నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

సంయుత్తనికాయే

మహావగ్గటీకా

౧. మగ్గసంయుత్తం

౧. అవిజ్జావగ్గో

౧-౨. అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా

౧-౨. పుబ్బఙ్గమాతి పుబ్బేచరా. అవిజ్జా హి అఞ్ఞాణలక్ఖణా సమ్ముయ్హనాకారేన ఆరమ్మణే పవత్తతీతి సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి తదాకారానువిధానతాయ పచ్చయో హోతి. తథా హి తే అనిచ్చాసుభదుక్ఖానత్తసభావేపి ధమ్మే నిచ్చాదితో గణ్హన్తి, అయమస్సా తేసం సహజాతవసేన పుబ్బఙ్గమతా. యం పన మోహేన అభిభూతో పాపకిరియాయ ఆదీనవం అపస్సన్తో పాణం హనతి, అదిన్నం ఆదియతి, కామేసు మిచ్ఛా చరతి, ముసా భణతి, అఞ్ఞమ్పి వివిధం దుస్సీల్యం ఆచరతి, అయమస్స సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చ పుబ్బఙ్గమతా. సమాపజ్జనాయాతి తబ్భావాపజ్జనాయ అకుసలప్పత్తియా. సభావపటిలాభాయాతి అత్తలాభాయ. తేనాహ ‘‘ఉప్పత్తియా’’తి. సా పనేసా వుత్తాకారేన అకుసలానం పుబ్బఙ్గమభూతా అవిజ్జా ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. యదేతన్తి యం ఏతం పాపాజిగుచ్ఛనతాయ పాపతో అలజ్జనాకారసణ్ఠితం అహిరికం, పాపానుత్రాసతాయ పాపతో అభాయనాకారసణ్ఠితఞ్చ అనోత్తప్పం, ఏతం ద్వయం అనుదేవ అన్వాగతమేవ. అను-సద్దేన చేత్థ ఏతన్తి ఉపయోగవచనం. అనుదేవాతి ఏతస్స అత్థో సహేవ ఏకతోతి. ఏత్థ అవిజ్జాయ వుత్తనయానుసారేన తప్పటిపక్ఖతో చ అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – తత్థ యథా అకుసలకమ్మపథవసేన పవత్తియం పుబ్బఙ్గమతా అవిజ్జాయ, ఏవం కుసలకమ్మపథవసేన పుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన చ పవత్తియం విజ్జాయ పుబ్బఙ్గమతా వత్తబ్బా. వీమంసాధిపతివసేన పవత్తియం ఆధిపచ్చాకారవసేన చ పుబ్బఙ్గమతా వేదితబ్బా. ద్వీహేవాతి చ అవధారణం ఆధిపచ్చాకారస్స సహజాతేనేవ సఙ్గహేతబ్బతో.

లజ్జనాకారసణ్ఠితాతి పాపతో జిగుచ్ఛనాకారసణ్ఠితా. భాయనాకారసణ్ఠితన్తి ఉత్తసనాకారసణ్ఠితం. ఏత్థాతి హిరిఓత్తప్పే. విదతి, విన్దతీతి వా విజ్జా. విద్దసూతి చ సప్పఞ్ఞపరియాయోతి ఆహ ‘‘విద్దసునోతి విదునో’’తి. యాథావదిట్ఠీతి అవిపరీతా దిట్ఠి, సంకిలేసతో నియ్యానికదిట్ఠి. సమ్మాదిట్ఠి పహోతీతి ఏత్థ సా విజ్జా సమ్మాదిట్ఠి వేదితబ్బా. న ఏకతో సబ్బాని లబ్భన్తి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవానం పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స అనేకరూపత్తా. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఏకతో లబ్భన్తి కిచ్చతో భిన్నానమ్పి తాసం తత్థ సరూపతో అభిన్నత్తా. ఏకా ఏవ హి విరతి మగ్గక్ఖణే తిస్సన్నమ్పి విరతీనం కిచ్చం సాధేన్తీ పవత్తతి, యథా ఏకా ఏవ సమ్మాదిట్ఠి పరిజాననాదివసేన చతుబ్బిధకిచ్చం సాధేన్తీ పవత్తతి. తాని చ ఖో సబ్బాని అట్ఠపి పఠమజ్ఝానికే మగ్గే లబ్భన్తీతి యోజనా. పఠమజ్ఝానికేతి పఠమఝానవన్తే.

తథాభూతస్సాతి అరియమగ్గసమఙ్గినో. యస్మా మహాసళాయతనసుత్తే వుత్తం ‘‘సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పఞ్చన్నం ఏవ అఙ్గానం వసేనా’’తి, తస్మా పఞ్చఙ్గికో లోకుత్తరమగ్గో హోతి. ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనా’’తి హి వచనం తదా మగ్గక్ఖణే విరతీనం అభావం ఞాపేతి, తస్మా కామావచరచిత్తేసు వియ లోకుత్తరచిత్తేసు విరతి అనియతాతి అధిప్పాయో. పరిసుద్ధభావదస్సనన్తి పరిసుద్ధసీలభావదస్సనత్థం. అయమత్థో దీపితో, న అరియమగ్గే విరతీనం అభావో.

యది ఏవం కస్మా అభిధమ్మే మగ్గవిభఙ్గే పఞ్చఙ్గికవారో ఆగతోతి ఆహ ‘‘యమ్పి అభిధమ్మే’’తిఆది. తన్తి ‘‘పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి వచనం. ‘‘ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతుం వుత్త’’న్తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘యస్మిఞ్హి కాలే’’తిఆది వుత్తం. యస్మిఞ్హి కాలేతి లోకియకాలే. తేన ‘‘ఏకం కిచ్చన్తర’’న్తి వుత్తం అట్ఠఙ్గికకిచ్చం దస్సేతి. విరతిఉప్పాదనేన మిచ్ఛావాచాదీని పుగ్గలేన మగ్గసమయే పజహాపేన్తీతి సమ్మాదిట్ఠిఆదీని ‘‘పఞ్చ కారకఙ్గానీ’’తి వుత్తాని. సమ్మావాచాదికిరియా హి విరతి, తఞ్చ ఏతాని కారాపేన్తీతి. విరతివసేనాతి విరమణకిరియావసేన కారాపకభావేన, కత్తుభావేన వాతి అత్థో. ‘‘విరతిత్తయవసేనా’’తి వా పాఠో.

సమ్మాకమ్మన్తో పూరతీతి ఇమేహి సమ్మాదిట్ఠిఆదీహి సమ్మాకమ్మన్తకిచ్చం పూరతి నామ తేహి వీరియాదికేహి తదత్థసిద్ధితో. తమ్పి సన్ధాయ ‘‘ఏకం కిచ్చన్తరం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. ఇమం కిచ్చన్తరం దస్సేతున్తి లోకుత్తరమగ్గక్ఖణేపి ఇమానేవ పఞ్చ సమ్మావాచాదివిరతిత్తయస్స ఏకక్ఖణే కారాపకఙ్గానీతి దస్సేతుం. ఏవం వుత్తన్తి ‘‘తస్మిం సమయే పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి (విభ. ౪౯౪) ఏవం వుత్తం. లోకియమగ్గక్ఖణే పఞ్చేవ హోన్తి, విరతి పన అనియతా, తస్మా ‘‘ఛఅఙ్గికో’’తి అవత్వా ‘‘పఞ్చఙ్గికో’’ఇచ్చేవ వుత్తం. తయిదం అభిధమ్మే పఞ్చఙ్గికవారదేసనాయ కారణకిత్తనమగ్గో, అరియమగ్గో పన అట్ఠఙ్గికోవాతి దస్సేతుం, ‘‘యా చ, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదికా దస, తప్పచ్చయా అకుసలా చ దసాతి వీసతి అకుసలపక్ఖియా, సమ్మాదిట్ఠిఆదికా దస, తప్పచ్చయా కుసలా చ దసాతి వీసతి కుసలపక్ఖియా మహాచత్తారీసకసుత్తే వుత్తా. మహాచత్తారీసకన్తి తస్సేతం నామం. మిస్సకోవ కథితో లోకుత్తరస్సపి ఇధ లబ్భమానత్తా.

యస్మా కోసలసంయుత్తేపి ఇధ చ థేరేన ‘‘ఉపడ్ఢమిదం, భన్తే, బ్రహ్మచరియస్సా’’తిఆదినా వుత్తం ‘‘మా హేవం ఆనన్దా’’తిఆదినా పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సకలమేవిదం ఆనన్దా’’తిఆదినా భగవతా దేసితం సుత్తం ఆగతం. తస్సత్థో కోసలసంయుత్తవణ్ణనాయం వుత్తో, తస్మా వుత్తం ‘‘కోసలసంయుత్తే వుత్తత్థమేవా’’తి.

