౪. చతుత్థపారాజికం

వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖువత్థువణ్ణనా

౧౯౩. చతుత్థే వగ్గు చ సా మోదయతి చ సత్తేతి వగ్గుముదా. ‘‘వగ్గుమదా’’తిపి పాఠో, తస్స వగ్గు చ సా పసన్నసుద్ధతరఙ్గసమిద్ధత్తా సుఖుమా చాతి అత్థో జీవితవగ్గుత్థనితా జీవితత్థన్తి నీలుప్పలన్తిఆదీసు వియ. మదస్సాతి చ బహుఖజ్జభోజ్జపానాదిసమిద్ధా నదీ ఛణదివసేసూతి నిరుత్తి వేదితబ్బా. వగ్గు పరిసుద్ధాతి లోకేన సమ్మతాతి కిర అత్థో. భాసితో భవిస్సతీతి పాఠసేసో.

౧౯౪-౫. వణ్ణవా వణ్ణవన్తో వణ్ణవన్తానీతిపి సిజ్ఝతి కిర బహువచనేన. యస్మా ఇన్ద్రియానం ఊనత్తం, పూరత్తం వా నత్థి, తస్మా ‘‘అభినివిట్ఠోకాసస్స పరిపుణ్ణత్తా’’తి వుత్తం. ఛట్ఠస్స అభినివిట్ఠోకాసో హదయవత్థు. చతుఇరియాపథచక్కే పాకతిన్ద్రియే. అత్తనో దహతీతి అత్తనా దహతి, అత్తనా పటివిద్ధం కత్వా పవేదేతీతి అధిప్పాయో. సన్తన్తి వత్తమానం. గోత్రభునోతి గోత్తమత్తం అనుభవత్తా నామమత్తకమేవాతి అత్థో.

సవిభఙ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౧౯౭. పదభాజనే ‘‘తిస్సో విజ్జా’’తి వుత్తత్తా అరూపావచరజ్ఝానాని పటిక్ఖిత్తానీతి చే? న, తత్థేవ ‘‘యం ఞాణం, తం దస్సనం, యం దస్సనం, తం ఞాణ’’న్తి దస్సనపదేన విసేసేత్వా వుత్తత్తా, తస్మా ఏవ అట్ఠకథాయం ‘‘విజ్జాసీసేన పదభాజనం వుత్త’’న్తి వుత్తం. ధురం కత్వాతి పురిమం కత్వా.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౧౯౯. అనాగతే ఉప్పజ్జనకరాగాదీనం కారణత్తా రాగాదయోవ నిమిత్తం నామ. తిస్సన్నఞ్చ విజ్జానం అఞ్ఞతరం సన్ధాయ ‘‘విజ్జానం లాభీమ్హీ’’తి భణతి, పారాజికం, న వత్థువిజ్జాదీనం కిలేసనహానమేవ వుత్తం, తంఖణత్తా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మప్పవత్తి న హోతీతి చే? న, మగ్గకిచ్చదీపనతో. తేనేవ ‘‘మగ్గేన వినా నత్థీ’’తిఆది వుత్తం. చిత్తన్తి చిత్తస్స విగతనీవరణతాతి అత్థో. ‘‘యావఞ్చ విజ్జా అనాగతా, తావ విపస్సనాఞాణస్స లాభీమ్హీ’తి వదన్తో యది లోకుత్తరం సన్ధాయ వదతి, సోపి చ తథా జానాతి, పారాజికమేవ లోకుత్తరస్సపి తంనామత్తా’’తి వదన్తి. ‘‘అవిసేసేనాపి వదతో పారాజికం వుత్తన్తి లోకుత్తరం సన్ధాయ వదతో ‘పారాజిక’న్తి వత్తుం యుజ్జతి. యథా కిం ‘విజ్జానం లాభీమ్హీ’తి భణన్తోపి పారాజికమేవా’తి వుత్తట్ఠానే వత్థువిజ్జాదీనం సమ్భవేపి తాసం అనధిప్పేతత్తా పారాజికం హోతి, ఏవమిధాపి. న సక్కా అఞ్ఞం పమాణం కాతున్తి అత్తనో గుణమారోచేతుకామో లోకియేన సమ్మిస్సం అత్థపటిసమ్భిదం వదతో పారాజికన్తి పమాణం కాతుం న సక్కా, ఇతరథా హోతీ’’తి అపరేహి వుత్తం, ‘‘తం పుబ్బాపరవిరుద్ధం, తస్మా విజ్జానిదస్సనం ఇధ అనిదస్సనం సాసనే వత్థువిజ్జాదీనం విజ్జావిధానాభావా. భగవతా విభత్తఖేత్తపదే వా తేసం పరియాయవచనానం అనామట్ఠత్తా న సక్కా అఞ్ఞం పమాణం కాతు’’న్తి లిఖితం. ‘‘పటిసమ్భిదానం లాభీమ్హీ’తి వుత్తే పరియాయేన వుత్తత్తా థుల్లచ్చయం యుత్త’’న్తి వదన్తి, విచారేతబ్బం. వీమంసిత్వా గహేతబ్బన్తి ‘‘యో తే విహారే వసతీ’’తిఆదీహి సంసన్దనతో పరియాయవచనత్తా థుల్లచ్చయం వుత్తం. ‘‘నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జామీ’తి వా ‘లాభీమ్హాహం తస్సా’తి వా వదతోపీ’’తి వుత్తవచనమ్పి ‘‘సచే పనస్సేవం హోతీ’’తిఆదివచనమ్పి అత్థతో ఏకమేవ, సోపి హి అత్తనో విసేసం ఆరోచేతుమేవ వదతి. ‘‘యో తే విహారే వసతీ’తిఆదీసు అహం-వచనాభావా పరియాయో యుజ్జతి, ఇధ పన ‘లాభీమ్హాహం తస్సా’తి అత్తానం నిద్దిసతి, తస్మా పారాజికం ఆపజ్జితుం యుత్తం వియా’’తి వదన్తి. ‘‘మహాపచ్చరియాదివచనం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మేసు ఏకోపి న హోతి, తస్మా పరియాయేన వుత్తత్తా న హోతీ’’తి వదన్తి, సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖితబ్బం. ఫలసచ్ఛికిరియా-పదతో పట్ఠాయ ఏవ పాఠో గహేతబ్బో, ఫలసచ్ఛికిరియాయపి ఏకేకమ్పి ఏకేకఫలవసేన పారాజికం వేదితబ్బం.

రాగస్స పహానన్తిఆదిత్తికే కిలేసప్పహానమేవ వుత్తం, తం పన యస్మా మగ్గేన వినా నత్థి. తతియమగ్గేన హి రాగదోసానం పహానం, చతుత్థేన మోహస్స, తస్మా ‘‘రాగో మే పహీనో’’తిఆదీని వదతోపి పారాజికం. రాగా చిత్తం వినీవరణతాతిఆదిత్తికే లోకుత్తరమేవ వుత్తం, తస్మా ‘‘రాగా మే చిత్తం వినీవరణ’’న్తిఆదీని వదతో పారాజికమేవాతి. అకుప్పధమ్మత్తాతి కేచి ఉత్తరవిహారవాసినో. కస్మా న హోతీతి చే? ‘‘ఇతి జానామి, ఇతి పస్సామీ’’తి వత్తమానవచనేనేవ మాతికాయం వుత్తత్తా. యది ఏవం పదభాజనే ‘‘సమాపజ్జిం, సమాపన్నో’’తిఆదినా వుత్తత్తా ‘‘అతీతత్తభావే సోతాపన్నోమ్హీ’’తి వదతోపి హోతూతి చే? న, అఞ్ఞథా అత్థసమ్భవతో. కథం? అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేన వత్తమానతా గహేతబ్బాతి ఞాపనత్థం వుత్తం, న అతీతత్తభావం. అతీతత్తభావో హి పరియాయేన వుత్తత్తా ‘‘థుల్లచ్చయ’’న్తి వుత్తన్తి ఆచరియా.

౨౦౦. ‘‘సచేపి న హోతి, పారాజికమేవా’’తి అట్ఠానపరికప్పవసేన వుత్తం కిర. ‘‘ఇతి వాచా తివఙ్గికా’’తి వక్ఖతి. నత్థేతన్తి పురిమే సతి పచ్ఛిమస్సాభావా సమాపజ్జిం, సమాపన్నోతి ఇమేసం కిఞ్చాపి అత్థతో కాలవిసేసో నత్థి, వచనవిసేసో పన అత్థి ఏవ.

౨౦౭. ఉక్ఖేటితోతి ఉత్తాసితో. ఖిట ఉత్రాసనే.

సుద్ధికవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

వత్తుకామవారకథావణ్ణనా

విఞ్ఞత్తిపథేతి విజాననట్ఠానే, తేన ‘‘విఞ్ఞత్తిపథమతిక్కమిత్వా ఠితో భిక్ఖు దిబ్బాయ సోతధాతుయా సుత్వా జానాతి, న పారాజికన్తి దీపేతీ’’తి వుత్తం. ఝానం కిర సమాపజ్జిన్తి ఏత్థ సో చే ‘‘ఏస భిక్ఖు అత్తనో గుణదీపనాధిప్పాయేన ఏవం వదతీ’’తి జానాతి, పారాజికమేవ. అఞ్ఞథా జానాతీతి చే? పారాజికచ్ఛాయా న దిస్సతీతి ఆచరియో.

వత్తుకామవారకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనాపత్తిభేదకథావణ్ణనా

అనుల్లపనాధిప్పాయోతి యది ఉల్లపనాధిప్పాయో భవేయ్య, దుక్కటమేవాతి అపరే. ‘‘తం పరతో ‘నావుసో, సక్కా పుథుజ్జనేన అధివాసేతు’న్తి వత్థునా సంసన్దిత్వా గహేతబ్బ’’న్తి వుత్తం.

పదభాజనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౨౨౫-౬. దుక్కర ఆగార ఆవటకామ అభిరతివత్థూసు ‘‘యది ఉల్లపనాధిప్పాయో భవేయ్య, పారాజిక’’న్తి వదన్తి, కారణం పన దుద్దసం, థుల్లచ్చయం వుత్తం వియ, వీమంసితబ్బం. యానేన వా ఇద్ధియా వా గచ్ఛన్తోపి పారాజికం నాపజ్జతీతి పదసా గమనవసేనేవ కతికాయ కతాయ యుజ్జతి. ‘‘అపుబ్బంఅచరిమం గచ్ఛన్తోతి హత్థపాసం అవిజహిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థం గణ్హన్తో వియ గచ్ఛన్తో’’తి వుత్తం. ఉట్ఠేథ ఏథ గచ్ఛామాతి ఏవం సహగమనే పుబ్బాపరా గచ్ఛన్తోపి నాపజ్జతీతి ఆచరియస్స తక్కో. వసన్తస్సాతి తథా వసన్తో చే ఉపాసకేన దిస్సతి, పారాజికో హోతి. ‘‘రత్తిం వసిత్వా గచ్ఛన్తో న పారాజికో’’తి వుత్తం. నానావేరజ్జకాతి నానాజనపదవాసినో. సఙ్ఘలాభోతి యథావుడ్ఢం అత్తనో పాపుణనకోట్ఠాసో.

౨౨౮. ఇధాతి ‘‘కో ను ఖో’’తిఆదినా వుత్తే పఞ్హాకమ్మే. ధమ్మధాతు సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం.

౨౩౨. న ఉప్పటిపాటియాతి న సీహోక్కన్తవసేన అనుస్సరి. తస్మా అన్తరాభవభూతా ఏకా ఏవ జాతీతి పటివిజ్ఝతీతి అత్థో.

నిగమనవణ్ణనా

౨౩౩. చతువీసతీతి ఏత్థ మాతుఘాతకపితుఘాతకఅరహన్తఘాతకా తతియపారాజికం ఆపన్నా. భిక్ఖునిదూసకో, లమ్బిఆదయో చ చత్తారో పఠమపారాజికం ఆపన్నా ఏవాతి కత్వా కుతో చతువీసతీతి చే? న, అధిప్పాయాజాననతో. మాతుఘాతకాదయో హి చత్తారో ఇధానుపసమ్పన్నా ఏవ అధిప్పేతా, లమ్బిఆదయో చత్తారో కిఞ్చాపి పఠమపారాజికేన సఙ్గహితా, యస్మా ఏకేన పరియాయేన మేథునధమ్మపటిసేవినో న హోన్తి, తస్మా విసుం వుత్తా. ‘‘ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో సమసిక్ఖతా’’తి ఏవం వుత్తసంవాసస్స అభబ్బతామత్తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యథా పురే తథా పచ్ఛా’’తి. అఞ్ఞథా నేసం సమఞ్ఞాయపటిఞ్ఞాయభిక్ఖుభావోపి నత్థీతి ఆపజ్జతి.

చతుత్థపారాజికవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పారాజికకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సఙ్ఘాదిసేసకణ్డో

౧. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౩౫. ‘‘ఓక్కమన్తాన’’న్తి పాఠో. ఏత్థాహ – ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తి కారకో ఇధ కస్మా న నిద్దిట్ఠోతి? అభి-నిద్దేసేన ఇమస్స సాపేక్ఖాభావదస్సనత్థం. కథం? కణ్డువనాదిఅధిప్పాయచేతనావసేన చేతేన్తస్స కణ్డువనాదిఉపక్కమేన ఉపక్కమన్తస్స, మేథునరాగవసేన ఊరుఆదీసు దుక్కటవత్థూసు, వణాదీసు థుల్లచ్చయవత్థూసు చ ఉపక్కమన్తస్స సుక్కవిస్సట్ఠియా సతిపి న సఙ్ఘాదిసేసో. మోచనస్సాదసఙ్ఖాతాధిప్పాయాపేక్ఖావ సుక్కవిస్సట్ఠి సతి ఉపక్కమే, న అఞ్ఞథా ‘‘అనాపత్తి న మోచనాధిప్పాయస్సా’’తి వచనతో. తస్మా తదత్థదస్సనత్థం ఇధ కారకో న నిద్దిట్ఠో, అఞ్ఞథా ‘‘యో పన భిక్ఖు సఞ్చేతనికం సుక్కవిస్సట్ఠిం ఆపజ్జేయ్యా’’తి కారకే నిద్దిట్ఠే ‘‘చేతేతి న ఉపక్కమతి ముచ్చతి, అనాపత్తీ’’తి వుత్తవచనవిరోధో. ‘‘సఞ్చేతనికాయ సుక్కవిస్సట్ఠియా అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి భుమ్మే నిద్దిట్ఠేపి సోవ విరోధో ఆపజ్జతి, తస్మా తదుభయవచనక్కమం అవత్వా ‘‘సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా’’తి వుత్తం. తత్థ నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనాభావతో హేతుత్థనియమో న కతో హోతి. తస్మిం అకతే సఞ్చేతనికా సుక్కవిస్సట్ఠి అఞ్ఞత్ర సుపినన్తా సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి, ఉపక్కమే అసతి అనాపత్తీతి అయమత్థో దీపితోతి వేదితబ్బం.

౨౩౬-౭. సఞ్చేతనికాతి ఏత్థ పఠమవిగ్గహేన ఉపసగ్గస్స సాత్థకతా దస్సితా, దుతియేన ఇకపచ్చయస్స. వాతపిత్తసేమ్హరుహిరాదిఆసయభేదతోతి అత్థో. ధాతూతి ఏత్థ ‘‘పథవీధాతుఆదయో చతస్సో, చక్ఖుధాతుఆదయో వా అట్ఠారసా’’తి గణ్ఠిపదే లిఖితం. వత్థిసీసన్తి వత్థిపుటస్స సీసం. ‘‘అఙ్గజాతస్స మూలం అధిప్పేతం, న అగ్గసీస’’న్తి వదన్తి. తథేవాతి ‘‘నిమిత్తే ఉపక్కమతో’’తిఆదిం గణ్హాతి. తతో ముచ్చిత్వాతి ‘‘న సకలకాయతో, తస్మా పన ఠానా చుతమత్తే హోతూ’’తి గణ్ఠిపదే లిఖితం. ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి ఇమినా న సమేతీతి చే? తతో దకసోతోరోహణఞ్చేత్థాతిఆది వుచ్చతి. తస్సత్థో – నిమిత్తే ఉపక్కమం కత్వా సుక్కం ఠానా చావేత్వా పున విప్పటిసారవసేన దకసోతోరోహణం నివారేతుం అధివాసేమీతి. తతో బహి నిక్ఖమన్తే అధివాసేతుం న సక్కా, తథాపి అధివాసనాధిప్పాయేన అధివాసేత్వా అన్తరా దకసోతతో ఉద్ధం నివారేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ ‘‘అనిక్ఖన్తే వా’’తి వుత్తం. కస్మా? ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతీతి అట్ఠకథాధిప్పాయో గణ్ఠిపదాధిప్పాయేన సమేతి. తతో ముచ్చిత్వాతి సకట్ఠానతో. సకసరీరతో హి బహి నిక్ఖన్తమేవ హోతి, తతో ‘‘బహి నిక్ఖన్తే వా అనిక్ఖన్తే వా’’తి వచనం విరుజ్ఝేయ్య. యస్మా పన తమ్హా తమ్హా సరీరపదేసా చుతం అవస్సం దకసోతం ఓతరతి, తస్మా వుత్తం ‘‘దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే’’తి, ఇమినా చ ఆపత్తియా పాకటకాలం దస్సేతి, కిం వుత్తం హోతి? మోచనస్సాదేన నిమిత్తే ఉపక్కమతో సుక్కం బహుతరమ్పి సరీరపదేసా చుతం తత్థ తత్థ లగ్గావసేసం యత్తకం ఏకా ఖుద్దకమక్ఖికా పివేయ్య, తత్తకే దకసోతం ఓతిణ్ణమత్తే సఙ్ఘాదిసేసాపత్తి. వుత్తఞ్హి కఙ్ఖావితరణియం (కఙ్ఖా. అట్ఠ. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘దకసోతం అనోతిణ్ణేపి సఙ్ఘాదిసేసో’’తిఆది. తత్తకస్స బహి నిక్ఖమనం అసల్లక్ఖేన్తో ‘‘చేతేతి ఉపక్కమతి న ముచ్చతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వచనతో థుల్లచ్చయన్తి సఞ్ఞాయ దేసేన్తోపి న ముచ్చతి, పస్సావమ్పి వణ్ణతం పస్సిత్వా వత్థికోసగతస్స పిచ్ఛిలతాయ వా ఞత్వా సఙ్ఘాదిసేసతో వుట్ఠాతబ్బం. అయమేత్థ తతియత్థేరవాదే యుత్తి. సబ్బాచరియా ఇమే ఏవ తయో థేరా, తేసమ్పి దకసోతోరోహణం నిమిత్తే ఉపక్కమనన్తి అయం దుతియో వినిచ్ఛయో సాధారణతో ఏత్థ, ఏవం ఉపతిస్సత్థేరో వదతి కిర.

ఠానా చుతఞ్హి అవస్సం దకసోతం ఓతరతీతి కత్వా ‘‘ఠానా చావనమత్తేనేవేత్థ ఆపత్తి వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. దకసోతం ఓతిణ్ణే ఏవ ఆపత్తి. సుక్కస్స హి సకలం సరీరం ఠానం, అనోతిణ్ణే ఠానా చుతం నామ న హోతీతి వీమంసితబ్బం. ఆభిధమ్మికత్తా థేరస్స ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠి నామ రాగసముట్ఠానా హోతీ’’తి (కథా. అట్ఠ. ౩౦౭) కథావత్థుట్ఠకథాయం వుత్తత్తా సమ్భవో చిత్తసముట్ఠానో, ‘‘తం అసుచిం ఏకదేసం ముఖేన అగ్గహేసి, ఏకదేసం అఙ్గజాతే పక్ఖిపీ’’తి (పారా. ౫౦౩) వచనతో ఉతుసముట్ఠానో చ దిస్సతి, సో చ ఖో అవీతరాగస్సేవ ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో యం అరహతో అసుచి ముచ్చేయ్యా’’తి (మహావ. ౩౫౩; కథా. ౩౧౩) వచనతో. పరూపాహారట్ఠకథాయం ‘‘అత్థి తస్స ఆసయోతి తస్స సుక్కస్స ఉచ్చారపస్సావానం వియ పతిట్ఠానోకాసో అత్థీ’’తి (కథా. అట్ఠ. ౩౦౯) చనతో తస్స ఆసయోతి సిద్ధం. పాకతికచిత్తసముట్ఠానరూపం వియ అసంసట్ఠత్తా, నిక్ఖమనతో చ ‘‘వత్థిసీసం, కటి, కాయో’’తి తిధా సుక్కస్స ఠానం పకప్పేన్తి ఆచరియా. సప్పవిసం వియ తం దట్ఠబ్బం, న చ విసస్స ఠాననియమో, కోధవసేన ఫుసన్తస్స హోతి, ఏవమస్స న చ ఠాననియమో, రాగవసేన ఉపక్కమన్తస్స హోతీతి తక్కో.

ఖోభకరణపచ్చయో నామ భేసజ్జసేనాసనాహారాదిపచ్చయో. సంసగ్గభేదతోపీతి ఏతేసు ద్వీహిపి తీహిపి. పహీనవిపల్లాసత్తాతి ఏత్థ యం కిఞ్చి సుపినన్తేన సేక్ఖపుథుజ్జనా పస్సన్తి, తం సబ్బం విపల్లత్థం అభూతమేవాతి ఆపజ్జతి. తతో ‘‘యం పన పుబ్బనిమిత్తతో పస్సతి. తం ఏకన్తసచ్చమేవ హోతీ’’తి ఇదం విరుజ్ఝతి, తస్మా న విసయం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి సచ్చో వా హోతి, అలికో వాతి కత్వా తఞ్చే సన్ధాయ వుత్తం సియా, ‘‘అసేక్ఖా పహీనవిపల్లాసత్తా సచ్చమేవ పస్సన్తి, నాసచ్చ’’న్తి వత్తబ్బం సియా. కిన్తు దస్సనం సన్ధాయ వుత్తం. తఞ్హి అభూతం, అపస్సన్తోపి హి పస్సన్తో వియ అసుణన్తోపి సుణన్తో వియ అమునన్తోపి మునన్తో వియ హోతి. సచ్చమ్పి విపస్సతీతి నో తక్కోతి ఆచరియో. తం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం న హోతి, ఆగన్తుకపచ్చుప్పన్నం రూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణం సన్ధాయ వుత్తం. కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తభూతాని హి రూపనిమిత్తాదీని భవఙ్గస్స ఆరమ్మణాని హోన్తి ఏవ. తత్థ కమ్మనిమిత్తమతీతమేవ, గతినిమిత్తం థోకం కాలం పచ్చుప్పన్నం సియా.

ఈదిసానీతి పచ్చక్ఖతో అనుభూతపుబ్బపరికప్పితాగన్తుకపచ్చుప్పన్నరూపనిమిత్తాదిఆరమ్మణాని, రాగాదిసమ్పయుత్తాని చాతి అత్థో. మక్కటస్స నిద్దా లహుపరివత్తా హోతి. సో హి రుక్ఖసాఖతో పతనభయా అభిక్ఖణం ఉమ్మీలతి చ సుపతి చ. మనుస్సా కిఞ్చాపి పునప్పునం ఉమ్మీలన్తి సుబ్యత్తతరం పటిబుద్ధా వియ పస్సన్తి, అథ ఖో పటిబుద్ధానం పునప్పునం భవఙ్గోతరణం వియ సుపినకాలేపి తేసం భవఙ్గోతరణం హోతి, యేన ‘‘సుపతీ’’తి వుచ్చతి. ‘‘భవఙ్గచిత్తేన హి సుపతీ’’తి వచనతో భవఙ్గోతరణం కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తభావూపనిస్సయత్తా ‘‘నిద్దా’’తి వుచ్చతి. సా కరజకాయస్స దుబ్బలభావేన సుపినదస్సనకాలే భవఙ్గతో ఉత్తరణే సతిపి నిరుస్సాహసన్తభావప్పత్తియా ‘‘పవత్తతీ’’తి చ వుచ్చతి, యతో సత్తా ‘‘పటిబుద్ధా’’తి న వుచ్చన్తి, కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తసభావప్పత్తితో చ తన్నిస్సితం హదయవత్థు న సుప్పసన్నం హోతి, తతో తన్నిస్సితాపి చిత్తప్పవత్తి అసుప్పసన్నవట్టినిస్సితదీపప్పభా వియ. తేనేవ అట్ఠకథాయం ‘‘స్వాయం దుబ్బలవత్థుకత్తా చేతనాయ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం అసమత్థో’’తిఆది వుత్తం.

గణ్ఠిపదే పన ‘‘దుబ్బలవత్థుకత్తాతి సుపినే ఉపట్ఠితం నిమిత్తమ్పి దుబ్బల’’న్తి లిఖితం. తం అనేకత్థం సబ్బమ్పి నిమిత్తం హోతి, న చ దుబ్బలారమ్మణవత్థుకత్తా చేతనా, తాయ చిత్తప్పవత్తి దుబ్బలా అతీతానాగతారమ్మణాయ, పఞ్ఞత్తారమ్మణాయ వా అదుబ్బలత్తా, అవత్థుకాయ దుబ్బలభావో న యుజ్జతి చేతనాయ అవత్థుకాయ భావనాపభావాయాతిరేకబలసబ్భావతో. భావనాబలసమప్పితఞ్హి చిత్తం అరూపమ్పి సమానం అతిభారియమ్పి కరజకాయం గహేత్వా ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ బ్రహ్మలోకం పాపేత్వా ఠపేతి. తప్పటిభాగం అనప్పితమ్పి కామావచరచిత్తం కరజకాయం ఆకాసే లఙ్ఘనసమత్థం కరోతి, పగేవేతరం. కిం పనేత్థ తం అనుమానకారణం, యేన చిత్తస్సేవ ఆనుభావోతి పఞ్ఞాయేయ్య చిత్తానుభావేన వా లద్ధాసేవనాదికిరియావిసేసనిబ్బత్తిదస్సనతో, తస్మా దుబ్బలవత్థుకత్తాతి దుబ్బలహదయవత్థుకత్తాతి ఆచరియస్స తక్కో. అత్తనో మన్దతిక్ఖాకారేన తన్నిస్సితస్స చిత్తస్స మన్దతిక్ఖభావనిప్ఫాదనసమత్థఞ్చే, హదయవత్థు చక్ఖుసోతాదివత్థు వియ ఇన్ద్రియం భవేయ్య, న చేతం ఇన్ద్రియం. యతో ధమ్మసఙ్గహే ఉపాదాయరూపపాళియం ఉద్దేసారహం న జాతం. అనిన్ద్రియత్తా హి తం కాయిన్ద్రియస్స అనన్తరం న ఉద్దిట్ఠం, వత్థురూపత్తా చ అవత్థురూపస్స జీవితిన్ద్రియస్స అనన్తరమ్పి న ఉద్దిట్ఠం, తస్మా యం వుత్తం ‘‘తస్స అసుప్పసన్నత్తా తన్నిస్సితా చ చిత్తప్పవత్తి అసుప్పసన్నా హోతీ’’తి, తం న సిద్ధన్తి చే? సిద్ధమేవ అనిన్ద్రియానమ్పి సప్పాయాసప్పాయఉతుఆహారాదీనం పచ్చయానం సమాయోగతో, చిత్తప్పవత్తియా వికారదస్సనతో, పచ్చక్ఖత్తా చ. యస్మా అప్పటిబుద్ధోపి పటిబుద్ధం వియ అత్తానం మఞ్ఞతీతి. ఏత్తావతా కరజకాయస్స నిరుస్సాహసన్తభావాకారవిసేసో నిద్దా నామ. సా చిత్తస్స భవఙ్గోతరణాకారవిసేసేన హోతి, తాయ సమన్నాగతో సత్తో భవఙ్గతో ఉత్తిణ్ణో సుపినం పస్సతి, సో ‘‘కపిమిద్ధపరేతో’’తి వుచ్చతి, సో సుత్తో అప్పటిబుద్ధో హోతీతి అయమత్థో సాధితో హోతి.

యస్మా భవఙ్గవారనిరన్తరతాయ అచ్చన్తసుత్తో నామ హోతి, తస్మా ‘‘యది తావ సుత్తో పస్సతి, అభిధమ్మవిరోధో ఆపజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. యస్మా పన నిద్దాక్ఖణే న పటిబుద్ధో నామ హోతి, తస్మా ‘‘అథ పటిబుద్ధో పస్సతి, వినయవిరోధో’’తిఆది వుత్తం, యస్మా చ అఖీణనిద్దో, అనోతిణ్ణభవఙ్గో చ అత్థి, తస్మా ‘‘కపిమిద్ధపరేతో పస్సతీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞథా అయం నేవ సుత్తో న పటిబుద్ధో, అత్తనా తం నిద్దం అనోక్కన్తో ఆపజ్జేయ్య. ఏత్తావతా చ అభిధమ్మో, వినయో, నాగసేనత్థేరవచనం యుత్తి చాతి సబ్బం అఞ్ఞమఞ్ఞసంసన్దితం హోతి. తత్థ కపిమిద్ధపరేతోతి భవఙ్గతో ఉత్తిణ్ణనిద్దాపరేతో. సా హి ఇధ కపిమిద్ధం నామ. ‘‘తత్థ కతమం మిద్ధం? యా కాయస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా…పే… సుపనం, ఇదం వుచ్చతి మిద్ధ’’న్తి (ధ. స. ౧౧౬౩) ఏవమాగతం. ఇదఞ్హి అరూపం, ఇమస్స ఫలభూతో కరజకాయస్స అకల్యతా’పచలాయికాసుపి నిద్దావిసేసో కారణోపచారేన ‘‘కపిమిద్ధ’’న్తి పవుచ్చతి. యఞ్చేవ ‘‘కపిమిద్ధపరేతో ఖో, మహారాజ, సుపినం పస్సతీ’’తి (మి. ప. ౫.౩.౫ థోకం విసదిసం) వుత్తన్తి.

యం తం ఆపత్తివుట్ఠానన్తి ఏత్థ యేన వినయకమ్మేన తతో వుట్ఠానం హోతి, తం ఇధ ఆపత్తివుట్ఠానం నామ. అవయవే సమూహవోహారేన వాతి ఏత్థ సాఖచ్ఛేదకో రుక్ఖచ్ఛేదకోతి వుచ్చతీతిఆది నిదస్సనం, వేదనాక్ఖన్ధాది రుళ్హీసద్దస్స నిదస్సనం. న చ మయాతి వీమంసనపదస్స తస్స కిరియం సన్ధాయ, మోచనే చ సన్నిట్ఠానం సన్ధాయ ముచ్చనపకతియా చాతి వుత్తం.

౨౪౦. గేహన్తి పఞ్చకామగుణా. వనభఙ్గియన్తి పాభతికం. సమ్పయుత్తసుఖవేదనాముఖేన రాగోవ ‘‘అస్సాదో’’తి వుత్తో. సుపన్తస్స చాతి ఇదం కపిమిద్ధపరేతో వియ భవఙ్గసన్తతిం అవిచ్ఛిన్దిత్వా సుపన్తం సన్ధాయ వుత్తన్తి, వీమంసితబ్బం. జగ్గనత్థాయాతి సోధనత్థాయ.

౨౬౬. ‘‘దారుధీతలికలేపచిత్తానం అఙ్గజాతపటినిజ్ఝానేపి దుక్కట’’న్తి వదన్తి. ‘‘ఉప్పన్నే పరిళాహే మోచనరాగజో’’తి లిఖన్తి. వాలికాయ వా ‘‘హత్థికామం నస్సతీ’’తి ఏత్థ వియ ‘‘ఆపత్తి త్వ’’న్తి సబ్బత్థ పాఠో. ‘‘ఏహి మే త్వం, ఆవుసో సామణేర, అఙ్గజాతం గణ్హాహీ’’తి ఆగతత్తా ‘‘వచీకమ్మ’’న్తిపి వత్తుం యుత్తం వియ దిస్సతి. ఏవం సన్తే అఞ్ఞం ‘‘ఏవం కరోహీ’’తి ఆణత్తియాపి ఆపత్తి సియాతి సఙ్కరం హోతి. తస్మా న వుత్తన్తి గహేతబ్బన్తి కేచి.

