౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తం
౧. పబ్బతవగ్గో
౧.హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా
౧౮౨. బుజ్ఝతి చతుసచ్చం అరియసావకో ఏతాయాతి బోధం, ధమ్మసామగ్గీ, అరియసావకో పన చతుసచ్చం బుజ్ఝతీతి బోధి. అఙ్గాతి కారణా. యాయ ధమ్మసామగ్గియాతి సమ్బన్ధో. తణ్హావసేన పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనా. సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠానం, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా. లీనవసేన పతిట్ఠానం, ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా. కామసుఖానుయోగవసేన పతిట్ఠానం, అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహనా. ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనాయం (సం. ని. ౧.౧) –
‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠానం, అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా. తణ్హాదిట్ఠీహి పతిట్ఠానం, అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఆయూహనా, సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానం, సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా’’తి –
వుత్తేసు పకారేసు ఇధ అవుత్తానం వసేన వేదితబ్బో. కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతీతి ఏతేన సిఖాపత్తవిపస్సనాసహగతానమ్పి సతిఆదీనం బోజ్ఝఙ్గభావం దస్సేతి. చత్తారీతిఆదినా మగ్గఫలేన సహగతానం. సత్తహి బోజ్ఝఙ్గేహి భావితేహి సచ్చపటివేధో హోతీతి కథమిదం జానితబ్బన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యథాహా’’తిఆది. ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన బోధిబోజ్ఝఙ్గసద్దానం సముదాయావయవవిసయతం దస్సేతి. సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం దస్సేతి.
బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం ‘‘కారణత్థో అఙ్గసద్దో’’తి. బుజ్ఝతీతి బోధి, బోధియా ఏవ అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం ‘‘బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. విపస్సనాదీనం కారణానం బుజ్ఝితబ్బానం సచ్చానం అనురూపం పచ్చక్ఖభావేన పటిముఖం అవిపరీతం సమ్మా బుజ్ఝన్తీతి ఏవం వత్థువిసేసదీపకేహి ఉపరిమగ్గేహి అనుబుజ్ఝన్తీతిఆదినా వుత్తబోధిసద్దేహి నిప్పదేసేన వుత్తం ‘‘బుజ్ఝనతాసామఞ్ఞేన సఙ్గణ్హాతీ’’తి. ఏత్థ చ లీనపతిట్ఠాన-కామసుఖల్లికానుయోగ-ఉచ్ఛేదాభినివేసానం ధమ్మవిచయ-వీరియపీతిపధాన-ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో. ఉద్ధచ్చాయూహనఅత్తకిలమథానుయోగ-సస్సతాభినివేసానం పస్సద్ధిసమాధి-ఉపేక్ఖాపధాన-ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో. సతి పన ఉభయత్థాపి ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి సా సబ్బత్థికా వుత్తా.
సం-సద్దో పసంసాయం. పునదేవ సున్దరో చ అత్థోపీతి ఆహ ‘‘పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గో’’తి. అభినిబ్బత్తేతీతి అభివిసిట్ఠభావేన నిబ్బత్తేతి సవిసేసభావం వదతి. ‘‘ఏకే వణ్ణయన్తీ’’తి వత్వా తత్థ యథావుత్తవివేకత్తయతో అఞ్ఞం వివేకద్వయం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతుం ‘‘తే హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఝానక్ఖణే తావ కిచ్చతో విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం, విపస్సనాక్ఖణే అజ్ఝాసయతో పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితం భావేతీతి. తేనాహ – ‘‘అనుత్తరం విమోక్ఖం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి. తత్థ తత్థ నిచ్ఛయతాయ కసిణజ్ఝానగ్గహణేన అనుప్పాదానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం.
హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. కాయసుత్తవణ్ణనా
౧౮౩. తిట్ఠన్తి ఏతేనాతి ఠితి, కారణం. కమ్మఉతుచిత్తాహారసఞ్ఞితో చతుబ్బిధో పచ్చయో ఠితి ఏతస్సాతి పచ్చయట్ఠితికో. ఆహారపచ్చయసద్దా హి ఏకత్థా. సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దో పచ్చయో, అసుభే సుభాకారేన పవత్తనతో సుభన్తి వుచ్చతి. తేన కారణేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా సుభనిమిత్తన్తి. సుభస్సాతి యథావుత్తస్స సుభస్స. ఆరమ్మణమ్పీతి సుభాకారేన, ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాదిఆరమ్మణమ్పి సుభనిమిత్తం వుత్తాకారేన. అనుపాయమనసికారోతి ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స అనుపాయభూతో మనసికారో, తతో ఏవ ఉప్పథమనసికారోతి అయోనిసోమనసికారో. తస్మిన్తి యథానిద్ధారితే కామచ్ఛన్దభూతే తదారమ్మణభూతే చ దువిధేపి సుభనిమిత్తే. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సుభారమ్మణే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తన్తిఆదీతి ఆది-సద్దేన కామచ్ఛన్దనీవరణస్స ఆహారదస్సనపాళి ఉత్తానాతి కత్వా వుత్తం – ‘‘ఏవం సబ్బనీవరణేసు యోజనా వేదితబ్బా’’తి.
పటిఘోపి పటిఘనిమిత్తం పురిముప్పన్నస్స పచ్ఛా ఉప్పజ్జనకస్స నిమిత్తభావతో. పటిఘారమ్మణం నామ ఏకూనవీసతి ఆఘాతవత్థుభూతా సత్తసఙ్ఖారా. అరతీతి పన్తసేనాసనాదీసు అరమణం. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠభావో. పన్తేసూతి దూరేసు, వివిత్తేసు వా. అధికుసలేసూతి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు. అరతి రతిపటిపక్ఖో. అరతితాతి అరమణాకారో. అనభిరతీతి అనభిరతభావో. అనభిరమణాతి అనభిరమణాకారో. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠనాకారో. పరితస్సితాతి ఉక్కణ్ఠనవసేనేవ పరితస్సనా.
ఆగన్తుకం, న సభావసిద్ధం. కాయాలసియన్తి నామకాయే అలసభావో. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘తన్దీతి జాతిఆలసియ’’న్తి వుత్తం. వదతీతి ఏతేన అతిసీతాదిపచ్చయా సఙ్కోచాపత్తిం దస్సేతి. యం సన్ధాయ వుత్తం కిలేసవత్థువిభఙ్గే (విభ. అట్ఠ. ౮౫౭). తన్దీతి జాతిఆలసియం. తన్దియనాతి తన్దియనాకారో. తన్దిమనకతాతి తన్దియా అభిభూతచిత్తతా. అలసస్స భావో ఆలస్యం. ఆలస్యాయనాకారో ఆలస్యాయనా. ఆలస్యాయితస్స భావో ఆలస్యాయితత్తం. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయాలసియం కథితం.
కిలేసవసేనాతి సమ్మోహవసేన. కాయవినమనాతి కాయస్స విరూపతో నమనా. జమ్భనాతి ఫన్దనా. పునప్పునం జమ్భనా విజమ్భనా. ఆనమనాతి పురతో నమనా. వినమనాతి పచ్ఛతో నమనా. సన్నమనాతి సమన్తతో నమనా. పణమనాతి యథా హి తన్తతో ఉట్ఠితపేసకారో కిఞ్చిదేవ ఉపరిట్ఠితం గహేత్వా ఉజుం కాయం ఉస్సాపేతి, ఏవం కాయస్స ఉద్ధం ఠపనా. బ్యాధియకన్తి ఉప్పన్నబ్యాధితా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయఫన్దనమేవ కథితం (విభ. అట్ఠ. ౮౫౮).
భత్తపరిళాహోతి భత్తవసేన పరిళాహుప్పత్తి. భుత్తావిస్సాతి భుత్తవతో. భత్తముచ్ఛాతి భత్తగేలఞ్ఞం. అతిభుత్తపచ్చయా హి ముచ్ఛాపత్తో వియ హోతి. భత్తకిలమథోతి భుత్తపచ్చయా కిలన్తభావో. భత్తపరిళాహోతి భత్తదరథో. కుచ్ఛిపూరం భుత్తవతో హి పరిళాహుప్పత్తియా ఉపహతిన్ద్రియో వియ హోతి, కాయో ఖిజ్జతి. కాయదుట్ఠుల్లన్తి భుత్తభత్తం నిస్సాయ కాయస్స అకమ్మఞ్ఞతా.
చిత్తస్స లీయనాకారోతి ఆరమ్మణే చిత్తస్స సఙ్కోచప్పత్తి. చిత్తస్స అకల్యతాతి చిత్తస్స గిలానభావో. గిలానోతి అకల్లకో వుచ్చతి. తథా చాహ ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి. అకమ్మఞ్ఞతాతి చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతో అకమ్మఞ్ఞనాకారో. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. ఇరియాపథికమ్పి చిత్తం యస్స వసేన ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఓలీయతి, తస్స తం ఆకారం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఓలీయనా’’తి. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. లీనన్తి అవిప్ఫారికతాయ సఙ్కోచప్పత్తం. ఇతరే ద్వే ఆకారనిద్దేసా. థినన్తి అవిప్ఫారికతాయ అనుస్సాహనా అసఙ్గహనసఙ్గహనం. థియనాకారో థియనా. థియితత్తన్తి థియితస్స ఆకారో, అవిప్ఫారికతాతి అత్థో.
చేతసో అవూపసమోతి చిత్తస్స అవూపసన్తతా అసన్నిసిన్నభావో. తేనాహ – ‘‘అవూపసన్తాకారో’’తి. అత్థతో పనేతన్తి స్వాయం అవూపసన్తాకారో విక్ఖేపసభావత్తా విక్ఖేపహేతుతాయ చ అత్థతో ఏతం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ.
విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా నామ ‘‘బుద్ధే కఙ్ఖతీ’’తిఆదినా ఆగతఅట్ఠకఙ్ఖావత్థుభూతా ధమ్మా. యస్మా విచికిచ్ఛా బ్యాపాదాదయో వియ అను అను ఉగ్గహణపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, తస్మా కఙ్ఖాట్ఠానీయం ఆరమ్మణమేవ దస్సితం ‘‘విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా’’తి. యస్మా పురిముప్పన్నా విచికిచ్ఛా పచ్ఛా విచికిచ్ఛాయ పచ్చయో హోతి, తస్మా విచికిచ్ఛాపి విచికిచ్ఛాట్ఠానీయధమ్మా వేదితబ్బా. తత్రాయం వచనత్థో – తిట్ఠన్తి పవత్తన్తి ఏత్థాతి ఠానీయా, విచికిచ్ఛా ఏవ ఠానీయా విచికిచ్ఛాట్ఠానీయా. అట్ఠకథాయం పన ఆరమ్మణస్సపి తత్థ విసేసపచ్చయతం ఉపాదాయ ‘‘కామచ్ఛన్దో విచికిచ్ఛాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ఆరమ్మణేన కథితా’’తి వుత్తం. సుభనిమిత్తస్స హి పచ్చయభావమత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం, తథాపి యథా ‘‘పటిఘమ్పి పటిఘనిమిత్త’’న్తి కత్వా ‘‘బ్యాపాదో ఉపనిస్సయేన కథితో’’తి వుత్తం, ఏవం సుభమ్పి సుభనిమిత్తన్తి కత్వా కామచ్ఛన్దో ఉపనిస్సయేన కథితోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. సేసా థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాని. తత్థ థినమిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతాదివసేన పచ్చయో, తథా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చన్తి. ఉభయేసమ్పి ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయభావే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘సహజాతేన చ ఉపనిస్సయేన చా’’తి.
యస్మా సతి నామ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా తేసం తేసం ధమ్మానం అనుస్సరణవసేన వత్తతి, తస్మా తే ధమ్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా నామ. లోకుత్తరధమ్మే చ అనుస్సవాదివసేన గహేత్వా తథా పవత్తతేవ. తేన వుత్తం ‘‘సతియా’’తిఆది.
కోసల్లం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తతో ఉప్పన్నా కోసల్లసమ్భూతా. అనవజ్జసుఖవిపాకాతి అనవజ్జా హుత్వా సుఖవిపాకా విపచ్చనకా. పదద్వయేన పచ్చయతో సభావతో కిచ్చతో ఫలతో కుసలధమ్మం దస్సేతి. అకుసలనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. సావజ్జాతి గారయ్హా. అనవజ్జాతి అగారయ్హా. హీనా లామకా. పణీతా సేట్ఠా. కణ్హా కాళకా అసుద్ధా. సుక్కా ఓదాతా సుద్ధా. పటిభాగ-సద్దో పఠమే వికప్పే సదిసకోట్ఠాసత్థో, దుతియే పటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో, తతియే నిగ్గహేతబ్బపటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో దట్ఠబ్బో.
