౨. కాయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. తిట్ఠన్తి ఏతేనాతి ఠితి, కారణం. కమ్మఉతుచిత్తాహారసఞ్ఞితో చతుబ్బిధో పచ్చయో ఠితి ఏతస్సాతి పచ్చయట్ఠితికో. ఆహారపచ్చయసద్దా హి ఏకత్థా. సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దో పచ్చయో, అసుభే సుభాకారేన పవత్తనతో సుభన్తి వుచ్చతి. తేన కారణేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా సుభనిమిత్తన్తి. సుభస్సాతి యథావుత్తస్స సుభస్స. ఆరమ్మణమ్పీతి సుభాకారేన, ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాదిఆరమ్మణమ్పి సుభనిమిత్తం వుత్తాకారేన. అనుపాయమనసికారోతి ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స అనుపాయభూతో మనసికారో, తతో ఏవ ఉప్పథమనసికారోతి అయోనిసోమనసికారో. తస్మిన్తి యథానిద్ధారితే కామచ్ఛన్దభూతే తదారమ్మణభూతే చ దువిధేపి సుభనిమిత్తే. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సుభారమ్మణే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తన్తిఆదీతి ఆది-సద్దేన కామచ్ఛన్దనీవరణస్స ఆహారదస్సనపాళి ఉత్తానాతి కత్వా వుత్తం – ‘‘ఏవం సబ్బనీవరణేసు యోజనా వేదితబ్బా’’తి.

పటిఘోపి పటిఘనిమిత్తం పురిముప్పన్నస్స పచ్ఛా ఉప్పజ్జనకస్స నిమిత్తభావతో. పటిఘారమ్మణం నామ ఏకూనవీసతి ఆఘాతవత్థుభూతా సత్తసఙ్ఖారా. అరతీతి పన్తసేనాసనాదీసు అరమణం. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠభావో. పన్తేసూతి దూరేసు, వివిత్తేసు వా. అధికుసలేసూతి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు. అరతి రతిపటిపక్ఖో. అరతితాతి అరమణాకారో. అనభిరతీతి అనభిరతభావో. అనభిరమణాతి అనభిరమణాకారో. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠనాకారో. పరితస్సితాతి ఉక్కణ్ఠనవసేనేవ పరితస్సనా.

ఆగన్తుకం, న సభావసిద్ధం. కాయాలసియన్తి నామకాయే అలసభావో. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘తన్దీతి జాతిఆలసియ’’న్తి వుత్తం. వదతీతి ఏతేన అతిసీతాదిపచ్చయా సఙ్కోచాపత్తిం దస్సేతి. యం సన్ధాయ వుత్తం కిలేసవత్థువిభఙ్గే (విభ. అట్ఠ. ౮౫౭). తన్దీతి జాతిఆలసియం. తన్దియనాతి తన్దియనాకారో. తన్దిమనకతాతి తన్దియా అభిభూతచిత్తతా. అలసస్స భావో ఆలస్యం. ఆలస్యాయనాకారో ఆలస్యాయనా. ఆలస్యాయితస్స భావో ఆలస్యాయితత్తం. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయాలసియం కథితం.

కిలేసవసేనాతి సమ్మోహవసేన. కాయవినమనాతి కాయస్స విరూపతో నమనా. జమ్భనాతి ఫన్దనా. పునప్పునం జమ్భనా విజమ్భనా. ఆనమనాతి పురతో నమనా. వినమనాతి పచ్ఛతో నమనా. సన్నమనాతి సమన్తతో నమనా. పణమనాతి యథా హి తన్తతో ఉట్ఠితపేసకారో కిఞ్చిదేవ ఉపరిట్ఠితం గహేత్వా ఉజుం కాయం ఉస్సాపేతి, ఏవం కాయస్స ఉద్ధం ఠపనా. బ్యాధియకన్తి ఉప్పన్నబ్యాధితా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయఫన్దనమేవ కథితం (విభ. అట్ఠ. ౮౫౮).

భత్తపరిళాహోతి భత్తవసేన పరిళాహుప్పత్తి. భుత్తావిస్సాతి భుత్తవతో. భత్తముచ్ఛాతి భత్తగేలఞ్ఞం. అతిభుత్తపచ్చయా హి ముచ్ఛాపత్తో వియ హోతి. భత్తకిలమథోతి భుత్తపచ్చయా కిలన్తభావో. భత్తపరిళాహోతి భత్తదరథో. కుచ్ఛిపూరం భుత్తవతో హి పరిళాహుప్పత్తియా ఉపహతిన్ద్రియో వియ హోతి, కాయో ఖిజ్జతి. కాయదుట్ఠుల్లన్తి భుత్తభత్తం నిస్సాయ కాయస్స అకమ్మఞ్ఞతా.

చిత్తస్స లీయనాకారోతి ఆరమ్మణే చిత్తస్స సఙ్కోచప్పత్తి. చిత్తస్స అకల్యతాతి చిత్తస్స గిలానభావో. గిలానోతి అకల్లకో వుచ్చతి. తథా చాహ ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి. అకమ్మఞ్ఞతాతి చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతో అకమ్మఞ్ఞనాకారో. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. ఇరియాపథికమ్పి చిత్తం యస్స వసేన ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఓలీయతి, తస్స తం ఆకారం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఓలీయనా’’తి. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. లీనన్తి అవిప్ఫారికతాయ సఙ్కోచప్పత్తం. ఇతరే ద్వే ఆకారనిద్దేసా. థినన్తి అవిప్ఫారికతాయ అనుస్సాహనా అసఙ్గహనసఙ్గహనం. థియనాకారో థియనా. థియితత్తన్తి థియితస్స ఆకారో, అవిప్ఫారికతాతి అత్థో.

చేతసో అవూపసమోతి చిత్తస్స అవూపసన్తతా అసన్నిసిన్నభావో. తేనాహ – ‘‘అవూపసన్తాకారో’’తి. అత్థతో పనేతన్తి స్వాయం అవూపసన్తాకారో విక్ఖేపసభావత్తా విక్ఖేపహేతుతాయ చ అత్థతో ఏతం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ.

విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా నామ ‘‘బుద్ధే కఙ్ఖతీ’’తిఆదినా ఆగతఅట్ఠకఙ్ఖావత్థుభూతా ధమ్మా. యస్మా విచికిచ్ఛా బ్యాపాదాదయో వియ అను అను ఉగ్గహణపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, తస్మా కఙ్ఖాట్ఠానీయం ఆరమ్మణమేవ దస్సితం ‘‘విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా’’తి. యస్మా పురిముప్పన్నా విచికిచ్ఛా పచ్ఛా విచికిచ్ఛాయ పచ్చయో హోతి, తస్మా విచికిచ్ఛాపి విచికిచ్ఛాట్ఠానీయధమ్మా వేదితబ్బా. తత్రాయం వచనత్థో – తిట్ఠన్తి పవత్తన్తి ఏత్థాతి ఠానీయా, విచికిచ్ఛా ఏవ ఠానీయా విచికిచ్ఛాట్ఠానీయా. అట్ఠకథాయం పన ఆరమ్మణస్సపి తత్థ విసేసపచ్చయతం ఉపాదాయ ‘‘కామచ్ఛన్దో విచికిచ్ఛాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ఆరమ్మణేన కథితా’’తి వుత్తం. సుభనిమిత్తస్స హి పచ్చయభావమత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం, తథాపి యథా ‘‘పటిఘమ్పి పటిఘనిమిత్త’’న్తి కత్వా ‘‘బ్యాపాదో ఉపనిస్సయేన కథితో’’తి వుత్తం, ఏవం సుభమ్పి సుభనిమిత్తన్తి కత్వా కామచ్ఛన్దో ఉపనిస్సయేన కథితోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. సేసా థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాని. తత్థ థినమిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతాదివసేన పచ్చయో, తథా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చన్తి. ఉభయేసమ్పి ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయభావే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘సహజాతేన చ ఉపనిస్సయేన చా’’తి.

యస్మా సతి నామ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా తేసం తేసం ధమ్మానం అనుస్సరణవసేన వత్తతి, తస్మా తే ధమ్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా నామ. లోకుత్తరధమ్మే చ అనుస్సవాదివసేన గహేత్వా తథా పవత్తతేవ. తేన వుత్తం ‘‘సతియా’’తిఆది.

కోసల్లం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తతో ఉప్పన్నా కోసల్లసమ్భూతా. అనవజ్జసుఖవిపాకాతి అనవజ్జా హుత్వా సుఖవిపాకా విపచ్చనకా. పదద్వయేన పచ్చయతో సభావతో కిచ్చతో ఫలతో కుసలధమ్మం దస్సేతి. అకుసలనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. సావజ్జాతి గారయ్హా. అనవజ్జాతి అగారయ్హా. హీనా లామకా. పణీతా సేట్ఠా. కణ్హా కాళకా అసుద్ధా. సుక్కా ఓదాతా సుద్ధా. పటిభాగ-సద్దో పఠమే వికప్పే సదిసకోట్ఠాసత్థో, దుతియే పటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో, తతియే నిగ్గహేతబ్బపటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో దట్ఠబ్బో.

కుసలకిరియాయ ఆదికమ్మభావేన పవత్తవీరియం ధితిసభావతాయ ధాతూతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఆరమ్భధాతూతి పఠమారమ్భవీరియ’’న్తి. లద్ధాసేవనం వీరియం బలప్పత్తం హుత్వా పటిపక్ఖం విధమతీతి ఆహ – ‘‘నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతర’’న్తి. అధిమత్తాధిమత్తతరానం పటిపక్ఖధమ్మానం విధమనసమత్థం పటుపటుతరాదిభావప్పత్తం హోతీతి ఆహ – ‘‘పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతాయ తతోపి బలవతర’’న్తి.

తిట్ఠతి పవత్తతి ఏత్థాతి ఠానీయా. ఆరమ్మణధమ్మా, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఠానీయాతి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి ‘‘పీతియా ఆరమ్మణధమ్మా’’తి వుత్తం. యస్మా అపరాపరుప్పత్తియా పీతిపి తథా వత్తబ్బతం లభతీతి వుత్తం విసుద్ధిమగ్గే ‘‘పీతియా ఏవ తం నామ’’న్తి. దరథపస్సద్ధీతి దరథో కిలేసపరిళాహో, సో పస్సమ్భతి ఏతాయాతి దరథపస్సద్ధి, కాయపస్సద్ధియా వేదనాదిఖన్ధత్తయస్స వియ రూపకాయస్సపి పస్సమ్భనం హోతి, చిత్తపస్సద్ధియా చిత్తస్సేవ పస్సమ్భనం, తతో ఏవేత్థ భగవతా లహుతాదీనం వియ దువిధతా వుత్తా. తథా సమాహితాకారం సల్లక్ఖేత్వా గయ్హమానో సమథోవ సమథనిమిత్తం, తస్స ఆరమ్మణభూతం పటిభాగనిమిత్తమ్పి. వివిధం అగ్గం ఏతస్సాతి బ్యగ్గో, విక్ఖేపో. తథా హి సో అనవట్ఠానరసో భన్తతాపచ్చుపట్ఠానో వుత్తో. ఏకగ్గభావతో బ్యగ్గపటిపక్ఖోతి అబ్యగ్గో, సమాధి, సో ఏవ నిమిత్తన్తి పుబ్బే వియ వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి.

యో ఆరమ్మణే ఇట్ఠానిట్ఠాకారం అనాదియిత్వా గహేతబ్బో మజ్ఝత్తాకారో, యో చ పుబ్బే ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనావసేన ఉప్పన్నో మజ్ఝత్తాకారో, దువిధోపి సో ఉపేక్ఖాయ ఆరమ్మణధమ్మోతి అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘అత్థతో పన మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాట్ఠానీయా ధమ్మాతి వేదితబ్బో’’తి. ఆరమ్మణేన కథితా ఆరమ్మణస్సేవ తేసం విసేసపచ్చయభావతో. సేసాతి వీరియాదయో చత్తారో ధమ్మా. తేసఞ్హి ఉపనిస్సయోవ సాతిసయో ఇచ్ఛితబ్బోతి.

కాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.