౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౫. ‘‘ఓక్కమన్తాన’’న్తి పాఠో. ఏత్థాహ – ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి కారకో ఇధ కస్మా న నిద్దిట్ఠోతి? అభి-నిద్దేసేన ఇమస్స సాపేక్ఖాభావదస్సనత్థం. కథం? కణ్డువనాదిఅధిప్పాయచేతనావసేన చేతేన్తస్స కణ్డువనాదిఉపక్కమేన ఉపక్కమన్తస్స, మేథునరాగవసేన ఊరుఆదీసు దుక్కటవత్థూసు, వణాదీసు థుల్లచ్చయవత్థూసు చ ఉపక్కమన్తస్స సుక్కవిస్సట్ఠియా సతిపి న సఙ్ఘాదిసేసో. మోచనస్సాదసఙ్ఖాతాధిప్పాయాపేక్ఖావ సుక్కవిస్సట్ఠి సతి ఉపక్కమే, న అఞ్ఞథా ‘‘అనాపత్తి న మోచనాధిప్పాయస్సా’’తి వచనతో. తస్మా తదత్థదస్సనత్థం ఇధ కారకో న నిద్దిట్ఠో, అఞ్ఞథా ‘‘యో పన భిక్ఖు సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఆపజ్జేయ్యా’’తి కారకే నిద్దిట్ఠే ‘‘చేతేతి న ఉపక్కమతి ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తవచనవిరోధో. ‘‘సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి భుమ్మే నిద్దిట్ఠేపి సోవ విరోధో ఆపజ్జతి, తస్మా తదుభయవచనక్కమం అవత్వా ‘‘సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి వుత్తం. తత్థ నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనాభావతో హేతుత్థనియమో న కతో హోతి. తస్మిం అకతే సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి, ఉపక్కమే అసతి అనాపత్తీతి అయమత్థో దీపితోతి వేదితబ్బం.

౨౩౬-౭. సఞ్చేతనికాతి ఏత్థ పఠమవిగ్గహేన ఉపసగ్గస్స సాత్థకతా దస్సితా, దుతియేన ఇకపచ్చయస్స. వాతపిత్తసేమ్హరుహిరాదిఆసయభేదతోతి అత్థో. ధాతూతి ఏత్థ ‘‘పథవీధాతుఆదయో చతస్సో, చక్ఖుధాతుఆదయో వా అట్ఠారసా’’తి గణ్ఠిపదే లిఖితం. వత్థిసీసన్తి వత్థిపుటస్స సీసం. ‘‘అఙ్గజాతస్స మూలం అధిప్పేతం, న అగ్గసీస’’న్తి వదన్తి. తథేవాతి ‘‘నిమిత్తే ఉపక్కమతో’’తిఆదిం గణ్హాతి. తతో ముచ్చిత్వాతి ‘‘న సకలకాయతో, తస్మా పన ఠానా చుతమత్తే హోతూ’’తి గణ్ఠిపదే లిఖితం. ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి ఇమినా న సమేతీతి చే? తతో దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆది వుచ్చతి. తస్సత్థో – నిమిత్తే ఉపక్కమం కత్వా సుక్కం ఠానా చావేత్వా పున విప్పటిసారవసేన దకసోతోరోహణం నివారేతుం అధివాసేమీతి. తతో బహి నిక్ఖమన్తే అధివాసేతుం న సక్కా, తథాపి అధివాసనాధిప్పాయేన అధివాసేత్వా అన్తరా దకసోతతో ఉద్ధం నివారేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ ‘‘అనిక్ఖన్తే వా’’తి వుత్తం. కస్మా? ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతీతి అట్ఠకథాధిప్పాయో గణ్ఠిపదాధిప్పాయేన సమేతి. తతో ముచ్చిత్వాతి సకట్ఠానతో. సకసరీరతో హి బహి నిక్ఖన్తమేవ హోతి, తతో ‘‘బహి నిక్ఖన్తే వా అనిక్ఖన్తే వా’’తి వచనం విరుజ్ఝేయ్య. యస్మా పన తమ్హా తమ్హా సరీరపదేసా చుతం అవస్సం దకసోతం ఓతరతి, తస్మా వుత్తం ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి, ఇమినా చ ఆపత్తియా పాకటకాలం దస్సేతి, కిం వుత్తం హోతి? మోచనస్సాదేన నిమిత్తే ఉపక్కమతో సుక్కం బహుతరమ్పి సరీరపదేసా చుతం తత్థ తత్థ లగ్గావసేసం యత్తకం ఏకా ఖుద్దకమక్ఖికా పివేయ్య, తత్తకే దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి. వుత్తఞ్హి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘దకసోతం అనోతిణ్ణేపి సఙ్ఘాదిసేసో’’తిఆది. తత్తకస్స బహి నిక్ఖమనం అసల్లక్ఖేన్తో ‘‘చేతేతి ఉపక్కమతి న ముచ్చతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వచనతో థుల్లచ్చయన్తి సఞ్ఞాయ దేసేన్తోపి న ముచ్చతి, పస్సావమ్పి వణ్ణతం పస్సిత్వా వత్థికోసగతస్స పిచ్ఛిలతాయ వా ఞత్వా సఙ్ఘాదిసేసతో వుట్ఠాతబ్బం. అయమేత్థ తతియత్థేరవాదే యుత్తి. సబ్బాచరియా ఇమే ఏవ తయో థేరా, తేసమ్పి దకసోతోరోహణం నిమిత్తే ఉపక్కమనన్తి అయం దుతియో వినిచ్ఛయో సాధారణతో ఏత్థ, ఏవం ఉపతిస్సత్థేరో వదతి కిర.

ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతీతి కత్వా ‘‘ఠానా చావనమత్తేనేవేత్థ ఆపత్తి వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. దకసోతం ఓతిణ్ణే ఏవ ఆపత్తి. సుక్కస్స హి సకలం సరీరం ఠానం, అనోతిణ్ణే ఠానా చుతం నామ న హోతీతి వీమంసితబ్బం. ఆభిధమ్మికత్తా థేరస్స ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭) కథావత్థుట్ఠకథాయం వుత్తత్తా సమ్భవో చిత్తసముట్ఠానో, ‘‘తం అసుచిం ఏకదేసం ముఖేన అగ్గహేసి, ఏకదేసం అఙ్గజాతే పక్ఖిపీ’’తి (పారా. ౫౦౩) వచనతో ఉతుసముట్ఠానో చ దిస్సతి, సో చ ఖో అవీతరాగస్సేవ ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో యం అరహతో అసుచి ముచ్చేయ్యా’’తి (మహావ. ౩౫౩; కథా. ౩౧౩) వచనతో. పరూపాహారట్ఠకథాయం ‘‘అత్థి తస్స ఆసయోతి తస్స సుక్కస్స ఉచ్చారపస్సావానం వియ పతిట్ఠానోకాసో అత్థీ’’తి (కథా. అట్ఠ. ౩౦౯) చనతో తస్స ఆసయోతి సిద్ధం. పాకతికచిత్తసముట్ఠానరూపం వియ అసంసట్ఠత్తా, నిక్ఖమనతో చ ‘‘వత్థిసీసం, కటి, కాయో’’తి తిధా సుక్కస్స ఠానం పకప్పేన్తి ఆచరియా. సప్పవిసం వియ తం దట్ఠబ్బం, న చ విసస్స ఠాననియమో, కోధవసేన ఫుసన్తస్స హోతి, ఏవమస్స న చ ఠాననియమో, రాగవసేన ఉపక్కమన్తస్స హోతీతి తక్కో.

ఖోభకరణపచ్చయో నామ భేసజ్జసేనాసనాహారాదిపచ్చయో. సంసగ్గభేదతోపీతి ఏతేసు ద్వీహిపి తీహిపి. పహీనవిపల్లాసత్తాతి ఏత్థ యం కిఞ్చి సుపినన్తేన సేక్ఖపుథుజ్జనా పస్సన్తి, తం సబ్బం విపల్లత్థం అభూతమేవాతి ఆపజ్జతి. తతో ‘‘యం పన పుబ్బనిమిత్తతో పస్సతి. తం ఏకన్తసచ్చమేవ హోతీ’’తి ఇదం విరుజ్ఝతి, తస్మా న విసయం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి సచ్చో వా హోతి, అలికో వాతి కత్వా తఞ్చే సన్ధాయ వుత్తం సియా, ‘‘అసేక్ఖా పహీనవిపల్లాసత్తా సచ్చమేవ పస్సన్తి, నాసచ్చ’’న్తి వత్తబ్బం సియా. కిన్తు దస్సనం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి అభూతం, అపస్సన్తోపి హి పస్సన్తో వియ అసుణన్తోపి సుణన్తో వియ అమునన్తోపి మునన్తో వియ హోతి. సచ్చమ్పి విపస్సతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం న హోతి, ఆగన్తుకపచ్చుప్పన్నం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం సన్ధాయ వుత్తం. కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తభూతాని హి రూపనిమిత్తాదీని భవఙ్గస్స ఆరమ్మణాని హోన్తి ఏవ. తత్థ కమ్మనిమిత్తమతీతమేవ, గతినిమిత్తం థోకం కాలం పచ్చుప్పన్నం సియా.