కుసలకిరియాయ ఆదికమ్మభావేన పవత్తవీరియం ధితిసభావతాయ ధాతూతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఆరమ్భధాతూతి పఠమారమ్భవీరియ’’న్తి. లద్ధాసేవనం వీరియం బలప్పత్తం హుత్వా పటిపక్ఖం విధమతీతి ఆహ – ‘‘నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతర’’న్తి. అధిమత్తాధిమత్తతరానం పటిపక్ఖధమ్మానం విధమనసమత్థం పటుపటుతరాదిభావప్పత్తం హోతీతి ఆహ – ‘‘పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతాయ తతోపి బలవతర’’న్తి.
తిట్ఠతి పవత్తతి ఏత్థాతి ఠానీయా. ఆరమ్మణధమ్మా, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఠానీయాతి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి ‘‘పీతియా ఆరమ్మణధమ్మా’’తి వుత్తం. యస్మా అపరాపరుప్పత్తియా పీతిపి తథా వత్తబ్బతం లభతీతి వుత్తం విసుద్ధిమగ్గే ‘‘పీతియా ఏవ తం నామ’’న్తి. దరథపస్సద్ధీతి దరథో కిలేసపరిళాహో, సో పస్సమ్భతి ఏతాయాతి దరథపస్సద్ధి, కాయపస్సద్ధియా వేదనాదిఖన్ధత్తయస్స వియ రూపకాయస్సపి పస్సమ్భనం హోతి, చిత్తపస్సద్ధియా చిత్తస్సేవ పస్సమ్భనం, తతో ఏవేత్థ భగవతా లహుతాదీనం వియ దువిధతా వుత్తా. తథా సమాహితాకారం సల్లక్ఖేత్వా గయ్హమానో సమథోవ సమథనిమిత్తం, తస్స ఆరమ్మణభూతం పటిభాగనిమిత్తమ్పి. వివిధం అగ్గం ఏతస్సాతి బ్యగ్గో, విక్ఖేపో. తథా హి సో అనవట్ఠానరసో భన్తతాపచ్చుపట్ఠానో వుత్తో. ఏకగ్గభావతో బ్యగ్గపటిపక్ఖోతి అబ్యగ్గో, సమాధి, సో ఏవ నిమిత్తన్తి పుబ్బే వియ వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి.
యో ఆరమ్మణే ఇట్ఠానిట్ఠాకారం అనాదియిత్వా గహేతబ్బో మజ్ఝత్తాకారో, యో చ పుబ్బే ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనావసేన ఉప్పన్నో మజ్ఝత్తాకారో, దువిధోపి సో ఉపేక్ఖాయ ఆరమ్మణధమ్మోతి అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘అత్థతో పన మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాట్ఠానీయా ధమ్మాతి వేదితబ్బో’’తి. ఆరమ్మణేన కథితా ఆరమ్మణస్సేవ తేసం విసేసపచ్చయభావతో. సేసాతి వీరియాదయో చత్తారో ధమ్మా. తేసఞ్హి ఉపనిస్సయోవ సాతిసయో ఇచ్ఛితబ్బోతి.
కాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. సీలసుత్తవణ్ణనా
౧౮౪. ఖీణాసవస్స లోకుత్తరం సీలం నామ మగ్గఫలపరియాపన్నా సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా సీలలక్ఖణప్పత్తా తదఞ్ఞే చేతనాదయో. లోకియం పన కిరియాబ్యాకతచిత్తపరియాపన్నం చారిత్తసీలం, వారిత్తసీలస్స పన సమ్భవో ఏవ నత్థి విరమణవసేన పవత్తియా అభావతో. ‘‘పుబ్బభాగసీలం లోకియసీల’’న్తి కేచి.
చక్ఖుదస్సనన్తి చక్ఖూహి దస్సనం. లక్ఖణస్స దస్సనన్తి సభావధమ్మానం సఙ్ఖతానం పచ్చత్తలక్ఖణస్స ఞాతపరిఞ్ఞాయ, అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణస్స తీరణపరిఞ్ఞాయ దస్సనం. పజహన్తోపి హి తే పహాతబ్బాకారతో పస్సతి నామ. నిబ్బానస్స తథలక్ఖణం మగ్గఫలేహి దస్సనం, తం పన పటివిజ్ఝనం. ఝానేన పథవీకసిణాదీనం, అభిఞ్ఞాహి రూపానం దస్సనమ్పి ఞాణదస్సనమేవ. చక్ఖుదస్సనం అధిప్పేతం సవనపయిరుపాసనానం పరతో గహితత్తా. పఞ్హపయిరుపాసనన్తి పఞ్హపుచ్ఛనవసేన పయిరుపాసనం అఞ్ఞకమ్మత్థాయ ఉపసఙ్కమనస్స కేవలం ఉపసఙ్కమనేనేవ జోతితత్తా.
అరియానం అనుస్సతి నామ గుణవసేన, తత్థాపి లద్ధఓవాదావజ్జనముఖేన యథాభూతసీలాదిగుణానుస్సరణన్తి దస్సేతుం ‘‘ఝానవిపస్సనా’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞేసంయేవ సన్తికేతి అరియేహి అఞ్ఞేసం సాసనికానంయేవ సన్తికే. తేనాహ – ‘‘అనుపబ్బజ్జా నామా’’తి. అఞ్ఞేసూతి సాసనికేహి అఞ్ఞేసు తాపసపరిబ్బాజకాదీసు. తత్థ హి పబ్బజ్జా అరియానం అనుపబ్బజ్జా నామ న హోతీతి వుత్తం.
సతసహస్సమత్తా అహేసుం సమన్తపాసాదికత్తా మహాథేరస్స. లఙ్కాదీపేతి నిస్సయసీసేన నిస్సితసల్లక్ఖణం. న హి పబ్బజ్జా దీపపటిలద్ధా, అథ ఖో దీపనివాసిఆచరియపటిలద్ధా. మహిన్ద…పే… పబ్బజన్తి నామ తస్స పరివారతాయ పబ్బజ్జాయాతి.
సరతీతి తం ఓవాదానుసాసనిధమ్మం చిన్తేతి చిత్తే కరోతి. వితక్కాహతం కరోతీతి పునప్పునం పరివితక్కనేన తదత్థం వితక్కనిప్ఫాదితం కరోతి. ఆరద్ధో హోతీతి సమ్పాదితో హోతి. తం పన సమ్పాదనం పారిపూరి ఏవాతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణో హోతీ’’తి. తత్థాతి యథావుత్తే ధమ్మే. ఞాణచారవసేనాతి ఞాణస్స పవత్తనవసేన. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి తస్మిం తస్మిం ఓవాదధమ్మే ఆగతానం రూపారూపధమ్మానం. లక్ఖణన్తి విసేసలక్ఖణం సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ. పవిచినతీతి ‘‘ఇదం రూపం ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా విచయం ఆపజ్జతి. ఞాణఞ్చ రోపేతీతి ‘‘అనిచ్చం చలం పలోకం పభఙ్గూ’’తిఆదినా ఞాణం పవత్తేతి. వీమంసనం…పే… ఆపజ్జతీతి రూపసత్తకారూపసత్తకక్కమేన విపస్సనం పచ్చక్ఖతో వియ అనిచ్చతాదీనం దస్సనం సమ్మసనం ఆపజ్జతి.
ఉభయమ్పేతన్తి ఫలానిసంసాతి వుత్తద్వయం. అత్థతో ఏకం పరియాయసద్దత్తా. పటికచ్చాతి పగేవ. మరణకాలేతి మరణకాలసమీపే. సమీపత్థే హి ఇదం భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘మరణస్స ఆసన్నకాలే’’తి.
సో తివిధో హోతి ఞాణస్స తిక్ఖమజ్ఝముదుభావేన. తేనాహ ‘‘కప్పసహస్సాయుకేసూ’’తిఆది. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయనతో. యత్థ కత్థచీతి అవిహాదీసు యత్థ కత్థచి. సప్పయోగేనాతి విపస్సనాఞాణసఙ్ఖారసఙ్ఖాతేన పయోగేన, సహ విపస్సనాపయోగేనాతి అత్థో. సుద్ధావాసభూమియం ఉద్ధంయేవ మగ్గసోతో ఏతస్సాతి ఉద్ధంసోతో. పటిసన్ధివసేన అకనిట్ఠభవం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ.
అవిహాదీసు వత్తమానోపి ఏకంసతో ఉద్ధంగమనారహో పుగ్గలో అకనిట్ఠగామీ ఏవ నామాతి వుత్తం ‘‘ఏకో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చ హోన్తీ’’తి. తేసన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. ఉద్ధంసోతభావతో యదిపి హేట్ఠిమాదీసుపి అరియభూమి నిబ్బత్తతేవ, తథాపి తత్థ భూమీసు ఆయుం అగ్గహేత్వా అకనిట్ఠభవే ఆయువసేనేవ సోళసకప్పసహస్సాయుకతా దట్ఠబ్బా. ‘‘సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి వుత్తత్తా ‘‘అరహత్తమగ్గస్స పుబ్బభాగవిపస్సనా బోజ్ఝఙ్గా కథితా’’తి వుత్తం. సత్తన్నమ్పి సహభావో లబ్భతీతి ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఏకచిత్తక్ఖణికా’’తి వుత్తం. తయిదం పాళియం తత్థ తత్థ ‘‘తస్మిం సమయే’’తి ఆగతవచనేన విఞ్ఞాయతి, బోజ్ఝఙ్గానం పన నానాసభావత్తా ‘‘నానాలక్ఖణా’’తి వుత్తం.
సీలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. వత్థసుత్తవణ్ణనా
౧౮౫. ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి ఏవం చే మయ్హం హోతీతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ సేట్ఠో ఉత్తమో పవరో, తస్మాహం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసీసేన ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా విహరిస్సామీతి ఏవం చే మయ్హం పుబ్బభాగే హోతీతి అత్థో. ‘‘అప్పమాణో’’తి ఏవం మయ్హం హోతీతి స్వాయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, సబ్బసో పమాణకరకిలేసాభావతో అప్పమాణధమ్మారమ్మణతో చ అప్పమాణోతి ఏవం మయ్హం అన్తోసమాపత్తియం అసమ్మోహవసేన హోతి. సుపరిపుణ్ణోతి భావనాపారిపూరియా సుట్ఠు పరిపుణ్ణోతి ఏవం మయ్హం అన్తోసమాపత్తియం అసమ్మోహవసేన హోతీతి. తిట్ఠతీతి యథాకాలపరిచ్ఛేదసమాపత్తియా అవట్ఠానేన తప్పరియాపన్నతాయ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి పటిబన్ధవసేన. ఉప్పాదం అనావజ్జితత్తాతి ఉప్పాదస్స అనావజ్జనేన అసమన్నాహారేన. ఉప్పాదసీసేన చేత్థ ఉప్పాదవన్తోవ సఙ్ఖారా గహితా. అనుప్పాదన్తి నిబ్బానం ఉప్పాదాభావతో ఉప్పాదవన్తేహి చ వినిస్సటత్తా. పవత్తన్తి విపాకప్పవత్తం. అప్పవత్తన్తి నిబ్బానం తప్పటిక్ఖేపతో. నిమిత్తన్తి సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తం. అనిమిత్తన్తి నిబ్బానం. సఙ్ఖారేతి ఉప్పాదాదిఅనామసనేన కేవలమేవ సఙ్ఖారగహణం. విసఙ్ఖారన్తి నిబ్బానం. ఆవజ్జితత్తా ఆవజ్జితకాలతో పట్ఠాయ ఆరబ్భ పవత్తియా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి. అట్ఠహాకారేహీతి అట్ఠహి కారణేహి. జానాతీతి సమాపత్తితో వుట్ఠితకాలే పజానాతి. అట్ఠహాకారేహీతి ఉప్పాదావజ్జనాదీహి చేవ అనుప్పాదావజ్జనాదీహి చ వుత్తాకారవిపరీతేహి అట్ఠహి ఆకారేహి చవన్తం సమాపత్తివసేన అనవట్ఠానతోపి గచ్ఛన్తం చవతీతి థేరో పజానాతీతి.
ఫలబోజ్ఝఙ్గాతి ఫలసమాపత్తిపరియాపన్నా బోజ్ఝఙ్గా. కిం పన తే విసుం విసుం పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘యదా హీ’’తిఆది. సీసం కత్వాతి పధానం సేట్ఠం కత్వా. తదన్వయాతి తదనుగతా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం అనుగచ్ఛనకా. తఞ్చ ఖో తథా కత్వా ధమ్మం పచ్చవేక్ఖణవసేన. కేచి పన ‘‘తం పచ్చవేక్ఖణాదికం కత్వా’’తి వదన్తి.
