౮. పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా

౩౮౦. సావకేన పత్తబ్బన్తి పకతిసావకం సన్ధాయ వుత్తం, న అగ్గసావకం. యథూపనిస్సయయథాపుగ్గలవసేన ‘‘తిస్సో విజ్జా’’తిఆది వుత్తం. కేనచి సావకేన తిస్సో విజ్జా, కేనచి చతస్సో పటిసమ్భిదా, కేనచి ఛ అభిఞ్ఞా, కేనచి కేవలో నవలోకుత్తరధమ్మోతి ఏవం విసుం విసుం యథాసమ్భవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౩౮౨. ‘‘యే తే భిక్ఖూ సుత్తన్తికా’’తిఆదివచనతో ధరమానేపి భగవతి పిటకత్తయపరిచ్ఛేదో అత్థీతి సిద్ధం. ధమ్మకథికాతి ఆభిధమ్మికా రతియా అచ్ఛిస్సన్తీతిఆది ఆయస్మతో దబ్బస్స నేసం తిరచ్ఛానకథాయ రతినియోజనం వియ దిస్సతి, న తథా దట్ఠబ్బం. సుత్తన్తికాదిసంసగ్గతో తేసం సుత్తన్తికాదీనం ఫాసువిహారన్తరాయం, తేసమ్పి తిరచ్ఛానకథారతియా అభావేన అనభిరతివాసం, తతో నేసం సామఞ్ఞా చావనఞ్చ పరివజ్జన్తో ఏవం చిన్తేసీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘నిమ్మితానం ధమ్మతాతి సావకేహి నిమ్మితానంయేవ, న బుద్ధేహీ’’తి వదన్తి. ‘‘సాధకతమం కరణ’’న్తి ఏవం వుత్తే కరణత్థేయేవ తతియావిభత్తీతి అత్థో.

౩౮౩-౪. యన్తి యేన. ‘‘కత్తాతి కత్తా, న కత్తా’’తి లిఖితం. ‘‘భరియం వియ మం అజ్ఝాచరతీ’’తి వదన్తియా బలవతీ చోదనా. తేన హీతి ఏత్థ యథా ఛుపనమత్తే విప్పటిసారీవత్థుస్మిం కాయసంసగ్గరాగసమ్భవా అపుచ్ఛిత్వా ఏవ సఙ్ఘాదిసేసం పఞ్ఞాపేసి, తథేవ పుబ్బేవస్సా దుస్సీలభావం ఞత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యది తావ భూతాయ పటిఞ్ఞాయ నాసితా, థేరో కారకో హోతి. అథ అభూతాయ, భగవతా ‘‘నాసేథా’’తి న వత్తబ్బం, వుత్తఞ్చ, తస్మా వుత్తం ‘‘యది తావ పటిఞ్ఞాయ నాసితా, థేరో కారకో హోతీ’’తి.

అథ అప్పటిఞ్ఞాయాతి ‘‘అయ్యేనమ్హి దూసితా’’తి ఇమం పటిఞ్ఞం వినా ఏవ తస్సా పకతిదుస్సీలభావం సన్ధాయ నాసితా, థేరో అకారకో హోతి. అభయగిరివాసినోపి అత్తనో సుత్తం వత్వా ‘‘తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో’’తి వదన్తి, కస్మా? దుక్కటం ముసావాదపచ్చయా లిఙ్గనాసనాయ అనాసేతబ్బత్తా. పారాజికస్సేవ హి లిఙ్గనాసనాయ నాసేతబ్బా. ‘‘నాసేథా’’తి చ వుత్తత్తా పారాజికావ జాతా, సా కిం సన్ధాయ, తతో థేరో కారకో ఆపజ్జతి. ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయ నాసేథా’’తి వుత్తే పన అపారాజికాపి అత్తనో వచనేన నాసేతబ్బా జాతాతి అధిప్పాయో. మహావిహారవాసినోపి అత్తనో సుత్తం వత్వా ‘‘తుమ్హాకం వాదే థేరో కారకో’’తి చ వదన్తి. కస్మా? ‘‘సకాయ పటిఞ్ఞాయ నాసేథా’’తి హి వుత్తే పటిఞ్ఞాయ భూతతా ఆపజ్జతి ‘‘నాసేథా’’తి వచనతో. భూతాయేవ హి పటిఞ్ఞాయ నాసేతబ్బా హోతి, నాభూతాయాతి అధిప్పాయో. పురిమనయేతి దుక్కటవాదే. పురిమో యుత్తివసేన పవత్తో, పచ్ఛిమో పాళివచనవసేన పవత్తోతి వేదితబ్బో.

౩౮౫-౬. పీతిసుఖేహీతి ఏత్థ ‘‘సుఖేనా’’తి వత్తబ్బే పీతిగ్గహణం తతియజ్ఝానసుఖం, కాయికఞ్చ అపనేతుం సమ్పయుత్తపీతియా వుత్తం. సచే చుదితకవసేన కతం అమూలకం నామ, ‘‘అనజ్ఝాపన్నం అకత’’న్తి వదేయ్య, ఇమే కరిస్సన్తి, తస్మా ‘‘తాదిసం దిట్ఠసఞ్ఞీ హుత్వా చోదేతీ’’తి పాఠో. ‘‘ఏతేన నయేన సుతముతపరిసఙ్కితానిపి విత్థారతో వేదితబ్బానీ’’తి పాఠో. ‘‘చతున్నం అఞ్ఞతరేనా’’తి పాతిమోక్ఖుద్దేసే ఏవ ఆగతే గహేత్వా వుత్తం, ఇతరేసం అఞ్ఞతరేనాపి అనుద్ధంసేన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసోవాతి నో తక్కోతి ఆచరియో. భిక్ఖుభావా హి చావనసమత్థతో. ‘‘సమీపే ఠత్వా’’తి వచనతో పరమ్ముఖా చోదేన్తస్స, చోదాపేన్తస్స వా సీసం న ఏతి. దిట్ఠఞ్చే సుతేన పరిసఙ్కితేన చోదేతి చోదాపేతి, సుతపరిసఙ్కితం వా దిట్ఠాదీహి చోదితే వా చోదాపితే వా సీసం ఏతి ఏవ అమూలకేన చోదితత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘దిట్ఠస్స హోతి పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో, తఞ్చే చోదేతి ‘సుతో మయా…పే… సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి (పారా. ౩౮౭). ‘‘అసుద్ధో హోతి పుగ్గలో అఞ్ఞతరం పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నో, తఞ్చే అసుద్ధదిట్ఠి సమానో అనోకాసం కారాపేత్వా చావనాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఓకాసం కారాపేత్వా చావనాధిప్పాయో వదేతి, అనాపత్తీ’’తి (పారా. ౩౮౯) ఇమినా న-సమేన్తం వియ ఖాయతి, కథం? దిట్ఠస్స హోతి పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో నామ అసుద్ధో పుగ్గలో హోతి, ‘‘అఞ్ఞతరస్మిం అసుద్ధదిట్ఠి సమానో తఞ్చే చోదేతి ‘సుతో మయా పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసీ’తి, ఆపత్తి వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసస్సా’’తి వచనతో పురిమనయేనాపత్తి. ‘‘చావనాధిప్పాయో వదేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి వచనతో పచ్ఛిమనయేన సఙ్ఘాదిసేసేన ఆపత్తీతి ద్వే పాళినయా అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధా వియ దిస్సన్తి, న చ విరుద్ధం బుద్ధా కథయన్తి, తస్మా ఏత్థ యుత్తి పరియేసితబ్బా. అట్ఠకథాచరియా తావాహు ‘‘సమూలకేన వా సఞ్ఞాసమూలకేన వా చోదేన్తస్స అనాపత్తి, అమూలకేన వా పన సఞ్ఞాఅమూలకేన వా చోదేన్తస్స ఆపత్తీ’’తి. తస్సత్థో – దస్సనసవనపరిసఙ్కనమూలేన సమూలకేన వా తదభావేన అమూలకేనాపి సఞ్ఞాసమూలకేన వా చోదేన్తస్స అనాపత్తి, దస్సనాదిమూలాభావేన అమూలకేన వా తబ్భావేన సమూలకేనాపి సఞ్ఞాఅమూలకేన వా చోదేన్తస్స ఆపత్తి, తస్మా దిట్ఠస్స హోతి.

పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తోతిఆదిమ్హి దస్సనమూలేన సమూలకేనాపి ‘‘సుతో మయా’’తి వచనతో సఞ్ఞాఅమూలకేన వా చోదేతి, ఆపత్తి సఙ్ఘాదిసేసస్స. తదత్థస్స ఆవిభావత్థం ‘‘దిట్ఠే వేమతికో’’తిఆది వారా వుత్తాతి వేదితబ్బా.

అసుద్ధో హోతి పుగ్గలోభిఆదిమ్హి పన సమూలకేన, సఞ్ఞాసమూలకేన వా చోదితత్తా అనాపత్తీతి. ఏవమేవం పన తదత్థదీపనత్థం తే వారా వుత్తా. తత్థ హి ‘‘అదిట్ఠస్స హోతీ’’తిఆదివారా అమూలకేన చోదేన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి దస్సనత్థం వుత్తా. ‘‘దిట్ఠే వేమతికో’’తిఆదినా సఞ్ఞాఅమూలకేన చోదేన్తస్స ఆపత్తి హోతీతి దస్సనత్థం వుత్తా. అఞ్ఞథా ‘‘దిట్ఠస్స హోతి, దిట్ఠే వేమతికో’’తిఆదివారా నిబ్బిసేసా భవేయ్యుం. ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం-యథా అసుద్ధం పుగ్గలం అనోకాసం కారాపేత్వా చోదేన్తస్స దుక్కటం, అక్కోసాధిప్పాయస్స చ ఓమసవాదేన దుక్కటస్స, తథా అసుద్ధదిట్ఠికోపి అసుద్ధం అసుద్ధదిట్ఠి అమూలకేన చోదేతి, ఆపత్తి. సమూలకేన వా చోదేతి, అనాపత్తీతి తం సన్నిట్ఠానం యథా ‘‘అనాపత్తి సుద్ధే అసుద్ధదిట్ఠిస్స అసుద్ధే అసుద్ధదిట్ఠిస్సా’’తి ఇమినా సంసన్దతి, తథా గహేతబ్బం. అఞ్ఞథా యుత్తి పరియేసితబ్బా.

సీలసమ్పన్నోతి ఏత్థ ‘‘దుస్సీలస్స వచనం అప్పమాణం. భిక్ఖునీ హి భిక్ఖుమ్హి అనిస్సరా, తస్మా ఉక్కట్ఠనయే విధిం సన్ధాయ థేరేన వుత్తం. దుతియత్థేరేన భిక్ఖునీ అజానిత్వాపి చోదేతి, సిక్ఖమానాదయో వా చోదేన్తి, తేసం సుత్వా భిక్ఖూ ఏవ విచారేత్వా తస్స పటిఞ్ఞాయ కారేన్తి. కో ఏత్థ దోసోతి ఇదం సన్ధాయ వుత్తం. తతియేన తిత్థియానం వచనం సుత్వాపి భిక్ఖూ ఏవ విచారేన్తి, తస్మా న కోచి న లభతీతి ఏవం సబ్బం సమేతీతి అపరే’’తి వుత్తం. తింసాని తింసవన్తాని. అనుయోగోతి పటివచనం. ఏహితీతి ఆగమిస్సతి. దిట్ఠసన్తానేనాతి దిట్ఠనయేన, దిట్ఠవిధానేనాతి అధిప్పాయో. పతిట్ఠాయాతి పతిట్ఠం లభిత్వా. ఠానేతి లజ్జిట్ఠానే.

గాహన్తి ‘‘అహం చోదేస్సామీ’’తి అత్తాదానగ్గహణం. చేతనాతి అత్తాదానగ్గహణచేతనా. వోహారోతి ఇతో, ఏత్తో చ ఞత్వా పకాసనం. పణ్ణత్తీతి నామపఞ్ఞత్తి. యా వచీఘోసారమ్మణస్స సోతద్వారప్పవత్తవిఞ్ఞాణసన్తానస్స అనన్తరం ఉప్పన్నేన ఉపలద్ధపుబ్బసఙ్కేతేన మనోద్వారవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాయతి, యస్సా విఞ్ఞాతత్తా తదత్థో పరమత్థో వా అపరమత్థో వా తతియవారం ఉప్పన్నేన మనోవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాయతీతి నామాదీహి ఛహి బ్యఞ్జనేహి పాళియా పకాసితా, సా ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తిఆదినా ఛధా ఆచరియేహి దస్సితా. తబ్భాగియభావో అతబ్భాగియభావో చ నిప్ఫన్నధమ్మస్సేవ యుజ్జతి, న పఞ్ఞత్తియా అధికరణీయవత్థుత్తా, అధికరణే పవత్తత్తా చ అధికరణో మఞ్చట్ఠే మఞ్చోపచారో వియాతి చ. ‘‘పరియాయేనాతి అమూలకా నామపఞ్ఞత్తి నత్థి. పరియాయమత్తం, సభావతో నత్థి. అభిధానమత్తమేవ, అభిధేయ్యం నత్థీ’’తి చ లిఖితం. ఇధేవాతి ఇమస్మిం ఏవ సిక్ఖాపదే. న సబ్బత్థాతి వివాదాధికరణాదీసు. కస్మా? న హీతిఆది. వివాదాధికరణాదీనమత్థితా వియ అమూలకం అధికరణం నత్థీతి. పుబ్బే వుత్తసమథేహీతి ‘‘యం అధికిచ్చ సమథా వత్తన్తీ’’తి వుత్తసమథేహీతి అధిప్పాయో. అపిచ సభావతో నత్థీతి అప్పటిలద్ధసభావత్తా వుత్తం. అనుప్పన్నం వియ విఞ్ఞాణాది. న హి వివాదాదీనం పణ్ణత్తి అధికరణట్ఠోతి పణ్ణత్తిం అధికిచ్చ సమథా న పవత్తన్తి, తస్మా న తస్సా అధికరణీయతాతి న వివాదాదీనం పణ్ణత్తి అధికరణట్ఠోతి అధిప్పాయో. హోతి చేత్థ –

‘‘పారాజికాపత్తి అమూలికా చే,

పణ్ణత్తిమత్తా ఫలమగ్గధమ్మా;

చతుత్థపారాజికవత్థుభూతా,

పణ్ణత్తిమత్తావ సియుం తథేవ.

‘‘తతో ద్విధా మగ్గఫలాదిధమ్మా,

సియుం తథాతీతమనాగతఞ్చ;

పణ్ణత్తిఛక్కం న సియా తతో వా,

పరియాయతో సమ్ముతివాదమాహా’’తి.

అనువదన్తీతి అక్కోసన్తి. కిచ్చయతాతి కరణీయతా. తం కతమన్తి చే? అపలోకనకమ్మన్తిఆది. కిచ్చన్తి విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకచిత్తం కిర అధిప్పేతం.

౩౮౭. సుతాదీనం అభావేన అమూలకత్తన్తి ఏత్థ యో దిస్వాపి ‘‘దిట్ఠోసి మయా’’తి వత్తుం అసక్కోన్తో అత్తనో దిట్ఠనియామేనేవ ‘‘సుతోసి మయా’’తి వదతి. తస్స తస్మిం అసుద్ధదిట్ఠిత్తా ఆపత్తి, ఇధ పన యో పుబ్బే సుత్వా అనాపత్తి, పచ్ఛా తం విస్సరిత్వా సుద్ధదిట్ఠి ఏవ సమానో వదతి, తం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘ఏస నయో సబ్బత్థాతి అపరే’’తి వుత్తం. జేట్ఠబ్బతికో కాకేకప్పటివత్తా. యదగ్గేనాతి యావతా, యదా వా. నో కప్పేతీతిఆది వేమతికాభావదీపనత్థమేవ వుత్తన్తి దస్సేతి. తేన వేమతికోవ నస్సరతి సమ్ముట్ఠో నామాతి ఆపజ్జతి, తం న యుత్తం తదనన్తరభావతో, తస్మా దుతియత్థేరవాదో పచ్ఛా వుత్తో.

౩౮౯. సబ్బత్థాతి సబ్బఅట్ఠకథాసు. ఓకాసకమ్మన్తి ఓకాసకరణం. ‘‘ఓకాసేన కమ్మం ఓకాసకమ్మ’’న్తి లిఖితం. అసూరియం పస్సతి కఞ్ఞాతి ఏత్థ యథా కఞ్ఞా సూరియం న పస్సతీతి భవతి, ఏవం ‘‘అనోకాసం కారేత్వా’’తి వుత్తే ఓకాసం న కారేత్వాతి హోతి.

పఠమదుట్ఠదోససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.