అవిజ్జాసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౩. సావకబోధి సావకపారమియో, తప్పరియాపన్నం ఞాణం సావకపారమిఞాణం, తం పన ద్విన్నం అగ్గసావకానం తత్థపి ధమ్మసేనాపతినో ఏవ సవిసేసం మత్థకం పత్తం, న ఇతరేసన్తి ఆహ – ‘‘సావక…పే… అప్పత్తతాయా’’తి. తస్మా తస్స మత్థకప్పత్తియా మగ్గబ్రహ్మచరియే ఇజ్ఝన్తే తస్స ఏకదేసో ఇధ ఇజ్ఝతి, న సకలన్తి. న హి అద్ధబ్రహ్మచరియం నామ అత్థి, తస్మా వుత్తం, ‘‘సకలమ్పి …పే… లబ్భతీ’’తి, తం పన భణ్డాగారికో నాఞ్ఞాసి ఞాణస్స సావకవిసయేపి సప్పదేసికత్తా, ధమ్మసేనాపతి పన ఞాణస్స తత్థ నిప్పదేసికత్తా అఞ్ఞాసీతి. తేనాహ – ‘‘ఆనన్దత్థేరో…పే… అఞ్ఞాసీ’’తి. ఏవమాహాతి ‘‘సకలమిదం, భన్తే’’తి ఏవం అవోచ.

సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. జాణుస్సోణిబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪. వళవాభి-సద్దో వళవాపరియాయోతి ఆహ ‘‘చతూహి వళవాహి యుత్తరథేనా’’తి. యోధరథోతి యోధేహి యుజ్ఝనత్థం ఆరోహితబ్బరథో. అలఙ్కారరథో మఙ్గలదివసేసు అలఙ్కతపటియత్తేహి ఆరోహితబ్బరథో. ఘనదుకులేన పరివారితోతి రజతపట్టవణ్ణేన సేతదుకులేన పటిచ్ఛాదితో. పటిచ్ఛాదనత్థో హి ఇధ పరివారసద్దో. రజతపనాళిసుపరిక్ఖిత్తా సేతభావకరణత్థం.

ఛన్నం ఛన్నం మాసానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. ఏకవారం నగరం పదక్ఖిణం కరోతీతి ఇదం తస్మిం ఠానన్తరే ఠితేన కాతబ్బం చారిత్తం. నగరతో న పక్కన్తాతి నగరతో బహి న గతా. మఙ్గలవచనే నియుత్తా మఙ్గలికా, సువత్థివచనే నియుత్తా సోవత్థికా. ఆది-సద్దేన థుతిమాగధవన్దికాచరియకే సఙ్గణ్హాతి. సుకపత్తసదిసాని వణ్ణతో.

వణ్ణగీతన్తి థుతిగీతం. బ్రహ్మభూతం సేట్ఠభూతం యానం, బ్రహ్మభూతానం సేట్ఠభూతానం యానన్తి వా బ్రహ్మయానం. విజితత్తా విసేసేన జిననతో. రాగం వినయమానా పరియోసాపేతీతి సబ్బమ్పి రాగం సముచ్ఛేదవినయవసేన వినేతి, అత్తనో కిచ్చం పరియోసాపేతి. కిచ్చపరియోసాపనేనేవ హి సయమ్పి పరియోసానం నిప్ఫత్తిం ఉపగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘పరియోసానం గచ్ఛతి నిప్ఫజ్జతీ’’తి.

ధురన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘తత్రమజ్ఝత్తతాయుగే యుత్తా’’తి. ఈసాతి యుగసన్ధారికా దారుయుగళా. యథా వా బాహిరం యుగం ధారేతి, తస్సా ఠితాయ ఏవ కిచ్చసిద్ధి, ఏవం కిరియావసేన లద్ధబలేన తత్రమజ్ఝత్తతాయుగే థిరం ధారేతి, తేహేవ అరియమగ్గరథస్స పవత్తనం. హిరిగ్గహణేన చేత్థ తంసహచరణతో ఓత్తప్పమ్పి గహితంయేవ హోతి. తేనాహ ‘‘అత్తనా సద్ధి’’న్తిఆది. నాళియా మినమానో పురిసో వియ ఆరమ్మణం మినాతీతి మనో. కతరం పన తం మనో, కథఞ్చస్స యోత్తసదిసతాతి ఆహ ‘‘విపస్సనాచిత్త’’న్తిఆది. తేన యోత్తం వియాతి యోత్తన్తి దస్సేతి. లోకియవిపస్సనాచిత్తం అతిరేకపఞ్ఞాస కుసలధమ్మే ఏకాబద్ధే ఏకసఙ్గహితే కరోతీతి సమ్బన్ధో. తే పన ‘‘ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’’తి చిత్తఙ్గవసేన ధమ్మసఙ్గహే (ధ. స. ౧) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బా. లోకుత్తరవిపస్సనాచిత్తన్తి మగ్గచిత్తం ఆహ. అతిరేకసట్ఠీతి తే ఏవ సమ్మాకమ్మన్తాజీవేహి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీహి చ సద్ధిం అతిరేకసట్ఠి కుసలధమ్మే. ఏకాబద్ధేతి ఏకస్మిం ఏవ ఆరమ్మణే ఆబద్ధే. ఏకసఙ్గహేతి తథేవ విపస్సనాకిచ్చవసేన ఏకసఙ్గహే కరోతి. పుబ్బఙ్గమభావేన ఆరక్ఖం సారేతీతి ఆరక్ఖసారథీ. ‘‘యథా హి రథస్స…పే… సారథీ’’తి వత్వా తం దస్సేతుం ‘‘యోగ్గియో’’తి వుత్తం. ధురం వాహేతి యోగ్గే. యోజేతి యోగ్గే సమగతియఞ్చ. అక్ఖం అబ్భఞ్జతి సుఖప్పవత్తనత్థం. రథం పేసేతి యోగ్గచోదనేన. నిబ్బిసేవనే కరోతి గమనవీథియం పటిపాదనేన సన్నియోజేతి. ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానాతి ఆరక్ఖం పచ్చుపట్ఠపేతి అసమ్మోససభావత్తా. గతియోతి పవత్తియో, నిప్ఫత్తియో వా. సమన్వేసతీతి గవేసతి.

అరియపుగ్గలస్స నిబ్బానం పటిముఖం సమ్పాపనే రథో వియాతి రథో. పరికరోతి విభూసయతీతి పరిక్ఖారో, విభూసనం, సీలఞ్చ అరియమగ్గస్స విభూసనట్ఠానియం. తేన వుత్తం ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలాలఙ్కారో’’తి, సీలభూసనోతి అత్థో. విపస్సనాసమ్పయుత్తానన్తి లోకియాయ లోకుత్తరాయ చ విపస్సనాయ సమ్పయుత్తానం. విధినా ఈరేతబ్బతో పవత్తేతబ్బతో వీరియం, సమ్మావాయామో. సమం సమ్మా చ ధియతీతి సమాధి, ధురఞ్చ తం సమాధి చాతి ధురసమాధి, ఉపేక్ఖా ధురసమాధి ఏతస్సాతి ఉపేక్ఖాధురసమాధి, అరియమగ్గో ఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతధురసమాధీతి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన బ్యఞ్జనం అనాదియిత్వా ధురసమాధిసద్దానం భిన్నాధికరణతా వుత్తా. పయోగమజ్ఝత్తేతి వీరియసమతాయ. అనిచ్ఛాతి ఇచ్ఛాపటిపక్ఖా. తేనాహ ‘‘అలోభసఙ్ఖాతా’’తి. పరివారణన్తి పరివారో, పరిచ్ఛదోతి అత్థో.

మేత్తాతి మేత్తాచేతోవిముత్తి. తథా కరుణా. పుబ్బభాగోతి ఉభిన్నమ్పి ఉపచారో. ద్వేపి కాయచిత్తవివేకా వియ పుబ్బభాగధమ్మవసేన వుత్తా. అరియమగ్గరథేతి పరిసుద్ధమగ్గసఙ్ఖాతే రథే. అరియమగ్గరథో చ మగ్గరథో చాతి అరియమగ్గరథో, ఏవం ఏకసేసనయేన వా అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమగ్గరథే ఠితో’’తి. సన్నద్ధచమ్మోతి యోగావచరస్స పటిముక్కచమ్మం. న నం తే విజ్ఝన్తీతి వచనపథా న నం విజ్ఝన్తి. ధమ్మభేదనవసేన న భఞ్జతి, తస్స అరియమగ్గస్స రథస్స సమ్మా యోజితస్స అన్తరా భఙ్గో నత్థీతి అత్థో.

అత్తనో పురిసకారం నిస్సాయ లద్ధత్తా అత్తనో సన్తానేతి అధిప్పాయో. అనుత్తరన్తి ఉత్తరరహితం. తతో ఏవ సేట్ఠయానం, నస్స కేనచి సదిసన్తి అసదిసం. ధితిసమ్పన్నతాయ ధీరా పణ్డితపురిసా లోకమ్హా నియ్యన్తి గచ్ఛన్తి. ‘‘జయం జయ’’న్తి గాథాయం వచనవిపల్లాసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘జినన్తా జినన్తా’’తి.

