౯. దుతియదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౯౧. వేళువనేయేవాతి ఇదం తేహి వుత్తవేలం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘పుబ్బే మయం ఆవుసో సుతేన అవోచుమ్హా’’తి ‘‘అమ్హేహి సా ఉస్సాహితా కుపితేహి అనత్తమనేహీ’’తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞభాగస్స ఇదన్తి మనుస్సభిక్ఖుభావతో అఞ్ఞభాగస్స తిరచ్ఛానఛగలకభాగస్స ఇదం ఛగలకజాతం అధికరణం. అఞ్ఞభాగో వా అస్స అత్థీతి సో తిరచ్ఛానఛగలకభావసఙ్ఖాతో అఞ్ఞభాగో అస్స ఛగలకస్స అత్థీతి స్వాయం ఛగలకో అఞ్ఞభాగియం అధికరణం నామ.

తత్థ పటిమాయ సరీరం, సిలాపుత్తకస్స సరీరన్తి నిదస్సనం, పఠమం పనేత్థ నిబ్బచనం జాతిపదత్థోతివాదీనం మతేన వుత్తం. సా హి సామిభావేన, నిచ్చభావేన చ పధానత్తా సత్తిసభావే ఠితా. తబ్బిపరీతకత్తా బ్యత్తాకతి జాతియో తు పదత్థో ఇతి ఇమస్స సుత్తస్స వసేన దుతియం నిబ్బచనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. నామకరణసఞ్ఞాయ ఆధారోతి ఏత్థ నామమేవ నామకరణం. నామం కరోన్తానం సఞ్ఞా నామకరణసఞ్ఞా, తస్సా. మనుస్సజాతికో ఛగలకజాతిఆధారో నామ. న హి తం నామం కచ్ఛపలోమం వియ అనాధారన్తి అధిప్పాయో. తం పన ఛగలకస్స దబ్బోతి దిన్ననామం ‘‘దేసో’’తి వుచ్చతి. తస్మా థేరం అమూలకేనాతిఆదినా అఞ్ఞమ్పి వత్థుం థేరస్స లిస్సతి సిలిస్సతి వోహారమత్తేనేవ, న అత్థతో, ఈసకం అల్లీయతీతి లేసోతి అధిప్పాయో. యస్మా దేసలేసా అత్థతో నిన్నానాకరణా, తస్మా ‘‘కఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదాయా’’తి ఉద్ధరిత్వా ‘‘దస లేసా జాతిలేసో’’తిఆది వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యథా నిదానే, ఏవం సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియమ్పి మాతికాయమ్పి అయమేవత్థో. యస్మా అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సాతి ఛగలకస్స. కఞ్చిదేసం లేసమత్తం ఉపాదాయాతి దబ్బోతి నామం ఉపాదాయాతి అయమత్థో అట్ఠుప్పత్తివసేనేవ ఆవిభూతో, తస్మా న విభత్తో. కిఞ్చ భియ్యో అనియమత్తా. న హి మేత్తియభూమజకానం వియ సబ్బేసమ్పి ఛగలకమేవ అఞ్ఞభాగియం అధికరణం హోతి. అఞ్ఞం గోమహిం సాదికమ్పి హోతి, న చ మేత్తియభూమజకా వియ సబ్బేపి నామలేసమత్తమేవ ఉపాదియన్తి. అఞ్ఞమ్పి జాతిలేసాదిం ఉపాదియన్తి, తస్మా అనియమత్తా చ యథావుత్తనయేన న విభత్తం. కిఞ్చ భియ్యో తథా వుత్తే ఛగలకస్సేవ అఞ్ఞభాగియతా సమ్భవతి, న అఞ్ఞస్స, యేన సోవ దస్సితో. లేసో చ నామ లేసోవ, న జాతిఆది, యేన సోవ దస్సితోతి ఏవం మిచ్ఛాగాహప్పసఙ్గతో చ తథా న విభత్తో.

౩౯౩. అఞ్ఞభాగియస్సాతి చుదితకతో అఞ్ఞస్స. అధికరణస్సాతి మనుస్సస్స వా అమనుస్సస్స వా తిరచ్ఛానగతస్స వాతి ఏవం వత్తబ్బం. ఏవఞ్హి వుత్తే మనుస్సాదీనంయేవ జాతిలేసాదయో వుత్తా హోన్తి, అఞ్ఞథా చతున్నం అధికరణానం తే ఆపజ్జన్తి ‘‘అధికరణస్స కఞ్చి దేసం లేసమత్త’’న్తి సామివచనం పుబ్బఙ్గమం ఉద్దిట్ఠత్తాతి చే? న, నామస్స వియ జాతిఆదీనం మనుస్సాదీనం ఆధారభావనియమసమ్భవతో, అధికరణభావానియమతోతి వుత్తం హోతి. నియమే చ సతి జాతియా ఆధారో జాతి, లిఙ్గస్స చ లిఙ్గం, ఆపత్తియా చ ఆపన్నో ఆధారో, విరుద్ధానమ్పి అసమాదిన్నానమ్పి పత్తచీవరానం సామికో ఆధారో, యేన అధికరణసఙ్ఖ్యం గచ్ఛేయ్యాతి ఆపజ్జతీతి అధికరణస్సాతి పదం అభాజేతబ్బమేవ భవేయ్యాతి న ఉద్ధరితబ్బం సియా, ఉద్ధరితబ్బం. తస్మా ‘‘అధికరణన్తి వచనసామఞ్ఞతో’’తిఆది సబ్బం వత్తబ్బం. అపాకటా ఇతో అఞ్ఞత్ర దస్సితట్ఠానాభావతో. జానితబ్బా చ వినయధరేహి యస్మా అఞ్ఞథా పరివారే ‘‘వివాదాధికరణం చతున్నం అధికరణానం వివాదాధికరణం భజతీ’’తిఆదినా నయేన అనాగతట్ఠానే ‘‘కస్మా’’తి వుత్తే కారణం న పఞ్ఞాయేయ్య, తస్మా తేసం తబ్భాగియతా చ అఞ్ఞభాగియతా చ జానితబ్బా వినయధరేహి. తాసు హి విఞ్ఞాతాసు వివాదాధికరణం వివాదాధికరణం భజతి. కస్మా? తబ్భాగియత్తా. ఇతరం న భజతి అఞ్ఞభాగియత్తాతి సుఖకారణతో పఞ్ఞాయన్తి, తస్మా వచనసామఞ్ఞతో లద్ధం అధికరణం నిస్సాయాతిఆది. తత్థ యస్మా ఆపత్తఞ్ఞభాగియం మహావిసయం, ఇతరేహి అసదిసనిద్దేసఞ్చ, తస్మా తం అధికరణపరియాపన్నమ్పి సమానం విసుం వుత్తం ‘‘ఆపత్తఞ్ఞభాగియం వా హోతీ’’తి. అధికరణపరియాపన్నత్తా చ ‘‘అధికరణఞ్ఞభాగియం వా’’తి ఏత్థ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థాపి మహావిసయత్తా, మాతికాయం ఆగతత్తా చ పఠమం అఞ్ఞభాగియతా వుత్తా, పచ్ఛా తబ్భాగియతాతి వేదితబ్బా. తత్థ యస్మా అధికరణఞ్ఞభాగియవచనేన అత్థాపత్తినయేన సిద్ధం. అధికరణం తబ్భాగియం, తస్మా ‘‘అధికరణం తబ్భాగియం హోతీ’’తి ఏవం ఉద్దేసం అకత్వా ‘‘కథం అధికరణం అధికరణస్స తబ్భాగియం హోతీ’’తి పుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమనిద్దేసో కతో. తత్థాపి ఆపత్తాధికరణస్స అఞ్ఞభాగియతా కిఞ్చాపి పారాజికేన అనుద్ధంసిభాధికారత్తా పారాజికానంయేవ వసేన వుత్తా, అథ ఖో సేసాపత్తిక్ఖన్ధవసేనాపి వేదితబ్బా. యా చ సా చోదనా ‘‘అసుకో నామ భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతీ’’తిఆదికా, తత్థ ‘‘సఙ్ఘాదిసేసే థుల్లచ్చయదిట్ఠి హోతి, దుబ్భాసితే సఙ్ఘాదిసేసదిట్ఠి హోతీ’’తి ఏవమాదికా వినయే అపకతఞ్ఞుతాయ, తంతంవత్థుసరిక్ఖతాయ వా వుత్తాతి వేదితబ్బా. సబ్బత్థాపి ‘‘పారాజికదిట్ఠి హోతీ’’తి న వుత్తం. తథాసఞ్ఞినో అనాపత్తితో. ‘‘తబ్భాగియవిచారణాయ’’న్తి తబ్భాగియపదనిద్దేసే అఞ్ఞభాగియతాయపి నిద్దిట్ఠత్తా వుత్తం.

వత్థుసభాగతాయాతి అనువాదవత్థుసభాగతాయాతి అత్థో. అఞ్ఞథా ‘‘చతస్సో విపత్తియో’’తి వచనం విరుజ్ఝేయ్య. సభావసరిక్ఖాసరిక్ఖతో చాతి సభావేన సదిసాసదిసతో. తత్థ ఝానాదివత్థువిసభాగతాయపి సభావసరిక్ఖతాయ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపారాజికాపత్తి తస్సేవ తబ్భాగియావ హోతి. తథా వత్థువసేన అనువాదాధికరణం, కిచ్చాధికరణఞ్చ పాటేక్కం చతుబ్బిధమ్పి వుత్తఞ్ఞభాగియం న జాతం, తస్మా తదఞ్ఞభాగియతాయ విదితాయ తబ్భాగియతా పారియేసయుత్తియా అవుత్తాపి సిజ్ఝతీతి కత్వా ‘‘అఞ్ఞభాగియమేవ పఠమం నిద్దిట్ఠ’’న్తిపి వత్తుం యుజ్జతి. ఏకంసేన తబ్భాగియం న హోతీతి సరిక్ఖవసేన అరహత్తం ఆపత్తి అనాపత్తీతి వివాదసబ్భావతో అబ్యాకతభావేన వివాదాధికరణస్సపి అఞ్ఞభాగియం సియా, పాళియం ఆపత్తాధికరణస్స వుత్తత్తా ఏవం వుత్తం, ఆదితో పట్ఠాయాతి ‘‘అఞ్ఞభాగియస్స అధికరణస్సా’’తి ఇతో పట్ఠాయ. ‘‘మేథునరాగేన మనుస్సవిగ్గహో దోసేనాతిఆదినా సరిక్ఖతో చా’’తి లిఖితం. తం వత్థువిసభాగతాయ ఏవ సిద్ధం. అయం పన వత్థుసభాగతాయపి సతి ఆపత్తిసభాగతా సరిక్ఖతోతి నో తక్కోతి చ, ఏకస్మిమ్పి హి వత్థుస్మిం ఆపత్తిభేదో హోతీతి ఆచరియో. పరతో వుత్తనయేన వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.

‘‘కిచ్చమేవ కిచ్చాధికరణ’’న్తి వుత్తత్తా సఙ్ఘకమ్మానమేతం అధివచనం. కమ్మలక్ఖణన్తి కమ్మానం సభావం. తం నిస్సాయాతి పుబ్బేవ హి సంవిధాయ సఙ్ఘో కమ్మం కరోతి. అథ వా పురిమం పురిమన్తి పరివాసఉక్ఖేపనియాదీని సఙ్ఘకమ్మాని నిస్సాయ అబ్భానఓసారణాది ఉప్పన్నన్తి కత్వా వుత్తం. తస్మా కిఞ్చాపి సఙ్ఘకమ్మమేవ కిచ్చాధికరణం, తథాపి సేసవిసేసో లబ్భతీతి దస్సేతి.

౩౯౪. అత్థతో ఏకం, తస్మా దేసస్స అత్థమవత్వా ‘‘లేసో’’తిఆది వుత్తం కిర.

౩౯౫. సవత్థుకం కత్వాతి పుగ్గలస్స ఉపరి ఆరోపేత్వా ఖత్తియాదిభావేన ఏకజాతికోపి దీఘరస్సకాళకోదాతాదీనం దిట్ఠసుతపరిసఙ్కితానం వసేన అఞ్ఞభాగియతా, దీఘం ఖత్తియం అజ్ఝాచరన్తం దిస్వా రస్సాదిఖత్తియపఞ్ఞత్తియా ఆధారభావతో జాతిలేసేన చోదేతి, ఏకం వా ఖత్తియం అజ్ఝాచరన్తం దిస్వా తతో విసిట్ఠఞ్ఞభాగభూతం ఖత్తియం జాతిలేసం గహేత్వా ‘‘ఖత్తియో దిట్ఠో త్వం ఖత్తియోసీ’’తి చోదేతి దిట్ఠాదిఅఞ్ఞభాగేన. ఏత్థ చ ‘‘దీఘాదయో, దిట్ఠాదయో చ జాతినామాదీనం వత్థుభూతత్తా అధికరణ’’న్తి లిఖితం. తం ‘‘అధికరణభావానియమతో’’తి వుత్తదోసం నాతిక్కమతి, అట్ఠకథాయం ‘‘ఖత్తియజాతిపఞ్ఞత్తియా ఆధారవసేన అధికరణతా చ వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. తమ్పి నామగోత్తతో అఞ్ఞిస్సా నామగోత్తపఞ్ఞత్తియా నామ కస్సచి అభావతో న సబ్బసాధారణం, తస్మా ‘‘అధికరణస్సా’’తి పదుద్ధారణం అధికరణచతుక్కదస్సనత్థం, తం సమానవచనదస్సనత్థన్తి నో తక్కోతి. తత్థ దీఘాదినో వా దిట్ఠాదినో వాతి ఏత్థ దీఘాదితా, దిట్ఠాదితా చ అఞ్ఞభాగో, యో చుదితకో ఇతరస్స విసేసో యతో అఞ్ఞోతి వుచ్చతి.

౩౯౯. లహుకం ఆపత్తిన్తి పారాజికతో లహుకాపత్తి సఙ్ఘాదిసేసాది. తేనేవ అన్తే తం దస్సేన్తేన ‘‘భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఆపత్తిలేసోపి కిమత్థం జాతిలేసాదయో వియ న విత్థారితోతి చే? తథా అసమ్భవతోతి వేదితబ్బం.

౪౦౦. సాటకపత్తో సరీరట్ఠపత్తో. ఆపత్తియాతి పారాజికాపత్తియా అఞ్ఞభాగియం సఙ్ఘాదిసేసాది, అధికరణఞ్చ ఆపత్తిపఞ్ఞత్తియా. ‘‘లేసో నామ ఆపత్తిభాగో’’తి వుత్తత్తా ఆపత్తిభావలేసో వుత్తోతి వేదితబ్బో, తస్మా పారాజికాపత్తితో అఞ్ఞభాగియస్స ఆపత్తిపఞ్ఞత్తియా ఆధారణట్ఠేన ‘‘అధికరణ’’న్తి సఙ్ఖ్యం గతస్స సఙ్ఘాదిసేసాదినో ఆపత్తినికాయస్స ఆపత్తిభావలేసం గహేత్వా చోదనా ఆపత్తిలేసచోదనాతి వేదితబ్బా.

౪౦౮. అనాపత్తి తథాసఞ్ఞీ చోదేతి వా చోదాపేతి వాతి ఆపత్తఞ్ఞభాగియచోదనాయమేవ, న అఞ్ఞత్థ. ఏత్తావతా పఠమదుట్ఠదోసే వుత్తవిచరణాయ సంసన్దితం హోతి, తం ఇధ కథం పఞ్ఞాయతీతి చే? కఙ్ఖావితరణియా వచనతో. వుత్తఞ్హి ‘‘తత్థ ఇధ చ ఆపత్తఞ్ఞభాగియచోదనాయ తథాసఞ్ఞినోపి అనాపత్తీ’’తి.

అఞ్ఞాభాగియసిక్ఖం యో, నేవ సిక్ఖతి యుత్తితో. గచ్ఛే వినయవిఞ్ఞూహి, అఞ్ఞభాగియతఞ్చ

సోతి.

దుతియదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.