౨౬౭. ‘‘పుప్ఫావలియం సాసవళియ’’న్తి దువిధో కిర.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౭౦. ‘‘ఓతిణ్ణో’’తి ఇమినాస్స సేవనాధిప్పాయతా దస్సితా. ‘‘విపరిణతేన చిత్తేన మాతుగామేన సద్ధి’’న్తి ఇమినాస్స వాయామో దస్సితో. ‘‘సద్ధి’’న్తి హి పదం సంయోగం దీపేతి, సో చ పయోగో సమాగమో అల్లీయనం. కేన చిత్తేన? విపరిణతేన చిత్తేన, న పత్తపటిగ్గహణాధిప్పాయాదినాతి అధిప్పాయో. ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి ఇమినాస్స వాయమతో ఫస్సపటివిజాననా దస్సితా హోతి. వాయమిత్వా ఫస్సం పటివిజానన్తో హి సమాపజ్జతి నామ. ఏవమస్స తివఙ్గసమ్పత్తి దస్సితా హోతి. అథ వా ఓతిణ్ణో. కేన? విపరిణతేన చిత్తేన యక్ఖాదినా సత్తో వియ. ఉపయోగత్థే వా ఏతం కరణవచనం. ఓతిణ్ణో విపరిణతం చిత్తం కూపాదిం వియ సత్తో. అథ వా ‘‘రాగతో ఉత్తిణ్ణో భవిస్సామీ’’తి భిక్ఖుభావం ఉపగతో, తతో ఉత్తిణ్ణాధిప్పాయతో విపరిణతేన చిత్తేన హేతుభూతేన తమేవ రాగం ఓతిణ్ణో. మాతుగామేన అత్తనో సమీపం ఆగతేన, అత్తనా ఉపగతేన వా. ఏతేన మాతుగామస్స సారత్తతా వా హోతు విరత్తతా వా, సా ఇధ అప్పమాణా, న భిక్ఖునీనం కాయసంసగ్గే వియ ఉభిన్నం సారత్తతాయ పయోజనం అత్థి.

కాయసంసగ్గన్తి ఉభిన్నం కాయానం సమ్పయోగం. పదభాజనే పన ‘‘సమాపజ్జేయ్యాతి అజ్ఝాచారో వుచ్చతీ’’తి వుత్తం, తం సమాపజ్జనం సన్ధాయ, న కాయసంసగ్గం. కాయసంసగ్గస్స సమాపజ్జనా హి ‘‘అజ్ఝాచారో’’తి వుచ్చతి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘యో సో కాయసంసగ్గో నామ, సో అత్థతో అజ్ఝాచారో హోతీ’’తి వుత్తం, తం పరతో పాళియం ‘‘సేవనాధిప్పాయో, న చ కాయేన వాయమతి, ఫస్సం పటివిజానాతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౨౭౯) వుత్తలక్ఖణేన విరుజ్ఝతీతి. ఫస్సపటివిజాననాయ హి సంసగ్గో దీపితో. సో చే అజ్ఝాచారో హోతి, కథం అనాపత్తి హోతీతి. సువుత్తమేతం, కిన్తు ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యా’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘అజ్ఝాచారో వుచ్చతీ’’తి ఉభిన్నమ్పి పదానం సామఞ్ఞభాజనీయత్తా, సమాపజ్జితబ్బాభావే సమాపజ్జనాభావేన ‘‘సో అత్థతో అజ్ఝాచారో హోతీ’’తి వుత్తం సియా.

‘‘హత్థగ్గాహం వా’’తి ఏత్థ హత్థేన సబ్బోపి ఉపాదిన్నకో కాయో సఙ్గహితో, న భిన్నసన్తానో తప్పటిబద్ధో హత్థాలఙ్కారాది. వేణిగ్గహణేన అనుపాదిన్నకో అభిన్నసన్తానో కేసలోమనఖదన్తాదికో కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానో గహితోతి వేదితబ్బం. తేనేవాహ అట్ఠకథాయం ‘‘అనుపాదిన్నకేనపి కేనచి కేసాదినా ఉపాదిన్నకం వా అనుపాదిన్నకం వా ఫుసన్తోపి సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతియేవా’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౭౪). తేన అనుపాదిన్నకానమ్పి కేసలోమాదీనం అఙ్గభావో వేదితబ్బో. ఏవం సన్తేపి ‘‘ఫస్సం పటిజానాతీతి తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో. ఫస్సస్స అప్పటివిజాననతో దువఙ్గసమ్పత్తియా దుక్కట’’న్తి ఇమినా పాళిఅట్ఠకథానయేన విరుజ్ఝతీతి చే? న, తదత్థజాననతో. ఫుట్ఠభావఞ్హి పటివిజానన్తోపి ఫస్సం పటివిజానాతి నామ, అయమేకో అత్థో, తస్మా మాతుగామస్స, అత్తనో చ కాయపరియాపన్నానం కేసాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం ఫుట్ఠభావం ఫుసిత్వా తం సాదియనం ఫస్సం పటివిజానాతి నామ, న కాయవిఞ్ఞాణుప్పత్తియా ఏవ. అనేకన్తికఞ్హేత్థ కాయవిఞ్ఞాణం. మాతుగామస్స ఉపాదిన్నకేన కాయేన, అనుపాదిన్నకేన వా కాయేన భిక్ఖునో ఉపాదిన్నకకాయే ఫుట్ఠే పసన్నకాయిన్ద్రియో చే హోతి, తస్స కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, తేనేవ ఫస్సం పటివిజానాతి నామ సో హోతి. అనుపాదిన్నకకాయో, లోలుప్పో అప్పసన్నకాయిన్ద్రియో వా హోతి, తిమిరవాతేన ఉపహతకాయో వా తస్స కాయవిఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతి. న చ తేన ఫస్సం పటివిజానాతి నామ, కేవలం సేవనాధిప్పాయేన వాయమిత్వా కాయసంసగ్గం సమాపజ్జన్తో ఫస్సం పటివిజానాతి నామ మనోవిఞ్ఞాణేన, తేన వుత్తం ‘‘కాయసంసగ్గం సమాపజ్జేయ్యాతి ఇమినాస్స వాయమతో ఫస్సపటివిజాననా దస్సితా’’తి. అపరోపి భిక్ఖు మాతుగామస్స కాయపటిబద్ధేన వా నిస్సగ్గియేన వా ఫుట్ఠో కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పాదేన్తేన ఫస్సం పటివిజానాతి నామ, తస్మా వుత్తం ‘‘అనేకన్తికఞ్హేత్థ కాయవిఞ్ఞాణ’’న్తి. అపరో వత్థం పారుపిత్వా నిద్దాయన్తం మాతుగామం కాయసంసగ్గరాగేన వత్థస్స ఉపరిభాగే సణికం ఫుసన్తో వత్థన్తరేన నిక్ఖన్తలోమసమ్ఫస్సం అప్పటివిజానన్తోపి సేవనాధిప్పాయో కాయేన వాయమిత్వా ఫస్సం పటివిజానాతి నామ, సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతి. ‘‘నీలం ఘట్టేస్సామీతి కాయం ఘట్టేతి, సఙ్ఘాదిసేసో’’తి హి వుత్తం. అయం దుతియో అత్థో. ఏవం అనేకత్థత్తా, ఏవం దువిఞ్ఞేయ్యాధిప్పాయతో చ మాతికాట్ఠకథాయం ఫస్సపటివిజాననం అఙ్గన్త్వేవ న వుత్తం. తస్మిఞ్హి వుత్తే ఠానమేతం విజ్జతి, యం భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జిత్వాపి నఖేన లోమేన సంసగ్గో దిట్ఠో, న చ మే లోమఘట్టనేన కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం, తిమిరవాతథద్ధగత్తో చాహం న ఫస్సం పటివిజానామీతి అనాపన్నసఞ్ఞీ సియాతి న వుత్తం, అపిచ ‘‘ఫస్సం పటివిజానాతి, న చ ఫస్సం పటివిజానాతీ’’తి చ ఏతేసం పదానం అట్ఠకథాయం వుత్తనయం దస్సేత్వా సో పఞ్ఞాపేతబ్బో. ఏత్తావతా న తదత్థజాననతోతి కారణం విత్థారితం హోతి.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౨౭౧. ‘‘రత్తం చిత్తం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతం విపరిణత’’న్తి కిఞ్చాపి సామఞ్ఞేన వుత్తం, వినీతవత్థూసు ‘‘మాతుయా మాతుపేమేన ఆమసతి…పే… ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా కాయసంసగ్గరాగేనేవ రత్తన్తి వేదితబ్బం. తథా ‘‘మాతుగామో నామ మనుస్సిత్థీ’’తి కిఞ్చాపి అవిసేసేన వుత్తం, అథ ఖో అవినట్ఠిన్ద్రియావ మనుస్సిత్థీ ఇధాధిప్పేతా ‘‘మతిత్థియా కాయసంసగ్గం సమాపజ్జి…పే… ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి వుత్తత్తా. ‘‘మనుస్సిత్థీ’’తి ఏత్తావతా సిద్ధే ‘‘న యక్ఖీ న పేతీ న తిరచ్ఛానగతా’’తి వచనం అవినట్ఠిన్ద్రియాపి న సబ్బా మనుస్సవిగ్గహా ఇత్థీ ఇధ మనుస్సిత్థీ నామ. యక్ఖిఆదయో హి అత్తనో జాతిసిద్ధేన ఇద్ధివిసేసేన ఇజ్ఝన్తియో మనుస్సవిగ్గహాపి హోన్తీతి దస్సనత్థం వుత్తం. తాసు యక్ఖీ థుల్లచ్చయవత్థు హోతి వినీతవత్థూసు యక్ఖియా కాయసంసగ్గేన థుల్లచ్చయస్స వుత్తత్తా. తదనులోమత్తా పేతిత్థీ, దేవిత్థీ చ థుల్లచ్చయవత్థు. తిరచ్ఛానగతిత్థీ దుక్కటవత్థు. తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహిత్థీ చ థుల్లచ్చయవత్థుమేవాతి ఏకే. విభఙ్గే పన ‘‘మనుస్సిత్థీ చ హోతి మనుస్సిత్థిసఞ్ఞీ’’తి పాళియా అభావేన ‘‘ఇత్థీ చ హోతి యక్ఖిసఞ్ఞీ’’తిఆదివచనే సతి యక్ఖిఆదీనం అనిత్థితాపసఙ్గతో, ‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ’’తిఆదిమ్హి యక్ఖిఆదీనం అన్తోకరణే సతి తాసం సఙ్ఘాదిసేసవత్థుభావప్పసఙ్గతో చ యక్ఖిఆదయో న వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఏకే పన ‘‘వినీతవత్థుమ్హి ‘అఞ్ఞతరో భిక్ఖు తిరచ్ఛానగతిత్థియా కాయ…పే… దుక్కటస్సా’తి ఏత్థ అమనుస్సవిగ్గహా పాకతికతిరచ్ఛానగతిత్థీ అధిప్పేతా, తస్మా దుక్కటం వుత్తం. ‘ఇత్థీ చ హోతి తిరచ్ఛానగతసఞ్ఞీతి తిరచ్ఛానగతా చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ’తిఆదివారేసుపి పాకతికతిరచ్ఛానగతోవ అధిప్పేతో, సో చ తిరచ్ఛానగతపురిసోవ. తేనేవ దుట్ఠుల్లవాచాఅత్తకఆమపారిచరియసిక్ఖాపదేసు మనుస్సపురిసపటిసంయుత్తవారా వియ తిరచ్ఛానపటిసంయుత్తవారాపి నాగతా’’తి వదన్తి. తథా పణ్డకోతి ఇధ మనుస్సపణ్డకోవ, పురిసోతి చ ఇధ మనుస్సపురిసోవ ఆగతో, తస్మా అమనుస్సిత్థీ అమనుస్సపణ్డకో అమనుస్సపురిసో తిరచ్ఛానగతిత్థీ తిరచ్ఛానగతపణ్డకో మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకా చాతి అట్ఠ జనా ఇధ నాగతా, తేసం వసేన వత్థుసఞ్ఞావిమతిభేదవసేన ఆపత్తిభేదాభేదవినిచ్ఛయో, అనాగతవారగణనా చ అసమ్ముయ్హన్తేన వేదితబ్బా, తథా తేసం దుకమిస్సకాదివారా, ఆపత్తిఅనాపత్తిభేదవినిచ్ఛయో చ. ‘‘తత్థ అమనుస్సపణ్డకఅమనుస్సపురిసతిరచ్ఛానగతిత్థితిరచ్ఛానగతపణ్డకాతి చత్తారో దుక్కటవత్థుకా, అమనుస్సిత్థిమనుస్సఉభతోబ్యఞ్జనకా థుల్లచ్చయవత్థుకా, అమనుస్సఉభతోబ్యఞ్జనకా తిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకా దుక్కటవత్థుకా, పాళియం పన అమనుస్సిత్థియా అనాగతత్తా అమనుస్సపణ్డకా, ఉభతోబ్యఞ్జనకా పురిసా చ నాగతా. తిరచ్ఛానగతిత్థిపణ్డకఉభతోబ్యఞ్జనకా తిరచ్ఛానగతపురిసేన సమానగతికత్తా నాగతా, మనుస్సఉభతోబ్యఞ్జనకో మనుస్సపణ్డకేన సమానగతికత్తా అనాగతో’’తి వదన్తి. అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౨౮౧) పన ‘‘నాగమాణవికాయపి సుపణ్ణమాణవికాయపి కిన్నరియాపి గావియాపి దుక్కటమేవా’’తి వుత్తత్తా తదేవ పమాణతో గహేతబ్బం.

తత్రాయం విచారణా – ‘‘న, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతస్స నిసిన్నపరిసాయ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౧౮౩) ఏత్థ ‘‘తిరచ్ఛానగతోతి యస్స ఉపసమ్పదా పటిక్ఖిత్తా’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహో పాకతికతిరచ్ఛానగతతో విసిట్ఠో, తథా యక్ఖపేతతిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహానం ‘‘తిరచ్ఛానగతస్స చ దుక్ఖుప్పత్తియం అపిచ దుక్కటమేవా’’తి ఏత్థ విసేసేత్వా వుత్తత్తా చ ‘‘పతనరూపం పమాణం, న మరణరూప’’న్తి ఏత్థ ఆపత్తివిసేసవచనతో చ ‘‘ఉభతో అవస్సుతే యక్ఖస్స వా పేతస్స వా పణ్డకస్స వా తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహస్స వా అధక్ఖకం ఉబ్భజాణుమణ్డలం కాయేన కాయం ఆమసతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (పాచి. ౬౬౧) సామఞ్ఞేన వచనతో చ సో విసిట్ఠోతి సిద్ధం. విసిట్ఠత్తా చ తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహిత్థియా కాయసంసగ్గం సమాపజ్జన్తస్సాతి విసేసో హోతి, తస్మా తత్థ ఆపత్తివిసేసేన భవితబ్బం. యది కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదే తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహిత్థీపి అధిప్పేతా, రూపసామఞ్ఞేన సఞ్ఞావిరాగత్తాసమ్భవతో దుట్ఠుల్లవాచాఅత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదేసుపి సా వత్తబ్బా భవేయ్య, సా చానాగతా. సరూపేన సంఖిత్తవారత్తా నాగతాతి చే? ఇత్థీ చ హోతి తిరచ్ఛానగతో చ ఉభిన్నం ఇత్థిసఞ్ఞీతి ఇధ ఆగతత్తా పురిసలిఙ్గనిద్దేసో న యుజ్జతి, తస్మా తిరచ్ఛానగతపురిసో చ ఇధ ఆగతో, తిరచ్ఛానగతమనుస్సవిగ్గహిత్థియా పాళియం అనాగతాయపి దుక్కటమేవ అట్ఠకథాయం వుత్తత్తాతి ఇమస్స వచనస్స కారణచ్ఛాయా పరియేసితబ్బాతి అధిప్పాయో. ఇదం న యుజ్జతి. కస్మా? ఇత్థీనం, పురిసానఞ్చ ఏకతో వచనే పురిసలిఙ్గసబ్భావతో. ఇధ తిరచ్ఛానగతపురిసపణ్డకిత్థియో తిస్సోపి ఏకతో సమ్పిణ్డేత్వా ‘‘తిరచ్ఛానగతో’’తి వుత్తం.

తత్థ చ మనుస్సవిగ్గహామనుస్సవిగ్గహేసు ఇత్థిపణ్డకపురిససఞ్ఞితా యథాసమ్భవం వేదితబ్బా. దుట్ఠుల్లవాచాదిసిక్ఖాపదద్వయే వారానం సంఖిత్తత్తా పురిసతిరచ్ఛానగతాదయో నాగతా. యథావుత్తేసు ఆపత్తి, తథా తత్థాపి. అఞ్ఞథా పురిసం ఓభాసన్తస్స చ అనాపత్తీతి పణ్డకం ఓభాసన్తస్స చ థుల్లచ్చయన్తి మాతికాట్ఠకథాయం వుత్తం. తస్మా తే వారా సంఖిత్తాతి పఞ్ఞాయన్తీతి. విసేసో చ పణ్డకే, పురిసే, తిరచ్ఛానగతే చ ఇత్థిసఞ్ఞిస్స అత్థి, తథాపి తత్థ దుక్కటం వుత్తం, తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తమేవ పమాణన్తి ద్విన్నమేతేసం వాదానం యత్థ యుత్తి వా కారణం వా అతిరేకం దిస్సతి, తం విచారేత్వా గహేతబ్బన్తి ఆరిచయో. ఏవరూపేసు ఠానేసు సుట్ఠు విచారేత్వా కథేతబ్బం.

తత్థ పాళియం ఆగతవారగణనా తావ ఏవం సఙ్ఖేపతో వేదితబ్బా – ఇత్థిమూలకా పఞ్చ వారా పణ్డకపురిసతిరచ్ఛానగతమూలకా చ పఞ్చ పఞ్చాతి వీసతి వారా ఏకమూలకా, తథా దుమూలకా వీసతి, మిస్సకమూలకా వీసతీతి సట్ఠి వారా, తాని తీణి వీసతికాని హోన్తి. ఏకేకస్మిం వీసతికే ఏకేకమూలవారం గహేత్వా కాయేన కాయపటిబద్ధవారా తయో వుత్తా. సేసా సత్తపఞ్ఞాస వారా సంఖిత్తా, తథా కాయపటిబద్ధేన కాయవారా తయో వుత్తా, సేసా సంఖిత్తా, ఏవం కాయపటిబద్ధేన కాయపటిబద్ధవారేపి నిస్సగ్గియేన కాయవారేపి నిస్సగ్గియేన కాయపటిబద్ధవారేపి నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియవారేపి తయో తయో వారా వుత్తా, సేసా సంఖిత్తా. ఏవం ఛన్నం తికానం వసేన అట్ఠారస వారా ఆగతాతి సరూపతో వుత్తా, సేసా ద్వేచత్తాలీసాధికాని తీణి వారసతాని సంఖిత్తాని. తతో పరం మాతుగామస్స సారత్తపక్ఖే కాయేన కాయన్తి ఏకమేకం వడ్ఢేత్వా పుబ్బే వుత్తా అట్ఠారస వారా ఆగతాతి ఏకవీసతి వారా సరూపేన ఆగతా, నవనవుతాధికాని తీణి వారసతాని సంఖిత్తాని. తతో పరం ఆపత్తానాపత్తిదీపకా చత్తారో సేవనాధిప్పాయమూలకా చత్తారో మోక్ఖాధిప్పాయమూలకాతి ద్వే చతుక్కా ఆగతా.

తత్థాయం విసేసో – యదిదం మాతికాయ పరామసనపదం, తేన యస్మా ఆమసనాదీని ఛుపనపరియోసానాని ద్వాదసపి పదాని గహితాని, తస్మా పదుద్ధారం అకత్వా ‘‘ఆమసనా పరామసనం ఛుపన’’న్తి ఆహ. పరామసనం నామ ఆమసనా. ‘‘ఛుపన’’న్తి హి వుత్తే పరామసనమ్పి విసుం ఏకత్తం భవేయ్యాతి వేదితబ్బం. ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ చాతి ఇమస్మిం పఠమవారే ఏవ ద్వాదసపి ఆమసనాదీని యోజేత్వా దస్సితాని. తతో పరం ఆదిమ్హి ద్వే పదానీతి చత్తారి పదాని ఆగతాని, ఇతరాని సంఖిత్తానీతి వేదితబ్బాని. నిస్సగ్గియేన కాయవారాదీసు పన సబ్బాకారేన అలాభతో ఆమసనమేవేకం ఆగతం, నేతరాని. ‘‘సఞ్చోపేతి హరతీ’’తి పాఠో, సఞ్చోపేతి చ. గణ్ఠిపదేసు పన ‘‘పురిమనయేనేవాతి రజ్జువత్థాదీహి పరిక్ఖిపనే’’తి చ పచ్ఛా ‘‘పురిమనయేనేవాతి సమ్మసనా హోతీ’’తి చ ‘‘వేణిగ్గాహే ఆపత్తియా పఞ్ఞత్తత్తా లోమఫుసనేపి సఙ్ఘాదిసేసో’’తి చ ‘‘తం పకాసేతుం ఉపాదిన్నకేన హీతిఆది వుత్త’’న్తి చ లిఖితం.

యథానిద్దిట్ఠనిద్దేసేతి ఇమస్మింయేవ యథానిద్దిట్ఠే నిద్దేసే. ‘‘సదిసం అగ్గహేసీ’’తి వుత్తే తాదిసం అగ్గహేసీతి గరుకం తత్థ కారయేతి అత్థో, కాయసంసగ్గవిభఙ్గే వాతి అత్థో. ఇతరోపి కాయపటిబద్ధఛుపనకో. గహణే చాతి గహణం వా. విరాగితేతి విరద్ధే. సారత్తన్తి కాయసంసగ్గరాగేన రత్తం, అత్తనా అధిప్పేతన్తి అత్థో. ‘‘మాతుభగినిఆదివిరత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి విరత్తం ఞాతిపేమవసేన గణ్హి, ఏత్థ దుక్కటం యుత్తం. ‘‘కాయసంసగ్గరాగం వా సారత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి విరత్తం మాతరం గణ్హి, అనధిప్పేతం గణ్హి. ఏత్థ మహాసుమత్థేరవాదేన థుల్లచ్చయం ‘‘కాయం గణ్హిస్సామీ’’తి కాయప్పటిబద్ధం గణ్హాతి, థుల్లచ్చయన్తి లద్ధికత్తా. ‘‘ఇత్థీ చ హోతి ఇత్థిసఞ్ఞీ సారత్తో చ, భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా కాయేన కాయం ఆమసతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౨౭౩) వచనతో సఙ్ఘాదిసేసోపి ఖాయతి. ‘‘విరత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి సారత్తం గణ్హాతి, ఏత్థపి సఙ్ఘాదిసేసోవ ఖాయతి ‘‘నీలం ఘట్టేస్సామీ’తి కాయం ఘట్టేతి, సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వచనతో. ఏత్థ పన ‘‘న పుబ్బభాగే కాయసంసగ్గరాగత్తా’’తి అనుగణ్ఠిపదే కారణం వుత్తం. కేచి పన ‘‘గరుకాపత్తిభయేన ‘నీలమేవ ఘట్టేస్సామీ’తి వాయామన్తో కాయం ఘట్టేతి, పుబ్బభాగే తస్స ‘కాయపటిబద్ధం ఘట్టేస్సామీ’తి పవత్తత్తా దుక్కటేన భవితబ్బ’’న్తి వదన్తి. ధమ్మసిరిత్థేరో ‘‘ఏవరూపే సఙ్ఘాదిసేసో’’తి వదతి కిర. ‘‘ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకఇత్థియా పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకపురిసే వుత్తనయేన ఆపత్తిభేదో, ఇత్థిలిఙ్గస్స పటిచ్ఛన్నకాలేపి ఇత్థివసేనేవ ఆపత్తీ’’తి వదన్తి.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౨౮౧. తిణణ్డుపకన్తి హిరివేరాదిమూలాని గహేత్వా కత్తబ్బం. తాలపణ్ణముద్దికన్తి తాలపణ్ణమయం అఙ్గులిముద్దికం, తేన తాలపణ్ణమయం కటం, కటిసుత్తకం, కణ్ణపిళన్ధనాది సబ్బం న వట్టతీతి సిద్ధం. తమ్బపణ్ణివాసినో ఇత్థిరూపం లిఖితం, కటికపటఞ్చ న ఛుపన్తి కిర. ఆకరతో ముత్తమత్తో. రతనమిస్సోతి అలఙ్కారత్థం కతో కఞ్చనలతాదివినద్ధో. సువణ్ణేన సద్ధిం యోజేత్వా పచిత్వాతి సువణ్ణరసం పక్ఖిపిత్వా పచిత్వా. బీజతో ధాతుపాసాణతో పట్ఠాయ. థేరో న కప్పతీతి ‘‘తుమ్హాకం పేసిత’’న్తి వుత్తత్తా. ‘‘చేతియస్స పూజం కరోథా’’తి వుత్తే వట్టతి కిర. బుబ్బుళకం తారకం. ఆరకూటలోహమ్పి జాతరూపగతికమేవ.

వుత్తఞ్హేతం అన్ధకట్ఠకథాయం –

‘‘ఆరకూటలోహం సువణ్ణసదిసమేవ, సువణ్ణం అనులోమేతి, అనామాస’’న్తి.

‘‘భేసజ్జత్థాయ పన వట్టతీ’’తి వచనతో మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తనయేకదేసోపి అనుఞ్ఞాతో హోతీతి తత్థ తత్థ అధిప్పాయం ఞత్వా విభావేతబ్బం.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౮౩. తతియే తయో సఙ్ఘాదిసేసవారా తయో థుల్లచ్చయవారా తయో దుక్కటవారా తయో కాయపటిబద్ధవారాతి ద్వాదస వారా సరూపేన ఆగతా. తత్థ తయో సఙ్ఘాదిసేసవారా దుతియసిక్ఖాపదే వుత్తాతి తిణ్ణం వీసతికానం ఏకేకమూలా వారాతి వేదితబ్బా, తస్మా ఇధ విసేసాతి పణ్ణాస వారా సంఖిత్తా హోన్తి, అఞ్ఞథా ఇత్థీ చ హోతి వేమతికో సారత్తో చ, భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా వచ్చమగ్గం పస్సావమగ్గం ఆదిస్స వణ్ణమ్పి భణతి…పే… ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఇత్థీ చ హోతి పణ్డకపురిససఞ్ఞీ తిరచ్ఛానగతసఞ్ఞీ సారత్తో చ, భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా వచ్చమగ్గం పస్సావమగ్గం ఆదిస్స వణ్ణమ్పి భణతి అక్కోసతిపి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. పణ్డకో చ హోతి పణ్డకసఞ్ఞీ సారత్తో చ, భిక్ఖు చ నం పణ్డకస్స వచ్చమగ్గం ఆదిస్స వణ్ణమ్పి భణతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సాతి ఏవమాదీనం ఆపత్తిట్ఠానానం అనాపత్తిట్ఠానతా ఆపజ్జేయ్య, న చాపజ్జతి, పణ్డకే ఇత్థిసఞ్ఞిస్స దుక్కటన్తి దీపేతుం ‘‘ఇత్థీ చ పణ్డకో చ ఉభిన్నం ఇత్థిసఞ్ఞీ ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసేన దుక్కటస్సా’’తి వుత్తత్తా ‘‘పణ్డకే పణ్డకసఞ్ఞిస్స థుల్లచ్చయ’’న్తి వుత్తమేవ హోతి, తస్మా సబ్బత్థ సంఖిత్తవారేసు థుల్లచ్చయట్ఠానే థుల్లచ్చయం, దుక్కటట్ఠానే దుక్కటమ్పి వుత్తమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. తథా ‘‘ఇత్థీ చ హోతి వేమతికో సారత్తో చ, భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా వచ్చమగ్గం పస్సావమగ్గం ఠపేత్వా అధక్ఖకం ఉబ్భజాణుమణ్డలం ఆదిస్స వణ్ణమ్పి భణతి…పే… థుల్లచ్చయస్సా’’తిఆదినా నయేన థుల్లచ్చయఖేత్తేపి యథాసమ్భవం ఉద్ధరితబ్బా. తథా ‘‘ఇత్థీ చ హోతి వేమతికో సారత్తో చ, భిక్ఖు చ నం ఇత్థియా కాయపటిబద్ధం ఆదిస్స వణ్ణమ్పి భణతి…పే… దుక్కటస్సా’’తిఆదినా నయేన కాయపటిబద్ధవారాపి యథాసమ్భవం ఉద్ధరితబ్బా. కాయప్పటిబద్ధవారత్తికం వియ నిస్సగ్గియవారత్తికం లబ్భమానమ్పి ఆపత్తివిసేసాభావతో న ఉద్ధటం. కాయప్పటిబద్ధవారత్తికే పన దిన్ననయత్తా తమ్పి తదనులోమా వారా చ ఉద్ధరితబ్బా. సబ్బత్థ న-విఞ్ఞూ తరుణదారికా, మహల్లికా ఉమ్మత్తికాదికా చ అనధిప్పేతా, పగేవ పాకతికా తిరచ్ఛానగతిత్థీనం, తథా పణ్డకాదయోపీతి వేదితబ్బా. సేసం దుతియే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౨౮౫. వుత్తనయమేవాతి ‘‘కాయసంసగ్గే ఇత్థిలక్ఖణేనా’’తి లిఖితం. ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేనా’’తి కిర మహాఅట్ఠకథాపాఠో. సీసం న ఏతీతి అక్కోసనం న హోతి, ఘటితే పన హోతి. తత్రాయం విసేసో – ఇమేహి తీహి ఘటితే ఏవ సఙ్ఘాదిసేసో వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గానం నియతవచనత్తా, అచ్చోళారికత్తా వా, న అఞ్ఞేహి అనిమిత్తాసీతిఆదీహి అట్ఠహి. తత్థ అలోహితాసి, ధువలోహితాసి, ధువచోళాసి, పగ్ఘరణీసి, ఇత్థిపణ్డకాసి, వేపురిసికాసీతి ఏతాని ఛ మగ్గానం అనియతవచనాని, అనిమిత్తాసి, నిమిత్తమత్తాసీతి ద్వే పదాని అనచ్చోళారికాని చ, యతో అట్ఠపదాని ‘‘సఙ్ఘాదిసేసం న జనేన్తీ’’తి వుత్తాని, తస్మా తాని థుల్లచ్చయవత్థూని. పరిబ్బాజకవత్థుమ్హి వియ అక్కోసమత్తత్తా దుక్కటవత్థూనీతి ఏకే. ఇత్థిపణ్డకాసి, వేపురిసికాసీతి ఏతానేవ పదాని సకలసరీరసణ్ఠానభేదదీపకాని సుద్ధాని సఙ్ఘాదిసేసం న జనేన్తి సకలసరీరసామఞ్ఞత్తా, ఇతరాని జనేన్తి అసామఞ్ఞత్తా. తాని హి పస్సావమగ్గమేవ దీపేన్తి సిఖరణీ-పదం వియ. ఉభతోబ్యఞ్జనాసీతి వచనం పన పురిసనిమిత్తేన అసఙ్ఘాదిసేసవత్థునా మిస్సవచనం. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స చ ఇత్థినిమిత్తం పటిచ్ఛన్నం, పురిసనిమిత్తం పాకటం హోతి. యది తమ్పి జనేతి, కథం అనిమిత్తాసీతిఆదిపదాని న సఙ్ఘాదిసేసం జనేన్తీతి ఏకే, తం న యుత్తం. పురిసస్సపి నిమిత్తాధివచనతో, ‘‘మేథునుపసంహితాహి సఙ్ఘాదిసేసో’’తి మాతికాయ లక్ఖణస్స వుత్తత్తా చ మేథునుపసంహితాహిపి ఓభాసనే పటివిజానన్తియా సఙ్ఘాదిసేసో, అప్పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయం, ఇతరేహి ఓభాసనే పటివిజానన్తియా థుల్లచ్చయం, అప్పటివిజానన్తియా దుక్కటన్తి ఏకే, సబ్బం సుట్ఠు విచారేత్వా గహేతబ్బం.

౨౮౭. హసన్తోతి యం ఉద్దిస్స భణతి, సా చే పటివిజానాతి, సఙ్ఘాదిసేసో.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౨౮౯. ‘‘పటివుత్తం నామా’’తి పాఠో. నో-సద్దో అధికో. ‘‘అక్ఖరలిఖనేనపి హోతీ’’తి వదన్తి, తం ఆవజ్జనసమనన్తరవిధినా సమేతి చే, గహేతబ్బం.

దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౦. చతుత్థే తయో సఙ్ఘాదిసేసవారా ఆగతా, సేసా సత్తపఞ్ఞాస వారా థుల్లచ్చయదుక్కటాపత్తికాయ సంఖిత్తాతి వేదితబ్బా, తతో అఞ్ఞతరో అసమ్భవతో ఇధ న ఉద్ధటో. సేసయోజనక్కమో వుత్తనయేన వేదితబ్బో. నగరపరిక్ఖారేహీతి పాకారపరిఖాదీహి నగరపరివారేహి. సేతపరిక్ఖారోతి సేతాలఙ్కారో, సీలాలఙ్కారోతి అత్థో (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౪). చక్కవీరియోతి వీరియచక్కో. వసలం దుగ్గన్ధన్తి నిమిత్తం సన్ధాయాహ, తదేవ సన్ధాయ ‘‘కిం మే పాపకం, కిం మే దుగ్గన్ధ’’న్తి వుత్తం.

౨౯౧. సన్తికేతి యత్థ ఠితో విఞ్ఞాపేతి. ‘‘పఠమవిగ్గహే సచే పాళివసేన యోజేతీతి కామహేతుపారిచరియాఅత్థో. సేసన్తి ‘అధిప్పాయో’తి పదం బ్యఞ్జనం అత్థాభావతో. దుతియే పాళివసేన కామహేతు-పదాని బ్యఞ్జనాని తేసం తత్థ అత్థాభావతో. ఏవం చత్తారి పదాని ద్విన్నం విగ్గహానం వసేన యోజితానీతి అపరే వదన్తీ’’తి వుత్తం.

౨౯౫. ఏతేసు సిక్ఖాపదేసు మేథునరాగేన వీతిక్కమే సతి సఙ్ఘాదిసేసేన అనాపత్తి. తస్మా ‘‘కిం భన్తే అగ్గదానన్తి. మేథునధమ్మ’’న్తి ఇదం కేవలం మేథునధమ్మస్స వణ్ణభణనత్థం వుత్తం, న మేథునధమ్మాధిప్పాయేన తదత్థియా వుత్తన్తి వేదితబ్బం, పరస్స భిక్ఖునో కామపారిచరియాయ వణ్ణభణనే దుక్కటం. ‘‘యో తే విహారే వసతి, తస్స అగ్గదానం దేహీ’’తి పరియాయవచనేనపి దుక్కటం. ‘‘అత్తకామపారిచరియాయ వణ్ణం భాసేయ్య. యా మాదిసం సీలవన్త’’న్తి చ వుత్తత్తాతి ఏకే. పఞ్చసు అఙ్గేసు సబ్భావా సఙ్ఘాదిసేసోవాతి ఏకే. విచారేత్వా గహేతబ్బం. గణ్ఠిపదే పన ‘‘ఇమస్మిం సిక్ఖాపదద్వయే కాయసంసగ్గే వియ యక్ఖిపేతీసు దుట్ఠుల్లత్తకామవచనే థుల్లచ్చయ’న్తి వదన్తి. అట్ఠకథాసు పన నాగత’’న్తి లిఖితం. ‘‘ఉభతోబ్యఞ్జనకో పన పణ్డకగతికోవా’’తి వదన్తి.

అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౨౯౭. అహమ్హి దుగ్గతాతి అహం అమ్హి దుగ్గతా. అహం ఖ్వయ్యోతి ఏత్థ అయ్యోతి బహువచనం హోతి.

౨౯౮. ఓయాచన్తీతి నీచం కత్వా దేవే యాచన్తి. ఆయాచన్తీతి ఉచ్చం కత్వా ఆదరేన యాచన్తి. అలఙ్కారాదీహి మణ్డితో కేససంవిధానాదీహి పసాధితో. ‘‘మణ్డితకరణే దుక్కట’’న్తి వదన్తి.

పదభాజనీయవణ్ణనా

౩౦౩. సహ పరిదణ్డేన వత్తమానాతి అత్థో. ఛన్దవాసినీ నామ ‘‘పియా పియం వసేతీ’’తి పాళి, పురిసం వాసేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘పియో పియం వాసేతీ’’తి అట్ఠకథా.

తం కిరియం సమ్పాదేస్సతీతి అవస్సం ఆరోచేన్తియా చే ఆరోచేతీతి అత్థో. ద్విన్నం మాతాపితూనం చే ఆరోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసోతి వినయవినిచ్ఛయే ‘‘వత్థు ఓలోకేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. వత్థుమ్హి చ ‘‘ఉదాయిత్థేరో గణికాయ ఆరోచేసీ’’తి వుత్తం. తం ‘‘మాతాదీనమ్పి వదతో విసఙ్కేతో నత్థీ’’తి అట్ఠకథావచనతో నిప్పయోజనం. తం పనేతన్తి ఆచరియస్స వచనం. మాతురక్ఖితం బ్రూహీతి పేసితస్స గన్త్వా మాతాపితురక్ఖితం వదతో తస్స తస్సా మాతురక్ఖితభావేపి సతి విసఙ్కేతమేవ, కస్మా? ‘‘పితురక్ఖితాదీసు అఞ్ఞతరం వదన్తస్స విసఙ్కేత’’న్తి వుత్తత్తా ఇతరథా ఆది-సద్దో నిరత్థకో సియా. ఏకం దసకం ఇతరేన దసకేన యోజేత్వా పుబ్బే సుక్కవిస్సట్ఠియం వుత్తనయత్తా మాతురక్ఖితాయ మాతా అత్తనో ధీతుసన్తికం పహిణతీతి గహేతబ్బం.

౩౩౮. అనభినన్దిత్వాతి వచనమత్తమేవ, యదిపి అభినన్దతి, యావ సాసనం నారోచేతి, తావ ‘‘వీమంసితో’’తి న వుచ్చతి. సాసనారోచనకాలేతి ఆణాపకస్స సాసనవచనక్ఖణే. తతియపదే వుత్తనయేనాతి ఏకఙ్గసమ్పత్తియా దుక్కటన్తి అత్థో. వత్థుగణనాయ సఙ్ఘాదిసేసోతి ఉభయవత్థుగణనాయ కిర.

౩౩౯. చతుత్థే అనాపత్తీతి ఏత్థ పన ‘‘పటిగ్గణ్హాతి న వీమంసతి న పచ్చాహరతి, అనాపత్తీతి ఏత్థ వియ ‘గచ్ఛన్తో న సమ్పాదేతి, ఆగచ్ఛన్తో విసంవాదేతీ’తి అనాపత్తిపాళియాపి భవితబ్బన్తి దస్సనత్థం వుత్త’’న్తి వదన్తి, ఏకచ్చేసు పోత్థకేసు ‘‘అత్థీ’’తిపి.

వినీతవత్థువణ్ణనా

౩౪౧. అలంవచనీయాతి న వచనీయా, నివారణే అలం-సద్దో. థేరపితా వదతీతి జిణ్ణపితా వదతీతి అత్థో. కిఞ్చాపి ఏత్థ ‘‘ఇత్థీ నామ మనుస్సిత్థీ న యక్ఖీ న పేతీ న తిరచ్ఛానగతా, పురిసో నామ మనుస్సపురిసో న యక్ఖో’’తిఆది నత్థి, తథాపి కాయసంసగ్గాదీసు ‘‘మనుస్సిత్థీ’’తి ఇత్థీవవత్థానస్స కతత్తా ఇధాపి మనుస్సిత్థీ ఏవాతి పఞ్ఞాయతి. మేథునపుబ్బభాగత్తా మనుస్సఉభతోబ్యఞ్జనకో చ థుల్లచ్చయవత్థుకోవ హోతి, సేసా మనుస్సపణ్డకఉభతోబ్యఞ్జనకతిరచ్ఛానగతపురిసాదయో దుక్కటవత్థుకావ మిచ్ఛాచారసాసనఙ్గసమ్భవతోతి వేదితబ్బం. యథాసమ్భవం పన వారా ఉద్ధరితబ్బా. పఞ్ఞత్తిఅజాననే వియ అలంవచనీయభావాజాననేపి అచిత్తకతా వేదితబ్బా. దుట్ఠుల్లాదీసుపీతి ‘‘ఇమస్మిమ్పీ’’తి వుత్తమేవ హోతి. ‘‘లేఖం నేత్వా పటిలేఖం ఆరోచితస్సాపి సఞ్చరిత్తం నత్థి సఞ్చరిత్తభావమజానన్తస్సా’’తి వదన్తి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౪౨. యాచనాతి ‘‘దేథ దేథా’’తి చోదనా. విఞ్ఞత్తీతి ఇమినా నో అత్థోతి విఞ్ఞాపనా. ‘‘హత్థకమ్మం యాచితో ఉపకరణం, మూలం వా దస్సతీ’’తి యాచతి, న వట్టతీతి. వట్టతి సేనాసనే ఓభాసపరికథాదీనం లద్ధత్తాతి ఏకే. అనజ్ఝావుత్థకన్తి అస్సామికం. న ఆహటం పరిభుఞ్జితబ్బన్తి ‘‘సూపోదనవిఞ్ఞత్తిదుక్కటం హోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘కిఞ్చాపి గరుభణ్డప్పహోనకేసూతి వుత్తం, తథాపి యం వత్థువసేన అప్పం హుత్వా అగ్ఘవసేన మహా హరితాలహిఙ్గులికాది, తం యాచితుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి.

౩౪౪. సో కిరాతి ఇసి. తదా అజ్ఝగమా తదజ్ఝగమా.

౩౪౮-౯. న హి సక్కా యాచనాయ కాతుం, తస్మా సయం యాచితకేహి ఉపకరణేహీతి అధిప్పాయో. బ్యఞ్జనం సమేతి, న అత్థో. కస్మా? ఇధ ఉభయేసం అధిప్పేతత్తా, తం దస్సేన్తో ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. ఇధ వుత్తనయేనాతి ఇమస్మిం సిక్ఖాపదవిభఙ్గే వుత్తనయేన. ‘‘సఞ్ఞాచికాయా’’తి వచనతో కరోన్తేనాపి, ‘‘పరేహి పరియోసాపేతీ’’తి వచనతో కారాపేన్తేనాపి పటిపజ్జితబ్బం. ఉభోపేతే కారకకారాపకా. బ్యఞ్జనం విలోమితం భవేయ్య, ‘‘కారయమానేనా’’తి హి బ్యఞ్జనం ‘‘కరోన్తేనా’’తి వుత్తే విలోమితం హోతి అతదత్థత్తా. న హి కారాపేన్తో నామ హోతి. ‘‘ఇధ వుత్తనయేనాతి దేసితవత్థుకపమాణికనయేన. ఏవం సన్తే ‘కరోన్తేన వా కారాపేన్తేన వా’తి వచనతో కరోన్తేనాపి పరేహి విప్పకతం వత్తబ్బన్తి చే, తదత్థవిస్సజ్జనత్థం ‘యది పనాతిఆదిమాహా’’’తి అనుగణ్ఠిపదే వుత్తం. ‘‘సఞ్ఞాచికాయ కుటిం కరోన్తో’’తి వచనవసేన వుత్తం. ‘‘ఆయామతో చ విత్థారతో చా’’తి అవత్వా వికప్పత్థస్స వా-సద్దస్స గహితత్తా ఏకతోభాగేపి వడ్ఢితే ఆపత్తి ఏవ. పమాణయుత్తమఞ్చో కిర నవవిదత్థి. ‘‘‘చతుహత్థవిత్థారా’తి వచనేన ‘తిరియం తిహత్థా వా’తి వచనమ్పి సమేతి ‘యత్థ పమాణయుత్తో’తిఆదిసన్నిట్ఠానవచనాసమ్భవతో’’తి వుత్తం. పమాణతో ఊనతరమ్పీతి విత్థారతో చతుపఞ్చహత్థమ్పి దీఘతో అనతిక్కమిత్వా వుత్తపమాణమేవ దేసితవత్థు. అదేసితవత్థుఞ్హి కరోతో ఆపత్తి. పమాణాతిక్కన్తా కుటి ఏవ పమాణాతిక్కన్తం కుటిం కరేయ్యాతి వుత్తత్తా. ‘‘థమ్భతులా’’తి పాఠో. అనుస్సావనానయేనాతి ఏత్థ ‘‘దమిళభాసాయపి వట్టతీ’’తి వదన్తి.

౩౫౩. చారభూమి గోచరభూమి. న గహితాతి న వారితా. అట్ఠకథాయం ‘‘కారణాయ గుత్తిబన్ధనాగారం, అకరణట్ఠానం వా ధమ్మగన్ధికా హత్థపాదచ్ఛిన్దనకా గన్ధికా’’తి లిఖితం. ద్వీహి బలిబద్దేహీతి హేట్ఠిమకోటియా కిర వుత్తతో ఆవిజ్జితుం న సక్కా ఛిన్నావటత్తా, నిగమనస్సాపి అత్థప్పకాసనత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పాచినన్తి వత్థు అధిట్ఠానం. తదత్థాయాతి తచ్ఛనత్థాయ. పణ్ణసాలమ్పీతి ఉల్లిత్తావలిత్తకుటిమేవ పణ్ణచ్ఛదనం. తేనేవ ‘‘సభిత్తిచ్ఛదన’’న్తి వుత్తం, అలిత్తం కిర సబ్బం వట్టతి. పుబ్బే థోకం ఠపితం పున వడ్ఢేత్వా. తస్మిన్తి ద్వారబన్ధనే వా వాతపానే వా ఠపితే. పఠమమేవాతి ఏత్థ పత్తకాలే ఏవాతి కిర ధమ్మసిరిత్థేరో. ఉపతిస్సత్థేరో ఠపితకాలేవాతి కిర. పురిమేన లేపస్స అఘటితత్తా దుతియేన వత్తసీసేన కతత్తా ఉభిన్నమ్పి అనాపత్తి. సచే ఆణత్తేన కతం, ‘‘కరోతి వా కారాపేతి వా’’తి వచనతో ఆపత్తి ఉభిన్నం సతి అత్తుద్దేసికతాయ, అసతి మూలట్ఠస్సేవ. హేట్ఠిమప్పమాణసమ్భవే సతి సబ్బమత్తికామయం కుటిం కరోతో ఆపత్తి దుక్కటేన సఙ్ఘాదిసేసోతి ఆచరియస్స తక్కో.

౩౫౪. ఛత్తింస చతుక్కాని నామ అదేసితవత్థుకచతుక్కం దేసితవత్థుకచతుక్కం పమాణాతిక్కన్తచతుక్కం పమాణికచతుక్కం అదేసితవత్థుకపమాణాతిక్కన్తచతుక్కం దేసితవత్థుకపమాణికచతుక్కన్తి ఛ చతుక్కాని, ఏవం సమాదిసతివారాదీసుపి పఞ్చసూతి ఛత్తింస. ఆపత్తిభేదదస్సనత్థన్తి ఏత్థ యస్మా ‘‘సారమ్భే చే, భిక్ఖు, వత్థుస్మిం అపరిక్కమనే…పే… సఙ్ఘాదిసేసో’’తి మాతికాయం అవిసేసేన వుత్తత్తా సారమ్భఅపరిక్కమనేపి సఙ్ఘాదిసేసోవాతి మిచ్ఛాగాహవివజ్జనత్థం ఆపత్తిభేదో దస్సితో, తస్మా వుత్తానీతి అధిప్పాయో. విభఙ్గే ఏవం అవత్వా కిమత్థం మాతికాయం దుక్కటవత్థు వుత్తన్తి చే? భిక్ఖూ అభినేతబ్బా వత్థుదేసనాయ, తేహి భిక్ఖూహి వత్థు దేసేతబ్బం. కీదిసం? అనారమ్భం సపరిక్కమనం, నేతరం, ఇతరస్మిం ‘‘సారమ్భే చే భిక్ఖు వత్థుస్మిం అపరిక్కమనే’’తి ఏవం ఆనిసంసవసేన ఆగతత్తా వుత్తం. యస్మా వత్థు నామ అత్థి సారమ్భం, అత్థి అనారమ్భం, అత్థి సపరిక్కమనం, అత్థి అపరిక్కమనం, అత్థి సారమ్భం సపరిక్కమనం, అత్థి సారమ్భం అపరిక్కమనం, అత్థి అనారమ్భం సపరిక్కమనం, అత్థి అనారమ్భం అపరిక్కమనన్తి బహువిధత్తా వత్థు దేసేతబ్బం అనారమ్భం సపరిక్కమనం, నేతరన్తి వుత్తం హోతి. కిమత్థికా పనేసా దేసనాతి చే? గరుకాపత్తిపఞ్ఞాపనహేతుపరివజ్జనుపాయత్థా. వత్థుదేసనాయ హి గరుకాపత్తిపఞ్ఞాపనహేతుత్తా అకతవిఞ్ఞత్తి గిహీనం పీళాజననేన అత్తదుక్ఖపరదుక్ఖహేతుభూతో చ సారమ్భభావోతి ఏతే వత్థుదేసనాపదేసేన ఉపాయేన పరివజ్జితా హోన్తి. న హి భిక్ఖు అకప్పియకుటికరణత్థం గిహీనం వా పీళానిమిత్తం సారమ్భవత్థు. కుటికరణత్థం వా వత్థుం దేసేన్తీతి పఠమమేవ సాధితమేతం. వోమిస్సకాపత్తియోతి దుక్కటసఙ్ఘాదిసేసమిస్సకాపత్తియో.

౩౫౫. తత్థ ‘‘ద్వీహి సఙ్ఘాదిసేసేహీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ద్విన్నం సఙ్ఘాదిసేసేనా’’తి విభత్తిబ్యత్తయేన, వచనబ్యత్తయేన చ వుత్తం. ‘‘ఆపత్తి ద్విన్నం సఙ్ఘాదిసేసాన’’న్తిపి పాఠో.

౩౬౪. న ఘటయతి ఛదనలేపాభావతో, అనాపత్తి, తం పరతో సాధియతి. ఛదనమేవ సన్ధాయ ఉల్లిత్తావలిత్తతా వుత్తాతి. ‘‘కుక్కుటచ్ఛికగేహం వట్టతీతి వత్వా పున ఛదనం దణ్డకేహీతిఆదినా నయేన తం దస్సేన్తేహి తిణపణ్ణచ్ఛదనాకుటికావ వుత్తా. తత్థ ఛదనం దణ్డకేహి దీఘతో తిరియఞ్చ జాలం వియ బన్ధిత్వా తిణేహి వా పణ్ణేహి వా ఛాదేతుం ఉల్లిత్తాదిభావో ఛదనమేవ సన్ధాయ వుత్తోతి యుత్తమిదం. తస్మా మత్తికామయం భిత్తిం వడ్ఢాపేత్వా ఉపరి ఉల్లిత్తం వా అవలిత్తం వా ఉభయం వా భిత్తియా ఘటితం కరోన్తస్స ఆపత్తి ఏవ వినాపి భిత్తిలేపేనా’’తి లిఖితం. ‘‘‘సో చ ఛదనమేవ సన్ధాయా’తి పధానవసేన వుత్తం, న హేట్ఠాభాగం పటిక్ఖిత్త’’న్తి వదన్తి, వీమంసితబ్బం. ఏత్థాతి తిణకుటికాయ. యథాసమాదిట్ఠాయాతి యథావుత్తప్పకారన్తి అధిప్పాయో. ‘‘ఆపత్తి కారుకానం తిణ్ణం దుక్కటాన’’న్తిఆదిమ్హి సో సుణాతిఛక్కమ్పి లబ్భతి. ఉభయత్థ సమాదిట్ఠత్తా ఆణాపకస్స అనాపత్తి. ఆణత్తస్స యథా సమాదిట్ఠం ఆణాపకేన, తథా అకరణపచ్చయా దుక్కటం. సచే ‘‘అహమ్పేత్థ వసామీ’’తి అత్తుద్దేసమ్పి కరోతి, సఙ్ఘాదిసేసోవ. ‘‘కుటిం కరోథా’’తి అవిసేసేన వుత్తట్ఠానే పన ఆణాపకస్సాపి సఙ్ఘాదిసేసో అచిత్తకత్తా సిక్ఖాపదస్స.

అహఞ్చ వసిస్సామీతి ఏత్థ పరస్స యస్స కస్సచి ఉద్దిట్ఠస్స అభావా ఆపత్తి ఏవ ‘‘కరోన్తస్స వా’’తి నియమితత్తా, అనాపత్తి అవిభత్తత్తా. ‘‘ఇధ పఞ్ఞత్తిజాననమత్తమేవ చిత్త’’న్తి చ లిఖితం. అనుగణ్ఠిపదే పన అహఞ్చ వసిస్సామీతి ఏత్థ యో ‘‘మయ్హం వాసాగారఞ్చ భవిస్సతీ’’తి ఇచ్ఛతి, తస్సాపత్తి. యో పన ఉపోసథాగారం ఇచ్ఛతి, తస్స అనాపత్తి, తస్మా ‘‘ఉభయం సమేతీ’’తి వత్వా చ ‘‘వినయవినిచ్ఛయే ఆగతే గరుకే ఠాతబ్బ’’న్తి వచనతో మహాపచ్చరివాదతో ఇతరో పచ్ఛా వత్తబ్బోతి చే? న, బలవత్తా. ‘‘వాసాగారం ఠపేత్వా సబ్బత్థ, అనాపత్తీ’’తి వచనతో, భోజనసాలాదీనమ్పి అత్థాయ ఇమినా కతత్తా సఙ్కరా జాతా. యథా – ద్వే తయో ‘‘ఏకతో వసిస్సామా’’తి కరోన్తి, రక్ఖతి తావాతి ఏత్థ వియ. ‘‘ఇదం ఠానం వాసాగారం భవిస్సతి, ఇదం ఉపోసథాగార’’న్తి విభజిత్వా కతేపి ఆపత్తి ఏవ. ద్వీసు మహాపచ్చరివాదో బలవా, తస్మా ‘‘పచ్ఛా వుత్తో’’తిఆదినా అతీవ పపఞ్చితం. కిం తేన. ‘‘అత్తనా విప్పకతం అత్తనా చ పరేహి చ పరియోసాపేతీ’’తిఆదినా నయేన అపరానిపి చతుక్కాని యథాసమ్భవం యోజేత్వా దస్సేతబ్బాని, లేణాదీసు కిఞ్చాపి సఙ్ఘాదిసేసేన అనాపత్తి, అకతవిఞ్ఞత్తియా సతి తప్పచ్చయా ఆపత్తి ఏవ.

కుటికారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౬౬. సత్తమే వా-సద్దో అవధారణత్థోతి వేదితబ్బో.

విహారకారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౮౦. సావకేన పత్తబ్బన్తి పకతిసావకం సన్ధాయ వుత్తం, న అగ్గసావకం. యథూపనిస్సయయథాపుగ్గలవసేన ‘‘తిస్సో విజ్జా’’తిఆది వుత్తం. కేనచి సావకేన తిస్సో విజ్జా, కేనచి చతస్సో పటిసమ్భిదా, కేనచి ఛ అభిఞ్ఞా, కేనచి కేవలో నవలోకుత్తరధమ్మోతి ఏవం విసుం విసుం యథాసమ్భవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౩౮౨. ‘‘యే తే భిక్ఖూ సుత్తన్తికా’’తిఆదివచనతో ధరమానేపి భగవతి పిటకత్తయపరిచ్ఛేదో అత్థీతి సిద్ధం. ధమ్మకథికాతి ఆభిధమ్మికా రతియా అచ్ఛిస్సన్తీతిఆది ఆయస్మతో దబ్బస్స నేసం తిరచ్ఛానకథాయ రతినియోజనం వియ దిస్సతి, న తథా దట్ఠబ్బం. సుత్తన్తికాదిసంసగ్గతో తేసం సుత్తన్తికాదీనం ఫాసువిహారన్తరాయం, తేసమ్పి తిరచ్ఛానకథారతియా అభావేన అనభిరతివాసం, తతో నేసం సామఞ్ఞా చావనఞ్చ పరివజ్జన్తో ఏవం చిన్తేసీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘నిమ్మితానం ధమ్మతాతి సావకేహి నిమ్మితానంయేవ, న బుద్ధేహీ’’తి వదన్తి. ‘‘సాధకతమం కరణ’’న్తి ఏవం వుత్తే కరణత్థేయేవ తతియావిభత్తీతి అత్థో.

౩౮౩-౪. యన్తి యేన. ‘‘కత్తాతి కత్తా, న కత్తా’’తి లిఖితం. ‘‘భరియం వియ మం అజ్ఝాచరతీ’’తి వదన్తియా బలవతీ చోదనా. తేన హీతి ఏత్థ యథా ఛుపనమత్తే విప్పటిసారీవత్థుస్మిం కాయసంసగ్గరాగసమ్భవా అపుచ్ఛిత్వా ఏవ సఙ్ఘాదిసేసం పఞ్ఞాపేసి, తథేవ పుబ్బేవస్సా దుస్సీలభావం ఞత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యది తావ భూతాయ పటిఞ్ఞాయ నాసితా, థేరో కారకో హోతి. అథ అభూతాయ, భగవతా ‘‘నాసేథా’’తి న వత్తబ్బం, వుత్తఞ్చ, తస్మా వుత్తం ‘‘యది తావ పటిఞ్ఞాయ నాసితా, థేరో కారకో హోతీ’’తి.

అథ అప్పటిఞ్ఞాయాతి ‘‘అయ్యేనమ్హి దూసితా’’తి ఇమం పటిఞ్ఞం వినా ఏవ తస్సా పకతిదుస్సీలభావం సన్ధాయ నాసితా, థేరో అకారకో హోతి. అభయగిరివాసినోపి అత్తనో సుత్తం వత్వా ‘‘తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో’’తి వదన్తి, కస్మా? దుక్కటం ముసావాదపచ్చయా లిఙ్గనాసనాయ అనాసేతబ్బత్తా. పారాజికస్సేవ హి లిఙ్గనాసనాయ నాసేతబ్బా. ‘‘నాసేథా’’తి చ వుత్తత్తా పారాజికావ జాతా, సా కిం సన్ధాయ, తతో థేరో కారకో ఆపజ్జతి. ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయ నాసేథా’’తి వుత్తే పన అపారాజికాపి అత్తనో వచనేన నాసేతబ్బా జాతాతి అధిప్పాయో. మహావిహారవాసినోపి అత్తనో సుత్తం వత్వా ‘‘తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో’’తి చ వదన్తి. కస్మా? ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయ నాసేథా’’తి హి వుత్తే పటిఞ్ఞాయ భూతతా ఆపజ్జతి ‘‘నాసేథా’’తి వచనతో. భూతాయేవ హి పటిఞ్ఞాయ నాసేతబ్బా హోతి, నాభూతాయాతి అధిప్పాయో. పురిమనయేతి దుక్కటవాదే. పురిమో యుత్తివసేన పవత్తో, పచ్ఛిమో పాళివచనవసేన పవత్తోతి వేదితబ్బో.

౩౮౫-౬. పీతిసుఖేహీతి ఏత్థ ‘‘సుఖేనా’’తి వత్తబ్బే పీతిగ్గహణం తతియజ్ఝానసుఖం, కాయికఞ్చ అపనేతుం సమ్పయుత్తపీతియా వుత్తం. సచే చుదితకవసేన కతం అమూలకం నామ, ‘‘అనజ్ఝాపన్నం అకత’’న్తి వదేయ్య, ఇమే కరిస్సన్తి, తస్మా ‘‘తాదిసం దిట్ఠసఞ్ఞీ హుత్వా చోదేతీ’’తి పాఠో. ‘‘ఏతేన నయేన సుతముతపరిసఙ్కితానిపి విత్థారతో వేదితబ్బానీ’’తి పాఠో. ‘‘చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఏవ ఆగతే గహేత్వా వుత్తం, ఇతరేసం అఞ్ఞతరేనాపి అనుద్ధంసేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోవాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. భిక్ఖుభావా హి చావనసమత్థతో. ‘‘సమీపే ఠత్వా’’తి వచనతో పరమ్ముఖా చోదేన్తస్స, చోదాపేన్తస్స వా సీసం న ఏతి. దిట్ఠఞ్చే సుతేన పరిసఙ్కితేన చోదేతి చోదాపేతి, సుతపరిసఙ్కితం వా దిట్ఠాదీహి చోదితే వా చోదాపితే వా సీసం ఏతి ఏవ అమూలకేన చోదితత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘దిట్ఠస్స హోతి పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో, తఞ్చే చోదేతి ‘సుతో మయా…పే… సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౩౮౭). ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే అసుద్ధదిట్ఠి సమానో అనోకాసం కారాపేత్వా చావనాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఓకాసం కారాపేత్వా చావనాధిప్పాయో వదేతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౩౮౯) ఇమినా న-సమేన్తం వియ ఖాయతి, కథం? దిట్ఠస్స హోతి పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో నామ అసుద్ధో పుగ్గలో హోతి, ‘‘అఞ్ఞతరస్మిం అసుద్ధదిట్ఠి సమానో తఞ్చే చోదేతి ‘సుతో మయా పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసీ’తి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి వచనతో పురిమనయేనాపత్తి. ‘‘చావనాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వచనతో పచ్ఛిమనయేన సఙ్ఘాదిసేసేన ఆపత్తీతి ద్వే పాళినయా అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధా వియ దిస్సన్తి, న చ విరుద్ధం బుద్ధా కథయన్తి, తస్మా ఏత్థ యుత్తి పరియేసితబ్బా. అట్ఠకథాచరియా తావాహు ‘‘సమూలకేన వా సఞ్ఞాసమూలకేన వా చోదేన్తస్స అనాపత్తి, అమూలకేన వా పన సఞ్ఞాఅమూలకేన వా చోదేన్తస్స ఆపత్తీ’’తి. తస్సత్థో – దస్సనసవనపరిసఙ్కనమూలేన సమూలకేన వా తదభావేన అమూలకేనాపి సఞ్ఞాసమూలకేన వా చోదేన్తస్స అనాపత్తి, దస్సనాదిమూలాభావేన అమూలకేన వా తబ్భావేన సమూలకేనాపి సఞ్ఞాఅమూలకేన వా చోదేన్తస్స ఆపత్తి, తస్మా దిట్ఠస్స హోతి.

పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తోతిఆదిమ్హి దస్సనమూలేన సమూలకేనాపి ‘‘సుతో మయా’’తి వచనతో సఞ్ఞాఅమూలకేన వా చోదేతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. తదత్థస్స ఆవిభావత్థం ‘‘దిట్ఠే వేమతికో’’తిఆది వారా వుత్తాతి వేదితబ్బా.

అసుద్ధో హోతి పుగ్గలోభిఆదిమ్హి పన సమూలకేన, సఞ్ఞాసమూలకేన వా చోదితత్తా అనాపత్తీతి. ఏవమేవం పన తదత్థదీపనత్థం తే వారా వుత్తా. తత్థ హి ‘‘అదిట్ఠస్స హోతీ’’తిఆదివారా అమూలకేన చోదేన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి దస్సనత్థం వుత్తా. ‘‘దిట్ఠే వేమతికో’’తిఆదినా సఞ్ఞాఅమూలకేన చోదేన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి దస్సనత్థం వుత్తా. అఞ్ఞథా ‘‘దిట్ఠస్స హోతి, దిట్ఠే వేమతికో’’తిఆదివారా నిబ్బిసేసా భవేయ్యుం. ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం-యథా అసుద్ధం పుగ్గలం అనోకాసం కారాపేత్వా చోదేన్తస్స దుక్కటం, అక్కోసాధిప్పాయస్స చ ఓమసవాదేన దుక్కటస్స, తథా అసుద్ధదిట్ఠికోపి అసుద్ధం అసుద్ధదిట్ఠి అమూలకేన చోదేతి, ఆపత్తి. సమూలకేన వా చోదేతి, అనాపత్తీతి తం సన్నిట్ఠానం యథా ‘‘అనాపత్తి సుద్ధే అసుద్ధదిట్ఠిస్స అసుద్ధే అసుద్ధదిట్ఠిస్సా’’తి ఇమినా సంసన్దతి, తథా గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా యుత్తి పరియేసితబ్బా.

సీలసమ్పన్నోతి ఏత్థ ‘‘దుస్సీలస్స వచనం అప్పమాణం. భిక్ఖునీ హి భిక్ఖుమ్హి అనిస్సరా, తస్మా ఉక్కట్ఠనయే విధిం సన్ధాయ థేరేన వుత్తం. దుతియత్థేరేన భిక్ఖునీ అజానిత్వాపి చోదేతి, సిక్ఖమానాదయో వా చోదేన్తి, తేసం సుత్వా భిక్ఖూ ఏవ విచారేత్వా తస్స పటిఞ్ఞాయ కారేన్తి. కో ఏత్థ దోసోతి ఇదం సన్ధాయ వుత్తం. తతియేన తిత్థియానం వచనం సుత్వాపి భిక్ఖూ ఏవ విచారేన్తి, తస్మా న కోచి న లభతీతి ఏవం సబ్బం సమేతీతి అపరే’’తి వుత్తం. తింసాని తింసవన్తాని. అనుయోగోతి పటివచనం. ఏహితీతి ఆగమిస్సతి. దిట్ఠసన్తానేనాతి దిట్ఠనయేన, దిట్ఠవిధానేనాతి అధిప్పాయో. పతిట్ఠాయాతి పతిట్ఠం లభిత్వా. ఠానేతి లజ్జిట్ఠానే.

గాహన్తి ‘‘అహం చోదేస్సామీ’’తి అత్తాదానగ్గహణం. చేతనాతి అత్తాదానగ్గహణచేతనా. వోహారోతి ఇతో, ఏత్తో చ ఞత్వా పకాసనం. పణ్ణత్తీతి నామపఞ్ఞత్తి. యా వచీఘోసారమ్మణస్స సోతద్వారప్పవత్తవిఞ్ఞాణసన్తానస్స అనన్తరం ఉప్పన్నేన ఉపలద్ధపుబ్బసఙ్కేతేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాయతి, యస్సా విఞ్ఞాతత్తా తదత్థో పరమత్థో వా అపరమత్థో వా తతియవారం ఉప్పన్నేన మనోవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాయతీతి నామాదీహి ఛహి బ్యఞ్జనేహి పాళియా పకాసితా, సా ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తిఆదినా ఛధా ఆచరియేహి దస్సితా. తబ్భాగియభావో అతబ్భాగియభావో చ నిప్ఫన్నధమ్మస్సేవ యుజ్జతి, న పఞ్ఞత్తియా అధికరణీయవత్థుత్తా, అధికరణే పవత్తత్తా చ అధికరణో మఞ్చట్ఠే మఞ్చోపచారో వియాతి చ. ‘‘పరియాయేనాతి అమూలకా నామపఞ్ఞత్తి నత్థి. పరియాయమత్తం, సభావతో నత్థి. అభిధానమత్తమేవ, అభిధేయ్యం నత్థీ’’తి చ లిఖితం. ఇధేవాతి ఇమస్మిం ఏవ సిక్ఖాపదే. న సబ్బత్థాతి వివాదాధికరణాదీసు. కస్మా? న హీతిఆది. వివాదాధికరణాదీనమత్థితా వియ అమూలకం అధికరణం నత్థీతి. పుబ్బే వుత్తసమథేహీతి ‘‘యం అధికిచ్చ సమథా వత్తన్తీ’’తి వుత్తసమథేహీతి అధిప్పాయో. అపిచ సభావతో నత్థీతి అప్పటిలద్ధసభావత్తా వుత్తం. అనుప్పన్నం వియ విఞ్ఞాణాది. న హి వివాదాదీనం పణ్ణత్తి అధికరణట్ఠోతి పణ్ణత్తిం అధికిచ్చ సమథా న పవత్తన్తి, తస్మా న తస్సా అధికరణీయతాతి న వివాదాదీనం పణ్ణత్తి అధికరణట్ఠోతి అధిప్పాయో. హోతి చేత్థ –

‘‘పారాజికాపత్తి అమూలికా చే,

పణ్ణత్తిమత్తా ఫలమగ్గధమ్మా;

చతుత్థపారాజికవత్థుభూతా,

పణ్ణత్తిమత్తావ సియుం తథేవ.

‘‘తతో ద్విధా మగ్గఫలాదిధమ్మా,

సియుం తథాతీతమనాగతఞ్చ;

పణ్ణత్తిఛక్కం న సియా తతో వా,

పరియాయతో సమ్ముతివాదమాహా’’తి.

అనువదన్తీతి అక్కోసన్తి. కిచ్చయతాతి కరణీయతా. తం కతమన్తి చే? అపలోకనకమ్మన్తిఆది. కిచ్చన్తి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకచిత్తం కిర అధిప్పేతం.

౩౮౭. సుతాదీనం అభావేన అమూలకత్తన్తి ఏత్థ యో దిస్వాపి ‘‘దిట్ఠోసి మయా’’తి వత్తుం అసక్కోన్తో అత్తనో దిట్ఠనియామేనేవ ‘‘సుతోసి మయా’’తి వదతి. తస్స తస్మిం అసుద్ధదిట్ఠిత్తా ఆపత్తి, ఇధ పన యో పుబ్బే సుత్వా అనాపత్తి, పచ్ఛా తం విస్సరిత్వా సుద్ధదిట్ఠి ఏవ సమానో వదతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఏస నయో సబ్బత్థాతి అపరే’’తి వుత్తం. జేట్ఠబ్బతికో కాకేకప్పటివత్తా. యదగ్గేనాతి యావతా, యదా వా. నో కప్పేతీతిఆది వేమతికాభావదీపనత్థమేవ వుత్తన్తి దస్సేతి. తేన వేమతికోవ నస్సరతి సమ్ముట్ఠో నామాతి ఆపజ్జతి, తం న యుత్తం తదనన్తరభావతో, తస్మా దుతియత్థేరవాదో పచ్ఛా వుత్తో.

౩౮౯. సబ్బత్థాతి సబ్బఅట్ఠకథాసు. ఓకాసకమ్మన్తి ఓకాసకరణం. ‘‘ఓకాసేన కమ్మం ఓకాసకమ్మ’’న్తి లిఖితం. అసూరియం పస్సతి కఞ్ఞాతి ఏత్థ యథా కఞ్ఞా సూరియం న పస్సతీతి భవతి, ఏవం ‘‘అనోకాసం కారేత్వా’’తి వుత్తే ఓకాసం న కారేత్వాతి హోతి.

పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౯౧. వేళువనేయేవాతి ఇదం తేహి వుత్తవేలం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘పుబ్బే మయం ఆవుసో సుతేన అవోచుమ్హా’’తి ‘‘అమ్హేహి సా ఉస్సాహితా కుపితేహి అనత్తమనేహీ’’తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞభాగస్స ఇదన్తి మనుస్సభిక్ఖుభావతో అఞ్ఞభాగస్స తిరచ్ఛానఛగలకభాగస్స ఇదం ఛగలకజాతం అధికరణం. అఞ్ఞభాగో వా అస్స అత్థీతి సో తిరచ్ఛానఛగలకభావసఙ్ఖాతో అఞ్ఞభాగో అస్స ఛగలకస్స అత్థీతి స్వాయం ఛగలకో అఞ్ఞభాగియం అధికరణం నామ.

తత్థ పటిమాయ సరీరం, సిలాపుత్తకస్స సరీరన్తి నిదస్సనం, పఠమం పనేత్థ నిబ్బచనం జాతిపదత్థోతివాదీనం మతేన వుత్తం. సా హి సామిభావేన, నిచ్చభావేన చ పధానత్తా సత్తిసభావే ఠితా. తబ్బిపరీతకత్తా బ్యత్తాకతి జాతియో తు పదత్థో ఇతి ఇమస్స సుత్తస్స వసేన దుతియం నిబ్బచనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. నామకరణసఞ్ఞాయ ఆధారోతి ఏత్థ నామమేవ నామకరణం. నామం కరోన్తానం సఞ్ఞా నామకరణసఞ్ఞా, తస్సా. మనుస్సజాతికో ఛగలకజాతిఆధారో నామ. న హి తం నామం కచ్ఛపలోమం వియ అనాధారన్తి అధిప్పాయో. తం పన ఛగలకస్స దబ్బోతి దిన్ననామం ‘‘దేసో’’తి వుచ్చతి. తస్మా థేరం అమూలకేనాతిఆదినా అఞ్ఞమ్పి వత్థుం థేరస్స లిస్సతి సిలిస్సతి వోహారమత్తేనేవ, న అత్థతో, ఈసకం అల్లీయతీతి లేసోతి అధిప్పాయో. యస్మా దేసలేసా అత్థతో నిన్నానాకరణా, తస్మా ‘‘కఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదాయా’’తి ఉద్ధరిత్వా ‘‘దస లేసా జాతిలేసో’’తిఆది వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యథా నిదానే, ఏవం సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియమ్పి మాతికాయమ్పి అయమేవత్థో. యస్మా అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సాతి ఛగలకస్స. కఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదాయాతి దబ్బోతి నామం ఉపాదాయాతి అయమత్థో అట్ఠుప్పత్తివసేనేవ ఆవిభూతో, తస్మా న విభత్తో. కిఞ్చ భియ్యో అనియమత్తా. న హి మేత్తియభూమజకానం వియ సబ్బేసమ్పి ఛగలకమేవ అఞ్ఞభాగియం అధికరణం హోతి. అఞ్ఞం గోమహిం సాదికమ్పి హోతి, న చ మేత్తియభూమజకా వియ సబ్బేపి నామలేసమత్తమేవ ఉపాదియన్తి. అఞ్ఞమ్పి జాతిలేసాదిం ఉపాదియన్తి, తస్మా అనియమత్తా చ యథావుత్తనయేన న విభత్తం. కిఞ్చ భియ్యో తథా వుత్తే ఛగలకస్సేవ అఞ్ఞభాగియతా సమ్భవతి, న అఞ్ఞస్స, యేన సోవ దస్సితో. లేసో చ నామ లేసోవ, న జాతిఆది, యేన సోవ దస్సితోతి ఏవం మిచ్ఛాగాహప్పసఙ్గతో చ తథా న విభత్తో.

౩౯౩. అఞ్ఞభాగియస్సాతి చుదితకతో అఞ్ఞస్స. అధికరణస్సాతి మనుస్సస్స వా అమనుస్సస్స వా తిరచ్ఛానగతస్స వాతి ఏవం వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి వుత్తే మనుస్సాదీనంయేవ జాతిలేసాదయో వుత్తా హోన్తి, అఞ్ఞథా చతున్నం అధికరణానం తే ఆపజ్జన్తి ‘‘అధికరణస్స కఞ్చి దేసం లేసమత్త’’న్తి సామివచనం పుబ్బఙ్గమం ఉద్దిట్ఠత్తాతి చే? న, నామస్స వియ జాతిఆదీనం మనుస్సాదీనం ఆధారభావనియమసమ్భవతో, అధికరణభావానియమతోతి వుత్తం హోతి. నియమే చ సతి జాతియా ఆధారో జాతి, లిఙ్గస్స చ లిఙ్గం, ఆపత్తియా చ ఆపన్నో ఆధారో, విరుద్ధానమ్పి అసమాదిన్నానమ్పి పత్తచీవరానం సామికో ఆధారో, యేన అధికరణసఙ్ఖ్యం గచ్ఛేయ్యాతి ఆపజ్జతీతి అధికరణస్సాతి పదం అభాజేతబ్బమేవ భవేయ్యాతి న ఉద్ధరితబ్బం సియా, ఉద్ధరితబ్బం. తస్మా ‘‘అధికరణన్తి వచనసామఞ్ఞతో’’తిఆది సబ్బం వత్తబ్బం. అపాకటా ఇతో అఞ్ఞత్ర దస్సితట్ఠానాభావతో. జానితబ్బా చ వినయధరేహి యస్మా అఞ్ఞథా పరివారే ‘‘వివాదాధికరణం చతున్నం అధికరణానం వివాదాధికరణం భజతీ’’తిఆదినా నయేన అనాగతట్ఠానే ‘‘కస్మా’’తి వుత్తే కారణం న పఞ్ఞాయేయ్య, తస్మా తేసం తబ్భాగియతా చ అఞ్ఞభాగియతా చ జానితబ్బా వినయధరేహి. తాసు హి విఞ్ఞాతాసు వివాదాధికరణం వివాదాధికరణం భజతి. కస్మా? తబ్భాగియత్తా. ఇతరం న భజతి అఞ్ఞభాగియత్తాతి సుఖకారణతో పఞ్ఞాయన్తి, తస్మా వచనసామఞ్ఞతో లద్ధం అధికరణం నిస్సాయాతిఆది. తత్థ యస్మా ఆపత్తఞ్ఞభాగియం మహావిసయం, ఇతరేహి అసదిసనిద్దేసఞ్చ, తస్మా తం అధికరణపరియాపన్నమ్పి సమానం విసుం వుత్తం ‘‘ఆపత్తఞ్ఞభాగియం వా హోతీ’’తి. అధికరణపరియాపన్నత్తా చ ‘‘అధికరణఞ్ఞభాగియం వా’’తి ఏత్థ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థాపి మహావిసయత్తా, మాతికాయం ఆగతత్తా చ పఠమం అఞ్ఞభాగియతా వుత్తా, పచ్ఛా తబ్భాగియతాతి వేదితబ్బా. తత్థ యస్మా అధికరణఞ్ఞభాగియవచనేన అత్థాపత్తినయేన సిద్ధం. అధికరణం తబ్భాగియం, తస్మా ‘‘అధికరణం తబ్భాగియం హోతీ’’తి ఏవం ఉద్దేసం అకత్వా ‘‘కథం అధికరణం అధికరణస్స తబ్భాగియం హోతీ’’తి పుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమనిద్దేసో కతో. తత్థాపి ఆపత్తాధికరణస్స అఞ్ఞభాగియతా కిఞ్చాపి పారాజికేన అనుద్ధంసిభాధికారత్తా పారాజికానంయేవ వసేన వుత్తా, అథ ఖో సేసాపత్తిక్ఖన్ధవసేనాపి వేదితబ్బా. యా చ సా చోదనా ‘‘అసుకో నామ భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతీ’’తిఆదికా, తత్థ ‘‘సఙ్ఘాదిసేసే థుల్లచ్చయదిట్ఠి హోతి, దుబ్భాసితే సఙ్ఘాదిసేసదిట్ఠి హోతీ’’తి ఏవమాదికా వినయే అపకతఞ్ఞుతాయ, తంతంవత్థుసరిక్ఖతాయ వా వుత్తాతి వేదితబ్బా. సబ్బత్థాపి ‘‘పారాజికదిట్ఠి హోతీ’’తి న వుత్తం. తథాసఞ్ఞినో అనాపత్తితో. ‘‘తబ్భాగియవిచారణాయ’’న్తి తబ్భాగియపదనిద్దేసే అఞ్ఞభాగియతాయపి నిద్దిట్ఠత్తా వుత్తం.

వత్థుసభాగతాయాతి అనువాదవత్థుసభాగతాయాతి అత్థో. అఞ్ఞథా ‘‘చతస్సో విపత్తియో’’తి వచనం విరుజ్ఝేయ్య. సభావసరిక్ఖాసరిక్ఖతో చాతి సభావేన సదిసాసదిసతో. తత్థ ఝానాదివత్థువిసభాగతాయపి సభావసరిక్ఖతాయ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపారాజికాపత్తి తస్సేవ తబ్భాగియావ హోతి. తథా వత్థువసేన అనువాదాధికరణం, కిచ్చాధికరణఞ్చ పాటేక్కం చతుబ్బిధమ్పి వుత్తఞ్ఞభాగియం న జాతం, తస్మా తదఞ్ఞభాగియతాయ విదితాయ తబ్భాగియతా పారియేసయుత్తియా అవుత్తాపి సిజ్ఝతీతి కత్వా ‘‘అఞ్ఞభాగియమేవ పఠమం నిద్దిట్ఠ’’న్తిపి వత్తుం యుజ్జతి. ఏకంసేన తబ్భాగియం న హోతీతి సరిక్ఖవసేన అరహత్తం ఆపత్తి అనాపత్తీతి వివాదసబ్భావతో అబ్యాకతభావేన వివాదాధికరణస్సపి అఞ్ఞభాగియం సియా, పాళియం ఆపత్తాధికరణస్స వుత్తత్తా ఏవం వుత్తం, ఆదితో పట్ఠాయాతి ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సా’’తి ఇతో పట్ఠాయ. ‘‘మేథునరాగేన మనుస్సవిగ్గహో దోసేనాతిఆదినా సరిక్ఖతో చా’’తి లిఖితం. తం వత్థువిసభాగతాయ ఏవ సిద్ధం. అయం పన వత్థుసభాగతాయపి సతి ఆపత్తిసభాగతా సరిక్ఖతోతి నో తక్కోతి చ, ఏకస్మిమ్పి హి వత్థుస్మిం ఆపత్తిభేదో హోతీతి ఆచరియో. పరతో వుత్తనయేన వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.

‘‘కిచ్చమేవ కిచ్చాధికరణ’’న్తి వుత్తత్తా సఙ్ఘకమ్మానమేతం అధివచనం. కమ్మలక్ఖణన్తి కమ్మానం సభావం. తం నిస్సాయాతి పుబ్బేవ హి సంవిధాయ సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి. అథ వా పురిమం పురిమన్తి పరివాసఉక్ఖేపనియాదీని సఙ్ఘకమ్మాని నిస్సాయ అబ్భానఓసారణాది ఉప్పన్నన్తి కత్వా వుత్తం. తస్మా కిఞ్చాపి సఙ్ఘకమ్మమేవ కిచ్చాధికరణం, తథాపి సేసవిసేసో లబ్భతీతి దస్సేతి.

౩౯౪. అత్థతో ఏకం, తస్మా దేసస్స అత్థమవత్వా ‘‘లేసో’’తిఆది వుత్తం కిర.

౩౯౫. సవత్థుకం కత్వాతి పుగ్గలస్స ఉపరి ఆరోపేత్వా ఖత్తియాదిభావేన ఏకజాతికోపి దీఘరస్సకాళకోదాతాదీనం దిట్ఠసుతపరిసఙ్కితానం వసేన అఞ్ఞభాగియతా, దీఘం ఖత్తియం అజ్ఝాచరన్తం దిస్వా రస్సాదిఖత్తియపఞ్ఞత్తియా ఆధారభావతో జాతిలేసేన చోదేతి, ఏకం వా ఖత్తియం అజ్ఝాచరన్తం దిస్వా తతో విసిట్ఠఞ్ఞభాగభూతం ఖత్తియం జాతిలేసం గహేత్వా ‘‘ఖత్తియో దిట్ఠో త్వం ఖత్తియోసీ’’తి చోదేతి దిట్ఠాదిఅఞ్ఞభాగేన. ఏత్థ చ ‘‘దీఘాదయో, దిట్ఠాదయో చ జాతినామాదీనం వత్థుభూతత్తా అధికరణ’’న్తి లిఖితం. తం ‘‘అధికరణభావానియమతో’’తి వుత్తదోసం నాతిక్కమతి, అట్ఠకథాయం ‘‘ఖత్తియజాతిపఞ్ఞత్తియా ఆధారవసేన అధికరణతా చ వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. తమ్పి నామగోత్తతో అఞ్ఞిస్సా నామగోత్తపఞ్ఞత్తియా నామ కస్సచి అభావతో న సబ్బసాధారణం, తస్మా ‘‘అధికరణస్సా’’తి పదుద్ధారణం అధికరణచతుక్కదస్సనత్థం, తం సమానవచనదస్సనత్థన్తి నో తక్కోతి. తత్థ దీఘాదినో వా దిట్ఠాదినో వాతి ఏత్థ దీఘాదితా, దిట్ఠాదితా చ అఞ్ఞభాగో, యో చుదితకో ఇతరస్స విసేసో యతో అఞ్ఞోతి వుచ్చతి.

౩౯౯. లహుకం ఆపత్తిన్తి పారాజికతో లహుకాపత్తి సఙ్ఘాదిసేసాది. తేనేవ అన్తే తం దస్సేన్తేన ‘‘భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఆపత్తిలేసోపి కిమత్థం జాతిలేసాదయో వియ న విత్థారితోతి చే? తథా అసమ్భవతోతి వేదితబ్బం.

౪౦౦. సాటకపత్తో సరీరట్ఠపత్తో. ఆపత్తియాతి పారాజికాపత్తియా అఞ్ఞభాగియం సఙ్ఘాదిసేసాది, అధికరణఞ్చ ఆపత్తిపఞ్ఞత్తియా. ‘‘లేసో నామ ఆపత్తిభాగో’’తి వుత్తత్తా ఆపత్తిభావలేసో వుత్తోతి వేదితబ్బో, తస్మా పారాజికాపత్తితో అఞ్ఞభాగియస్స ఆపత్తిపఞ్ఞత్తియా ఆధారణట్ఠేన ‘‘అధికరణ’’న్తి సఙ్ఖ్యం గతస్స సఙ్ఘాదిసేసాదినో ఆపత్తినికాయస్స ఆపత్తిభావలేసం గహేత్వా చోదనా ఆపత్తిలేసచోదనాతి వేదితబ్బా.

౪౦౮. అనాపత్తి తథాసఞ్ఞీ చోదేతి వా చోదాపేతి వాతి ఆపత్తఞ్ఞభాగియచోదనాయమేవ, న అఞ్ఞత్థ. ఏత్తావతా పఠమదుట్ఠదోసే వుత్తవిచరణాయ సంసన్దితం హోతి, తం ఇధ కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? కఙ్ఖావితరణియా వచనతో. వుత్తఞ్హి ‘‘తత్థ ఇధ చ ఆపత్తఞ్ఞభాగియచోదనాయ తథాసఞ్ఞినోపి అనాపత్తీ’’తి.

అఞ్ఞాభాగియసిక్ఖం యో, నేవ సిక్ఖతి యుత్తితో. గచ్ఛే వినయవిఞ్ఞూహి, అఞ్ఞభాగియతఞ్చ

సోతి.

దుతియదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పఠమసఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౦౯. ‘‘వజ్జం న ఫుసేయ్యా’’తి చ పాఠో.

౪౧౦. తేసం అనురూపాజాననతో అసబ్బఞ్ఞూ అస్స. ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బ’’న్తి (మహావ. ౨౦౪) వుత్తత్తా పటిక్ఖిత్తమేవ. తికోటిపరిసుద్ధన్తి పరస్స పాపపసఙ్గనివారణత్థం వుత్తం, న పటిచ్చకమ్మనివారణత్థం కోటీహీతి ఆకారేహి. పరిసుద్ధన్తి విముత్తం. దసహి లేసేహి ఉద్దిస్స కతం సమణా పరిభుఞ్జన్తి, అస్సమణా ఇమేతి సాసనస్స గరహభావో ఆగచ్ఛేయ్య, గరహపచ్చయా లోకో వా అపుఞ్ఞం అరియూపవాదం పసవేయ్య, తేహి విముత్తన్తి అత్థో. వాగురన్తి మిగజాలం. అత్తనో అత్థాయ వాతిఆదినా పరేసం అత్థాయ కతే కప్పియభావం దస్సేత్వా భిక్ఖూనఞ్చ అఞ్ఞేసఞ్చ అత్థాయ కతే తం దస్సేతుం ‘‘మతానం పేతకిచ్చత్థాయా’’తిఆదిమాహ.

యం యం హీతిఆది తస్స కారణస్స దస్సనత్థం వుత్తం. పున పఞ్చన్నం సహధమ్మికానం అత్థాయ కతం న కప్పతీతి వుత్తన్తి కిర ధమ్మసిరిత్థేరో. గణ్ఠిపదే ‘‘భిక్ఖూనమేవ సుద్ధానం అత్థాయ కతం న వట్టతీ’’తి లిఖితం. అపరేహి పన ‘‘మతానం పేతకిచ్చత్థాయాతిఆదినా వుత్తేపి కప్పతి, భిక్ఖూనంయేవ అత్థాయాతి ఇమినా ‘భిక్ఖూనమ్పి దత్వా మయం భుఞ్జిస్సామా’తి కతమ్పి వుత్తం. పున ‘పఞ్చసు ఏకం ఉద్దిస్సకతం ఇతరేసం న కప్పతీ’తి దస్సనత్థం ‘పఞ్చసు హి సహధమ్మికేసూతిఆది వుత్త’న్తి వదన్తీ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞతరస్మిం పన గణ్ఠిపదే ‘‘అమ్హాకన్తి చ రాజయుత్తాదీనన్తి చ వుత్తే వట్టతీతి వత్వా ‘తుమ్హాక’న్తి అవత్వా ‘పేతకిచ్చత్థాయాతి వుత్తేపి వట్టతీ’తి చ దస్సేత్వా సబ్బత్థ వుత్తానం, ఆదిసద్దేన సఙ్గహితానఞ్చ లక్ఖణం ఠపేన్తేన ‘భిక్ఖూనంయేవా’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘భిక్ఖూనం ఉద్దిట్ఠే ఏవాతి అధిప్పాయేనా’తి వుత్తం. న ‘తుమ్హాకం, అమ్హాకఞ్చాతి వుత్తే అనాపత్తీ’తి దస్సనత్థం. కస్మా? మిస్సకవారస్స అభావా. లక్ఖణం నామ వుత్తానం, వుత్తసదిసానఞ్చ హోతి. ‘సచే పేతకిచ్చత్థాయాతి వుత్తట్ఠానే భిక్ఖూనం భోజనం సన్ధాయ కరోన్తీ’తి వదన్తి మహాఅట్ఠకథాయఞ్చ ‘తస్మిం వారే చ న తుమ్హాకన్తి వుత్తే వట్టతీ’తి వుత్తత్తా. తేనేవ ఇధాపి ‘పేతకిచ్చత్థాయ, మఙ్గలాదీనం వా అత్థాయ కతేపి ఏసేవ నయో’తి పుబ్బే వుత్తత్థవసేన వుత్తం. ‘అవధారణత్థేన మిస్సకే వట్టతీ’తి చే? ‘కప్పియమంసస్స హి పటిగ్గహణే ఆపత్తి నత్థీ’తి వచనేన అకప్పియపటిగ్గహణే ఆపత్తీతి ఆపన్నం, ‘తఞ్చ గహేతబ్బం సియా’తి పటిక్ఖిపితబ్బా’’తి వుత్తం, తం సున్దరం వియ దిస్సతి, విచారేత్వా గహేతబ్బం. యత్థ చాతి భిక్ఖూనం అత్థాయ కతేపి. తమత్థం ఆవి కాతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ పన ‘‘భిక్ఖునీనం దుక్కటం, ఇతరేసం దణ్డకమ్మవత్థూ’’తి వదన్తి. కప్పం నిరయమ్హీతి అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పం. వివట్టట్ఠాయికాలేయేవ సఙ్ఘభేదో హోతీతి. కప్పన్తి ఆయుకప్పం.

౪౧౧. కుసలన్తి ఖేమం. ఆపత్తిభయా కతా లజ్జీహీతి ఏత్థ ఆపత్తిభయేన అవస్సం ఆరోచేన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘లజ్జీ రక్ఖిస్సతీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౪౨; పారా. అట్ఠ. ౧.౪౫) పోరాణవచనస్సానురూపతో ‘‘అఞ్ఞేహి లజ్జీహీ’’తి వుత్తం. అలజ్జిస్సపి అనారోచేన్తస్స ఆపత్తియేవ ‘‘యే పస్సన్తి యే సుణన్తీ’’తి వచనతో.

౪౧౬. అసమనుభాసన్తస్సాతి కమ్మకారకే కత్తునిద్దేసో, సమనుభాసనకమ్మం అకరియమానస్సాతి అత్థో. ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతో నామ ఉమ్మత్తకఖిత్తచిత్తవేదనట్టాదికో ‘‘అనాపత్తి ఆదికమ్మికస్సా’’తి అరిట్ఠసిక్ఖాపదే ఆగతత్తా అత్థీతి చే? యమ్పీతిఆది. సా పనేసా అనాపత్తి. సో వుచ్చతీతి తత్థ ఆగతోపి సకమ్మబ్యావటోపి ఏవం వుచ్చతి. ఏతేనుపాయేనాతి అసమనుభాసన్తస్స చ ఆదికమ్మికస్స చ వుత్తత్థవసేన. ఠపేత్వా అరిట్ఠసిక్ఖాపదన్తి తత్థ ఆదికమ్మికపదాభావా.

తివఙ్గికన్తి ఏత్థ వాచాయ ఏవ పటినిస్సజ్జన్తస్స ఓట్ఠచలనాదికాయవిఞ్ఞత్తి హోతి, తస్మా దువిధమ్పి విఞ్ఞత్తిం కథేన్తస్స హోతి. వచీభేదం కాతుం అసక్కోన్తస్స కాయవికారం కరోన్తస్స అనాపత్తియా భవితబ్బం. కస్మా? తివఙ్గేసు ఏకస్స పరిహీనత్తా, తస్మా తివఙ్గభావో ఆపత్తియా, అఙ్గహానిభావో అనాపత్తియాతి గహేతబ్బం. ఏత్థ సియా – యది అఙ్గహానిభావేన అనాపత్తి, ఏవం సన్తేపి వికారం అకత్వా చిత్తేనేవ విస్సజ్జేన్తస్స అనాపత్తియా భవితబ్బన్తి? తం న, కస్మా? అట్ఠకథాయం ‘‘కాయవికారం వా వచీభేదం వా అకరోన్తస్సేవ పన ఆపజ్జనతో అకిరియ’’న్తి హి వుత్తం, ‘‘చిత్తం వా అనుప్పాదేన్తస్స వా’’తి న వుత్తం, తస్మా చిత్తఞ్చ నామ విఞ్ఞత్తిపటిబద్ధం ఏవాతి విసుం అఙ్గభావేనేవ వుత్తత్తా జానితబ్బన్తి చే? తం న, ద్విన్నంయేవ అకిరియాతి, తస్మా చిత్తేన విస్సజ్జేన్తస్సాపి ఆపత్తి వియ దిస్సతి, ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బం. తత్థ ‘‘అకుసలచిత్త’’న్తి వుత్తన్తి చే? ‘‘చిత్తబాహుల్లతో వుత్త’’న్తి వదన్తి. తేపి కిర బాహుల్లతో వదన్తి.

పఠమసఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. దుతియసఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౨౨. సఞ్ఞీతి సఞ్ఞినో.

దుతియసఙ్ఘభేదసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౨౪. పతం పతితం వివరి వివట్టయి. ఏకతో ఉస్సారేతి చ గిళితతో ఠపేతి చ. ఏకపంసుథుపకనదీసఙ్ఖం దీఘమూలకపణ్ణసేవాలం సేవాలం దణ్డిసిపిప్పరిం పణకం పేసిట్ఠిం నిస్సారేతి. తిలబీజకన్తి సుఖుమమూలపణ్ణకం హుత్వా ఉదకపిట్ఠే పత్థరికం ఉదకపప్పటకం నిస్సారేతి.

౪౨౫-౬. ‘‘దుబ్బచ్చజాతికో’’తిపి పఠన్తి. అపదానేనాతి పురాణకమ్మేన. ‘‘కిం పుబ్బేపి మయం ఏవరూపం కరోమాతిఆదినా ఏకూనవీసతీ’’తి మహాపచ్చరియం కిర వుత్తం. మహాఅట్ఠకథాయఞ్చ అనుమానసుత్తట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘సోళసవత్థుకా’’తి వుత్తం, తం సమేతి.

దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౩. కులదూసకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

౪౩౧. న కేవలం విహారో ఏవ కీటాగిరి, సోపి గామో ‘‘కీటాగిరి’’చ్చేవ వుచ్చతి. గామఞ్హి సన్ధాయ పరతో ‘‘న అస్సజిపునబ్బసుకేహి భిక్ఖూహి కీటాగిరిస్మిం వత్థబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఏకసంవచ్ఛరే ద్విక్ఖత్తుం వస్సతి కిర, తం సన్ధాయ ‘‘ద్వీహి మేఘేహీ’’తి వుత్తం. సమధికన్తి ఛ జనే సన్ధాయ. అకతవత్థున్తి నవం అట్ఠుప్పత్తిం. ‘‘జాభిసుమనాదిగచ్ఛం అల్లానం హరితానం ఏవా’’తి లిఖితం. భూతగామబీజగామభేదతో పనేస భేదో. వతత్థాయాతి వతిఅత్థాయ. యంకిఞ్చీతి సోదకం వా నిరుదకం వా. ఆరామాదిఅత్థాయాతి వనరాజికాదిఅత్థాయ. మాలావచ్ఛరోపనం కులదూసకంయేవ సన్ధాయ, గన్థనాదిసబ్బం న సన్ధాయ వుత్తన్తి. కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? తం దస్సేతుం ‘‘బుద్ధేన ధమ్మో’’తిఆది. ‘‘ఆవేళం ఆబిళ’’న్తిపి పాఠో.

గోప్ఫనన్తి గన్థనం. వేఠిమన్తి తగ్గతికమేవ. వేధిమం అఞ్ఞేన కేనచి పుప్ఫం వేధేత్వా కతం. కణ్టకమ్పి బన్ధితున్తి ఏత్థ ‘‘సయం విజ్ఝనత్థం న వట్టతి. అఞ్ఞస్సత్థాయ వట్టతీ’’తి వదన్తి. జాలమయం వితానం జాలవితానం. పుప్ఫపటిచ్ఛకం గవక్ఖం వియ సఛిద్దం కరోన్తి. తాలపణ్ణగుళకన్తి తాలపణ్ణమయం పున కతమ్పి పటిఛిజ్జకమేవ. ధమ్మరజ్జు చేతియం వా బోధిం వా పుప్ఫప్పవేసనత్థం ఆవిజ్ఝిత్వా బద్ధరజ్జు. ‘‘కాసావేన బద్ధమ్పి సుత్తవాకాదీహి బద్ధం భణ్డితసదిస’’న్తి లిఖితం. అంసభణ్డికం పసిబ్బకే పక్ఖిత్తసదిసత్తా వేధిమం న జాతం, తస్మా ‘‘సిథిలబద్ధస్స అన్తరన్తరా పక్ఖిపితుం న వట్టతీ’’తి వదన్తి. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం అఫుసాపేత్వా అనేకక్ఖత్తుమ్పి పరిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి వదన్తి. పూరితన్తి దీఘతో పసారేత్వా పూరితం. ఘటికదామఓలమ్బకోతి ‘‘యమకదామఓలమ్బకో’’తి లిఖితం. ‘‘గేణ్డుఖరపత్తదామానం పటిక్ఖిత్తత్తా చేలాదీహి కతదామమ్పి న వట్టతి అకప్పియానులోమత్తా’’తి వదన్తి.

‘‘రేచకం నామ తథాలాసియనాటనటానం నచ్చ’’న్తి లిఖితం. తం ‘‘పరివత్తన్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘సారియో నామ రుతసునఖా సిఙ్గాలకమ్మకురుఙ్గకేళిపనే ఠితా’’తి కిర పాఠో. ‘‘నిబుజ్ఝన్తీ’’తి పాళి.

౪౩౨. అబలబలాది-పదానం ఉప్పటిపాటియా. యథా పామోక్ఖానం వసేన సబ్బేపి ‘‘అస్సజిపునబ్బసుకా’’తి వుత్తా, తథా పామోక్ఖప్పత్తసావకస్స వసేన తదాయత్తవుత్తినే సబ్బేపి ‘‘సారిపుత్తా’’తి. తేన వుత్తం ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే సారిపుత్తా’’తి.