జాణుస్సోణిబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౬. కిమత్థియసుత్తాదివణ్ణనా

౫-౬. నియమత్థోతి అవధారణత్థో. తేన నియమేన అవధారణేన – అఞ్ఞం మగ్గం పటిక్ఖిపతి ఇతో అఞ్ఞస్స నియ్యానికమగ్గస్స అభావతో. ‘‘దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞత్థ’’న్తి వుత్తత్తా వట్టదుక్ఖం కథితం. అరియమగ్గే గహితే తస్స పుబ్బభాగమగ్గో విపస్సనాయ గహితో ఏవాతి ‘‘మిస్సకమగ్గో కథితో’’తి వుత్తం. ఉత్తానమేవ అపుబ్బస్స అభావా. అయం పన విసేసో ‘‘రాగక్ఖయో’’తిఆదీహి యదిపి నిబ్బానం వుత్తం. తథాపి అరహత్తం వియ బ్రహ్మచరియమ్పి. తేన నిబ్బానం ఏవ వుచ్చతి ‘‘ఇదం బ్రహ్మచరియపరియోసాన’’న్తి.

కిమత్థియసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౭. రాగవినయాదిపదేహి నిబ్బానం వాపి వుచ్చేయ్య అరహత్తం వాపి. యస్మా సో భిక్ఖు ఉభయత్థపి నివిట్ఠబుద్ధి, తస్మా భగవా తస్స అజ్ఝాసయవసేన ‘‘నిబ్బానధాతుయా ఖో ఏత’’న్తిఆదినా నిబ్బానధాతుం విస్సజ్జేత్వా పున ‘‘ఆసవానం ఖయో తేన వుచ్చతీ’’తి ఆహ. యస్మా అరియమగ్గో రాగాదికే సముచ్ఛేదవసేన వినేతి, ఆసవఞ్చ సబ్బసో ఖేపేతి, తేన చ వుత్తం నిబ్బానం అరహత్తఞ్చ, తస్మా తదుభయం ‘‘రాగవినయోతిఆది నామమేవా’’తి వుత్తం. అనుసన్ధికుసలతాయ పుచ్ఛన్తో ఏతం అవోచాతి ఇమినా ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధి ఇధ లబ్భతీ’’తి దీపితం, అజ్ఝాసయానుసన్ధిపి ఏత్థ లబ్భతేవాతి దట్ఠబ్బం.

దుతియఅఞ్ఞతరభిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౮. ఏకేన పరియాయేన అట్ఠఙ్గికమగ్గం విభజిత్వాతి ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆదినా ఏకేన పరియాయేన అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం విభాగేన దస్సేత్వా ‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, సమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆదినా పున అపరేన పరియాయేన విభజితుకామో. ఉగ్గహధారణపరిచయఞాణానిపి సవనఞాణే ఏవ అవరోధం గచ్ఛన్తీతి ‘‘సవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణవసేనా’’తి వుత్తం.

కమ్మట్ఠానాభినివేసోతి కమ్మట్ఠానపటిపత్తి. పురిమాని ద్వే సచ్చాని ఉగ్గణ్హిత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇట్ఠం కన్తం మనాపన్తి నిరోధమగ్గేసు నిన్నభావం దస్సేతి, న అభినన్దనం, తన్నిన్నభావో ఏవ చ తత్థ కమ్మకరణం దట్ఠబ్బం. ఏకేనేవాకారేన సచ్చానం పటివేధనిమిత్తతా, సో ఏవ అభిముఖభావో తేసం సమాగమోతి ఏకాభిసమయో.

అస్సాతి ఞాణస్స, యోగినో వా. ఏత్థ చ కేచి ‘‘లోకియఞాణమ్పి పటివేధో సబ్బస్స యాథావబోధభావతో’’తి వదన్తి. నను ఉగ్గహాదిపటివేధో చ పటివేధోవ, న చ సో లోకుత్తరోతి? తం న, కేవలేన పటివేధ-సద్దేన ఉగ్గహాదిపటివేధానం అవచనీయత్తా, పటివేధనిమిత్తత్తా వా ఉగ్గహాదివసేన పవత్తం దుక్ఖాదీసు పుబ్బభాగే ఞాణం ‘‘పటివేధో’’తి వుచ్చతి, న పటివేధత్తా, పటివేధభూతమేవ పన ఞాణం ఉజుకం పటివేధోతి వత్తబ్బతం అరహతి. కిచ్చతోతి పరిఞ్ఞాదికిచ్చతో. ఆరమ్మణపటివేధోతి సచ్ఛికిరియాపటివేధమాహ. కిచ్చతోతి అసమ్మోహపటివేధం. ఉగ్గహాదీహి సచ్చస్స పరిగ్గణ్హనం పరిగ్గహో.

దుద్దసత్తాతి అనధిగతఞాణేన యాథావసరసలక్ఖణతో దట్ఠుం అసక్కుణేయ్యత్తా ఉప్పత్తితో పాకటానిపి. తేనాహ ‘‘దుక్ఖసచ్చం హీ’’తిఆది. ఉభయన్తి పురిమం సచ్చద్వయం. పయోగోతి కిరియా, వాయామో వా. తస్స మహన్తతరస్స ఇచ్ఛితబ్బతం దుక్కరతరతఞ్చ ఉపమాహి దస్సేతి ‘‘భవగ్గగ్గహణత్థ’’న్తిఆదినా. యథా పురిమం సచ్చద్వయం వియ కేనచి పరియాయేన అపాకటతాయ పరమగమ్భీరత్తా ఉగ్గహాదివసేన పుబ్బభాగే పవత్తిభేదం గహేత్వా ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదినా చతుబ్బిధం కత్వా వుత్తం. ఏకమేవ తం ఞాణం హోతి ఏకాభిసమయవసేనేవ పవత్తనతో.

కామపచ్చనీకట్ఠేనాతి కామానం ఉజుపచ్చనీకభావేన. కామతో నిస్సటభావేనాతి కామేహి విసంయుత్తభావేన. కామం సమ్మసన్తస్సాతి దువిధమ్పి కామం అనిచ్చాదితో సమ్మసన్తస్స. పజ్జతి పవత్తతి ఏతేనాతి పదం, కామస్స పదన్తి కామపదం, కామస్స ఉప్పత్తికారణస్స ఘాతో సముగ్ఘాతో, తం కామపదఘాతం. తేనాహ ‘‘కామవూపసమ’’న్తి. కామేహి వివిత్తం కామవివిత్తం. సో ఏవ చ నేసం అన్తో సముచ్ఛేదవివేకేతి కత్వా తస్మిం సాధేతబ్బే ఉప్పన్నోతి వుత్తం ‘‘కామవివిత్తన్తే ఉప్పన్నో’’తి. కామతో నిక్ఖమతీతి నిక్ఖమో, సో ఏవ నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పో. ఇమస్మిఞ్చ నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పస్స సద్దత్థవిభావేన యథావుత్తో కామపచ్చనీకట్ఠాదికో అత్థనిద్ధారణవిసేసో అన్తోగధో.

ఏసేవ నయోతి ఇమినా బ్యాపాదపచ్చనీకట్ఠేన విహింసాయ పచ్చనీకట్ఠేనాతిఆదికం అబ్యాపాదావిహింసాసఙ్కప్పానం అత్థుద్ధారణవిధిం అతిదిసతి. నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయోతి ఆది-సద్దేన అబ్యాపాదఅవిహింసాసఙ్కప్పే ఏవ సఙ్గణ్హాతి. కామ…పే… సఞ్ఞానన్తి కామవితక్కాదివిరతిసమ్పయుత్తానం నేక్ఖమ్మాదిసఞ్ఞానం. నానత్తాతి నానాఖణికత్తా. తీసు ఠానేసూతి తిప్పకారేసు కారణేసు. ఉప్పన్నస్సాతి ఉప్పజ్జనారహస్స. భూమిలద్ధఉప్పన్నం ఇధాధిప్పేతం. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. పదచ్ఛేదతోతి కారణుపచ్ఛేదతో. పదన్తి హి ఉప్పత్తికారణన్తి వుత్తోవాయమత్థో. అనుప్పత్తిసాధనవసేనాతి యథా సఙ్కప్పో ఆయతిం నుప్పజ్జతి, ఏవం అనుప్పత్తిసాధనవసేన. సమ్మాదిట్ఠి వియ ఏకోవ కుసలసఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి.

చతూసు ఠానేసూతి విసంవాదనాదీసు చతూసు వీతిక్కమట్ఠానేసు. పబ్బజితానం మిచ్ఛాజీవో నామ ఆహారనిమిత్తకోతి ఆహ ‘‘ఖాదనీయభోజనీయాదీనం అత్థాయా’’తి. సబ్బసో అనేసనాయ పహానం సమ్మాఆజీవోతి ఆహ ‘‘బుద్ధప్పసత్థేన ఆజీవేనా’’తి. కమ్మపథపత్తానం వసేన ‘‘సత్తసు ఠానేసూ’’తి వుత్తం. అకమ్మపథపత్తాయ హి అనేసనాయ సో పదఘాతం కరోతియేవ.