వత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా
౧౮౬. బోధాయాతి ఏత్థ బోధో నామ బుజ్ఝనం, తం పన కిస్స కేనాతి పుచ్ఛన్తో ‘‘కిం బుజ్ఝనత్థాయా’’తి వత్వా తం దస్సేన్తో ‘‘మగ్గేనా’’తిఆదిమాహ. మగ్గేన నిబ్బానం బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి, పచ్చవేక్ఖణాయ కతకిచ్చతం బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి, పఠమవికప్పే సచ్ఛికిరియాభిసమయో ఏవ దస్సితోతి తేన అతుట్ఠే ‘‘మగ్గేన వా’’తి దుతియవికప్పమాహ. వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితన్తి పదేహి సబ్బం మగ్గకిచ్చం తస్స ఫలఞ్చ దస్సితం. నిరోధనిస్సితన్తి ఇమినా నిబ్బానసచ్ఛికిరియా. కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీతిఆదినా కిలేసప్పహానం. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీతిఆదినా పచ్చవేక్ఖణా దస్సితా.
భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬-౭. కుణ్డలియసుత్తాదివణ్ణనా
౧౮౭-౧౮౮. నిబద్ధవాసవసేన ఆరామే నిసీదనసీలోతి ఆరామనిసాదీ. పరిసం ఓగాళ్హో హుత్వా చరతీతి పరిసావచరోతి ఆహ – ‘‘యో పనా’’తిఆది. ఏవన్తి ఇమినాకారేన. గహణన్తి నిగ్గహణం. తేన పుచ్ఛాపదస్స అత్థం వివరతి. నిబ్బేఠనన్తి నిగ్గహనిబ్బేఠనం. తేన విస్సజ్జనపదస్స అత్థం వివరతి. ఇమినా నయేనాతి ఏతేన ‘‘ఇతివాదో’’తి ఏత్థ ఇతి-సద్దస్స అత్థం దస్సేతి. ఉపారమ్భాధిప్పాయో వదతి ఏతేనాతి వాదో, దోసో. ఇతివాదో హోతీతి ఏవం ఇమస్స ఉపరి వాదారోపనం హోతి. ఇతివాదప్పమోక్ఖోతి ఏవం తతో పమోక్ఖో హోతి. ఏవం వాదప్పమోక్ఖానిసంసం పరేహి ఆరోపితదోసస్స నిబ్బేఠనవసేన దస్సేత్వా ఇదాని దోసపవేదనవసేన దస్సేతుం ‘‘అయం పుచ్ఛాయ దోసో’’తిఆది వుత్తం.
ఏత్తకం ఠానన్తిఆదితో పట్ఠాయ యావ ‘‘తీణి సుచరితానీ’’తి ఏత్తకం ఠానం. ఇమం దేసనన్తి ‘‘ఇన్ద్రియసంవరో ఖో’’తిఆదినయప్పవత్తం ఇమం దేసనం. నాభిజ్ఝాయతీతి న అభిజ్ఝాయతి. నాభిహంసతీతి న అభితుస్సతి. గోచరజ్ఝత్తే ఠితం హోతీతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే సమాధానవసేన ఠితం హోతి అవట్ఠితం. తేనాహ ‘‘సుసణ్ఠిత’’న్తి. సుసణ్ఠితన్తి సమ్మా అవిక్ఖేపవసేన ఠితం. కమ్మట్ఠానవిముత్తియాతి కమ్మట్ఠానానుయుఞ్జనవసేన పటిపక్ఖతో నీవరణతో విముత్తియా. సుట్ఠు విముత్తన్తి సువిముత్తం. తస్మిం అమనాపరూపదస్సనే న మఙ్కు విలక్ఖో న హోతి. కిలేసవసేన దోసవసేన. అట్ఠితచిత్తో అథద్ధచిత్తో. కోవేసేన హి చిత్తం థద్ధం హోతి, న ముదుకం. అదీనమానసోతి దోమనస్సవసేన యో దీనభావో, తదభావేన నిద్దోసమానసో. అపూతిచిత్తోతి బ్యాపజ్జాభావేన సీతిభూతచిత్తో.
ఇమేసు ఛసు ద్వారేసు అట్ఠారస దుచ్చరితాని హోన్తి పచ్చేకం కాయవచీమనోదుచ్చరితభేదేన. తాని విభాగేన దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతేతి నయదానమత్తమేతం. తేన ‘‘అనిట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే దోసం ఉప్పాదేన్తస్సా’’తిఆదినా తివిధదుచ్చరితం నీహరిత్వా వత్తబ్బం, తథా ‘‘మజ్ఝత్తారమ్మణే మోహం ఉప్పాదేన్తస్సా’’తిఆదినా చ. మనోదుచ్చరితాదిసామఞ్ఞేన పన తీణియేవ దుచ్చరితాని హోన్తీతి వేదితబ్బం.
పఞ్ఞత్తివసేనాతి వత్థుం అనామసిత్వా పిణ్డగహణముఖేన కేవలం పఞ్ఞత్తివసేనేవ. భావనాపటిసఙ్ఖానేతి భావనాసిద్ధే పటిసఙ్ఖానే, భావనాయ పటిసఙ్ఖానే వాతి అత్థో. ఇమానీతి యథావుత్తాని ఛద్వారారమ్మణాని. దుచ్చరితానీతి దుచ్చరితకారణాని. అప్పటిసఙ్ఖానే ఠితస్స దుచ్చరితాని సుచరితాని కత్వా. పరిణామేతీతి పరివత్తేతి దుచ్చరితాని తత్థ అనుప్పాదేత్వా సుచరితాని ఉప్పాదేన్తో. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. ఇన్ద్రియసంవరో…పే… వేదితబ్బో ఇన్ద్రియసంవరసమ్పాదనవసేన తిణ్ణం సుచరితానం సిజ్ఝనతో. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది. ఏత్తావతాతి ఆదితో పట్ఠాయ యావ ‘‘తీణి సుచరితాని పరిపూరేన్తీ’’తి పదం, ఏత్తావతా. సీలానురక్ఖకం ఇన్ద్రియసంవరసీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలస్స అనురక్ఖకం ఇన్ద్రియసంవరసీలం కథికం. కథం పన తదేవ తస్స అనురక్ఖకం హోతీతి? అపరాపరుప్పత్తియా ఉపనిస్సయభావతో.
తీణి సీలానీతి ఇన్ద్రియసంవర-ఆజీవపారిసుద్ధి-పచ్చయసన్నిస్సిత-సీలాని. లోకుత్తరమిస్సకాతి లోకియాపి లోకుత్తరాపి హోన్తీతి అత్థో. సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానన్తి లోకుత్తరానం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం. మూలభూతా సతిపట్ఠానా పుబ్బభాగా, తే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చత్తారో ఖో, కుణ్డలియ, సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తీ’’తి. తేపీతి యథావుత్తసతిపట్ఠానా. సతిపట్ఠానమూలకా బోజ్ఝఙ్గాతి లోకియసతిపట్ఠానమూలకా బోజ్ఝఙ్గావ. పుబ్బభాగావాతి ఏత్థ కేచి ‘‘పుబ్బభాగా చా’’తి పాఠం కత్వా ‘‘పుబ్బేవ లోకుత్తరా పుబ్బభాగా చా’’తి అత్థం వదన్తి. విజ్జావిముత్తిమూలకాతి ‘‘సత్త ఖో, కుణ్డలియ, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి ఏవం వుత్తా బోజ్ఝఙ్గా లోకుత్తరావ విజ్జావిముత్తిసహగతభావతో.
కుణ్డలియసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. ఉపవానసుత్తవణ్ణనా
౧౮౯. పచ్చత్తన్తి కరణనిద్దేసో అయన్తి ఆహ – ‘‘అత్తనావా’’తి. కురుమానోయేవాతి ఉప్పాదేన్తో ఏవ. కమ్మట్ఠానవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తన్తి కమ్మట్ఠానమనసికారేన నీవరణానం దూరీభావతో తేహి సుట్ఠు విముత్తం. అత్థం కరిత్వాతి భావనామనసికారం ఉత్తమం కత్వా. ‘‘మహా వత మే అయం అత్థో ఉప్పన్నో’’తి అత్థికో హుత్వా.
౯. పఠమఉప్పన్నసుత్తవణ్ణనా
౧౯౦. తథాగతస్స పాతుభావాతిఆదినా బుద్ధుప్పాదకాలే ఏవ బోజ్ఝఙ్గరతనపటిలాభోతి దస్సేతి.
పబ్బతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గిలానవగ్గో
౧-౩. పాణసుత్తాదివణ్ణనా
౧౯౨-౧౯౪. యేసన్తి యేసం సత్తానం. చత్తారో ఇరియాపథా అత్థి లబ్భన్తి తదుపగసరీరావయవలాభేన. ఏతన్తి ‘‘చత్తారో ఇరియాపథే కప్పేన్తీ’’తి ఏతం వచనం. ‘‘వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదివచనతో ‘‘సహవిపస్సనకే మగ్గబోజ్ఝఙ్గే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. దుతియతతియాని ఉత్తానత్థానేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.
౪-౧౦. పఠమగిలానసుత్తాదివణ్ణనా
౧౯౫-౨౦౧. విసుద్ధం అహోసి విసభాగధాతుక్ఖోభం వూపసమేన్తం. తేనాహ – ‘‘పోక్ఖరపత్తే …పే… వినివత్తిత్వా గతో’’తి. ఏసేవ నయో పాళితో అత్థతో చ చతుత్థేన పఞ్చమఛట్ఠానం సమానత్తా. విసరుక్ఖవాతసమ్ఫస్సేనాతి విసరుక్ఖసన్నిస్సితవాతసమ్ఫస్సేన. మన్దసీతజరోతి ముదుకో సీతజరో. సేసన్తి వుత్తావసేసం. సబ్బత్థాతి సత్తమాదీసు చతూసు.
గిలానవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఉదాయివగ్గో
౧-౨. బోధాయసుత్తాదివణ్ణనా
౨౦౨-౨౦౩. కిత్తకేన ను ఖో కారణేన బుజ్ఝనకఅఙ్గా నామ వుచ్చన్తి బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి వత్తబ్బతం లభన్తి. మిస్సకబోజ్ఝఙ్గా కథితా సహవిపస్సనా మగ్గబోజ్ఝఙ్గా కథితాతి కత్వా. ధమ్మపరిచ్ఛేదో కథితో గణనామత్తేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా వుత్తత్తా న భూమన్తరపరిచ్ఛేదో, విపస్సనాదిపరిచ్ఛేదో వా.
౩-౫. ఠానియసుత్తాదివణ్ణనా
౨౦౪-౨౦౬. కామరాగేన గధితబ్బట్ఠానభూతా కామరాగట్ఠానియాతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణధమ్మాన’’న్తి. ‘‘మనసికారబహులీకారా’’తి వుత్తత్తా ‘‘ఆరమ్మణేనేవ కథిత’’న్తి వుత్తం. వుత్తపరిచ్ఛేదోతి ఏతేన న కేవలం ఆరమ్మణవసేనేవ, అథ ఖో ఉపనిస్సయవసేనపేత్థ అత్థో లబ్భతీతి దస్సేతి. పఠమవగ్గస్స హి దుతియే సుత్తే ఉపనిస్సయవసేనేవ అత్థో దస్సితో. మిస్సకబోజ్ఝఙ్గా కథితా అవిభాగేనేవ కథితత్తా. అపరిహానియేతి తీహి సిక్ఖాహి అపరిహానావహే.
౬-౭. తణ్హక్ఖయసుత్తాదివణ్ణనా
౨౦౭-౨౦౮. ‘‘సో మం పుచ్ఛిస్సతీ’’తి అధిప్పాయేన భగవతా ఓసాపితదేసనం. పత్థటత్తా భావనాపారిపూరియా విత్థారితం గతత్తా. మహన్తభావన్తి భావనావసేనేవ మహత్తం గతత్తా. తతో ఏవ వడ్ఢిప్పమాణా. నీవరణవిగమే సమ్భవతో పచ్చయతో బ్యాపాదో విగతో హోతీతి ఆహ – ‘‘నీవరణానం దూరీభావేన బ్యాపాదవిరహితత్తా’’తి. తణ్హామూలకన్తి తణ్హాపచ్చయం. యఞ్హి తణ్హాసహగతం అసహగతమ్పి తణ్హం ఉపనిస్సాయ నిప్ఫన్నం, సబ్బం తం తణ్హామూలకం. పహీయతి అనుప్పాదప్పహానేన. తణ్హాదీనంయేవ ఖయా, న తేసం సఙ్ఖారానం ఖయా. ఏతేహి తణ్హక్ఖయాదిపదేహి.
౮. నిబ్బేధభాగియసుత్తవణ్ణనా
౨౦౯. నిబ్బిజ్ఝన్తీతి నిబ్బేధా, నిబ్బిజ్ఝనధమ్మా ధమ్మవినయాదయో, తప్పరియాపన్నతాయ నిబ్బేధభాగే గతో నిబ్బేధభాగియో, తం నిబ్బేధభాగియం. తేనాహ ‘‘నిబ్బిజ్ఝనకోట్ఠాసియ’’న్తి. భావేత్వా ఠితేన చిత్తేన. విపస్సనామగ్గమ్పి గహేత్వా ‘‘మగ్గబోజ్ఝఙ్గా మిస్సకా’’తి వుత్తా. తేహీతి బోజ్ఝఙ్గేహి భావితం చిత్తం. తే వా బోజ్ఝఙ్గే భావేత్వా ఠితం చిత్తం నామ ఫలచిత్తం, తస్మా నిబ్బత్తితలోకుత్తరమేవ. తమ్పీతి ఫలచిత్తమ్పి మగ్గానన్తరతాయ మగ్గనిస్సితం కత్వా మిస్సకమేవ కథేతుం వట్టతి ‘‘బోధాయ సంవత్తన్తీ’’తి వుత్తత్తా.
౯. ఏకధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౨౧౦. సంయోజనసఙ్ఖాతా వినిబన్ధాతి కామరాగాదిసంయోజనసఞ్ఞితా బన్ధనా. పరినిట్ఠపేత్వా గహణాతి గిలిత్వా వియ పరినిట్ఠపేత్వా గహణాకారా.
౧౦. ఉదాయిసుత్తవణ్ణనా
౨౧౧. బహుకతం వుచ్చతి బహుకారో బహుమానో, నత్థి ఏతస్స బహుకతన్తి అబహుకతో, అకతబహుమానో. ధమ్మో ఉప్పజ్జమానో ఉక్కుజ్జన్తో వియ నిరుజ్ఝమానో అవకుజ్జన్తో వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉక్కుజ్జం వుచ్చతి ఉదయో, అవకుజ్జం వయో’’తి. పరివత్తేన్తోతి అనిచ్చాతిపి దుక్ఖాతిపి అనత్తాతిపి. ‘‘ఏసో హి తే ఉదాయి మగ్గో పటిలద్ధో, యో తే…పే… తథత్తాయ ఉపనేస్సతీ’’తి పరియోసానే భగవతో వచనఞ్చేత్థ సాధకం దట్ఠబ్బం. తేన తేనాకారేన విహరన్తన్తి యేన సమ్మసనాకారేన విపస్సనావిహారేన విహరన్తం. తథాభావాయాతి ఖీణాసవభావపచ్చవేక్ఖణాయ. తేనాహ – ‘‘ఖీణా జాతీతి…పే… తం దస్సేన్తో ఏవమాహా’’తి.
ఉదాయివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. నీవరణవగ్గో
౩-౪. ఉపక్కిలేససుత్తాదివణ్ణనా
౨౧౪-౨౧౫. న చ పభావన్తన్తి న చ పభాసమ్పన్నం. పభిజ్జనసభావన్తి తాపేత్వా తాలనే పభఙ్గుతం. అవసేసం లోహన్తి వుత్తావసేసం జాతిలోహం, విజాతిలోహం, కిత్తిమలోహన్తి పభేదం సబ్బమ్పి లోహం. ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనాతి ఏత్థ నను లోకియకుసలచిత్తస్సపి సువిసుద్ధస్స ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేన ఉపక్కిలేసతాతి? సచ్చమేతం, యస్మిం పన సన్తానే నీవరణాని లద్ధపతిట్ఠాని, తత్థ మహగ్గతకుసలస్సపి అసమ్భవో, పగేవ లోకుత్తరకుసలస్స, పరిత్తకుసలం పన యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జతి. నీవరణే హి వూపసన్తే సన్తానే ఉప్పత్తియా అపరిసుద్ధం హోతి, ఉపక్కిలిట్ఠం నామ హోతి, అపరిసుద్ధదీపకపల్లికవట్ఠితేలాదిసన్నిస్సయో దీపో వియ, అపిచ నిప్పరియాయతో ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేనేవ తేసం ఉపక్కిలేసతాతి దస్సేన్తో ‘‘యదగ్గేన హీ’’తిఆదిమాహ. ఆరమ్మణే విక్ఖిత్తప్పత్తివసేన చుణ్ణవిచుణ్ణతా వేదితబ్బా. న ఆవరన్తీతి కుసలధమ్మే ఉప్పజ్జితుం అప్పదానవసేన న ఆవరన్తి, అథ ఖో తేసం ఉప్పత్తియా హోన్తి. న పటిచ్ఛాదేన్తీతి న వినన్ధన్తి. చతుభూమకచిత్తస్సాతి చతుత్థభూమకకుసలచిత్తస్స అనుపక్కిలేసా, తేహి అకిలిస్సనతో.
౮. ఆవరణనీవరణసుత్తవణ్ణనా
౨౧౯. పఞ్ఞా దుబ్బలా హోతి, న బలవతీ పటిపక్ఖేన ఉపక్కిలిట్ఠభావతో. తేనాహ ‘‘మన్దా అవిసదా’’తి.
పఞ్చ నీవరణా దూరే హోన్తి ఆవరణాభావతో. తమేవ పీతిన్తి సప్పాయధమ్మసవనే ఉప్పన్నం పీతిం. తస్సా తదా ఉప్పన్నాకారసల్లక్ఖణేన అవిజహన్తో పునప్పునం తస్సా నిబ్బత్తనేన. తేనాహ ‘‘పఞ్చ నీవరణే విక్ఖమ్భేత్వా’’తి. ఇదం సన్ధాయాతి ఏత్తకే దివసేపి న వినస్సన్తి, సా ధమ్మపీతి లద్ధపచ్చయా హుత్వా విసేసావహాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ ఏతం ‘‘ఇమస్స పఞ్చ నీవరణా తస్మిం సమయే న హోన్తీ’’తిఆది వుత్తం. పీతిపామోజ్జపక్ఖియాతి పీతిపామోజ్జపచ్చయా. నస్సన్తీతి నిరోధపచ్చయవసేన పవత్తనతో నస్సన్తి. సభాగపచ్చయవసేన పున ఉప్పజ్జన్తాపి…పే… వుచ్చతి కిచ్చసాధనవసేన పవత్తనతో.
౯. రుక్ఖసుత్తవణ్ణనా
౨౨౦. అభిరుహనకాతి సమీపరుక్ఖే అభిభవిత్వా రుహనకా. అట్ఠికచ్ఛకోతి అట్ఠిబహులకచ్ఛకో. కపిథనసదిసఫలత్తా కపిత్థనోతి లద్ధనామో.
౧౦. నీవరణసుత్తవణ్ణనా
౨౨౧. అన్ధభావకరణా పఞ్ఞాచక్ఖుస్స విబన్ధనతో. తథా హి తే ‘‘అచక్ఖుకరణా పఞ్ఞానిరోధికా’’తి వుత్తా. విహనతి విబాధతీతి విఘాతో, దుక్ఖన్తి ఆహ ‘‘విఘాతపక్ఖియాతి దుక్ఖపక్ఖికా’’తి. నిబ్బానత్థాయ న సంవత్తన్తీతి అనిబ్బానసంవత్తనికా. మిస్సకబోజ్ఝఙ్గావ కథితా పుబ్బభాగికానం కథితత్తా.
నీవరణవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. చక్కవత్తివగ్గో
౧. విధాసుత్తవణ్ణనా
౨౨౨. విధీయన్తీతి విధా, మానాదిభాగా కోట్ఠాసాతి ఆహ ‘‘తయో మానకోట్ఠాసా’’తి. తథా తథా విదహనతోతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా తేన తేనాకారేన విదహనతో ఠపనతో, ఠపేతబ్బతో వా.
౨. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా
౨౨౩. సిరిసమ్పత్తియా రాజతి దిప్పతి సోభతీతి రాజా, దానపియవచనఅత్థచరియాసమానత్తతాసఙ్ఖాతేహి చతూహి సఙ్గహవత్థూహి. రఞ్జేతీతి రమేతి. అబ్భుగ్గతాయాతి ఉదీరితా నిబ్బత్తితో తత్థ తత్థ గచ్ఛనతో. చక్కం వత్తేతీతి చక్కరతనం పవత్తేతి. దేవట్ఠానన్తి పూజనీయదేవట్ఠానం. చిత్తీకతట్ఠేనాతి పూజనీయభావేన. అగ్ఘో నత్థి చిరకాలసమ్భవపుఞ్ఞానుభావసిద్ధరతనసబ్భావతో. అఞ్ఞేహి చక్కవత్తినో పరిగ్గహభూతరతనేహి. లోకేతి మనుస్సలోకే. తేన తదఞ్ఞలోకం నివత్తేతి. విజ్జమానగ్గహణేన అతీతానాగతం నివత్తేతి. బుద్ధా చ కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి చక్కవత్తినోపి యేభుయ్యేన తస్మింయేవ ఉప్పజ్జనతోతి అధిప్పాయో. అనోమస్సాతి అలామకస్స ఉక్కట్ఠస్స. సేసాని రతనాని.
తత్రాతి వాక్యోపఞ్ఞాసనే నిపాతో, తస్మిం పాతుభావవచనే. ‘‘అయుత్త’’న్తి వత్వా తత్థ అధిప్పాయం వివరన్తో ‘‘ఉప్పన్నం హీ’’తిఆదిమాహ. తేహి రతనేహి చక్కవత్తననియమాపేక్ఖతాయ చక్కవత్తివచనస్స. నియమేనాతి ఏకన్తేన. వత్తబ్బతం ఆపజ్జతి భావిని భూతే వియ ఉపచారోతి యథా – ‘‘అగమా రాజగహం బుద్ధో’’తి (సు. ని. ౪౧౦). లద్ధనామస్సాతి చక్కవత్తీతి లోకే లద్ధసమఞ్ఞస్స పత్థనీయస్స పురిసవిసేసస్స. మూలుప్పత్తివచనతోపీతి ‘‘చక్కవత్తిస్స పాతుభావా’’తి ఏతస్స పఠముప్పత్తియా వచనతోపి. ఇదాని తమత్థం వివరన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ. యో హి చక్కవత్తిరాజా, తస్స ఉప్పత్తియా చక్కరతనస్స ఉప్పజ్జనతో చక్కవత్తీతి ఏవం నామం ఉప్పజ్జతి. ‘‘చక్కం వత్తేస్సతీ’’తి ఇదం పన నియామం అనపేక్ఖిత్వా తస్స ఉప్పజ్జతీతి రతనానుప్పత్తిం గహేత్వా వుత్తనయతో సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి ‘‘చక్కవత్తీ’’తి. ఏకమేవాతి చక్కరతనమేవ పఠమం పాతుభవతి. యస్మిం భూతే రఞ్ఞో చక్కవత్తిసమఞ్ఞా, అథ పచ్ఛా రతనాని పాతుభవన్తీతి బహూనం పాతుభావం ఉపాదాయ బహులవచనతోపి ఏతం ‘‘చక్కవత్తిస్స పాతుభావా రతనానం పాతుభావో’’తి వుత్తం. అయం హేతుకత్తుసఞ్ఞితో అత్థభేదో. పాతుభావాతి పాతుభావతో. పుఞ్ఞసమ్భారో భిన్నసన్తానతాయ రతనానమ్పి పరియాయేన ఉపనిస్సయహేతూతి వుత్తం. యుత్తమేవేతం యథావుత్తయుత్తియుత్తత్తా.
వత్తబ్బభూతో అధిప్పాయో ఏతస్స అత్థీతి అధిప్పాయో, అత్థనిద్దేసో, సఙ్ఖేపతో అధిప్పాయో సఙ్ఖేపాధిప్పాయో. చక్కరతనానుభావేన చక్కవత్తిస్సరియస్స సిజ్ఝనతో ‘‘దాతుం సమత్థస్సా’’తి వుత్తం. యోజనప్పమాణే పదేసే పవత్తత్తా యోజనప్పమాణం అన్ధకారం. అతిదీఘాతిరస్సతాదిం ఛబ్బిధం దోసం వివజ్జేత్వా ఠితస్సాతి వచనసేసో.
సబ్బేసం చతుభూమకధమ్మానం పురేచరం కుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసనవసేన పవత్తనతో. బుద్ధాదీహిపి అప్పహానీయతాయ మహన్తధమ్మసభావత్తా ధమ్మకాయే చ జేట్ఠకట్ఠేన ధమ్మకాయూపపన్నం. పఞ్ఞాపాసాదతాయ చస్స ఉపరిగతట్ఠేన అచ్చుగ్గతం. విత్థతట్ఠేన విపులం. మహన్తతాయ మహన్తం. అనాదికాలభావితస్స కిలేససన్తానస్స ఖణేనేవ విద్ధంసనతో సీఘం లహు జవన్తి పరియాయా. బోజ్ఝఙ్గధమ్మపరియాపన్నత్తా హి వుత్తం ‘‘ఏకన్త-కుసలత్తా’’తి. సమ్పయుత్తవసేన పీతియా ఆలోకవిద్ధంసనభావవసేనాతి వుత్తం ‘‘సహజాతపచ్చయాదీ’’తిఆది. సబ్బసఙ్గాహికధమ్మపరిచ్ఛేదోతి చతుభూమకత్తా సబ్బసఙ్గాహకో బోజ్ఝఙ్గధమ్మపరిచ్ఛేదో కథితో.
౪-౧౦. దుప్పఞ్ఞసుత్తాదివణ్ణనా
౨౨౫-౨౩౧. ఏళం వుచ్చతి దోసో, ఏళేన మూగో వియాతి ఏళమూగోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ముఖేన వాచ’’న్తిఆదిమాహ.
చక్కవత్తివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. సాకచ్ఛవగ్గో
౧. ఆహారసుత్తవణ్ణనా
౨౩౨. పురిమనయతోతి ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయానం ధమ్మాన’’న్తిఆదినా ఆగతనయతో. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన. సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ సతిసమ్పజఞ్ఞం. సతిపధానం వా అభిక్కన్తాదీసు సత్థకభావపరిగ్గణ్హకఞాణం సతిసమ్పజఞ్ఞం. తం సబ్బత్థ సతోకారీభావావహత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తతి. యథా చ పచ్చనీకధమ్మప్పహానం అనురూపధమ్మదేసనా చ అనుప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం ఉప్పాదాయ హోతి, ఏవం సతిరహితపుగ్గలవజ్జనా సతోకారీపుగ్గలసేవనా చ తత్థ చ యుత్తపయుత్తతా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞ’’న్తిఆదినా. అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి. తథా హి అరహావ ‘‘సతివేపుల్లప్పత్తో’’తి వుచ్చతి.
ధమ్మానం, ధమ్మేసు వా విచయో, సో ఏవ హేట్ఠా వుత్తనయేన సమ్బోజ్ఝఙ్గో, తస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స. పరిపుచ్ఛకతాతి ఆచరియం పయిరుపాసిత్వా పఞ్చపి నికాయే సహట్ఠకథాయ పరియోగాహేత్వా యం యం తత్థ గణ్ఠిట్ఠానం, తస్స తస్స ‘‘ఇదం, భన్తే, కథం ఇమస్స కో అత్థో’’తి ఏవం ఖన్ధాదీసు అత్థపుచ్ఛకభావో. తేనాహ ‘‘ఖన్ధ…పే… బహులతా’’తి.
వత్థువిసదకిరియాతి చిత్తచేతసికానం పవత్తిట్ఠానభావతో సరీరం తప్పటిబద్ధాని చ చీవరాదీని ఇధ ‘‘వత్థూనీ’’తి అధిప్పేతాని, తాని యథా చిత్తస్స సుఖావహాని హోన్తి, తథా కరణం తేసం విసదభావకరణం. తేన వుత్తం ‘‘అజ్ఝత్తికబాహిరాన’’న్తిఆది. ఉస్సన్నదోసన్తి వాతాదిఉస్సన్నదోసం. సేదమలమక్ఖితన్తి సేదేన చేవ జల్లికాసఙ్ఖాతేన సరీరమలేన చ మక్ఖితం. చ-సద్దేన అఞ్ఞమ్పి సరీరస్స చ చిత్తస్స చ పీళావహం సఙ్గణ్హాతి. సేనాసనం వాతి వా-సద్దేన పత్తాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అవిసదే సతి, విసయభూతే వా. కథం భావనమనుయుత్తస్స తాని విసయోతి? అన్తరన్తరా పవత్తనకచిత్తుప్పాదవసేన ఏవం వుత్తం. తే హి చిత్తుప్పాదా చిత్తేకగ్గతాయ ఇజ్ఝన్తియాపి అపరిసుద్ధభావాయ సంవత్తన్తి. చిత్తచేతసికేసు నిస్సయాదిపచ్చయభూతేసు. ఞాణమ్పీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనే. తేన న కేవలం తం వత్థుయేవ, అథ ఖో తస్మిం అపరిసుద్ధే ఞాణమ్పి అపరిసుద్ధం హోతీతి నిస్సయాపరిసుద్ధియా నిస్సితాపరిసుద్ధి వియ విసయస్స అపరిసుద్ధతాయ విసయీనం అపరిసుద్ధిం దస్సేతి అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ.
సమభావకరణం కిచ్చతో అనూనాధికభావకరణం. యథాపచ్చయం సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం అధిమోక్ఖకిచ్చస్స పటుతరభావేన పఞ్ఞాయ అవిసదతాయ వీరియాదీనఞ్చ అనుబలప్పదానసిథిలతాదినా సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి. తేనాహ ‘‘ఇతరాని మన్దానీ’’తి. తతోతి తస్మా సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావతో ఇతరేసఞ్చ మన్దత్తా. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా సమ్పయుత్తధమ్మానం పగ్గణ్హనం అనుబలప్పదానం పగ్గహో, పగ్గహకిచ్చం కాతుం న సక్కోతీతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఉపట్ఠానం, విక్ఖేపపటిపక్ఖో. యేన వా సమ్పయుత్తా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో అవిక్ఖేపో. రూపగతం వియ చక్ఖునా యేన యాథావతో విసయసభావం పస్సతి, తం దస్సనకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి బలవతా సద్ధిన్ద్రియేన అభిభూతత్తా. సహజాతధమ్మేసు హి ఇన్దట్ఠం కరోన్తానం సహ పవత్తమానానం ధమ్మానం ఏకరసతావసేనేవ అత్థసిద్ధి, న అఞ్ఞథా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. తన్తి సద్ధిన్ద్రియం.
ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేనాతి యస్స సద్ధేయ్యవత్థునో ఉళారతాదిగుణే అధిముచ్చనస్స సాతిసయప్పవత్తియా సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తస్స పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతాదివిభాగతో యాథావతో వీమంసనేన. ఏవఞ్హి ఏవంధమ్మతానయేన సభావసరసతో పరిగ్గయ్హమానే సవిప్ఫారో అధిమోక్ఖో న హోతి – ‘‘అయం ఇమేసం ధమ్మానం సభావో’’తి పఞ్ఞాబ్యాపారస్స సాతిసయత్తా. ధురియధమ్మేసు హి యథా సద్ధాయ బలవభావే పఞ్ఞాయ మన్దభావో హోతి, ఏవం పఞ్ఞాయ బలవభావే సద్ధాయ మన్దభావో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘తం ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన…పే… హాపేతబ్బ’’న్తి. తథా అమనసికరణేనాతి యేనాకారేన భావనమనుయుఞ్జన్తస్స సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తేనాకారేన భావనం నానుయుఞ్జనేనాతి వుత్తం హోతి. ఇధ దువిధేన సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో అత్తనో వా పచ్చయవిసేసేన కిచ్చుత్తరియతో వీరియాదీనం వా మన్దకిచ్చతాయ. తత్థ పఠమవికప్పే హాపనవిధి దస్సితో, దుతియవికప్పే పన యథా మనసికరోతో వీరియాదీనం మన్దకిచ్చతాయ సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తథా అమనసికారేన వీరియాదీనం పటుతరభావావహేన మనసికారేన సద్ధిన్ద్రియం తేహి సమతం కరోన్తేన హాపేతబ్బం. ఇమినా నయేన సేసిన్ద్రియేసుపి హాపనవిధి వేదితబ్బో.
వక్కలిత్థేరవత్థూతి సో హి ఆయస్మా సద్ధాధిముత్తో తత్థ చ కతాధికారో సత్థు రూపకాయదస్సనే పసుతో ఏవ హుత్వా విహరన్తో సత్థారా – ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౮౭) ఓవదియమానో కమ్మట్ఠానే నియోజితోపి తం అననుయుఞ్జన్తో పణామితో అత్తానం వినిపాతేతుం పపాతట్ఠానం అభిరుహి. అథ నం సత్థా యథానిసిన్నోవ ఓభాసవిస్సజ్జనేన అత్తానం దస్సేత్వా –
‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;
అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧) –
గాథం వత్వా ‘‘ఏహి, వక్కలీ’’తి ఆహ. సో తేన వచనేన అమతేనేవ అభిసిత్తో హట్ఠతుట్ఠో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేసి, సద్ధాయ బహులభావతో విపస్సనావీథిం నారోహతి. తం ఞత్వా భగవా ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనాయ కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అదాసి. సో సత్థారా దిన్ననయేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం – ‘‘వక్కలిత్థేరవత్థు చేత్థ నిదస్సన’’న్తి. ఏత్థాతి సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తభావే సేసిన్ద్రియానం సకిచ్చాకరణే.
ఇతరకిచ్చభేదన్తి ఉపట్ఠానాదికిచ్చవిసేసం. పస్సద్ధాదీతి ఆది-సద్దేన సమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. హాపేతబ్బన్తి యథా సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన హాయతి, ఏవం వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతా పస్సద్ధియాదిభావనాయ హాయతి సమాధిపక్ఖికత్తా తస్సా. తథా హి సమాధిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం కోసజ్జపాతతో రక్ఖన్తీ వీరియాదిభావనా వియ వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖన్తీ ఏకంసతో హాపేతి. తేన వుత్తం ‘‘పస్సద్ధాదిభావనాయ హాపేతబ్బ’’న్తి. సోణత్థేరస్స వత్థూతి సుకుమారసోణత్థేరస్స వత్థు. సో హి ఆయస్మాపి సత్థు సన్తికా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సీతవనే విహరన్తో – ‘‘మమ సరీరం సుఖుమాలం, న చ సక్కా సుఖేనేవ సుఖం అధిగన్తుం, కాయం కిలమేత్వాపి సమణధమ్మో కాతబ్బో’’తి ఠానచఙ్కమనమేవ అధిట్ఠాయ పధానమనుయుఞ్జన్తో పాదతలేసు ఫోటేసు ఉట్ఠితేసుపి వేదనం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా దళ్హవీరియం కరోన్తో అచ్చారద్ధవీరియతాయ విసేసం పవత్తేతుం నాసక్ఖి. సత్థా తత్థ గన్త్వా వీణోపమోవాదేన ఓవదిత్వా వీరియసమతాయోజనవిధిం దస్సేన్తో కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా గిజ్ఝకూటం గతో. థేరోపి సత్థారా దిన్ననయేన వీరియసమతం యాజేత్వా భావేన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తేవ పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘సోణత్థేరస్స వత్థు దస్సేతబ్బ’’న్తి. సేసేసుపీతి సతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేసుపి.
సమతన్తి సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనూనాధికభావం, తథా సమాధివీరియానఞ్చ. యథా హి సద్ధాపఞ్ఞానం విసుం విసుం ధురియధమ్మభూతానం కిచ్చతో అఞ్ఞమఞ్ఞనాతివత్తనం విసేసతో ఇచ్ఛితబ్బం. యతో తేసం సమధురతాయ అప్పనా సమ్పజ్జతి, ఏవం సమాధివీరియానం కోసజ్జుద్ధచ్చపక్ఖికానం సమతాయ సతి అఞ్ఞమఞ్ఞుపత్థమ్భనతో సమ్పయుత్తధమ్మానం అన్తద్వయపాతాభావేన సమ్మదేవ అప్పనా ఇజ్ఝతీతి. బలవసద్ధోతిఆది వుత్తస్సేవ అత్థస్స బ్యతిరేకముఖేన సమత్థనం. తస్సత్థో – యో బలవతియా సద్ధాయ సమన్నాగతో అవిసదఞాణో, సో ముధప్పసన్నో హోతి, న అవేచ్చప్పసన్నో. తథా హి సో అవత్థుస్మిం పసీదతి, సేయ్యథాపి తిత్థియసావకా. కేరాటికపక్ఖన్తి సాఠేయ్యపక్ఖం భజతి. సద్ధాహీనాయ పఞ్ఞాయ అతిధావన్తో ‘‘దేయ్యవత్థుపరిచ్చాగేన వినా చిత్తుప్పాదమత్తేనపి దానమయం పుఞ్ఞం హోతీ’’తిఆదీని పరికప్పేతి హేతుపతిరూపకేహి వఞ్చితో, ఏవంభూతో చ లూఖతక్కవిలుత్తచిత్తో పణ్డితానం వచనం నాదియతి, సఞ్ఞత్తిం న గచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘భేసజ్జసముట్ఠితో వియ రోగో అతేకిచ్ఛో హోతీ’’తి. యథా చేత్థ సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమభావో అత్థావహో, విసమభావో అనత్థావహో, ఏవం సమాధివీరియానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమభావో అత్థావహో, ఇతరో అనత్థావహో, తథా సమభావో అవిక్ఖేపావహో, ఇతరో విక్ఖేపావహో. కోసజ్జం అభిభవతి, తేన అప్పనం న పాపుణాతీతి అధిప్పాయో. ఏస నయో ఉద్ధచ్చం అభిభవతీతి ఏత్థాపి. తదుభయన్తి సద్ధాపఞ్ఞాద్వయం సమాధివీరియద్వయఞ్చ. సమం కాతబ్బన్తి సమతం కాతబ్బం.
సమాధికమ్మికస్సాతి సమథకమ్మట్ఠానికస్స. ఏవన్తి ఏవం సన్తే, సద్ధాయ థోకం బలవభావే సతీతి అత్థో. సద్దహన్తోతి ‘‘పథవీ పథవీతి మనసికారమత్తేన కథం ఝానుప్పత్తీ’’తి అచిన్తేత్వా ‘‘అద్ధా సమ్బుద్ధేన వుత్తవిధి ఇజ్ఝతీ’’తి సద్దహన్తో సద్ధం జనేన్తో. ఓకప్పేన్తోతి ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా వియ అధిముచ్చనవసేన అవకప్పేన్తో పక్ఖన్దన్తో. ఏకగ్గతా బలవతీ వట్టతి సమాధిపధానత్తా ఝానస్స. ఉభిన్నన్తి సమాధిపఞ్ఞానం. సమాధికమ్మికస్స సమాధినో అధిమత్తతాయ పఞ్ఞాయ అధిమత్తతాపి ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ ‘‘సమతాయపీ’’తి, సమభావేనాపీతి అత్థో. అప్పనాతి లోకియఅప్పనా. తథా హి ‘‘హోతియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి, లోకుత్తరప్పనా పన తేసం సమభావేనేవ ఇచ్ఛితా. యథాహ ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦). యది విసేసతో సద్ధాపఞ్ఞానం సమాధివీరియానఞ్చ సమానతం ఇచ్ఛతి, కథం సతీతి ఆహ – ‘‘సతి పన సబ్బత్థ బలవతీ వట్టతీ’’తి. సబ్బత్థాతి లీనుద్ధచ్చపక్ఖికేసు పఞ్చిన్ద్రియేసు. ఉద్ధచ్చపక్ఖికేకదేసే గణ్హన్తో ‘‘సద్ధావీరియపఞ్ఞాన’’న్తి ఆహ. అఞ్ఞథా పీతి చ గహేతబ్బా సియా. తథా హి ‘‘కోసజ్జపక్ఖికేన సమాధినా’’ఇచ్చేవ వుత్తం, న చ ‘‘పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాహీ’’తి. సాతి సతి. సబ్బేసు రాజకమ్మేసు నియుత్తోతి సబ్బకమ్మికో. తేనాతి యేన కారణేన సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బా, తేన ఆహ అట్ఠకథాయం. సబ్బత్థ నియుత్తా సబ్బత్థికా, సబ్బేన వా లీనుద్ధచ్చపక్ఖికేన బోజ్ఝఙ్గేన అత్థేతబ్బా సబ్బత్థియా, సబ్బత్థియావ సబ్బత్థికా. చిత్తన్తి కుసలచిత్తం. తస్స హి సతిపటిసరణం పరాయణం అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ. తేనాహ – ‘‘ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తిఆది.
ఖన్ధాదిభేదే అనోగాళ్హపఞ్ఞానన్తి పరియత్తిబాహుసచ్చవసేనపి ఖన్ధాయతనాదీసు అప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం. బహుస్సుతసేవనా హి సుతమయఞాణావహా. తరుణవిపస్సనాసమఙ్గీపి భావనామయఞాణే ఠితత్తా ఏకంసతో పఞ్ఞవా ఏవ నామ హోతీతి ఆహ – ‘‘సమపఞ్ఞాస…పే… పుగ్గలసేవనా’’తి. ఞేయ్యధమ్మస్స గమ్భీరభావవసేన తప్పరిచ్ఛేదకఞాణస్స గమ్భీరభావగహణన్తి ఆహ – ‘‘గమ్భీరేసు ఖన్ధాదీసు పవత్తాయ గమ్భీరపఞ్ఞాయా’’తి. తఞ్హి ఞేయ్యం తాదిసాయ పఞ్ఞాయ చరితబ్బతో గమ్భీరఞాణచరియం, తస్సా వా పఞ్ఞాయ తత్థ పభేదతో పవత్తి గమ్భీరఞాణచరియా, తస్సా పచ్చవేక్ఖణాతి ఆహ ‘‘గమ్భీరపఞ్ఞాయ పభేదపచ్చవేక్ఖణా’’తి. యథా సతివేపుల్లప్పత్తో నామ అరహా ఏవ, ఏవం సో ఏవ పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తోపీతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతీ’’తి. వీరియాదీసుపి ఏసేవ నయోతి.
‘‘తత్తం అయోఖిలం హత్థే గమేన్తీ’’తిఆదినా వుత్తపఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణా నిరయే నిబ్బత్తసత్తస్స సబ్బపఠమం కరోన్తీతి దేవదూతసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౦), తస్సా ఆదితో వుత్తత్తా చ ఆహ – ‘‘పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణతో పట్ఠాయా’’తి. సకటవహనాదికాలేతి ఆది-సద్దేన తదఞ్ఞమనుస్సేహి తిరచ్ఛానేహి చ విబాధనీయకాలం సఙ్గణ్హాతి. ఏకం బుద్ధన్తరన్తి ఇదం అపరాపరం పేతేసు ఏవ ఉప్పజ్జనకసత్తవసేన వుత్తం, ఏకచ్చానం వా పేతానం, ఏకచ్చతిరచ్ఛానానం వియ తథా దీఘాయుకతాపి సియాతి తథా వుత్తం. తథా హి కాలో నాగరాజా చతున్నం బుద్ధానం రూపదస్సావీ.
ఏవం ఆనిసంసదస్సావినోతి ‘‘వీరియాయత్తో ఏవ సకలలోకియలోకుత్తరవిసేసాధిగమో’’తి ఏవం ఆనిసంసదస్సనసీలస్స. గమనవీథిన్తి సపుబ్బభాగం నిబ్బానగామినిం పటిపదం. సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గపటిపాటి, సత్తవిసుద్ధిపరమ్పరా వా. సా హి వట్టతో నియ్యానాయ గన్తబ్బా పటిపదాతి కత్వా గమనవీథి నామ.
కాయదళ్హీబహులోతి కాయస్స పోసనపసుతో. పిణ్డన్తి రట్ఠపిణ్డం. పచ్చయదాయకానం అత్తని కారస్స అత్తనో సమ్మాపటిపత్తియా మహప్ఫలభావస్స కరణేన పిణ్డాయ భిక్ఖాయ పటిపూజనా పిణ్డాపచాయనా. నీహరన్తోతి పత్తత్థవికతో నీహరన్తో. తం సద్దం సుత్వాతి తం ఉపాసికాయ వచనం పణ్ణసాలద్వారే ఠితోవ పఞ్చాభిఞ్ఞతాయ దిబ్బసోతేన సుత్వాతి వదన్తి. మనుస్ససమ్పత్తి, దిబ్బసమ్పత్తి, అన్తే నిబ్బానసమ్పత్తీతి తిస్సో సమ్పత్తియో. సితం కరోన్తోవాతి ‘‘అకిచ్ఛేనేవ మయా వట్టదుక్ఖం సమతిక్కన్త’’న్తి పచ్చవేక్ఖణావసానే సఞ్జాతపామోజ్జవసేన సితం కరోన్తో ఏవ.
అలసానం భావనాయ నామమత్తమ్పి అజానన్తానం కాయస్స పోసనబహులానం యావదత్థం పరిభుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖాదిం అనుయుఞ్జన్తానం తిరచ్ఛానకథికానం దూరతోవ వజ్జనం కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనా. ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయా’’తిఆదినా భావనారమ్భవసేన ఆరద్ధవీరియానం దళ్హపరక్కమానం కాలేనకాలం ఉపసఙ్కమనా ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనా. తేనాహ ‘‘కుచ్ఛిం పూరేత్వా’’తిఆది.
విసుద్ధిమగ్గే పన ‘‘జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణా, సబ్రహ్మచారిమహత్తపచ్చవేక్ఖణా’’తి ఇదం ద్వయం న గహితం, ‘‘థినమిద్ధవినోదనతా, సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణా’’తి ఇదం ద్వయం గహితం. తత్థ ఆనిసంసదస్సావితాయ ఏవ సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణా గహితా లోకియలోకుత్తరవిసేసాధిగమస్స వీరియాయత్తతాదస్సనభావతో. థినమిద్ధవినోదనం తదధిముత్తతాయ గహితం, వీరియుప్పాదనే యుత్తపయుత్తస్స థినమిద్ధవినోదనం అత్థతో సిద్ధమేవ. తత్థ థినమిద్ధవినోదనం కుసీతపుగ్గలపరివజ్జన-ఆరద్ధవీరియపుగ్గల-సేవన- తదధిముత్తతాపటిపక్ఖవిధమన-పచ్చయూపసంహారవసేన, అపాయభయపచ్చవేక్ఖణాదయో సముత్తేజనవసేన వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదకాతి దట్ఠబ్బా.
బుద్ధానుస్సతియా ఉపచారసమాధినిట్ఠత్తా వుత్తం ‘‘యావ ఉపచారా’’తి. సకలసరీరం ఫరమానోతి పీతిసముట్ఠానేహి పణీతరూపేహి సకలసరీరం ఫరమానో. ధమ్మసఙ్ఘగుణే అనుస్సరన్తస్సపి యావ ఉపచారా సకలసరీరం ఫరమానో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతీతి యోజనా. ఏవం సేసఅనుస్సతీసు పసాదనీయసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణాయ చ యోజేతబ్బం తస్సాపి విముత్తాయతనభావేన తగ్గతికత్తా. ఏవరూపే కాలేతి దుబ్భిక్ఖభయాదీసూతి వుత్తకాలే. సమాపత్తియా…పే… న సముదాచరన్తీతి ఇదం ఉపసమానుస్సతియా వసేన వుత్తం. సఙ్ఖారానఞ్హి సప్పదేసవూపసమేపి నిప్పదేసవూపసమే వియ తత్థ సపఞ్ఞాయ పవత్తనతో భావనామనసికారో కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థో హుత్వా ఉపచారసమాధిం ఆవహన్తో తథారూపపీతిసోమనస్ససమన్నాగతో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ హోతీతి. పసాదనీయేసు ఠానేసు పసాదసినేహాభావేన సంసూచితహదయతా లూఖతా. సా చ తత్థ ఆదరగారవాకరణేన విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘అసక్కచ్చకిరియాయ సంసూచితలూఖభావే’’తి.
కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా పస్సద్ధి ఏవ యథావుత్తబోధిఅఙ్గభూతో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, తస్స పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స. పణీతభోజనసేవనతాతి పణీతసప్పాయభోజనసేవనతా. ఉతుఇరియాపథసుఖగ్గహణేహి సప్పాయఉతుఇరియాపథం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. తఞ్హి తివిధమ్పి సప్పాయం సేవియమానం కాయస్స కల్లతాపాదనవసేన చిత్తస్స కల్లతం ఆవహన్తం దువిధాయపి పస్సద్ధియా కారణం హోతి. సత్తేసు లబ్భమానం సుఖదుక్ఖం అహేతుకన్తి అయమేకో అన్తో, ఇస్సరాదివిసమహేతుకన్తి అయం దుతియో, ఏతే ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ యథాసకం కమ్మునా హోతీతి అయం మజ్ఝిమా పటిపత్తి. మజ్ఝత్తో పయోగో యస్స సో మజ్ఝత్తపయోగో, తస్స భావో మజ్ఝత్తపయోగతా. అయఞ్హి పహానసారద్ధకాయతా-సఙ్ఖాతపస్సద్ధకాయతాయ కారణం హోన్తీ పస్సద్ధిద్వయం ఆవహతి. ఏతేనేవ సారద్ధకాయపుగ్గలపరివజ్జన-పస్సద్ధకాయపుగ్గలసేవనానం తదావహనతా సంవణ్ణితాతి దట్ఠబ్బం.
వత్థువిసదకిరియా ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా చ ‘‘పఞ్ఞావహా’’తి వుత్తా. సమథావహాపి తా హోన్తి సమథావహభావేనేవ పఞ్ఞావహత్తాతి వుత్తం ‘‘వత్థువిసద…పే… వేదితబ్బా’’తి.
కరణకోసల్లభావనాకోసల్లానం నానన్తరియభావతో రక్ఖణకోసల్లస్స చ తంమూలకత్తా ‘‘నిమిత్తకుసలతా నామ కసిణనిమిత్తస్స ఉగ్గహణకుసలతా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అతిసిథిలవీరియతాదీహీతి ఆది-సద్దేన పఞ్ఞాపయోగమన్దతం అప్పమాదవేకల్లఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స పగ్గణ్హనన్తి తస్స లీనస్స చిత్తస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిసముట్ఠాపనేన లయాపత్తితో సముట్ఠాపనం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే లీనం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? లీనం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి సుసముట్ఠాపయం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతుకామో అస్స, సో తత్థ సుక్ఖాని చేవ తిణాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని గోమయాని పక్ఖిపేయ్య, సుక్ఖాని కట్ఠాని పక్ఖిపేయ్య, ముఖవాతఞ్చ దదేయ్య, న చ పంసుకేన ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో పరిత్తం అగ్గిం ఉజ్జాలేతున్తి. ఏవం, భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థ చ యథాసకం ఆహారవసేన ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా సముట్ఠాపనాతి వేదితబ్బా, సా అనన్తరం విభావితా ఏవ.
అచ్చారద్ధవీరియతాదీహీతి ఆది-సద్దేన పఞ్ఞాపయోగబలవతం పమోదుప్పిలావనఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స నిగ్గణ్హనన్తి తస్స ఉద్ధతస్స చిత్తస్స సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిసముట్ఠాపనేన ఉద్ధతాపత్తితో నిసేధనం. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా –
‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ. తం కిస్స హేతు? ఉద్ధతం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తం ఏతేహి ధమ్మేహి సువూపసమయం హోతి. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతుకామో అస్స, సో తత్థ అల్లాని చేవ తిణాని….పే… పంసుకేన చ ఓకిరేయ్య, భబ్బో ను ఖో సో పురిసో మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేతున్తి. ఏవం, భన్తే’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪).
ఏత్థాపి యథాసకం ఆహారవసేన పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీనం భావనా సముట్ఠాపనాతి వేదితబ్బా. తత్థ పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనా వుత్తా ఏవ, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స వుచ్చమానా, ఇతరస్స అనన్తరం వక్ఖతి. పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయాతి పఞ్ఞాబ్యాపారస్స అప్పభావేన. యథా హి దానం అలోభప్పధానం, సీలం అదోసప్పధానం, ఏవం భావనా అమోహప్పధానా. తత్థ యదా పఞ్ఞా న బలవతీ హోతి, తదా భావనా పుబ్బేనాపరం విసేసావహా న హోతి, అనభిసఙ్ఖతో వియ ఆహారో పురిసస్స యోగినో చిత్తస్స అభిరుచిం న ఉప్పాదేతి, తేన తం నిరస్సాదం హోతి. తథా భావనాయ సమ్మదేవ వీథిపటిపత్తియా అభావేన ఉపసమసుఖం న విన్దతి, తేనపి చిత్తం నిరస్సాదం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాపయోగ…పే… నిరస్సాదం హోతీ’’తి.
తస్స సంవేగుప్పాదనఞ్చ పసాదుప్పాదనఞ్చ తికిచ్ఛనన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘అట్ఠ సంవేగవత్థూనీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ జాతిజరాబ్యాధిమరణాని యథారహం సుగతియం దుగ్గతియఞ్చ హోన్తీతి తదఞ్ఞమేవ పఞ్చవిధబన్ధనాదిఖుప్పిపాసాదిఅఞ్ఞమఞ్ఞవిబాధనాదిహేతుకం అపాయదుక్ఖం దట్ఠబ్బం. తయిదం సబ్బం తేసం తేసం సత్తానం పచ్చుప్పన్నభవనిస్సితం గహితన్తి అతీతే అనాగతే చ కాలే వట్టమూలకదుక్ఖాని విసుం గహితానియేవ. యే పన సత్తా ఆహారూపజీవినో తత్థ చ ఉట్ఠానఫలూపజీవినో, తేసం అఞ్ఞేహి అసాధారణం జీవికదుక్ఖం అట్ఠమం సంవేగవత్థు గహితన్తి దట్ఠబ్బం. అయం వుచ్చతి సమయే సమ్పహంసనాతి అయం సమ్పహంసితబ్బసమయే వుత్తనయేన సంవేగజననవసేన చేవ పసాదుప్పాదనవసేన చ సమ్మదేవ పహంసనా, సంవేగజననపుబ్బకపసాదుప్పాదనేన భావనాచిత్తస్స తోసనాతిఅత్థో.
సమ్మాపటిపత్తిం ఆగమ్మాతి లీనుద్ధచ్చవిరహేన సమథవీథిపటిపత్తియా చ సమ్మదేవ భావనాపటిపత్తిం ఆగమ్మ.
అలీనన్తిఆదీసు కోసజ్జపక్ఖికానం ధమ్మానం అనధిమత్తతాయ అలీనం, ఉద్ధచ్చపక్ఖికానం అనధిమత్తతాయ అనుద్ధతం, పఞ్ఞాపయోగసమ్పత్తియా ఉపసమసుఖాధిగమేన చ అనిరస్సాదం, తతో ఏవ ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం సమథవీథిపటిపన్నఞ్చ. తత్థ అలీనతాయ పగ్గహే, అనుద్ధతాయ చ నిగ్గహే, అనిరస్సాదతాయ సమ్పహంసనే న బ్యాపారం ఆపజ్జతి. అలీనానుద్ధచ్చతాహి ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం, అనిరస్సాదతాయ సమథవీథిపటిపన్నం, సమప్పవత్తియా వా అలీనం అనుద్ధతం, సమథవీథిపటిపత్తియా అనిరస్సాదన్తి దట్ఠబ్బం. అయం వుచ్చతి సమయే అజ్ఝుపేక్ఖనతాతి అయం అజ్ఝుపేక్ఖితబ్బసమయే చిత్తస్స పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు బ్యావటతాసఙ్ఖాతం పటిపక్ఖం అభిభుయ్య ఉపేక్ఖనా వుచ్చతి. ఏసాతి సమాధిబోజ్ఝఙ్గో అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి. అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతీతి ఏతేన నిప్పరియాయతో సమాధివేపుల్లప్పత్తోపి అరహా ఏవాతి దస్సేతి.
అనురోధవిరోధపహానవసేన మజ్ఝత్తభావో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స కారణం తస్మిం సతి సిజ్ఝనతో, అసతి చ అసిజ్ఝనతో, సో చ మజ్ఝత్తభావో విసయవసేన దువిధోతి ఆహ ‘‘సత్తమజ్ఝత్తతా సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతా’’తి. తదుభయవసేన చస్స విరుజ్ఝనం పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ ఏవ దూరీకతన్తి అనురుజ్ఝనస్సేవ పహానవిధిం దస్సేన్తో ‘‘సత్తమజ్ఝత్తతా’’తిఆదిమాహ. తథా హిస్స సత్తసఙ్ఖారకేలాయనపుగ్గలపరివజ్జనం ‘‘ఉప్పత్తియా కారణ’’న్తి వుచ్చతి. ఉపేక్ఖాయ హి విసేసతో రాగో పటిపక్ఖో, తతో రాగబహులస్స పుగ్గలస్స ఉపేక్ఖా ‘‘విసుద్ధిమగ్గో’’తి వుచ్చతి. ద్వీహాకారేహీతి కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణం అత్తసుఞ్ఞతాపచ్చవేక్ఖణన్తి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి. ద్వీహేవాతి అవధారణం సఙ్ఖారసహితాయ సఙ్ఖ్యాసమానతాయ దస్సనత్థం. సఙ్ఖ్యా ఏవ హేత్థ సమానం, న సఙ్ఖ్యేయ్యం సబ్బథా సమానన్తి. అస్సామికభావో అనత్తనియతా. సతి హి అత్తని తస్స కిఞ్చనభావేన చీవరం అఞ్ఞం వా కిఞ్చి అత్తనియం నామ సియా, సో పన కోచి నత్థేవాతి అధిప్పాయో. అనద్ధనియన్తి, న అద్ధానక్ఖమం, న చిరట్ఠాయి ఇత్తరం అనిచ్చన్తి అత్థో. తావకాలికన్తి తస్సేవ వేవచనం.
మమాయతీతి మమత్తం కరోతి. మమాతి తణ్హాయ పరిగ్గయ్హ తిట్ఠతి. ధనాయన్తాతి ధనం దబ్బం కరోన్తా. అస్సాతి ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స అరహత్తమగ్గేన భావనాపారిపూరీ హోతి. తథా హి అరహతో ఏవ ఛళఙ్గుపేక్ఖానిప్ఫత్తి.
అసుభారమ్మణా ధమ్మాతి అసుభప్పకారా అసుభఝానస్స ఆరమ్మణభూతా ధమ్మా. కామం ఇన్ద్రియబద్ధాపి కేసాదయో అసుభప్పకారా ఏవ, విసేసతో పన జిగుచ్ఛితబ్బే జిగుచ్ఛావహే గణ్హన్తో ‘‘దసా’’తి ఆహ. యథా మనసికరోతో సభావసరసతో తత్థ అసుభసఞ్ఞా సన్తిట్ఠతి, తథా పవత్తో మనసికారో ఉపాయమనసికారో. అసుభే అసుభపటిక్కూలాకారస్స ఉగ్గణ్హనం, యథా వా తత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, తథా మనసికారో అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో. ఉపచారప్పనావహాయ అసుభభావనాయ అనుయుఞ్జనా అసుభభావనానుయోగో.
మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం సుట్ఠు సుసంవరణే సతి అవసరం అలభన్తో కామచ్ఛన్దో పహీయతేవ, తథా భోజనే మత్తఞ్ఞునో మితాహారస్స థినమిద్ధాభిభవాభావా ఓతారం అలభమానో కామచ్ఛన్దో పహీయతి. యో పన ఆహారే పటిక్కూలసఞ్ఞం తబ్బిపరిణామస్స తదాధారస్స తస్స చ ఉదరియభూతస్స అతివియ జేగుచ్ఛతం, కాయస్స చ ఆహారతిట్ఠకతం సమ్మదేవ జానాతి, సో సబ్బసో భోజనే పమాణస్స జాననేన విసేసతో భోజనే మత్తఞ్ఞూ నామ. తస్స కామచ్ఛన్దో పహీయతేవ, అట్ఠకథాయం పన అప్పాహారతంయేవ దస్సేతుం ‘‘చతున్న’’న్తిఆది వుత్తం. అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరో దన్తట్ఠిదస్సావీ. పహీనస్సాతి విక్ఖమ్భనవసేన పహీనస్స. అభిధమ్మపరియాయేన సబ్బోపి లోభో కామచ్ఛన్దనీవరణన్తి ‘‘అరహత్తమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో’’తి వుత్తం.
మేజ్జతి హితఫరణవసేన సినియ్హతీతి మిత్తో, హితేసీ పుగ్గలో, తస్మిం మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసాతి మేత్తా, హితేసితా. సా ఏవ పటిపక్ఖతో చేతసో విముత్తీతి మేత్తాచేతోవిముత్తి. తత్థ మేత్తాయనస్స సత్తేసు హితఫరణస్స ఉప్పాదనం పవత్తనం మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో. తేనాహ ‘‘ఓదిస్సకా’’తిఆది.
తత్థ అత్తపియసహాయమజ్ఝత్తవేరివసేన ఓదిస్సకతా. సీమాసమ్భేదే కతే అనోదిస్సకతా. ఏకాదిదిసాఫరణవసేన దిసాఫరణతా మేత్తాయ ఉగ్గణ్హనే వేదితబ్బా. ఉగ్గహో యావ ఉపచారా దట్ఠబ్బో. ఉగ్గహితాయ ఆసేవనా భావనా, సబ్బా ఇత్థియో పురిసా అరియా అనరియా దేవా మనుస్సా వినిపాతికాతి సత్తోధికరణవసేన పవత్తా సత్తవిధా, అట్ఠవీసతివిధా వా, దసహి దిసాహి దిసోధికరణవసేన పవత్తా దసవిధా, ఏకేకాయ దిసాయ సత్తాదిఇత్థాదిఅవేరాదిభేదేన అసీతాధికచతుసతప్పభేదా చ ఓధిసోఫరణమేత్తా. సబ్బే సత్తా, పాణా, భూతా, పుగ్గలా, అత్తభావపరియాపన్నాతి ఏతేసం వసేన పఞ్చవిధా. ఏకేకస్మిం అవేరా హోన్తు, అబ్యాపజ్జా, అనీఘా, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూతి చతుధా పవత్తియా వీసతివిధా అనోధిసోఫరణమేత్తా, తం సన్ధాయాహ – ‘‘ఓధిసో…పే… భావేన్తస్సపీ’’తి. త్వం ఏతస్సాతిఆదినా కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణం దస్సేతి. పటిసఙ్ఖానే ఠితస్సాతి కోధే యథావుత్తస్స ఆదీనవస్స తప్పటిపక్ఖతో అకోధే మేత్తాయ ఆనిసంసస్స చ పటిసఙ్ఖానే సమ్మదేవ జాననే. సేవన్తస్సాతి భజన్తస్స బ్యాపాదో పహీయతి.
అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహోతి ఆహారస్స అధికభోజనే థినమిద్ధస్స నిమిత్తగ్గాహో, ‘‘ఏత్తకే భుత్తే థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి, ఏత్తకే నో’’తి థినమిద్ధస్స కారణాకారణగ్గాహోతి అత్థో. దివా సూరియాలోకన్తి దివా గహితనిమిత్తం సూరియాలోకం, రత్తియం మనసికరోన్తస్సపీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ధుతఙ్గానం వీరియనిస్సితత్తా వుత్తం ‘‘ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపీ’’తి.
కుక్కుచ్చమ్పి కతాకతానుసోచనవసేన పవత్తమానం చేతసో అవూపసమావహతాయ ఉద్ధచ్చేన సమానలక్ఖణమేవాతి తదుభయస్స పహానకారణం దస్సేన్తో భగవా – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, చేతసో వూపసమో’’తిఆదిమాహ. తస్మా బాహుసచ్చాది తస్స పహానకారణన్తి దస్సేతుం ‘‘అపిచ ఛ ధమ్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ బహుస్సుతస్స గన్థతో, అత్థతో ధమ్మం విచారేన్తస్స అత్తవేదాదిపటిలాభసమ్భవతో విక్ఖేపో న హోతి. యథావిహితపటిపత్తియా యథాధమ్మపటికారప్పత్తియా చ విప్పటిసారో అనవసరోవాతి ‘‘బాహుసచ్చేనపి…పే… ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతీ’’తి వుత్తం. యదగ్గేన బహుస్సుతస్స పటిసఙ్ఖానవతో ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, తదగ్గేన పరిపుచ్ఛకతావినయపకతఞ్ఞుతాహిపి తం పహీయతీతి దట్ఠబ్బం. వుద్ధసేవితా చ వుద్ధసీలితం ఆవహతీతి చేతసో వూపసమకరత్తా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానకారీ వుత్తా, వుద్ధభావం పన అనపేక్ఖిత్వా వినయధరా కుక్కుచ్చవినోదకా కల్యాణమిత్తాతి దట్ఠబ్బా. విక్ఖేపో చ భిక్ఖూనం యేభుయ్యేన కుక్కుచ్చహేతుకో హోతీతి ‘‘కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సా’’తిఆదినా వినయనయేనేవ పరిపుచ్ఛకతాదయో నిద్దిట్ఠా. పహీనే ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చేతి నిద్ధారణే భుమ్మం. కుక్కుచ్చస్స దోమనస్ససహగతత్తా అనాగామిమగ్గేన ఆయతిం అనుప్పాదో వుత్తో.
కుసలాకుసలా ధమ్మాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. కామం బాహుసచ్చపరిపుచ్ఛకతాహి అట్ఠవత్థుకాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, తథాపి రతనత్తయవిచికిచ్ఛామూలికా సేసవిచికిచ్ఛాతి కత్వా వుత్తం ‘‘తీణి రతనాని ఆరబ్భా’’తిఆది. వినయే పకతఞ్ఞుతాయ చ సతి సిక్ఖాయ కఙ్ఖాయ అసమ్భవో ఏవ, తథా రతనత్తయగుణావబోధే సతి పుబ్బన్తాదీసు సంసయస్సాతి ఆహ – ‘‘వినయే’’తిఆది. ఓకప్పనీయసద్ధా సద్ధేయ్యవత్థుం అనుపవిసిత్వా వియ అధిముచ్చనం, తఞ్చ తథా అధిమోక్ఖుప్పాదనమేవ. సద్ధాయ నిన్నపోణపబ్భారతా అధిముత్తి. అరహత్తేన కూటం గణ్హి సత్తపి బోజ్ఝఙ్గే విత్థారేత్వా దేసనాయ ఓసాపితత్తా.
ఆహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పరియాయసుత్తవణ్ణనా
౨౩౩. సమ్బహులాతి వుచ్చన్తి సఙ్ఘసమఞ్ఞాయ అభావతో. తతో పరన్తి తిణ్ణం జనానం ఉపరి సఙ్ఘో చతువగ్గకరణీయాదిసఙ్ఘకమ్మవసేన కమ్మప్పత్తత్తా. పవిసింసూతి భావిని పవిసనే భూతే వియ కత్వా ఉపచారేన వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘పవిట్ఠా’’తి. భావిని హి భూతే వియ ఉపచారో. తేనాహ – ‘‘తే పనా’’తిఆది, తే పన భిక్ఖూతి అత్థో. పున తే పనాతి తిత్థియా తిత్థియసావకా చ.
ఇమస్మిం పఞ్ఞాపనేతి ‘‘పఞ్చ నీవరణే పహాయా’’తిఆదినయప్పవత్తే ఇమస్మిం పకారే అత్థపఞ్ఞాపనే. విసిస్సతి అఞ్ఞమఞ్ఞతో పభిజ్జతీతి విసేసో, భేదో. స్వాయం ఇధ అన్తోగధాధికభావో అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘కో విసేసోతి కిం అధిక’’న్తి. అధికం పయసనం పయుఞ్జనన్తి అధిప్పయాసో, అధికప్పయోగో. నానా కరీయతి ఏతేనాతి నానాకరణం, భేదోతి ఆహ – ‘‘కిం నానత్త’’న్తి. దుతియపదేతి ‘‘అనుసాసనియా వా అనుసాసని’’న్తి ఏతస్మిం పదే. ఏసేవ నయోతి యథా పఠమస్మిం పదే అత్థయోజనా, ఏవం దుతియపదేపి యోజేతబ్బా.
తీణి ఠానానీతి దేవమారబ్రహ్మట్ఠానాని తీణి ‘‘సదేవకే లోకే’’తిఆదినా లోకే పక్ఖిపిత్వా. ‘‘సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయా’’తి ద్వే ఠానాని. ‘‘పజాయా’’తి ఏత్థ పక్ఖిపిత్వా ఇతి పఞ్చహి పదేహి. ఉద్దేసన్తి ఉద్దిసితబ్బతం. గణనన్తి ఏకో కామచ్ఛన్దోతి గహేతబ్బతం గచ్ఛతి. అత్తనో హత్థపాదాదీసూతి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం సముదాయం ఆరబ్భ పటిఘస్స ఉప్పజ్జనతో. అత్తనో ఖన్ధేసు విమతి ‘‘అహం ను ఖోస్మీ’’తిఆదినా.
కిఞ్చాపి సబ్బం వీరియం చేతసికమేవ, యం పన కాయకమ్మాధిట్ఠానాదివసేన మనసి కాయికపయోగసముట్ఠాపనం వీరియం కాయికన్తి లద్ధపరియాయన్తి తతో విసేసేత్వా చేతసికన్తి యథాధిప్పేతదుతియతాదస్సనత్థం. యదిపి యథాకప్పితఇరియాపథసన్ధారణవసేన పవత్తమానం వీరియం కాయస్స తథాపవత్తస్స పచ్చయభూతన్తి న సక్కా వత్తుం, తథాపి న తాదిసో కాయపయోగో, తదా పవత్తో నత్థీతి వుత్తం ‘‘కాయపయోగం వినా ఉప్పన్నవీరియ’’న్తి. సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసదిసో వాతి ఇమినా అజ్ఝత్తికే సఙ్ఖారే అజ్ఝుపేక్ఖనవసేన పవత్తా అజ్ఝత్తధమ్మేసు ఉపేక్ఖాతిఆదినయం అతిదిసతి.
‘‘మిస్సకబోజ్ఝఙ్గా కథితా’’తి వత్వా తమత్థం విభావేతుం ‘‘ఏతేసూ’’తిఆది వుత్తం. చఙ్కమన్తేనపి అరియమగ్గం అధిగన్తుం సక్కాతి కత్వా వుత్తం ‘‘మగ్గం అపత్తం కాయికవీరియ’’న్తి. బోజ్ఝఙ్గా న లబ్భన్తీతి నిప్పరియాయబోజ్ఝఙ్గా న లబ్భన్తీ. బోజ్ఝఙ్గే ఉద్ధరన్తి పరియాయతోతి అధిప్పాయో. సేసాతి బహిద్ధాధమ్మేసు సతి-ధమ్మవిచయ-ఉపేక్ఖా-చేతసిక-వీరియ-సవితక్క-సవిచార-పీతి-సమాధీ ద్వే పస్సద్ధియో చ. అయం పన నయో పచురప్పవత్తివసేన అట్ఠకథానయేనేవ వుత్తో. థేరవాదవసేన పన అవితక్కఅవిచారమత్తా పీతిసమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గా రూపావచరాపి అత్థీతి తేపి గహేత్వా దస మిస్సకావ హోన్తీతి వత్తబ్బం సియాతి.
పరియాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. అగ్గిసుత్తవణ్ణనా
౨౩౪. లోణధూపనన్తి లోణఞ్చ ధూపనఞ్చ లోణధూపనం. యోధకమ్మన్తి యోధపుగ్గలేన కత్తబ్బం కమ్మం. మన్తకమ్మన్తి రాజకిచ్చమన్తనం. పటిహారకమ్మన్తి రఞ్ఞో సన్తికం ఆగతానం వచనం రఞ్ఞో నివేదేత్వా తతో నేసం పటిహరణకమ్మం. తస్మాతి సబ్బత్థికత్తా సతియా. ఏవం ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహ’’న్తిఆదికం అవోచ. పుబ్బభాగవిపస్సనా బోజ్ఝఙ్గావ కథితా పగ్గహనిగ్గహవినోదితత్తా.
అగ్గిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. మేత్తాసహగతసుత్తవణ్ణనా
౨౩౫. కీదిసా గతి నిబ్బత్తి ఏతిస్సాతి కింగతికా, కింనిట్ఠాతి వుత్తం హోతి. కీదిసీ పరమా ఉత్తమా కోటి ఏతిస్సాతి కింపరమా. కీదిసం ఫలం ఆనిసంసం ఉదయో ఏతిస్సాతి కింఫలా. సంసట్ఠం సమ్పయుత్తన్తి ఇదం సహగత-సద్దస్స అత్థదస్సనమత్తం, ఇధ పన మేత్తాఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనాపుబ్బభాగబోజ్ఝఙ్గా చ ‘‘మేత్తాసహగతం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గ’’న్తిఆదినా వుత్తాతి వేదితబ్బం. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు బోజ్ఝఙ్గేసు సబ్బేసు చ బ్రహ్మవిహారేసు.
పటికూలేతి విరజ్జతీతి పటికూలం, అనిట్ఠం. న పటికూలం అప్పటికూలం, ఇట్ఠం. తేనాహ ‘‘ఇట్ఠే వత్థుస్మి’’న్తి. ఏత్థాతి అప్పటికూలవత్థుస్మిం. ఏవన్తి పటికూలసఞ్ఞీ. సత్తే అప్పటికూలే అసుభఫరణం, సఙ్ఖారే అప్పటికూలే అనిచ్చన్తి మనసికారం కరోన్తో. అసుభాయాతి అసుభసఞ్ఞాయ. అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతీతి అనిచ్చన్తి మనసికారం పవత్తేతి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘అప్పటికూలపటికూలేసూ’’తిఆది వుత్తం. ఛళఙ్గుపేక్ఖన్తి ఛసు ఆరమ్మణేసు పహీనానురోధస్స ఉప్పత్తియా ఛళఙ్గవన్తం ఉపేక్ఖం.