ఈదిసానీతి పచ్చక్ఖతో అనుభూతపుబ్బపరికప్పితాగన్తుకపచ్చుప్పన్నరూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణాని, రాగాదిసమ్పయుత్తాని చాతి అత్థో. మక్కటస్స నిద్దా లహుపరివత్తా హోతి. సో హి రుక్ఖసాఖతో పతనభయా అభిక్ఖణం ఉమ్మీలతి చ సుపతి చ. మనుస్సా కిఞ్చాపి పునప్పునం ఉమ్మీలన్తి సుబ్యత్తతరం పటిబుద్ధా వియ పస్సన్తి, అథ ఖో పటిబుద్ధానం పునప్పునం భవఙ్గోతరణం వియ సుపినకాలేపి తేసం భవఙ్గోతరణం హోతి, యేన ‘‘సుపతీ’’తి వుచ్చతి. ‘‘భవఙ్గచిత్తేన హి సుపతీ’’తి వచనతో భవఙ్గోతరణం కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తభావూపనిస్సయత్తా ‘‘నిద్దా’’తి వుచ్చతి. సా కరజకాయస్స దుబ్బలభావేన సుపినదస్సనకాలే భవఙ్గతో ఉత్తరణే సతిపి నిరుస్సాహసన్తభావప్పత్తియా ‘‘పవత్తతీ’’తి చ వుచ్చతి, యతో సత్తా ‘‘పటిబుద్ధా’’తి న వుచ్చన్తి, కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తసభావప్పత్తితో చ తన్నిస్సితం హదయవత్థు న సుప్పసన్నం హోతి, తతో తన్నిస్సితాపి చిత్తప్పవత్తి అసుప్పసన్నవట్టినిస్సితదీపప్పభా వియ. తేనేవ అట్ఠకథాయం ‘‘స్వాయం దుబ్బలవత్థుకత్తా చేతనాయ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం అసమత్థో’’తిఆది వుత్తం.

గణ్ఠిపదే పన ‘‘దుబ్బలవత్థుకత్తాతి సుపినే ఉపట్ఠితం నిమిత్తమ్పి దుబ్బల’’న్తి లిఖితం. తం అనేకత్థం సబ్బమ్పి నిమిత్తం హోతి, న చ దుబ్బలారమ్మణవత్థుకత్తా చేతనా, తాయ చిత్తప్పవత్తి దుబ్బలా అతీతానాగతారమ్మణాయ, పఞ్ఞత్తారమ్మణాయ వా అదుబ్బలత్తా, అవత్థుకాయ దుబ్బలభావో న యుజ్జతి చేతనాయ అవత్థుకాయ భావనాపభావాయాతిరేకబలసబ్భావతో. భావనాబలసమప్పితఞ్హి చిత్తం అరూపమ్పి సమానం అతిభారియమ్పి కరజకాయం గహేత్వా ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ బ్రహ్మలోకం పాపేత్వా ఠపేతి. తప్పటిభాగం అనప్పితమ్పి కామావచరచిత్తం కరజకాయం ఆకాసే లఙ్ఘనసమత్థం కరోతి, పగేవేతరం. కిం పనేత్థ తం అనుమానకారణం, యేన చిత్తస్సేవ ఆనుభావోతి పఞ్ఞాయేయ్య చిత్తానుభావేన వా లద్ధాసేవనాదికిరియావిసేసనిబ్బత్తిదస్సనతో, తస్మా దుబ్బలవత్థుకత్తాతి దుబ్బలహదయవత్థుకత్తాతి ఆచరియస్స తక్కో. అత్తనో మన్దతిక్ఖాకారేన తన్నిస్సితస్స చిత్తస్స మన్దతిక్ఖభావనిప్ఫాదనసమత్థఞ్చే, హదయవత్థు చక్ఖుసోతాదివత్థు వియ ఇన్ద్రియం భవేయ్య, న చేతం ఇన్ద్రియం. యతో ధమ్మసఙ్గహే ఉపాదాయరూపపాళియం ఉద్దేసారహం న జాతం. అనిన్ద్రియత్తా హి తం కాయిన్ద్రియస్స అనన్తరం న ఉద్దిట్ఠం, వత్థురూపత్తా చ అవత్థురూపస్స జీవితిన్ద్రియస్స అనన్తరమ్పి న ఉద్దిట్ఠం, తస్మా యం వుత్తం ‘‘తస్స అసుప్పసన్నత్తా తన్నిస్సితా చ చిత్తప్పవత్తి అసుప్పసన్నా హోతీ’’తి, తం న సిద్ధన్తి చే? సిద్ధమేవ అనిన్ద్రియానమ్పి సప్పాయాసప్పాయఉతుఆహారాదీనం పచ్చయానం సమాయోగతో, చిత్తప్పవత్తియా వికారదస్సనతో, పచ్చక్ఖత్తా చ. యస్మా అప్పటిబుద్ధోపి పటిబుద్ధం వియ అత్తానం మఞ్ఞతీతి. ఏత్తావతా కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తభావాకారవిసేసో నిద్దా నామ. సా చిత్తస్స భవఙ్గోతరణాకారవిసేసేన హోతి, తాయ సమన్నాగతో సత్తో భవఙ్గతో ఉత్తిణ్ణో సుపినం పస్సతి, సో ‘‘కపిమిద్ధపరేతో’’తి వుచ్చతి, సో సుత్తో అప్పటిబుద్ధో హోతీతి అయమత్థో సాధితో హోతి.