తథారూపే వా ఆరమ్మణేతి యస్మిం ఆరమ్మణే ఇమస్స పుబ్బే కిలేసా న ఉప్పన్నా, తస్మిం ఏవ. అనుప్పన్నానన్తి అనుప్పాదస్సపి పత్థనావసేన అనుప్పన్నానం. వీరియచ్ఛన్దన్తి వీరియస్స నిబ్బత్తేతుకామతాఛన్దం. ‘‘ఛన్దసమ్పయుత్తవీరియఞ్చా’’తి వదన్తి. వీరియమేవ పన అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనే లబ్భమానఛన్దతాయ ధురసమ్పగ్గహతాయ ఛన్దపరియాయేన వుత్తం. తథా హి వీరియం – ‘‘అనిక్ఖిత్తఛన్దతా అనిక్ఖిత్తధురతా’’తి (ధ. స. ౨౬) నిద్దిట్ఠం. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా చిత్తం పగ్గహితం కరోతి. పధానన్తి పధానభూతవీరియం.

ఉప్పత్తిపబన్ధవసేనాతి నిరన్తరుప్పాదనవసేన. చతూసు ఠానేసు కిచ్చసాధనవసేనాతి యథావుత్తేసు చతూసు ఠానేసు పధానకిచ్చస్స నిప్ఫాదనవసేన అనుప్పాదనాదివసేన. కిచ్చసాధనవసేనాతి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు సుభసుఖనిచ్చఅత్తగాహవిధమనవసేన అసుభదుక్ఖానిచ్చానత్తసాధనవసేన.

అయన్తి యథావుత్తో సదిసాసదిసతావిసేసో. అస్సాతి మగ్గస్స. ఏత్థ కథన్తి యది రూపావచరచతుత్థజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ సబ్బభవగ్గా ఝానఙ్గమగ్గఙ్గబోజ్ఝఙ్గానం సదిసతా, ఏవం సన్తే ‘‘ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ లోకుత్తర’’న్తి ఏత్థ కథం అత్థో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏత్థాపీ’’తిఆది. తంఝానికావాతి పఠమజ్ఝానాదీసు యం ఝానం మగ్గపటిలాభస్స పాదకభూతం, తంఝానికావ అస్స అరియస్స ఉపరిపి తయో మగ్గా. ఏవన్తి వుత్తాకారేన. పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతి ఆరుప్పే చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానుప్పత్తియం. విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధాతి సమ్మసితఖన్ధే వదన్తి. పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతి పాదకసమ్మసితజ్ఝానానం భేదే. యస్మా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గాదివిసేసం నియమేతి, తతో దుతియాదిపాదకజ్ఝానతో ఉప్పన్నస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స పాదకజ్ఝానాతిక్కన్తానం అఙ్గానం అసమాపజ్జితుకామతావిరాగభావతో ఇతరస్స చ అతబ్భావతో తీసుపి వాదేసు విపస్సనావ నియమేతీతి వేదితబ్బో, తస్మా విపస్సనానియమేనేవ హి పఠమవాదేపి అపాదకజ్ఝానాదిపాదకాపి మగ్గా పఠమజ్ఝానికా హోన్తి. ఇతరేహి చ పాదకజ్ఝానేహి విపస్సనానియమేహి తంతంఝానికావ. ఏవం సేసవాదేసు విపస్సనానియమో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. దుతియవాదే తంతంఝానికతా సమ్మసితసఙ్ఖారవిపస్సనానియమేహి హోతి. తత్ర హి విపస్సనా తంతంవిరాగభావనా భావేతబ్బా, న సోమనస్ససహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా హుత్వా ఝానఙ్గాదినియమం మగ్గస్స కరోతీతి ఏవం విపస్సనానియమో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇమస్మిఞ్చ వాదే పాదకసమ్మసితజ్ఝానుపనిస్సయసబ్భావే అజ్ఝాసయో ఏకన్తేన హోతీతి ‘‘పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీతి వదన్తీ’’తి వుత్తం, అట్ఠకథాయం పన విసుద్ధిమగ్గస్స ఏతిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకసఙ్గహితత్తా ‘‘తేసం వాదవినిచ్ఛయో…పే… వేదితబ్బో’’తి వుత్తం. పుబ్బభాగేతి విపస్సనాక్ఖణే.

విభఙ్గసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సూకసుత్తవణ్ణనా

౯. సూకన్తి సాలియవాదీనం వాలమాహ. సో హి నికన్తకసదిసో పటిముఖగతం హత్థం వా పాదం వా భిన్దతి, తస్మా భేదం ఇచ్ఛన్తేన ఉద్ధగ్గం కత్వా ఠపితం సమ్మాపణిహితం నామ, తథా అట్ఠపితం మిచ్ఛాపణిహితం నామాతి వుత్తం. మిచ్ఛాపణిహితాయాతి కమ్మస్సకతపఞ్ఞాయ మిచ్ఛాఠపనం నామ – ‘‘ఇమే సత్తా కమ్మవసేన సుఖదుక్ఖం పచ్చనుభవన్తి, తం పన కమ్మం ఇస్సరస్స ఇచ్ఛావసేన బ్రహ్మా నిమ్మినాతీ’’తిఆదినా మిచ్ఛాపకప్పనం. కేచి పన ‘‘నత్థి దిన్నన్తిఆదినా నయేన పవత్తి, తస్స వా ఞాణస్స అప్పవత్తీ’’తి వదన్తి. మగ్గభావనాయాతి ఏత్థాపి మిచ్ఛామగ్గస్స పవత్తనం, అరియమగ్గస్స వా అప్పవత్తనం మిచ్ఛాఠపనం. తేనాహ ‘‘అప్పవత్తితత్తా’’తి. అవిజ్జం భిన్దిస్సతీతి అవిజ్జం సముచ్ఛిన్దిస్సతి. మగ్గనిస్సితం కత్వా మగ్గే ఏవ పక్ఖిపిత్వా. తఞ్హి ఞాణం మగ్గస్స మూలకారణం మగ్గే సిద్ధే తస్స కిచ్చస్స మత్థకప్పత్తితో. ‘‘సమ్మాపణిహితాయ దిట్ఠియా సమ్మాపణిహితాయ మగ్గభావనాయా’’తి వుత్తత్తా మిస్సకమగ్గో కథితో. ఛవిభేదసదిసో చేత్థ అవిజ్జాభేదో, లోహితుప్పాదసదిసో లోకుత్తరమగ్గభావో దట్ఠబ్బో.

సూకసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. నన్దియసుత్తవణ్ణనా

౧౦. ఛన్నపరిబ్బాజకో వత్థచ్ఛాదియా ఛన్నఙ్గపరిబ్బాజకో, న నగ్గపరిబ్బాజకో.

అవిజ్జావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విహారవగ్గో

౧. పఠమవిహారసుత్తవణ్ణనా

౧౧. అడ్ఢమాసన్తి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. పటిసల్లీయితున్తి యథావుత్తం కాలం పటి దివసే దివసే సమాపత్తియం ధమ్మచిన్తాయం చిత్తం నిలీయితుం. వినేతబ్బోతి సముచ్ఛేదవినయేన వినేతబ్బో అరియమగ్గాధిగన్తబ్బో. తన్తి దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనం. అస్సాతి జనతాయ. అపగచ్ఛతీతి సత్థు సన్తికతో అపేతి. సూతి నిపాతమత్తం.

పదేసేనాతి ఏకదేసేన. సహ పదేసేనాతి సపదేసో. స్వాయం సపదేసో యస్మా వేదనావసేనేవ పాళియం ఆగతో, తస్మా పరమత్థధమ్మకోట్ఠాసే వేదనా అనవసేసతో లబ్భతి, తే గణ్హన్తో ‘‘ఖన్ధపదేసో’’తిఆదిమాహ. తం సబ్బన్తి ఖన్ధపదేసాదికం సబ్బమ్పి. ‘‘సమ్మసన్తో’’తి పదస్స అత్థదస్సనవసేన ‘‘పచ్చవేక్ఖన్తో’’తి ఆహ. పచ్చవేక్ఖణా ఇధ సమ్మసనం నామ, న విపస్సనా. విపస్సనాసమ్మసనం పన భగవతో విసాఖపుణ్ణమాయం ఏవ నిప్ఫన్నం, తస్మా భగవతో అఞ్ఞభూమికాపి వేదనా అఞ్ఞభూమికానం సత్తానం విరుద్ధా ఉప్పజ్జతేవాతి వుత్తం ‘‘యావ భవగ్గా పవత్తా సుఖా వేదనా’’తి. సబ్బాకారేనాతి సరూపతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదాదితోతి సబ్బాకారేన. పరిగ్గణ్హన్తో ఉపపరిక్ఖన్తో.

నిప్పదేసానేవ అనవసేసానేవ. ఇన్ద్రియసతిపట్ఠానపదేసో సువిఞ్ఞేయ్యోతి అనుద్ధతో. అస్సాతి భగవతో. ఠానేతి తస్మిం తస్మిం పచ్చవేక్ఖితబ్బసఙ్ఖాతే ఓకాసే. సా సా చ విహారసమాపత్తీతి ఖన్ధవసేన ఆయతనాదివసేన చ పవత్తిత్వా తేసం ఏకదేసభూతం వేదనంయేవ పరిగ్గహేత్వా తం సమ్మసిత్వా అనుక్కమేన సమాపన్నా ఝానసమాపత్తి ఫలసమాపత్తి చ. ఫలసమాపత్తి హి తథా సమ్మసిత్వా పునప్పునం సమాపజ్జనవసేన అత్థతో అభిన్నాపి అధిట్ఠానభూతధమ్మభేదేన భిన్నా వియ వుచ్చతి, యతో చతువీసతికోటిసతసహస్సభేదా దేవసికం వళఞ్జనసమాపత్తియో అట్ఠకథాయం వుత్తా. కామం అఞ్ఞధమ్మవసేనపి జాతా ఏవ, వేదనావసేన పనేత్థ అభినివేసో కతో వేదనానుభావేన జాతా. కస్మా ఏవం జాతాతి? బుద్ధానం ఞాణపదస్స అన్తరవిభాగత్తా. తథా హి భగవా సకలమ్పి అడ్ఢమాసం వేదనావసేనేవ సమ్మసనం పవత్తేతి, తదనుసారేన చ తా విహారసమాపత్తియో సమాపజ్జి. తయిదం అచ్ఛరియం అనఞ్ఞసాధారణం భిక్ఖూ పవేదేన్తో సత్థా – ‘‘యేన స్వాహ’’న్తిఆదిమవోచ.

అకుసలావాతి పాణాతిపాత-అదిన్నాదాన-కామేసుమిచ్ఛాచార-ముసావాద-పిసుణవాచాసమ్ఫప్పలాప-అభిజ్ఝా-బ్యాపాదవసేన తంతంమిచ్ఛాదస్సనవసేన చ అకుసలా వేదనా ఏవ హోతి. బ్రహ్మలోకాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా తత్థ నిచ్చా ధువా భవిస్సామాతి ఏవం దిట్ఠిం ఉపనిస్సాయాతి యోజేతబ్బం. దేవకులాదీసు దేవపూజత్థం, సబ్బజనపరిభోగత్థం వా మాలావచ్ఛం రోపేన్తి. వధబన్ధనాదీనీతి ఆది-సద్దేన అదిన్నాదాన-మిచ్ఛాచార-ముసావాద-పిసుణవాచా-సమ్ఫప్పలాపాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. దిట్ఠధమ్మవిపాకస్స అపచురత్తా అపాకటత్తా చ ‘‘భవన్తరగతాన’’న్తి వుత్తం.

ఇతి నేసన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, పకారత్థో వా. తేన యథా ఫరుసవాచావసేన, ఏవం తదఞ్ఞేసమ్పి అకుసలకమ్మానం వసేన సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా అకుసలవేదనాప్పవత్తి యథారహం నీహరిత్వా వత్తబ్బా. ఏసేవ నయోతి ఇమినా యథా మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా చ కుసలాకుసలవిపాకవేదనా సహజాతకోటియా ఉపనిస్సయకోటియా చ వసేన యథారహం యోజేత్వా దస్సితా, ఏవం మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయాదీసుపి యథారహం యోజేత్వా దస్సేతబ్బాతి ఇమమత్థం అతిదిసతి. ఛన్దపచ్చయాతి ఏత్థ తణ్హాఛన్దసహితో కత్తుకామతాఛన్దో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఛన్దపచ్చయాతిఆదీసు పన ఛన్దపచ్చయా అట్ఠలోభసహగతచిత్తసమ్పయుత్తా వేదనా వేదితబ్బా’’తి. వితక్కపచ్చయాతి ఏత్థ అప్పనాప్పత్తోవ వితక్కో అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘వితక్కపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనావా’’తి. వితక్కపచ్చయా పఠమజ్ఝానవేదనాయ గహితత్తా ‘‘ఠపేత్వా పఠమజ్ఝాన’’న్తి. ఉపరి తిస్సో రూపావచరా, హేట్ఠా తిస్సో అరూపావచరా ఏవం సేసా ఛ సఞ్ఞాసమాపత్తివేదనా.

తిణ్ణన్తి ఛన్దవితక్కసఞ్ఞానం. అవూపసమేతి పటిపక్ఖేన అవూపసమితే. తిణ్ణఞ్హి తేసం సహభావేన పచ్చయతా అట్ఠలోభసహగతచిత్తేసు ఏవ. తత్థ యం వత్తబ్బం తం వుత్తమేవ. ఛన్దమత్తస్సాతి తేసు తీసు ఛన్దమత్తస్స. వూపసమే పఠమజ్ఝానవేదనావ అప్పనాప్పత్తస్స అధిప్పేతత్తా. ఛన్దవితక్కానం వూపసమే దుతియజ్ఝానాదివేదనా అధిప్పేతా సఞ్ఞాయ అవూపసన్తత్తా. దుతియజ్ఝానాదివేదనాగహణేన హి సబ్బా సఞ్ఞాసమాపత్తియో చ గహితావ హోన్తి. తిణ్ణమ్పి వూపసమేతి ఛన్దవితక్కసఞ్ఞానం వూపసమే నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవేదనా అధిప్పేతా. భవగ్గప్పత్తసఞ్ఞా హి వూపసమన్తి ఛన్దసఙ్కప్పానం అచ్చన్తసుఖుమభావప్పత్తియా. హేట్ఠా ‘‘సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా’’తి ఏత్థ సమ్మాదిట్ఠిగ్గహణేన హేట్ఠిమమగ్గసమ్మాదిట్ఠిపి గహితావ హోతీతి ఆహ – ‘‘అప్పత్తస్స పత్తియాతి అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయా’’తి. అథ వా హేట్ఠిమమగ్గాధిగమేన వినా అగ్గమగ్గో నత్థీతి హేట్ఠిమమగ్గాధిగమం అత్థాపన్నం కత్వా ‘‘అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయా’’తి వుత్తం. ఆయమేతి ఫలేన మిస్సితో హోతి ఏతేనాతి ఆయామో, సమ్మావాయామోతి ఆహ ‘‘అత్థి ఆయామన్తి అత్థి వీరియ’’న్తి. తస్స వీరియారమ్భస్సాతి అఞ్ఞాధిగమకారణస్స సమ్మావాయామస్స వసేన. పాళియం ఠాన-సద్దో కారణపరియాయోతి ఆహ – ‘‘అరహత్తఫలస్స కారణే’’తి. తప్పచ్చయాతి ఏత్థ తం-సద్దేన ‘‘ఠానే’’తి వుత్తకారణమేవ పచ్చామట్ఠన్తి ఆహ – ‘‘అరహత్తస్స ఠానపచ్చయా’’తి. చతుమగ్గసహజాతాతి ఏతేన ‘‘అరహత్తఫలస్స పత్తత్థాయా’’తి ఏత్థ హేట్ఠిమమగ్గానం అత్థాపత్తివసేన గహితభావమేవ జోతేతి. కేచి పన ‘‘చతుమగ్గసహజాతాతి వత్వా నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనాతి భూతకథనం విసేసనం. నిబ్బత్తితలోకుత్తరవేదనాతి పఠమం అపేక్ఖితబ్బం, పచ్ఛా చతుమగ్గసహజాతా’’తి వదన్తి.

పఠమవిహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుతియవిహారసుత్తవణ్ణనా

౧౨. మిచ్ఛాదిట్ఠి వూపసమతి సబ్బసో పహీయతి ఏతేనాతి మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమో. ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠివూపసమో నామ సమ్మాదిట్ఠి. భవన్తరే ఉప్పజ్జన్తో అతిదూరేతి మఞ్ఞమానో విపాకవేదనం న గణ్హాతీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. ‘‘ఇమినా నయేనా’’తి అతిదిసిత్వాపి తమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘యస్స యస్సా’’తిఆదిం వత్వా ఏవ సామఞ్ఞవసేన వుత్తమత్థం పచ్ఛిమేసు తీసు పదేసు సరూపతోవ దస్సేతుం ‘‘ఛన్దవూపసమపచ్చయా’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. వుత్తత్థానేవ అనన్తరసుత్తే.

దుతియవిహారసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౭. సేక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా

౧౩-౧౭. తిస్సన్నమ్పి సిక్ఖానం సిక్ఖనం సీలం ఏతస్సాతి సిక్ఖనసీలో. సిక్ఖతీతిపి వా సేక్ఖో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా సేక్ఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి? అధిసీలమ్పి సిక్ఖతీ’’తిఆది (అ. ని. ౩.౮౬). తీహి ఫలేహి హేట్ఠా. సాపి చతుత్థమగ్గేన సద్ధిం ఉప్పన్నసిక్ఖాపి. మగ్గక్ఖణే హి సిక్ఖాకిచ్చం న నిట్ఠితం విప్పకతభావతో, ఫలక్ఖణే పన నిట్ఠితం నామ. ఉత్తానత్థానేవ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా.

సేక్ఖసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

విహారవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మిచ్ఛత్తవగ్గవణ్ణనా

౨౧-౩౦. మిచ్ఛాసభావన్తి అయాథావసభావం అనియ్యానికసభావం. సమ్మాసభావన్తి యాథావసభావం నియ్యానికసభావం. మిచ్ఛాపటిపత్తాధికరణహేతూతి ఏత్థ అధి-సద్దో అనత్థకోతి ఆహ – ‘‘మిచ్ఛాపటిపత్తికరణహేతూ’’తి. ఞాయతి పటివిద్ధవసేన నిబ్బానం గచ్ఛతీతి ఞాయో. సో ఏవ తంసమఙ్గీనం వట్టదుక్ఖపాతతో ధారణట్ఠేన ధమ్మోతి ఆహ – ‘‘ఞాయం ధమ్మన్తి అరియమగ్గధమ్మ’’న్తి. ఞాణస్స మిచ్ఛాసభావో నామ నత్థీతి విఞ్ఞాణమేవేత్థ పచ్చవేక్ఖణవసేన పవత్తం ఞాణ-సద్దేన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛావిఞ్ఞాణో’’తి. మిచ్ఛాపచ్చవేక్ఖణోతి కిఞ్చి పాపం కత్వా ‘‘అహో మయా కతం సుకత’’న్తి ఏవం పవత్తో మిచ్ఛాపచ్చవేక్ఖణో. గోసీలగోవతాదిపూరణం ముత్తీతి ఏవం గణ్హతో మిచ్ఛావిముత్తి నామ. మిచ్ఛాపటిపదాదీహి వివట్టన్తి ఏవం వట్టవివట్టం కథితం. పుగ్గలో పుచ్ఛితోతి నిగమితో చ ‘‘అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అసప్పురిసో’’తిఆదినా. కిఞ్చాపి ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో హోతీ’’తిఆదినా పుగ్గలోవ నిద్దిట్ఠో, తథాపి పుగ్గలసీసేనాయం ధమ్మదేసనాతి ఆహ ‘‘ధమ్మో విభత్తో’’తి. తేనేవాహ ‘‘ధమ్మేన పుగ్గలో దస్సితో’’తి. ధమ్మేనాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదికేన ధమ్మేన. కల్యాణపుథుజ్జనతో పట్ఠాయ సబ్బసో సప్పురిసా నామ, ఖీణాసవో సప్పురిసతరో. సుప్పవత్తనియోతి సుఖేన పవత్తేతుం సక్కుణేయ్యో. ధావతీతి గచ్ఛతి. పచ్చయుప్పన్నేన ఉపేచ్చ నిస్సితబ్బతో ఉపనిసా, పచ్చయో, ఏకస్స స-కారస్స లోపం కత్వా వాతి ఆహ – ‘‘సఉపనిసం సపచ్చయ’’న్తి. పరికరణతో పరిక్ఖారో, పరివారోతి ఆహ – ‘‘సపరిక్ఖారం సపరివార’’న్తి. సహజాతవసేన ఉపనిస్సయవసేన చ సపచ్చయతా కిచ్చసాధనే నిప్ఫాదనే సహాయభావూపగమనే చ సపరివారతా దట్ఠబ్బా.

మిచ్ఛత్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పటిపత్తివగ్గవణ్ణనా

౩౧-౪౦. అయాథావపటిపత్తి, న యథాపటిపత్తి, హేతుమ్హిపి ఫలేపి అయాథావవత్థుసాధనతో. ఏకం సుత్తం ధమ్మవసేన కథితం పటిపత్తివసేన. ఏకం సుత్తం పుగ్గలవసేన కథితం పటిపన్నకవసేన. సంసారమహోఘస్స పరతీరభావతో యో నం అధిగచ్ఛతి, తం పారేతి గమేతీతి పారం, నిబ్బానం, తబ్బిధురతాయ నత్థి ఏత్థ పారన్తి అపారం, సంసారోతి వుత్తం – ‘‘అపారాపారన్తి వట్టతో నిబ్బాన’’న్తి. పారఙ్గతాతి అసేక్ఖే సన్ధాయ. యేపి గచ్ఛన్తీతి సేక్ఖే. యేపి గమిస్సన్తీతి కల్యాణపుథుజ్జనే. పారగామినోతి ఏత్థ కిత-సద్దో తికాలవాచీతి ఏవం వుత్తం.

తీరన్తి ఓరిమతీరమాహ. తేన వుత్తం ‘‘వట్టమేవ అనుధావతీ’’తి. ఏకన్తకాళకత్తా చిత్తస్స అపభస్సరభావకరణతో కణ్హాభిజాతిహేతుతో చ వుత్తం ‘‘కణ్హన్తి అకుసలధమ్మ’’న్తి. వోదానభావతో చిత్తస్స పభస్సరభావకరణతో సుక్కాభిజాతిహేతుతో చ వుత్తం – ‘‘సుక్కన్తి కుసలధమ్మ’’న్తి. కిలేసమార-అభిసఙ్ఖారమార-మచ్చుమారానం పవత్తిట్ఠానతాయ ఓకం వుచ్చతి వట్టం, తబ్బిధురతాయ అనోకన్తి నిబ్బానన్తి ఆహ – ‘‘ఓకా అనోకన్తి వట్టతో నిబ్బాన’’న్తి.

పరమత్థతో సమణా వుచ్చన్తి అరియా, సమణానం భావో సామఞ్ఞం, అరియమగ్గో, తేన అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో సామఞ్ఞత్థో నిబ్బానన్తి ఆహ – ‘‘సామఞ్ఞత్థన్తి నిబ్బానం, తం హీ’’తిఆది. బ్రహ్మఞ్ఞత్థన్తి ఏత్థాపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. బ్రహ్మఞ్ఞేన అరియమగ్గేన. రాగక్ఖయోతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిసద్దత్థో. తేన ‘‘దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి పదద్వయం సఙ్గణ్హాతి. వట్టతియేవాతి వదన్తి ‘‘రాగక్ఖయో’’తి. పరియాయేన హి అరహత్తస్స వత్తబ్బత్తాతి.

పటిపత్తివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అఞ్ఞతిత్థియపేయ్యాలవగ్గవణ్ణనా

౪౧-౪౮. అపరాపరం పరివత్తమానేన వత్తసమ్పన్నేన సంసారద్ధానపరిఞ్ఞావసేనేవ నిబ్బానస్స పత్తబ్బత్తా వుత్తం – ‘‘నిబ్బానం పత్వా పరిఞ్ఞాతం నామ హోతీ’’తి. నిబ్బానం పత్వాతి నిబ్బానప్పత్తిహేతు. హేతుఅత్థో హి అయం త్వా-సద్దో యథా – ‘‘ఘతం పివిత్వా బలం హోతి, సీహం దిస్వా భయం హోతీ’’తి. తస్మాతి యస్మా అపరిఞ్ఞేయ్యపరిజాననకిచ్చేన నిబ్బానస్స పత్తియా అద్ధానపరిఞ్ఞాసిద్ధి ఞాయతి, తస్మా ఉపచారవసేన నిబ్బానం ‘‘అద్ధానపరిఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి యథా ‘‘హిమసన్తి సూరియం ఉగ్గమేతీ’’తి. విజ్జావిముత్తిఫలసచ్ఛికిరియత్థన్తి ఏత్థ విజ్జాతి అగ్గమగ్గవిజ్జా. విముత్తీతి అగ్గమగ్గసమాధి అధిప్పేతో. తేసం ఫలం అఞ్ఞాతి ఆహ – ‘‘విజ్జావిముత్తిఫలేన అరహత్తం కథిత’’న్తి. యాథావతో జాననతో పచ్చక్ఖతో దస్సనతో చ ఞాణదస్సనన్తి ఇధ ఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణా అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘ఞాణదస్సనేన పచ్చవేక్ఖణా కథితా’’తి. సేసేహీతి రాగ-విరాగ-సంయోజనప్పహాన-అనుసయసముగ్ఘాత-అద్ధానపరిఞ్ఞా- ఆసవక్ఖయ-విజ్జా-విముత్తి-ఫలసచ్ఛికిరియా-ఞాణదస్సన-అనుపాదాపరినిబ్బానపదేహి.

అఞ్ఞతిత్థియపేయ్యాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సూరియపేయ్యాలవగ్గవణ్ణనా

౪౯-౬౨. యథా అరుణుగ్గం సూరియుగ్గమనస్స ఏకన్తికం పుబ్బనిమిత్తం, ఏవం కల్యాణమిత్తతా అరియమగ్గపాతుభావస్సాతి సదిసూపమా అరుణుగ్గం కల్యాణమిత్తతాయ. కల్యాణమిత్తోతి చేత్థ అరియో, అరియమగ్గో వా దట్ఠబ్బో సూరియపాతుభావో వియ తేన విధూపనీయన్ధకారవిధమనతో. కుసలకత్తుకమ్యతాఛన్దో ఛన్దసమ్పదా ఇతరఛన్దతో సమ్పన్నత్తా. కారాపకఅప్పమాదస్సాతి సచ్చపటివేధస్స కారాపకస్స. ఏవం సబ్బత్థేవ సమ్పదాసద్దా విసేసాధిగమహేతుతాయ వేదితబ్బా. అఞ్ఞేనపి ఆకారేనాతి ‘‘వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదిఆకారతో అఞ్ఞేన ‘‘రాగవినయపరియోసాన’’న్తిఆదినా ఆకారేన.

సూరియపేయ్యాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఏకధమ్మపేయ్యాలవగ్గాదివణ్ణనా

౬౩-౧౩౮. తథా తథా వుత్తే బుజ్ఝనకానం అజ్ఝాసయవసేన కథితో, తస్మా ‘‘వుత్తో ఏవ అత్థో, కస్మా పున వుత్తో’’తి న చోదేతబ్బం.

ఏకధమ్మపేయ్యాలవగ్గాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అప్పమాదపేయ్యాలవగ్గో

౧. తథాగతసుత్తవణ్ణనా

౧౩౯. కారాపకఅప్పమాదో నామ ‘‘ఇమే అకుసలా ధమ్మా పహాతబ్బా, ఇమే కుసలా ధమ్మా ఉప్పాదేతబ్బా’’తి వుత్తవజ్జేతబ్బవజ్జనసమ్పాదేతబ్బసమ్పాదనవసేన పవత్తో అప్పమాదో. ఏసాతి అప్పమాదో. లోకియోవ. న లోకుత్తరో. అయన్తి ఏసాతి చ అప్పమాదమేవ వదతి. తేసన్తి చతుభూమకధమ్మానం. పటిలాభకట్ఠేనాతి పటిలాభాపనట్ఠేన.

తథాగతసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పదసుత్తవణ్ణనా

౧౪౦. జఙ్గలానన్తి జఙ్గలవాసీనం. జఙ్గల-సద్దో చేత్థ థద్ధభావసామఞ్ఞేన పథవీపరియాయో, న అనుపట్ఠానవిదూరదేసవాచీ. తేనాహ – ‘‘పథవీతలవాసీన’’న్తి. పదానం వుచ్చమానత్తా ‘‘సపాదకపాణాన’’న్తి విసేసేత్వా వుత్తం. సమోధానన్తి అన్తోగధభావం. తేనాహ – ‘‘ఓధానం ఉపక్ఖేప’’న్తి, ఉపనేత్వా పక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థో.

పదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩-౧౦. కూటసుత్తాదివణ్ణనా

౧౪౧-౧౪౮. వస్సికాయ పుప్ఫం వస్సికం యథా ‘‘ఆమలకియా ఫలం ఆమలక’’న్తి. మహాతలస్మిన్తి ఉపరిపాసాదే. ‘‘యాని కానిచీ’’తి పదేహి ఇతరాని సమానాధికరణాని భవితుం యుత్తానీతి ‘‘పచ్చత్తే సామివచన’’న్తి వత్వా తథా విభత్తివిపరిణామో కతో. ‘‘తన్తావుతాన’’న్తి పదం నిద్ధారణే సామివచనన్తి తత్థ ‘‘వత్థానీ’’తి వచనసేసేన అత్థం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం.

కూటసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

అప్పమాదవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. బలకరణీయవగ్గో

౧. బలసుత్తవణ్ణనా

౧౪౯. కమ్మానియేవ కమ్మన్తా యథా సుత్తన్తా. అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గన్తి ఏత్థ నానన్తరియకతాయ విపస్సనాపి గహితా ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘సహవిపస్సన’’న్తి.

౨. బీజసుత్తవణ్ణనా

౧౫౦. పఞ్చవిధమ్పి సమూహట్ఠేన బీజగామో నామ. తదేవాతి మూలబీజాది ఏవ. సమ్పన్నన్తి సహజాతమూలవన్తం. నీలభావతో పట్ఠాయాతి నీలభావాపత్తితో పట్ఠాయ.

౩. నాగసుత్తవణ్ణనా

౧౫౧. బలం గాహేన్తీతి అత్తనో సరీరబలం గాహేన్తి. తం పన నాగానం బలప్పత్తి ఏవాతి ఆహ – ‘‘బలం గణ్హన్తీ’’తి. సమ్భేజ్జముఖద్వారన్తి మహాసముద్దేన సమ్భేదగతమహానదీనం ముఖద్వారం. నాగా కాయం వడ్ఢేన్తీతిఆది యస్మా చ భగవతా ఉపమావసేన ఆభతం, తస్మా ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థాతిఆదినా ఉపమం సంసన్దతి. ఆగతేసూతిఆదీసు తీసు పదేసు భావేనభావలక్ఖణే.

౫. కుమ్భసుత్తవణ్ణనా

౧౫౩. న పతిఆవమతీతి చ నికుజ్జితభావేన ఉదకవమనో ఘటో, న తం పున ముఖేన గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘న అన్తో పవేసేతీ’’తి.

౭. ఆకాససుత్తవణ్ణనా

౧౫౫. తేనేతం వుత్తన్తి తేన అరియమగ్గస్స ఇజ్ఝనేన ఏతేసం సబ్బేసం బోధిపక్ఖియధమ్మానం ఇజ్ఝనం వుత్తం.

౮-౯-౧౦. పఠమమేఘసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫౬-౧౫౮. పంసురజోజల్లన్తి భూమిరేణుసహజాతమలం. వాణిజకోపమేతి వాణిజకోపమపఠమసుత్తే చాపి.

౧౧-౧౨. ఆగన్తుకసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫౯-౧౬౦. సహవిపస్సనస్స అరియమగ్గస్స భావనాయ ఇజ్ఝనేన ఏతం అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞేయ్యాదిధమ్మానం అభిఞ్ఞాపరిజాననాదీనం ఇజ్ఝనం వుత్తం ఖత్తియాదీనం విసయఆదికం కరోన్తస్స కథాయ సజ్జితత్తా.

బలకరణీయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఏసనావగ్గో

౧. ఏసనాసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. కామానన్తి వత్థుకామకిలేసకామానం. కిలేసకామోపి హి కామితన్తి పరికప్పితేన విధినా చ అధికరాగేహి ఏసనీయో. భవానన్తి తిణ్ణం గతీనం. దిట్ఠిగతికపరికప్పితస్స బ్రహ్మచరియస్స నిమిత్తభావతో మిచ్ఛాదిట్ఠి ‘‘బ్రహ్మచరియ’’న్తి అధిప్పేతా.

౨-౧౧. విధాసుత్తాదివణ్ణనా

౧౬౨-౧౭౧. సేయ్యోహమస్మీతిఆదినా తంతంవిభాగేన ధీయన్తి విధీయన్తీతి విధా, మానకోట్ఠాసా, మానట్ఠపనా వా. నీహనన్తీతి విబాధేన్తి.

ఏసనావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. ఓఘవగ్గో

౧-౨. ఓఘసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౨-౧౭౩. వట్టే ఓహనన్తి ఓసీదాపేన్తీతి ఓఘా. రూపారూపభవేతి రూపభవే చ అరూపభవే చ రూపారూపతణ్హోపనిస్సయా రూపారూపావచరకమ్మనిబ్బత్తా ఖన్ధా. యోజనట్ఠేన యోగో.

౩-౪. ఉపాదానసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౪-౧౭౫. కామనవసేన ఉపాదియనతో కాముపాదానం. తేనాహ ‘‘కామగ్గహణ’’న్తి. నామకాయస్సాతి వేదనాదీనం చతున్నం అరూపక్ఖన్ధానం. ఘటనపబన్ధనకిలేసోతి హేతునా ఫలస్స కమ్మవట్టస్స విపాకవట్టేన దుక్ఖప్పబన్ధసఞ్ఞితస్స ఘటనస్స సమ్బజ్ఝనస్స నిబ్బత్తకకిలేసో. అన్తగ్గాహికదిట్ఠి సస్సతుచ్ఛేదగాహో.

ఉపాదానసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫-౧౦. అనుసయసుత్తాదివణ్ణనా

౧౭౬-౧౮౧. థామగతట్ఠేనాతి సత్తసన్తానే థిరభావూపగమనభావేన. థామగతన్తి చ అఞ్ఞేహి అసాధారణో కామరాగాదీనంయేవ ఆవేణికో సభావో దట్ఠబ్బో. కామరాగోవాతి కామరాగో ఏవ అప్పహీనో. సో సతి పచ్చయలాభే ఉప్పజ్జనారహతాయ సన్తానే అనుసేతీతి అనుసయో. సేసేసుపీతి పటిఘానుసయాదీసు. ఓరమ్భాగో వుచ్చతి కామధాతు రూపారూపభావతో హేట్ఠాభూతత్తా. తత్థ పవత్తియా పచ్చయభావతో ఓరమ్భాగియాని యథా ‘‘పచ్ఛియో గోదుహకో’’తి. సంయోజేన్తీతి సంయోజనాని, హేట్ఠా వియ అత్థో వత్తబ్బో. ఉద్ధమ్భాగో మహగ్గతభాగో, తస్స హితానీతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా న వుత్తన్తి అధిప్పాయో.

అనుసయసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఓఘవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మగ్గసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తం

౧. పబ్బతవగ్గో

౧.హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. బుజ్ఝతి చతుసచ్చం అరియసావకో ఏతాయాతి బోధం, ధమ్మసామగ్గీ, అరియసావకో పన చతుసచ్చం బుజ్ఝతీతి బోధి. అఙ్గాతి కారణా. యాయ ధమ్మసామగ్గియాతి సమ్బన్ధో. తణ్హావసేన పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనా. సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠానం, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా. లీనవసేన పతిట్ఠానం, ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా. కామసుఖానుయోగవసేన పతిట్ఠానం, అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహనా. ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనాయం (సం. ని. ౧.౧) –

‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠానం, అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా. తణ్హాదిట్ఠీహి పతిట్ఠానం, అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఆయూహనా, సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానం, సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా’’తి –

వుత్తేసు పకారేసు ఇధ అవుత్తానం వసేన వేదితబ్బో. కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతీతి ఏతేన సిఖాపత్తవిపస్సనాసహగతానమ్పి సతిఆదీనం బోజ్ఝఙ్గభావం దస్సేతి. చత్తారీతిఆదినా మగ్గఫలేన సహగతానం. సత్తహి బోజ్ఝఙ్గేహి భావితేహి సచ్చపటివేధో హోతీతి కథమిదం జానితబ్బన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యథాహా’’తిఆది. ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన బోధిబోజ్ఝఙ్గసద్దానం సముదాయావయవవిసయతం దస్సేతి. సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం దస్సేతి.

బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం ‘‘కారణత్థో అఙ్గసద్దో’’తి. బుజ్ఝతీతి బోధి, బోధియా ఏవ అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం ‘‘బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. విపస్సనాదీనం కారణానం బుజ్ఝితబ్బానం సచ్చానం అనురూపం పచ్చక్ఖభావేన పటిముఖం అవిపరీతం సమ్మా బుజ్ఝన్తీతి ఏవం వత్థువిసేసదీపకేహి ఉపరిమగ్గేహి అనుబుజ్ఝన్తీతిఆదినా వుత్తబోధిసద్దేహి నిప్పదేసేన వుత్తం ‘‘బుజ్ఝనతాసామఞ్ఞేన సఙ్గణ్హాతీ’’తి. ఏత్థ చ లీనపతిట్ఠాన-కామసుఖల్లికానుయోగ-ఉచ్ఛేదాభినివేసానం ధమ్మవిచయ-వీరియపీతిపధాన-ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో. ఉద్ధచ్చాయూహనఅత్తకిలమథానుయోగ-సస్సతాభినివేసానం పస్సద్ధిసమాధి-ఉపేక్ఖాపధాన-ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో. సతి పన ఉభయత్థాపి ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి సా సబ్బత్థికా వుత్తా.

సం-సద్దో పసంసాయం. పునదేవ సున్దరో చ అత్థోపీతి ఆహ ‘‘పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గో’’తి. అభినిబ్బత్తేతీతి అభివిసిట్ఠభావేన నిబ్బత్తేతి సవిసేసభావం వదతి. ‘‘ఏకే వణ్ణయన్తీ’’తి వత్వా తత్థ యథావుత్తవివేకత్తయతో అఞ్ఞం వివేకద్వయం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతుం ‘‘తే హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఝానక్ఖణే తావ కిచ్చతో విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం, విపస్సనాక్ఖణే అజ్ఝాసయతో పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితం భావేతీతి. తేనాహ – ‘‘అనుత్తరం విమోక్ఖం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి. తత్థ తత్థ నిచ్ఛయతాయ కసిణజ్ఝానగ్గహణేన అనుప్పాదానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం.

హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. తిట్ఠన్తి ఏతేనాతి ఠితి, కారణం. కమ్మఉతుచిత్తాహారసఞ్ఞితో చతుబ్బిధో పచ్చయో ఠితి ఏతస్సాతి పచ్చయట్ఠితికో. ఆహారపచ్చయసద్దా హి ఏకత్థా. సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దో పచ్చయో, అసుభే సుభాకారేన పవత్తనతో సుభన్తి వుచ్చతి. తేన కారణేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా సుభనిమిత్తన్తి. సుభస్సాతి యథావుత్తస్స సుభస్స. ఆరమ్మణమ్పీతి సుభాకారేన, ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాదిఆరమ్మణమ్పి సుభనిమిత్తం వుత్తాకారేన. అనుపాయమనసికారోతి ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స అనుపాయభూతో మనసికారో, తతో ఏవ ఉప్పథమనసికారోతి అయోనిసోమనసికారో. తస్మిన్తి యథానిద్ధారితే కామచ్ఛన్దభూతే తదారమ్మణభూతే చ దువిధేపి సుభనిమిత్తే. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సుభారమ్మణే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తన్తిఆదీతి ఆది-సద్దేన కామచ్ఛన్దనీవరణస్స ఆహారదస్సనపాళి ఉత్తానాతి కత్వా వుత్తం – ‘‘ఏవం సబ్బనీవరణేసు యోజనా వేదితబ్బా’’తి.

పటిఘోపి పటిఘనిమిత్తం పురిముప్పన్నస్స పచ్ఛా ఉప్పజ్జనకస్స నిమిత్తభావతో. పటిఘారమ్మణం నామ ఏకూనవీసతి ఆఘాతవత్థుభూతా సత్తసఙ్ఖారా. అరతీతి పన్తసేనాసనాదీసు అరమణం. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠభావో. పన్తేసూతి దూరేసు, వివిత్తేసు వా. అధికుసలేసూతి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు. అరతి రతిపటిపక్ఖో. అరతితాతి అరమణాకారో. అనభిరతీతి అనభిరతభావో. అనభిరమణాతి అనభిరమణాకారో. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠనాకారో. పరితస్సితాతి ఉక్కణ్ఠనవసేనేవ పరితస్సనా.

ఆగన్తుకం, న సభావసిద్ధం. కాయాలసియన్తి నామకాయే అలసభావో. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘తన్దీతి జాతిఆలసియ’’న్తి వుత్తం. వదతీతి ఏతేన అతిసీతాదిపచ్చయా సఙ్కోచాపత్తిం దస్సేతి. యం సన్ధాయ వుత్తం కిలేసవత్థువిభఙ్గే (విభ. అట్ఠ. ౮౫౭). తన్దీతి జాతిఆలసియం. తన్దియనాతి తన్దియనాకారో. తన్దిమనకతాతి తన్దియా అభిభూతచిత్తతా. అలసస్స భావో ఆలస్యం. ఆలస్యాయనాకారో ఆలస్యాయనా. ఆలస్యాయితస్స భావో ఆలస్యాయితత్తం. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయాలసియం కథితం.

కిలేసవసేనాతి సమ్మోహవసేన. కాయవినమనాతి కాయస్స విరూపతో నమనా. జమ్భనాతి ఫన్దనా. పునప్పునం జమ్భనా విజమ్భనా. ఆనమనాతి పురతో నమనా. వినమనాతి పచ్ఛతో నమనా. సన్నమనాతి సమన్తతో నమనా. పణమనాతి యథా హి తన్తతో ఉట్ఠితపేసకారో కిఞ్చిదేవ ఉపరిట్ఠితం గహేత్వా ఉజుం కాయం ఉస్సాపేతి, ఏవం కాయస్స ఉద్ధం ఠపనా. బ్యాధియకన్తి ఉప్పన్నబ్యాధితా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయఫన్దనమేవ కథితం (విభ. అట్ఠ. ౮౫౮).

భత్తపరిళాహోతి భత్తవసేన పరిళాహుప్పత్తి. భుత్తావిస్సాతి భుత్తవతో. భత్తముచ్ఛాతి భత్తగేలఞ్ఞం. అతిభుత్తపచ్చయా హి ముచ్ఛాపత్తో వియ హోతి. భత్తకిలమథోతి భుత్తపచ్చయా కిలన్తభావో. భత్తపరిళాహోతి భత్తదరథో. కుచ్ఛిపూరం భుత్తవతో హి పరిళాహుప్పత్తియా ఉపహతిన్ద్రియో వియ హోతి, కాయో ఖిజ్జతి. కాయదుట్ఠుల్లన్తి భుత్తభత్తం నిస్సాయ కాయస్స అకమ్మఞ్ఞతా.

చిత్తస్స లీయనాకారోతి ఆరమ్మణే చిత్తస్స సఙ్కోచప్పత్తి. చిత్తస్స అకల్యతాతి చిత్తస్స గిలానభావో. గిలానోతి అకల్లకో వుచ్చతి. తథా చాహ ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి. అకమ్మఞ్ఞతాతి చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతో అకమ్మఞ్ఞనాకారో. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. ఇరియాపథికమ్పి చిత్తం యస్స వసేన ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఓలీయతి, తస్స తం ఆకారం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఓలీయనా’’తి. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. లీనన్తి అవిప్ఫారికతాయ సఙ్కోచప్పత్తం. ఇతరే ద్వే ఆకారనిద్దేసా. థినన్తి అవిప్ఫారికతాయ అనుస్సాహనా అసఙ్గహనసఙ్గహనం. థియనాకారో థియనా. థియితత్తన్తి థియితస్స ఆకారో, అవిప్ఫారికతాతి అత్థో.

చేతసో అవూపసమోతి చిత్తస్స అవూపసన్తతా అసన్నిసిన్నభావో. తేనాహ – ