరం ఠపేతుం అనుజానామీతి. ‘‘చీవరపచ్చాసా’’తి మరియాదత్థే నిస్సక్కవచనం, భుమ్మత్థే వా పచ్చత్తవచనం కతం.

౪౯౯-౫౦౦. నిట్ఠితచీవరస్మిం …పే… చీవరాసా వా ఉపచ్ఛిన్నాతిఆదిమ్హి తీసు చీవరేసు అఞ్ఞతరం కతం హోతి, సేసా అత్థి, రక్ఖతి. చీవరపలిబోధస్స ఉపచ్ఛేదే, ఉబ్భతస్మిఞ్చ కథినే సమయే వా హేమన్తస్స సమయే వా అకాలచీవరం ఉప్పజ్జేయ్య, ఖిప్పమేవ కారేతబ్బం. సతి పారిపూరియా పచ్చాసా న రక్ఖతి, అసతి నత్థి చే పచ్చాసా, న రక్ఖతి. ‘‘అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్న’’న్తి వచనతో అపరకత్తికా అత్థతే వా అనత్థతే వా సమయోవ. హేమన్తో సియా సమయో అత్థతే, సియా అసమయో అనత్థతే. తతో పరం ఏకంసతో అసమయో వాతి. ‘‘ఆదిస్స దిన్న’’న్తి ఇదం ఇధ అలబ్భమానమ్పి అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం భిక్ఖునీనం దుతియనిస్సగ్గియే (పాచి. ౭౩౮ ఆదయో) సేసం అకాలచీవరం వియ. తత్థ హి భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స ‘‘సమ్పత్తా భాజేన్తూ’’తి ఏవం ఆదిస్స దిన్నమేవ ‘‘అకాలచీవరం కాలచీవర’’న్తి అధిట్ఠహిత్వా భాజేన్తియా నిస్సగ్గియం. తథా హి తత్థ యథా ‘‘అకాలచీవరం నామ అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్నం, అత్థతే కథినే సత్తమాసే ఉప్పన్న’’న్తి ఇదం అత్థుద్ధారవసేన వుత్తం, ఏవంసమ్పదమిదం. యది ఏవం ‘‘ఏకపుగ్గలస్స ఇదం తుయ్హం దమ్హీతి దిన్న’’న్తి ఇదం కిమత్థం వుత్తం, న హి తం భాజనీయన్తి చే? అభాజనీయసామఞ్ఞతో వుత్తం హోతి. యథా సఙ్ఘస్స ఆదిస్స దిన్నం అత్థతకథినేహి ఏవ భిక్ఖూహి అభాజనీయత్తా అకాలచీవరం నామ జాతం, ఏవం పుగ్గలికమ్పి ఇతరేహీతి అత్థో. ఏవం సన్తేపి కస్సచి సియా ‘‘ఆదిస్స దిన్నమ్పి దసాహమేవ పరిహారం లభతీ’’తి. తస్సేతం పాటికఙ్ఖం. పఠమకథినే ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి ఇదఞ్హి నిరత్థకన్తి. అనుబ్భతస్మిమ్పి హి కథినే దసాహపరమమేవ ధారేతబ్బన్తి విఞ్ఞాతత్తా అనాదిస్స దిన్నమేవ సన్ధాయేతం వుత్తం సియాతి చే? ఏవం సన్తేపి అనాదిస్స దిన్నమ్పి అనత్థతకథినానం అపరకత్తికాయ దసాహమేవ పరిహారం లభతి ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వుత్తత్తా. ఆమన్తాతి చే? ‘‘అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్న’’న్తి వచనేన విరుజ్ఝతి, తస్మా యథావుత్తనయేనేవేత్థ సన్నిట్ఠానం గన్తబ్బం.

అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం ‘‘పఠమసిక్ఖాపదే సబ్బచీవరానం యావదత్థచీవరవసేన కథినమాసబ్భన్తరే దసాహాతిక్కమేపి అనాపత్తి పరిహారస్స దిన్నత్తా. యథా కథినమాసబ్భన్తరే ఆదిస్స దిన్నమకాలచీవరం కాలచీవరపరిహారమేవ లభతి, తథా ఇతరమాసేపి లభతీతి వేదితబ్బం. తస్మా ఏవం ‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే భిక్ఖునో పనేవ చీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’తిఆదినా సిక్ఖాపదే సిద్ధేపి అనత్థతకథినానం పచ్ఛిమకత్తికమాసం అనుజానన్తేన ‘అకాలచీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి అవుత్తే అకాలచీవరం నామ ‘అనత్థతే కథినే ఏకాదసమాసే ఉప్పన్న’న్తి న సక్కా వత్తుం. ఏవఞ్హి వచనతో అనత్థతకథినానం అత్థతకథినానం వియ సబ్బచీవరానం పచ్ఛిమకత్తికమాసే దసాహాతిక్కమే నిస్సగ్గియం న హోతీ’’తిఆది.

భియ్యోపి ఏవం వుత్తం – యం పన మయా ‘‘పఠమకథినే దసాహపరమం అతిరేకచీవరం ధారేతబ్బ’’న్తి అనుఞ్ఞాతం, తమ్పి కథినమాసతో బహి ఉప్పన్నమేవ, న అన్తోతి అయమత్థో దీపితో హోతి. కథం? అతిరేకచీవరస్స దసాహపరిహారతో ఉద్ధం ఆపజ్జితబ్బాపత్తిం ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి అనుపఞ్ఞత్తియా కథినబ్భన్తరే వారేత్వా తతో ఉద్ధం ఉప్పన్నేసు దసాహాతిక్కమే ఆపజ్జితబ్బాపత్తిం ఇమినా సిక్ఖాపదేన వారేతుం ‘‘అకాలచీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆది వుత్తం. తేన ‘‘కాలేపి ఆదిస్స దిన్నం, ఏతం అకాలచీవరం నామా’’తి వచనతో కథినుబ్భారతో ఉద్ధం దసాహపరిహారం న లభతీతి దీపితం హోతి, తేహి సద్ధిం పున కథినుబ్భారతో ఉద్ధం పఞ్చ దివసాని లభతీతి పసఙ్గోపి ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే భిక్ఖునో పనేవ అకాలచీవరం ఉప్పజ్జేయ్య…పే… ఖిప్పమేవ కారేతబ్బ’’న్తి అకాలచీవరస్స ఉప్పత్తికాలం నియమేత్వా వుత్తత్తా నివారితో హోతి, తదుభయేన కథినబ్భన్తరే ఉప్పన్నచీవరం కథినుబ్భారతో ఉద్ధం ఏకదివసమ్పి పరిహారం న లభతీతి సిద్ధం హోతి. ఏవం అపరే వదన్తీతి.

పునపి వుత్తం – ఆచరియా పన ఏవం వదేయ్యుం ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే భిక్ఖునో పనేవ అకాలచీవరం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి ఏత్థ ‘‘నిట్ఠితచీవరస్మిం భిక్ఖునా ఉబ్భతస్మిం కథినే’’తి వదన్తో ఏవం విఞ్ఞాపేతి ‘‘ఏత్థన్తరే తిణ్ణన్నమ్పి అకాలచీవరానం ఉప్పత్తి అభావ’’న్తి. కస్మా పన పదభాజనే విత్థారితానీతి? వుచ్చతే – ఇదం సిక్ఖాపదం అధిట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం, కిన్తు పఠమే దసాహం అనుజానిత్వా తస్మిం అప్పహోన్తే సచే పచ్చాసా అత్థి, తమేవ వడ్ఢేత్వా మాసం అనుజానన్తో ఇమమ్పి అత్థవిసేసం దీపేతి అకాలచీవరం నామ సమ్ముఖీభూతేన భాజేతబ్బన్తిపి దీపేతి. తం పన ‘‘ఆకఙ్ఖమానేన భిక్ఖునా పటిగ్గహేతబ్బ’’న్తి ఇమినా సిక్ఖాపదేన వడ్ఢేత్వా వుత్తన్తి, తస్మా తీణిపి పదభాజనే విత్థారితానీతి.

‘‘ఖిప్పమేవ కారేతబ్బన్తి దసాహా కారేతబ్బ’’న్తి ఇదం పన పహోనకభావే పురిమసిక్ఖాపదలక్ఖణేనాతి దీపేతుం వుత్తం, తస్మా ‘‘ఏవం సీఘన్తి వా లహున్తి వా’’తిఆదినా అవత్వా ‘‘దసాహా’’తి వుత్తం. అత్థతకథినస్స ఏవం హోతు, అనత్థతే పన కథినే కథన్తి వుత్తే అనత్థతస్స పటిక్ఖేపతం దస్సేతీతి వుత్తో అపస్సన్తో విఘాతం ఆపజ్జతీతి. ఏకతింసే అరుణుగ్గమనే నిస్సగ్గియన్తి మహన్తేనపి పచ్చాసాచీవరేన సహ ఘటితమ్పి తబ్భావం అనుపతిత్వా నిస్సగ్గియం హోతి సతి పచ్ఛిమప్పమాణసమ్భవే, అసతి న హోతి, పున ఘటితే హోతి, అఞ్ఞేన ఘటితే న హోతి. ఛిన్నం అఞ్ఞవత్థు హోతి. పుబ్బపరిచ్ఛేదం అతిక్కన్తం ఘటితం పున అఞ్ఞపరిచ్ఛేదం లభతీతి ఏకే, ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం. అఞ్ఞతరస్మిం గణ్ఠిపదే పన ‘‘సఙ్ఘస్స వా ఇదం అకాలచీవరన్తి ఉద్దిస్స దిన్న’న్తి ఏత్థ సఙ్ఘస్స దిన్నే ఆపత్తి నామ నత్థి, ‘సోతస్స రహో’తిఆదీసు వియ పదుద్ధారేన వుత్తం, తస్స లాభం సన్ధాయాతి చే? సఙ్ఘతో వా ఉప్పజ్జేయ్యాతి అనేన సిద్ధత్తా అధికమేవా’’తి చ ‘‘సఙ్ఘో చీవరాని లభిస్సతి గణో వా’తిఆదినాపి పాఠో అత్థీ’’తి చ వుత్తం. గణ్ఠిపదే కోసల్లత్థం పన మయా సబ్బం లిఖితం, సుట్ఠు విచారేత్వా కథేతబ్బం.

తతియకథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౩-౫౦౫. భత్తవిస్సగ్గన్తి భత్తకిచ్చాధిట్ఠానం. భత్తకిచ్చాధిట్ఠానవిభాగన్తి పోరాణా. తత్థ నామ త్వన్తి తత్థ తయా కతకమ్మే ఏవం అకత్తబ్బే సతి ధోవాపిస్ససి నామ. అథ వా సో నామ త్వన్తి అత్థో. ఉభతోసఙ్ఘే ఉపసమ్పన్నాతి భిక్ఖూనం సన్తికే ఉపసమ్పదాయ పటిక్ఖిత్తత్తా తదనుపసఙ్గభయా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పురాణచీవర’’న్తి ఏత్థ పురాణభావదీపనత్థమేవ ‘‘సకిం నివత్థమ్పి సకిం పారుతమ్పీ’’తి వుత్తం, తస్మా ‘‘చీవరం నామ ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవరం వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి వచనస్స ఓకాసో న జాతోతి ఏకే. యస్మా వికప్పనుపగపచ్ఛిమం ఇధ నాధిప్పేతం, నివాసనపారుపనుపగమేవాధిప్పేతం, తేనేవ నిసీదనపచ్చత్థరణే దుక్కటం వుత్తం, తస్మా న వుత్తన్తి ఏకే. జాతిప్పమాణావచనతో యం కిఞ్చి పురాణవత్థం ధోవాపేన్తస్స నిస్సగ్గియమేవ, తేనేవ ‘‘అనాపత్తి చీవరం ఠపేత్వా అఞ్ఞం పరిక్ఖారం ధోవాపేతీ’’తి వుత్తం. థవికమ్పి హి అసుచిమక్ఖితం పరిభుత్తం ధోవాపేతి, నిస్సగ్గియమేవ ఓళారికత్తా, అప్పతిరూపత్తా చ. తేనేవ కఙ్ఖావితరణియం ఇమస్మిం ఠానే చీవరపరిచ్ఛేదో న వుత్తోతి ఏకే, విచారేత్వా యుత్తతరం గహేతబ్బం. ‘‘రజిత్వా కప్పం కత్వాతి కప్పియం కతమేవ నివాసేతుం, పారుపితుం వా వట్టతి, నేతర’’న్తి వుత్తం. ఇమినా చ మజ్ఝిమత్థేరవాదో ఉపత్థమ్భితో హోతి, నోపత్థమ్భితో. రజిత్వాతిఆది పన వినయవిధిదస్సనత్థం వుత్తన్తి మమ తక్కో. యథా అఞ్ఞాతికాయ అఞ్ఞాతికసఞ్ఞీవారే తీణి చతుక్కాని, ఏవం వేమతికఞాతికవారేసు చాతి నవ చతుక్కాని హోన్తి. ఏత్థాహ – ఏకవారం ధోవిత్వా ధోవనేసు ధురం నిక్ఖిపిత్వా పున ‘‘దుద్ధోత’’న్తి మఞ్ఞమానా ధోవతి, అనాపత్తియా భవితబ్బం, దుతియవారం అవుత్తా ధోవతి నామ హోతీతి? వుచ్చతే – సచే భిక్ఖు ‘‘అలం ఏత్తావతా ధోతేనా’’తి పటిక్ఖిపతి, పున ధోవన్తీ అవుత్తా ధోవతి నామాతి యుజ్జతి. నో చే, వుత్తావ హోతీతి వేదితబ్బం. భిక్ఖుస్స లిఙ్గపరివత్తనే ఏకతోఉపసమ్పన్నాయ వసేన ఆపత్తి సాకియానీనం వియ.

౫౦౬. ఏకేన వత్థునాతి యేన కేనచి పఠమేన. ‘‘తిణ్ణం చతుక్కానం వసేనా’’తి పాఠో. భిక్ఖూనం సన్తికే అట్ఠవాచికాయ ఉపసమ్పన్నాయ పాకటత్తా తం అవత్వా సాకియానియోవ వుత్తా అపాకటత్తా.

పురాణచీవరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౦౮-౫౧౦. అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదేతి ఏత్థ ‘‘గణమ్హా ఓహీయనసిక్ఖాపదే’’తి లిఖితం. అరఞ్ఞవాసీనిసేధనసిక్ఖాపదే అపఞ్ఞత్తేతి ఏకే, ‘‘తం న సున్దర’’న్తి వదన్తి. విహత్థతాయాతి ఆయాసేన.