యస్మా భవఙ్గవారనిరన్తరతాయ అచ్చన్తసుత్తో నామ హోతి, తస్మా ‘‘యది తావ సుత్తో పస్సతి, అభిధమ్మవిరోధో ఆపజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. యస్మా పన నిద్దాక్ఖణే న పటిబుద్ధో నామ హోతి, తస్మా ‘‘అథ పటిబుద్ధో పస్సతి, వినయవిరోధో’’తిఆది వుత్తం, యస్మా చ అఖీణనిద్దో, అనోతిణ్ణభవఙ్గో చ అత్థి, తస్మా ‘‘కపిమిద్ధపరేతో పస్సతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞథా అయం నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధో, అత్తనా తం నిద్దం అనోక్కన్తో ఆపజ్జేయ్య. ఏత్తావతా చ అభిధమ్మో, వినయో, నాగసేనత్థేరవచనం యుత్తి చాతి సబ్బం అఞ్ఞమఞ్ఞసంసన్దితం హోతి. తత్థ కపిమిద్ధపరేతోతి భవఙ్గతో ఉత్తిణ్ణనిద్దాపరేతో. సా హి ఇధ కపిమిద్ధం నామ. ‘‘తత్థ కతమం మిద్ధం? యా కాయస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా…పే… సుపనం, ఇదం వుచ్చతి మిద్ధ’’న్తి (ధ. స. ౧౧౬౩) ఏవమాగతం. ఇదఞ్హి అరూపం, ఇమస్స ఫలభూతో కరజకాయస్స అకల్యతా’పచలాయికాసుపి నిద్దావిసేసో కారణోపచారేన ‘‘కపిమిద్ధ’’న్తి పవుచ్చతి. యఞ్చేవ ‘‘కపిమిద్ధపరేతో ఖో, మహారాజ, సుపినం పస్సతీ’’తి (మి. ప. ౫.౩.౫ థోకం విసదిసం) వుత్తన్తి.

యం తం ఆపత్తివుట్ఠానన్తి ఏత్థ యేన వినయకమ్మేన తతో వుట్ఠానం హోతి, తం ఇధ ఆపత్తివుట్ఠానం నామ. అవయవే సమూహవోహారేన వాతి ఏత్థ సాఖచ్ఛేదకో రుక్ఖచ్ఛేదకోతి వుచ్చతీతిఆది నిదస్సనం, వేదనాక్ఖన్ధాది రుళ్హీసద్దస్స నిదస్సనం. న చ మయాతి వీమంసనపదస్స తస్స కిరియం సన్ధాయ, మోచనే చ సన్నిట్ఠానం సన్ధాయ ముచ్చనపకతియా చాతి వుత్తం.

౨౪౦. గేహన్తి పఞ్చకామగుణా. వనభఙ్గియన్తి పాభతికం. సమ్పయుత్తసుఖవేదనాముఖేన రాగోవ ‘‘అస్సాదో’’తి వుత్తో. సుపన్తస్స చాతి ఇదం కపిమిద్ధపరేతో వియ భవఙ్గసన్తతిం అవిచ్ఛిన్దిత్వా సుపన్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి, వీమంసితబ్బం. జగ్గనత్థాయాతి సోధనత్థాయ.

౨౬౬. ‘‘దారుధీతలికలేపచిత్తానం అఙ్గజాతపటినిజ్ఝానేపి దుక్కట’’న్తి వదన్తి. ‘‘ఉప్పన్నే పరిళాహే మోచనరాగజో’’తి లిఖన్తి. వాలికాయ వా ‘‘హత్థికామం నస్సతీ’’తి ఏత్థ వియ ‘‘ఆపత్తి త్వ’’న్తి సబ్బత్థ పాఠో. ‘‘ఏహి మే త్వం, ఆవుసో సామణేర, అఙ్గజాతం గణ్హాహీ’’తి ఆగతత్తా ‘‘వచీకమ్మ’’న్తిపి వత్తుం యుత్తం వియ దిస్సతి. ఏవం సన్తే అఞ్ఞం ‘‘ఏవం కరోహీ’’తి ఆణత్తియాపి ఆపత్తి సియాతి సఙ్కరం హోతి. తస్మా న వుత్తన్తి గహేతబ్బన్తి కేచి.

౨౬౭. ‘‘పుప్ఫావలియం సాసవళియ’’న్తి దువిధో కిర.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.