౫౧౨. ఉపచారోతి ద్వాదసహత్థో. మహాపచ్చరియం, కురున్దియఞ్చ వుత్తన్తి ఏత్థ రత్తిభాగే ధమ్మకథికస్స భిక్ఖునో బహూసు చీవరేసు మహాజనేన పసాదదానవసేన పటిక్ఖిత్తేసు పునదివసే ‘‘ఉపాసకానం పసాదదానాని ఏతానీ’’తి సుద్ధచిత్తేన గణ్హన్తస్స దోసో నత్థి, ‘‘భిక్ఖునీహిపి దిన్నాని ఇధ సన్తీ’’తి ఞత్వా గణ్హతో దోసో. తం అచిత్తకభావేనాతి భిక్ఖునీహి దిన్నభావం ఞత్వా బహూసు తస్సా చీవరస్స అజాననేనాతి అత్థో. పంసుకూలం అధిట్ఠహిత్వాతి ‘‘భిక్ఖునీహి ను ఖో దిన్నం సియా’’తి అవికప్పేత్వా ‘‘పంసుకూలం గణ్హామీ’’తి గణ్హన్తస్స వట్టతి. కురున్దిఆదీసు వుత్తోపి అత్థో అయమేవ, ఏకం, ‘‘అచిత్తకభావేనా’’తి వచనేన ‘‘యథా తథా గణ్హితుం వట్టతీ’’తి ఉప్పథోవ పటిసేధితోతి అపరే. ఏవం ధమ్మసిరిత్థేరో న వదతి, ఉజుకమేవ వదతీతి పపఞ్చితం. తస్సేవ విసయో, తస్సాయం అధిప్పాయో – యథా ‘‘పంసుకూలం గణ్హిస్సతీతి ఠపితం కామం భిక్ఖునిసన్తకమ్పి అవికప్పేత్వా పంసుకూలం అధిట్ఠహిత్వా గహేతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం, తథా ధమ్మకథికస్స భిక్ఖునియా దిన్నమ్పి అపఞ్ఞాయమానం వట్టతీతి, తస్మా తం వుత్తం మహాపచ్చరియం, కురున్దియఞ్చ అచిత్తకభావేన న సమేతీతి. పటిక్ఖేపో పన వికప్పగ్గహణే ఏవ రుహతి. అఞ్ఞథా పుబ్బాపరం విరుజ్ఝతీతి. తం న యుత్తం పంసుకూలేన అసమానత్తా. పంసుకూలభావేన సఙ్కారకూటాదీసు ఠపితం భిక్ఖునీహి, న తం తస్సా సన్తకం హుత్వా ఠితం హోతి. అస్సామికఞ్హి పంసుకూలం సబ్బసాధారణఞ్చ, అఞ్ఞోపి గహేతుం లభతి. ఇదం పుబ్బేవ ‘‘భిక్ఖునీనం చీవర’’న్తి జానిత్వాపి పంసుకూలికో గహేతుం లభతి తదా తస్సా అసన్తకత్తా. ‘‘పంసుకూలం అధిట్ఠహిత్వా’’తి సల్లేఖక్కమనిదస్సనత్థం వుత్తం. మంసం దదన్తేన తథాగతేన సల్లేఖతో కప్పియమ్పి భుత్తం నిస్సగ్గియం చీవరమాహ యో మంసం కథన్తి సయమాదిసేయ్యాతి.

అచిత్తకత్తా కథం పంసుకూలం వట్టతీతి చే? తాయ తస్స అదిన్నత్తా, భిక్ఖునాపి తతో భిక్ఖునితో అగ్గహితత్తా చ. అస్సామికమ్పి హి పంసుకూలం అఞ్ఞిస్సా హత్థతో గణ్హాతి, న వట్టతి ‘‘అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా చీవరం పటిగ్గణ్హేయ్యా’’తి వుత్తలక్ఖణసమ్భవతో. అఞ్ఞాతికాయ సన్తకం ఞాతికాయ హత్థతో గణ్హాతి, వట్టతీతి ఏకే. యథా సిక్ఖమానసామణేరాదీనం హత్థతో పటిగ్గణ్హన్తస్స అనాపత్తి, తథా కఙ్ఖావితరణియఞ్చ ‘‘అఞ్ఞాతికాయ హత్థతో గహణ’’న్తి (కఙఖా. అట్ఠ. చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా) అఙ్గం వుత్తం. తథా ఞాతికాయ సన్తకం సిక్ఖమానాయ, సామణేరియా, ఉపాసకస్స, ఉపాసికాయ, భిక్ఖుస్స, సామణేరస్స సన్తకం అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా హత్థతో గణ్హన్తస్స చ అనాపత్తి ఏవం యథావుత్తలక్ఖణాసమ్భవతోతి ఏకే, తేనేవ ‘‘ఏకతోఉపసమ్పన్నాయ చీవరం పటిగ్గణ్హాతీ’తి అవత్వా ‘హత్థతో పటిగ్గణ్హాతి అఞ్ఞత్ర పారివత్తకా, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’తి (పారా. ౫౧౩) వుత్తం, తస్మా అఞ్ఞాతికాయ సన్తకమ్పి ఏకతోఉపసమ్పన్నాయ హత్థతో పటిగ్గణ్హన్తస్స దుక్కట’’న్తి వదన్తి, ఉభోపేతే న సారతో దట్ఠబ్బా, కారణం పరియేసితబ్బం.

౫౧౪. కో పన వాదో పత్తత్థవికాదీసూతి అనధిట్ఠాతబ్బేసు బహూసు పటలేసు. తేనేవాహ మాతికాట్ఠకథాయం ‘‘పత్తత్థవికాదిమ్హి అనధిట్ఠాతబ్బపరిక్ఖారే’’తి. అధిట్ఠానుపగేసు వా తేసం పరిక్ఖారత్తా భిసిఛవియా వియ అనాపత్తి. కిం పటపరిస్సావనం పరిక్ఖారం న హోతీతి? హోతి, కిన్తు తం కిర నివాసనాదిచీవరసణ్ఠానత్తా న వట్టతి. తస్మా ఇధ నివాసనాదిచీవరసాధనం వికప్పనుపగపచ్ఛిమం చీవరం నామ. అనన్తరాతీతే నివాసనపారుపనుపగమేవాతి సన్నిట్ఠానం. ఏవం సన్తే కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా) కప్పనుపగపచ్ఛిమతా, పారివత్తకాభావో, అఞ్ఞాతికాయ హత్థతో గహణన్తి తీణేవ అఙ్గాని అవత్వా అపరిక్ఖారతాతి చతుత్థమఙ్గం వత్తబ్బన్తి చే? న వత్తబ్బం, ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే పత్తత్థవికాదిపరిక్ఖారస్స అచీవరసఙ్ఖ్యత్తా. పఠమకథినాదీసు వికప్పనుపగతా పమాణం, ఇధ కాయపరిభోగుపగతాతి. ‘‘అఞ్ఞం పరిక్ఖార’’న్తి ఉద్ధరిత్వా ‘‘పత్తత్థవికాదిం యంకిఞ్చీ’’తి వుత్తత్తా వికప్పనుపగమ్పి పత్తత్థవికాదిం గణ్హితుం వట్టతి, ‘‘పటపరిస్సావనమ్పీ’’తి వుత్తట్ఠానే చ ‘‘చీవరం నామ వికప్పనుపగపచ్ఛిమ’’న్తి వచనతో పటపరిస్సావనం చీవరమేవ, న పరిక్ఖారం. ‘‘కో పన వాదోతి నిగమనవచనమ్పి సాధక’’న్తి కేచి వదన్తి, పణ్ణత్తిం అజాననతో అచిత్తకం, న వత్థుం, ‘‘అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా సన్తకభావాజాననతో, చీవరభావాజాననతో చ అచిత్తక’’న్తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం.

చీవరపటిగ్గహణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౧౫. పరిక్ఖారానన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం. ఏకసాటకన్తి భావనపుంసకం, ‘‘అఞ్ఞాతకో మోఘపురిసా’’తి వచనేన పవారితోపి అదాతుకామో అఞ్ఞాతకో అప్పవారితట్ఠానే తిట్ఠతీతి దీపితం హోతి. అఞ్ఞథా ‘‘అనాపత్తి పవారితాన’’న్తి ఇమినా విరుజ్ఝతి.

౫౧౭. నేవ తావ విఞ్ఞాపేతబ్బం, న భఞ్జితబ్బన్తి అనచ్ఛిన్నానం చీవరానం అత్తనో సన్తకానం అత్థితాయ, తత్థ పచ్చాసాసబ్భావతో చ. పచ్చాసా కిత్తకం కాలం రక్ఖతీతి? యావ గామన్తరా, యావ అద్ధయోజనాతి ఏకే. యావ దస్సనసవనూపచారాతి ఏకే. యావ అఞ్ఞే న పస్సన్తీతి ఏకే. యావ పచ్చాసా ఛిజ్జతీతి ఏకే. యావ సాఖాపలాసపరియేసనభఞ్జనసజ్జనకాలపరిచ్ఛేదాతి ఏకే. ఇదం సబ్బం యథాసమ్భవం యుజ్జతి. కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? ‘‘సచే పన ఏతేసం వుత్తప్పకారానం గిహివత్థాదీనం భిసిఛవిపరియన్తానం కిఞ్చి న లబ్భతి, తేన తిణేన వా పణ్ణేన వా పటిచ్ఛాదేత్వా ఆగన్తబ్బ’’న్తి అట్ఠకథావచనతో.

న తావ థేరానం దాతబ్బానీతి న తావ అత్తనో రుచియా దాతబ్బాని, యదా థేరా ‘‘దేథావుసో’’తి వదన్తి, తదా దాతబ్బాని. ‘‘ఏవం సతి దహరాపి అచ్ఛిన్నచీవరట్ఠానే తిట్ఠన్తి, సాఖాపలాసం భఞ్జితుం వట్టతి, న అఞ్ఞథా. ‘యేహి కేహిచి వా అచ్ఛిన్నం హోతీ’తి హి వుత్త’’న్తి వుత్తం. ఆచరియో పన ఏవం వదతి ‘‘అత్తనో రుచియాపి దాతుం లభన్తీ’’తి. తథా హి అట్ఠకథాయం ‘‘పరిభోగజిణ్ణం వా’తి ఏత్థ చ ‘అచ్ఛిన్నచీవరానం ఆచరియుపజ్ఝాయాదీనం అత్తనా తిణపణ్ణేహి పటిచ్ఛాదేత్వా దిన్నచీవరమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛతీ’తి వత్తుం యుజ్జతీ’’తి వుత్తం. అథాపి సియా ఆచరియాదీహి ‘‘ఆహరావుసో’’తి వుత్తేయేవ, నావుత్తేతి, న, ‘‘కేహిచి వా అచ్ఛిన్న’’న్తి ఏత్థ వుత్తలేసతో దుతియలేసస్స అవిసేసభావప్పసఙ్గతోతి. అథ కిమత్థం ‘‘న తావ థేరానం దాతబ్బానీ’’తి వుత్తన్తి చే? యావ థేరానం అత్థాయ సాఖాపలాసాని భఞ్జతి, తావ న దాతబ్బాని, తతో తాని థేరుద్దిస్సకాని సాఖాపలాసాని సయం పరిదహిత్వా వినాపి థేరాణత్తియా అత్తనో రుచియా దాతబ్బాని, భూతగామపాతబ్యతాయ పాచిత్తియం న హోతి సత్థునాపి అనుఞ్ఞాతత్తా. ‘‘తిణేన వా పణ్ణేన వా’’తి హి వుత్తం, తం కప్పియమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి చే? న, ‘‘తదలాభే న త్వేవ…పే… దుక్కటస్సా’’తి వచనవిరోధతో. ఏత్థాహ – దుక్కటభయా పాచిత్తియవత్థు చే అతిక్కమితబ్బం, తదలాభే థుల్లచ్చయవత్థు సఙ్ఘికం, తదలాభే పారాజికవత్థుపి అతిక్కమితబ్బం సియాతి? న, పారాజికస్స లోకవజ్జత్తా. అపిచ న సబ్బం భూతగామం పాచిత్తియవత్థుమేవ, తతో దుక్కటాదివత్థుపి అత్థి, అనాపత్తివత్థుపి కాలోదిసకం, తస్మా ఇదం తదా అనాపత్తివత్థుకన్తి వేదితబ్బం. కిత్తావతా భిక్ఖు అచ్ఛిన్నచీవరో నట్ఠచీవరో హోతీతి? ఏత్తావతా నగ్గో హోతీతి ఏకే. వికప్పనుపగపచ్ఛిమభావేన, వికప్పనుపగపచ్ఛిమమాదిం కత్వా విఞ్ఞాపేన్తస్స ఆపత్తీతి ఏకే. నివాసనపారుపనుపగాభావేనాతి ఏకే. తిచీవరాభావేనాతి ఏకే. సన్తరుత్తరపరమాభావేనాతి ఏకే. అయం ఏకేవాదో యుత్తో ‘‘సన్తరుత్తరపరమం తతో చీవరం సాదితబ్బ’’న్తి హి వచనతో, తస్మా సన్తరుత్తరే సతి వికప్పనుపగపచ్ఛిమం విఞ్ఞాపేన్తస్స పటిలాభేన నిస్సగ్గియం. యది ఏవం ‘‘విఞ్ఞాపేత్వా పటిలభేయ్య నిస్సగ్గియ’’న్తి సిక్ఖాపదేన భవితబ్బన్తి చే? తన్న, తదత్థసిద్ధితో నానత్థత్తా ధాతూనం. కిం వుత్తం హోతి? యథా హి ‘‘తిక్ఖత్తుం మేథునం ధమ్మం అభివిఞ్ఞాపేసీ’’తి (పారా. ౩౬) వుత్తే పవత్తేసీతి అత్థో, తథా ఇధాపి ‘‘చీవరం విఞ్ఞాపేయ్యా’’తి విఞ్ఞత్తియా పవత్తేయ్య ఉప్పాదేయ్యాతి అత్థో.

తేన నివత్థోతి తంనివత్థో. అఞ్ఞస్స అలాభేన తమేవ పరిభుఞ్జతో జిరతి, న లేసేన. అత్తనాతి సయమేవ వత్తుం యుజ్జతి, తస్మా అయుత్తపరిభోగేన అపరిభుఞ్జిత్వా యుత్తపరిభోగవసేన పరిభుఞ్జతో జిణ్ణం పరిభోగజిణ్ణం నామ. తస్స సభాగానం అచ్ఛిన్నకాలే దానమ్పి యుత్తపరిభోగే ఏవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమే కిర ద్వే లేసా అట్ఠకథాయో, వాచేన్తానం ఆచరియానం మతన్తి ధమ్మసిరిత్థేరో ఆహా’’తి వుత్తం.

౫౨౧. నిసీదితుం వా నిపజ్జితుం వా న లభతీతి యథాసుఖం న లభతీతి అధిప్పాయో. ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి ఏత్థాపి ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి అనువత్తతి ఏవ. అత్థాయ కస్స? తస్సేవ అఞ్ఞస్స. యథా అఞ్ఞాతకే తికపాచిత్తియం, తథా అప్పవారితేపీతి దస్సనత్థం ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞథా ‘‘ఞాతకే ఞాతకసఞ్ఞీ’’తి ఇమినా సిద్ధత్తా న నిచ్చం సేసం ఆపజ్జతి. అపిచేత్థ అఞ్ఞాతకగ్గహణేన అప్పవారితగ్గహణం హోతి, అప్పవారితగ్గహణేన అఞ్ఞాతకగ్గహణం, అఞ్ఞాతకా హి అప్పవారితా హోన్తి. తథా ఞాతకగ్గహణేన పవారితగ్గహణం హోతి, కత్థచి న హోతి. న పవారితగ్గహణేన ఞాతకగ్గహణం హోతీతి ఇమస్స అత్థవిసేసస్స దస్సనత్థం ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి వుత్తం. తథా హి అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా అప్పవారితాయ చ చీవరం అఞ్ఞత్ర పారివత్తకా పటిగ్గణ్హన్తస్స ఆపత్తి. ఞాతికాయ పన పవారితాయ చ విస్సాసం గణ్హాతి, అనాపత్తి. తథా పురాణచీవరం ఞాతికాయ అనాపత్తి, పవారితాయ పన తికపాచిత్తియమేవ. ఞాతకానఞ్చ ఏకచ్చానం పురాణచీవరం నామ దాతుం వట్టతి, న పవారితానం. తికచ్ఛేదో చ మాతికాపదేనేవ హోతి, న అఞ్ఞేన. తత్థాపి ఏకేనేవ, న దుతియాదీహీతి అయం వినయే ధమ్మతా వేదితబ్బా.

అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౨-౪. పగ్గాహికసాలం వాతి దుస్సపసారం వా. హత్థేన పగ్గహేత్వా ఠత్వా సాలాయం పసారేతబ్బదుస్సం పసారేన్తీతి చోదనా. తిచీవరికేనేవాతి వినయతిచీవరికేన. సో హి అధిట్ఠహిత్వా ఠపితపరిక్ఖారచోళాదీసు సన్తేసుపి తిచీవరే అచ్ఛిన్నే సన్తరుత్తరపరమం విఞ్ఞాపేత్వా గహేతుం లభతి. అఞ్ఞథాపీతి ‘‘పమాణికం తిచీవరం పరిక్ఖారచోళవసేన అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జతో తస్మిం నట్ఠే బహూనిపి గహేతుం లభతి, న సన్తరుత్తరపరమ’’న్తి చ, తస్మా తం విభాగన్తి ‘‘తిచీవరికస్స తం విభాగన్తి అత్థో, న పరిక్ఖారచోళికస్సా’’తి చ కేచి వదన్తి. ఆచరియో పన ‘‘అఞ్ఞేనాతి అతిచీవరికేన, అఞ్ఞథాతి ఇతో వుత్తగ్గహణపరిచ్ఛేదతో అఞ్ఞేనా’’తి ఏత్తకమేవ వదతి. అఞ్ఞథాతి పన సచే తీణిపి నట్ఠాని, సన్తరుత్తరపరమం గణ్హితబ్బం, సచే ద్వే వా ఏకం వా నట్ఠం, తేన ‘‘అఞ్ఞథాపీ’’తి దస్సనత్థం వుత్తన్తి ఏకే. గణ్ఠిపదేసు విచారణా ఏవ నత్థి, తస్మా ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం. పకతియా సన్తరుత్తరేన చరతి, సాసఙ్కసిక్ఖాపదవసేన వా తంసమ్ముతివసేన వా తతియస్స అలాభేన వా.

౫౨౬. ‘‘పమాణమేవ వట్టతీ’’తి సల్లేఖదస్సనత్థం వుత్తం. తం మిచ్ఛా గహేత్వా ఞాతకాదిట్ఠానే తదుత్తరి గణ్హన్తస్స ఆపత్తీతి చే? తం పాళియా న సమేతి, ‘‘అనాపత్తి ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి హి పాళి. ఏత్థ చ పవారితా నామ అచ్ఛిన్నకాలతో పుబ్బే ఏవ పవారితా, న అచ్ఛిన్నకాలే. ‘‘అభిహట్ఠుం పవారేయ్యా’’తి హి వుత్తం, తస్మా యో అచ్ఛిన్నకాలస్సత్థాయ పవారేతి, ఉభోపి అప్పవారితా ఏవాతి వేదితబ్బా. తే హి అచ్ఛిన్నకారణా నట్ఠకారణావ దేన్తి నామ. అపిచ యథా పిట్ఠిసమయే సతుప్పాదం కత్వా ఞాతకపవారితట్ఠానతో వస్సికసాటికం నిప్ఫాదేన్తస్స తేన సిక్ఖాపదేన నిస్సగ్గియం, తథా ఇధాపి ఞాతకపవారితట్ఠానేపి అచ్ఛిన్ననట్ఠకారణా న వట్టతి, తస్మా ‘‘అట్ఠకథాసు పమాణమేవ వట్టతీ’తి వుత్తవచనమేవ పమాణ’’న్తి ధమ్మసిరిత్థేరో ఆహ, తం అయుత్తం, కస్మా? యస్మా ఇదం సిక్ఖాపదం తదుత్తరి విఞ్ఞాపేన్తస్స పఞ్ఞత్తం, తస్మిఞ్చ ‘‘అఞ్ఞాతకో గహపతి వా గహపతానీ వా’’తి మాతికాయ పాళి, విభఙ్గే చ ‘‘అఞ్ఞాతకో నామ మాతితో వా…పే… అసమ్బద్ధో’’తి పాళి, అనాపత్తివారే చ ‘‘ఞాతకానం పవారితాన’’న్తి పాళి, తస్మా తివిధాయపి పాళియా న సమేతీతి అయుత్తమేవ, తస్మా కేవలం సల్లేఖమేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి అపరే. ఉపరి కాణమాతాసిక్ఖాపదే అట్ఠకథాసు పన ‘‘తేసమ్పి పాథేయ్యపహేణకత్థాయ పటియత్తతో పమాణమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం, న పన ‘‘పాళియా న సమేతీ’’తి వుత్తం, న తత్థ చ ఇధ చ నానాకరణం పఞ్ఞాయతి, తస్మా థేరస్స లద్ధి సున్దరా వియ మమ ఖాయతి, వీమంసితబ్బం. యస్మా పనిదం సిక్ఖాపదం అఞ్ఞస్సత్థాయ విఞ్ఞాపనవత్థుస్మింయేవ పఞ్ఞత్తం, తస్మా ఇధ ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి న వుత్తం. ‘‘సేసం ఉత్తానత్థమేవా’’తి పాఠో. ‘‘అఞ్ఞస్సత్థాయా’’తి నిదానవిరోధతో న వుత్తం. తథాపి అనన్తరే వుత్తనయేన లబ్భతీతి ఆచరియో. ఏవరూపేసు గహపతిపటిసంయుత్తసిక్ఖాపదేసు కిఞ్చాపి ‘‘గహపతి నామ యో కోచి అగారం అజ్ఝావసతీ’’తి వుత్తం, తథాపి పఞ్చ సహధమ్మికే ఠపేత్వా అవసేసా చ సిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకో చ తిత్థియో చ వేదితబ్బో.

తతుత్తరిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౨౭-౮. అపి హోతి చిత్తన్తి అత్థో. మేయ్యాతి పాఠస్స మయ్హన్తి అత్థో. న ఇమే సుకరా, ‘‘న ఇమేసం సుకరా’’తి వా పాఠో. ‘‘తస్స న ఇమేసం సుకరా అచ్ఛాదేతున్తి అత్థో’’తి లిఖితం. ‘‘పుబ్బే అప్పవారితో’’తి వచనతో తస్మిం ఖణే పవారితోపి అప్పవారితోవ హోతీతి.

పఠమఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౩౨. దుతియఉపక్ఖటేన కింపయోజనన్తి? నత్థి, కేవలం అట్ఠుప్పత్తివసేన పఞ్ఞత్తం భిక్ఖునియా రహోనిసజ్జసిక్ఖాపదం వియ. ఏవం సన్తే తన్తి అనారోపేతబ్బం భవేయ్య వినాపి తేన తదత్థసిద్ధితో, అనిస్సరత్తా, అనారోపేతుం అనుఞ్ఞాతత్తా చ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, సఙ్ఘో…పే… సమూహనేయ్యా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౬). ఇదం సబ్బమకారణం. న హి బుద్ధా అప్పయోజనం వాచం నిచ్ఛారేన్తి, పగేవ సిక్ఖాపదం, తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘తఞ్హి ఇమస్స అనుపఞ్ఞత్తిసదిస’’న్తిఆది. అనుపఞ్ఞత్తి చ నిప్పయోజనా నత్థి, తంసదిసఞ్చేతం, న నిప్పయోజనన్తి దస్సితం హోతి, ఏవం సన్తే కో పనేత్థ విసేసోతి? తతో ఆహ ‘‘పఠమసిక్ఖాపదే ఏకస్స పీళా కతా, దుతియే ద్విన్నం, అయమేత్థ విసేసో’’తి. ఇమినా అత్థవిసేసేన కో పనఞ్ఞో అతిరేకత్థో దస్సితోతి? పోరాణగణ్ఠిపదే తావ వుత్తం ‘‘ఏకస్మిమ్పి వత్థుస్మిం ఉభిన్నం పీళా కాతుం వట్టతీతి అయమతిరేకత్థో దస్సితో’’తి. తేనేతం దీపేతి ‘‘న కేవలం పటిలద్ధచీవరగణనాయేవ ఆపత్తిగణనా, పీళితపుగ్గలసఙ్ఖాతవత్థుగణనాయపీ’’తి.

హోన్తి చేత్థ –

‘‘వత్థుతో గణనాయాపి, సియా ఆపత్తి నేకతా;

ఇతి సన్దస్సనత్థఞ్చ, దుతియూపక్ఖటం ఇధ.

‘‘కాయసంసగ్గసిక్ఖాయ, విభఙ్గే వియ కిన్తేతం;

ఏకిత్థియాపి నేకతా, ఆపత్తీనం పయోగతో’’తి.

అపిచేతం సిక్ఖాపదం తంజాతికేసు సిక్ఖాపదేసు సబ్బేసుపి గహేతబ్బవినిచ్ఛయస్స నయదస్సనప్పయోజనన్తి వేదితబ్బం. ఆహ చ –

‘‘అఞ్ఞాతికాయ బహుతాయ విమిస్సతాయ,

ఆపత్తియాపి బహుతా చ విమిస్సతా చ;

ఇచ్చేవమాదివిధిసమ్భవదస్సనత్థం,

సత్థా ఉపక్ఖటమిదం దుతియం అవోచా’’తి.

తస్సాయం సఙ్ఖేపతో అధిప్పాయపుబ్బఙ్గమా విచారణా – పురాణచీవరం ఏకమేవ భిక్ఖు భిక్ఖునీహి ద్వీహి, బహూహి వా ధోవాపేతి, భిక్ఖునిగణనాయ పాచిత్తియగణనా, తథా ద్విన్నం, బహూనం వా సాధారణం ఏకమేవ చీవరం అఞ్ఞత్ర పారివత్తకా పటిగ్గణ్హాతి, ఇధాపి తథా ద్విన్నం, బహూనం వా సాధారణమేకం విఞ్ఞాపేతి, విఞ్ఞత్తపుగ్గలగణనాయ ఆపత్తిగణనా. తథా అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు సిక్ఖాపదేసు నయో నేతబ్బో. అయం తావ బహుతాయ నయో. మిస్సతాయ పన ఞాతికాయ, అఞ్ఞాతికాయ చ ఏకం ధోవాపేతి, ఏకతో నిట్ఠాపనే ఏకం పాచిత్తియం. అథ ఞాతికా పఠమం థోకం ధోవిత్వా ఠితా, పున అఞ్ఞాతికా సుధోతం కరోతి, నిస్సగ్గియం. అథ అఞ్ఞాతికా పఠమం ధోవతి, పచ్ఛా ఞాతికా సుధోతం కరోతి, అఞ్ఞాతికాయ పయోగవసేన భిక్ఖునో దుక్కటమేవ. అఞ్ఞాతికాయ చ ఞాతికాయ చ అఞ్ఞాతికసఞ్ఞీ, వేమతికో, ఞాతికసఞ్ఞీ వా ధోవాపేతి, యథావుత్తనయేన నిస్సగ్గియదుక్కటాదిఆపత్తిభేదగణనా వేదితబ్బా. తథా అఞ్ఞాతికాయ చ ఞాతికాయ చ సన్తకం చీవరం ఉభోహి ఏకతో దియ్యమానం పటిగ్గణ్హన్తస్స, అఞ్ఞాతికాయ ఏవ హత్థతో పటిగ్గణ్హన్తస్స చ నిస్సగ్గియమేవ. అథ ఞాతికాయ అనాపత్తి. అథ ఉభోసు అఞ్ఞాతికాదిసఞ్ఞీ వుత్తనయేనేవ నిస్సగ్గియదుక్కటాదిఆపత్తిభేదగణనా వేదితబ్బా. తథా అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేసుపి యథాసమ్భవం నయో నేతబ్బో. అయం మిస్సతాయ నయో. ఆది-సద్దేన పన అనేకే అఞ్ఞాతికా విఞ్ఞత్తావిఞ్ఞత్తపుగ్గలగణనాయ దుక్కటం. ఏకో దేతి, ఏకో న దేతి, నిస్సగ్గియం. అథ అవిఞ్ఞత్తో దేతి, న నిస్సగ్గియం. అథ విఞ్ఞత్తావిఞ్ఞత్తానం సాధారణం విఞ్ఞత్తో దేతి, నిస్సగ్గియమేవ. ఉభో దేన్తి, నిస్సగ్గియమేవ. అవిఞ్ఞత్తో దేతి, నిస్సగ్గియేన అనాపత్తి. విఞ్ఞత్తస్స వచనేన అవిఞ్ఞత్తో దేతి, అనాపత్తి ఏవ. తథా ఉపక్ఖటాదీసుపి యథాసమ్భవం నయో నేతబ్బో.

దుతియఉపక్ఖటసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౫౩౭. ‘‘న ఖో మయం, ఆవుసో, చీవరచేతాపన్నం పటిగ్గణ్హామ…పే… కాలేన కప్పియ’’న్తి ఇతో పుబ్బే ఏవ రూపియపటిగ్గహణసిక్ఖాపదస్స పఞ్ఞత్తత్తా వుత్తం. అఞ్ఞథా ఆయస్మా ఉపనన్దో మంసస్స చేతాపన్నం ఏకమ్పి కహాపణం హత్థేన పటిగ్గణ్హన్తో తతో మహన్తతరం చీవరచేతాపన్నం కథం న పటిగ్గణ్హిస్సతి, ఏవం సన్తేపి చీవరపటిసంయుత్తత్తా చీవరవగ్గే సఙ్గాయింసూతి.

౫౩౮-౯. ‘‘ఆగతకారణం భఞ్జతీ’’తి వుత్తత్తా నను పున చోదేతుం న లభతీతి ఏకే. ఆగమనస్స సాత్థకం న హోతి, చీవరం న లభిస్సతి పటిసన్థారస్స కతత్తాతి ఏకే. చోదనాలక్ఖణం న హోతీతి కత్వా వుత్తన్తి ఏకే. ‘‘ఠత్వా చోదేమీ’’తి ఆగతో తం ఠానం భఞ్జతి, కరోతి చేకం, తీణిపి చే కరోతి, ఏకమేవ, ఏకవచనత్తాతి ఏకే. తీణి ఠానాని భఞ్జతీతి ఏకే. ఉపతిస్సత్థేరో ‘‘న చోదనాదిం భఞ్జతి, చోదేతుకామో అకత్తబ్బం అకాసి, తేన వత్తభేదే దుక్కట’’న్తి వదతి. ధమ్మసిరిత్థేరో పన ‘‘ఆసనే చే నిసీదతి, ఏకాయ నిసజ్జాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ఆమిసం చే పటిగ్గణ్హాతి, ఏకేన పటిగ్గహేన ద్వే ఠానాని భఞ్జతి. ధమ్మం చే భాసతి, ధమ్మదేసనసిక్ఖాపదే వుత్తపరిచ్ఛేదాయ ఏకాయ వాచాయ ద్వే ఠానాని భఞ్జతి, తం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వదతి. ‘‘యత్థా’’తి వుత్తే అత్తనో ఏవ సన్తికం గన్తబ్బన్తి వుత్తం వియ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘బ్యఞ్జనం పన న సమేతీ’’తి. ఉపాసకేహి ఆణత్తా తం. మూలం అసాదియన్తేనాతి మూలస్స అకప్పియభావే సతి అసాదియన్తేన. తఞ్చ ఖో చిత్తేన, న ముఖేన. సచే ఏవం వుత్తే అకప్పియం దస్సేతీతి కత్వా చిత్తేన అకప్పియం ఇచ్ఛన్తోవ ముఖేన కప్పియం నిద్దిసతి ‘‘చీవరం మే దేథా’’తి, న వట్టతి. పటిలాభే రూపియపటిగ్గహణసిక్ఖాపదేన ఆపత్తి.

తత్రాయం విచారణా – చిత్తేన సాదియన్తోపి ముఖేన కప్పియవోహారేన చే వోహరతి ‘‘కహాపణారహేన, పాదారహేన వా కప్పియభణ్డేన ఇదఞ్చిదఞ్చ ఆహరా’’తి. కిఞ్చాపి రూపియం సన్ధాయ వదతి, వట్టతి ఏవ. కస్మా? కఞ్చి సస్సుట్ఠానకం భూమిపదేసం సన్ధాయ ‘‘సీమం దేమాతి వదన్తి, వట్టతీ’’తి వచనతో, ‘‘విహారస్స దేమా’’తి వుత్తే ‘‘పటిక్ఖిపితుం న వట్టతీ’’తి వచనతో చ. అనుగణ్ఠిపదే పన వుత్తం ‘‘సఙ్ఘం సన్ధాయ ‘విహారస్స దేమా’తి దిన్నం గరుభణ్డం న హోతి, దక్ఖిణోదకం సమ్పటిచ్ఛితుం, ‘సాధూ’తి చ వత్తుం, అనుమోదేతుఞ్చ వట్టతి. కస్మా? సఙ్ఘస్స ‘విహారో’తి నామాభావతో, ఖేత్తస్సేవ ‘సీమా’తి నామభావతో చ, చిత్తేన ఆరమ్మణం కతం అప్పమాణం, కప్పియవోహారోవ పమాణం. కప్పియమేవాచిక్ఖితత్తా ‘న త్వేవాహం, భిక్ఖవే, కేనచి పరియాయేన జాతరూపరజతం సాదితబ్బం పరియేసితబ్బన్తి వదామీ’తి (మహావ. ౨౯౯) వచనేనపి న విరుజ్ఝతి. కప్పియవచనపచ్చయా దాయకో సయమేవ కత్తబ్బయుత్తకం జానిస్సతీతి అధిప్పాయతో దాయకేన ఏతస్స అధిప్పాయం ఞత్వా కప్పియకారకస్స హత్థే ఠపితం భిక్ఖుస్స సన్తకమేవ హోతీ’’తి. ఇదం సబ్బమయుత్తం, కస్మా? సీమావిహారవచనస్స దాయకవచనత్తా. ఇధ చ భిక్ఖునో వచనం పమాణం. తేనేవాహ ‘‘అథాపి ‘మమ తళాకం వా పోక్ఖరణిం వా సఙ్ఘస్స దమ్మీ’తి వుత్తే ‘సాధు, ఉపాసక, సఙ్ఘో పానీయం పివిస్సతీ’తిఆదీని వత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి ఏవా’’తి. అఞ్ఞథా ఖేత్తం సన్ధాయ భిక్ఖునో ఖేత్తపటిబద్ధవచనాని సీమావచనేన కప్పన్తీతి ఆపజ్జతి. అవిహారస్స చ భిక్ఖుస్స రూపియం దస్సేత్వా ‘‘ఇదం విహారస్స దమ్మీ’’తి వుత్తే అత్తనో అత్థాయ దియ్యమానం జానన్తేనాపి తం అప్పటిక్ఖిపితబ్బం. తథా కహాపణారహాదినో అకప్పియభణ్డభావం, కహాపణాదిభావమేవ వా జానన్తమేవ సన్ధాయ తథావోహరన్తస్స చ అనాపత్తీతి ఆపజ్జతి. ‘‘న త్వేవాహం, భిక్ఖవే, కేనచి పరియాయేనా’’తి నిప్పదేసతో వుత్తత్తా న సక్కా లేసం ఓడ్డేతున్తి నో తక్కో, విచారేత్వా పన గహేతబ్బం. ‘‘నో చే ఇచ్ఛతి, న కథేతబ్బ’’న్తి వచనతో యథావుత్తసామిచియా అకరణే అనాపత్తి దుక్కటస్సాతి దస్సేతి.

‘‘అఞ్ఞాతకఅప్పవారితేసు వియ పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి వచనతో యథావుత్తసామిచిమ్పి న కత్వా చే నిప్ఫాదేతి, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదేన కారేతబ్బోతి దస్సేతి. కప్పియకారకా సయమేవ చోదేత్వా దేన్తి, వట్టతి. ‘‘సయం కరణమేవ పటిక్ఖిత్త’’న్తి చ వదన్తి. పిణ్డపాతాదీనం …పే… ఏసేవ నయోతి ఏత్థ ‘‘దుక్కట’’న్తి వదన్తి, తం న సున్దరం, దదన్తేసుపీతి అపి-సద్దేన సఙ్గహితత్తా నిస్సగ్గియపాచిత్తియమేవ. జాతరూపరజతం ‘‘సఙ్ఘే సాదితే దుక్కట’’న్తి చ వికప్పేన్తి. తం విసేసేత్వా నవుత్తత్తా పాచిత్తియమేవాతి దస్సేతి. ‘‘నిస్సగ్గియమేవాతి యేవాపనకసిక్ఖాపదేసు సియా’’తి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం. ‘‘యస్స కస్సచి హి అఞ్ఞస్స…పే… మహాపచ్చరియం వుత్త’’న్తి వచనతో అపబ్బజితానం అన్తమసో మాతాపితూనమ్పి అత్థాయ సమ్పటిచ్ఛన్తస్స దుక్కటమేవాతి దస్సేతి.

సబ్బత్థ సమ్పటిచ్ఛనం నామ ‘‘ఉగ్గణ్హేయ్య వా ఉగ్గణ్హాపేయ్యవా ఉపనిక్ఖిత్తం వా సాదియేయ్యా’’తి ఏవం వుత్తలక్ఖణమేవ. ఏవం సన్తేపి కత్థచి పటిక్ఖిపితబ్బం, కత్థచి న పటిక్ఖిపితబ్బం, కత్థచి పటిక్ఖిత్తం సాదితుం వట్టతి, ఏవం అప్పటిక్ఖిత్తం కిఞ్చి వట్టతి, ఇదం సబ్బమ్పి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తి విత్థారో ఆరద్ధో. తత్థ ‘‘చేతియస్స…పే… న వట్టతీ’’తి వచనతో అప్పటిక్ఖిత్తం విహారస్స దిన్నం సాదితుం వట్టతీతి సిద్ధం. తథా థేరస్స ‘‘మాతుయా దేమా’’తిఆదినా వుత్తేపి పటిగ్గహణే ఆపత్తి పాచిత్తియమేవ. సాపత్తికో హోతీతి ఏత్థ కాయ ఆపత్తియా సాపత్తికో హోతీతి? దుక్కటాపత్తియాతి ఏకే. న యాయ కాయచి, కేవలం అట్ఠానే చోదేతీతి కత్వా ‘‘సాపత్తికో’’తి వుత్తం. యథా కథన్తి? ‘‘పఞ్చహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో సద్ధివిహారికో పణామేతబ్బో…పే… పణామేన్తో అనతిసారో’’తి (మహావ. ౬౮) ఏత్థ న సమ్మావత్తన్తంయేవ అపణామేన్తస్స దుక్కటం వుత్తం. యథాహ – ‘‘న చ, భిక్ఖవే, అసమ్మావత్తన్తో న పణామేతబ్బో, యో న పణామేయ్య, ఆపత్తిదుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౬౮), తస్మా అధిమత్తపేమాదిఅభావేపి అపణామేన్తస్స అనాపత్తి దిస్సతి. అపిచ ‘‘సాతిసారో హోతీ’’తి వుత్తం. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. అట్ఠకథాయ ‘‘సాతిసారో హోతీతి సదోసో హోతి, ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౬౮) వుత్తత్తా న యుత్తన్తి చే? న, తదనన్తరమేవ తంమిచ్ఛాగాహనివత్తనత్థం, తస్మా ‘‘న సమ్మావత్తన్తో పణామేతబ్బో’’తి వుత్తత్తా అనాపత్తికా కతాతి. దుక్కటాపత్తి హోతీతి ఆచరియో, వీమంసితబ్బం. ‘‘కప్పియభణ్డమ్పి అకప్పియమేవాతి తళాకతో నిప్ఫన్నధఞ్ఞేన పరివత్తేత్వా లద్ధం గోరసమ్పి న వట్టతీ’’తి వుత్తం.

కప్పియవోహారేపి విధానం వక్ఖామ, సేయ్యథిదం – ‘‘ఉదకవసేనా’’తిఆది. దుబ్బినిబ్భోగం హోతీతి ఇదం పరతో ‘‘తస్సేవ అకప్పియం. కస్మా? ధఞ్ఞస్స విచారితత్తా’’తి ఇమినా అసదిసం, తస్మా సువుత్తం. ఇదఞ్హి భిక్ఖుస్స పయోగవసేన ఆదితో పట్ఠాయ ఉప్పన్నేన మిస్సన్తి. అకతపుబ్బం నవసస్సం నామ. ఖలే వా ఠత్వా రక్ఖతీతి ‘‘ఇదం వా ఏత్తకం వా మా గణ్హ, ఇదం గహేతుం లబ్భతీ’’తి వా ‘‘ఇతో అపనేహి, ఇధ పుఞ్జం కరోహీ’’తి ఏవమాదినా వా పయోగేన చే రక్ఖతి, తం అకప్పియం. ‘‘సచే ‘మయిఠితే రక్ఖితం హోతీ’తి రక్ఖతి, గణ్హన్తే వా పస్సిత్వా ‘కిం కరోథా’తి, భణతి వట్టతీ’’తి వుత్తం, తం యుత్తం. రూపియపటిగ్గహణసిక్ఖాపదే ‘‘ద్వారం పిదహిత్వా రక్ఖన్తేన వసితబ్బ’’న్తి హి వుత్తం. తస్సేవ తం అకప్పియం. కస్మా? అపుబ్బస్స అనుప్పాదితత్తా. హేట్ఠా ‘‘సస్సం కత్వా ఆహరథా’’తి వత్తుం పన న వట్టతీతి. పణ్ణేపి ఏసేవ నయో. ‘‘పకతియా సయమేవ కరోన్తానం ఉస్సాహజననతో’’తి వుత్తం. కస్మా? ‘‘కహాపణానం విచారితత్తా’’తి వచనతో, పగేవ ఉట్ఠాపితత్తాతి సిద్ధం హోతి. సచే దాయకా వా సఙ్ఘస్స గామఖేత్తారామాదిం కేణియా గహితమనుస్సా వా తత్థ కుటుమ్బినో ‘‘ఇమే సఙ్ఘస్స కహాపణా ఆహటా’’తి వదన్తి, ‘‘న కప్పతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బం. కప్పియకారకావ చే వదన్తి, ‘‘సఙ్ఘస్స కహాపణా న కప్పన్తి, సప్పిఆదీని వట్టన్తీ’’తి వత్తబ్బం, తస్మా ‘‘సఙ్ఘస్స కప్పియకారకే వా గుత్తట్ఠానం వా ఆచిక్ఖథా’’తి వత్వా తేహి సమ్పాదితం కేనచి అకత్తబ్బతాయ ‘‘ఇమినా సప్పిం ఆహరాహీ’’తి విచారేతి నిట్ఠాపేత్వా ఇతరేసం కప్పియం పరతో పత్తచతుక్కే చతుత్థపత్తో వియ. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘ఇమే కహాపణే గహేత్వా ఇమం దేహీ’తి కహాపణే దాపేత్వా గహితో, అయం పత్తో ఏతస్సేవ భిక్ఖునో న వట్టతి, దుబ్బిచారితత్తా, అఞ్ఞేసం పన వట్టతి, మూలస్స అసమ్పటిచ్ఛితత్తా’’తిఆది. యది ఏవం సబ్బేసం అకప్పియం. కస్మా? కహాపణానం విచారితత్తాతి. ఇదం దువుత్తన్తి చే? న, మూలస్స సమ్పటిచ్ఛితట్ఠానం సన్ధాయ ఇమస్స వుత్తత్తా పత్తచతుక్కే దుతియతతియపత్తా వియ, తేనేవ వుత్తం సయంకారివారే ‘‘న కప్పతీ’’తి ఏత్తకమేవ వత్తబ్బ’న్తి. తతో పరం మూలం సమ్పటిచ్ఛతి నామ.

మహావిసయసిక్ఖత్తా, రాజసిక్ఖాపదం ఇదం;

రఞ్ఞో వియ దువిఞ్ఞేయ్యం, చిత్తాధిప్పాయతోపి వా.

రాజసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చీవరవగ్గో పఠమో.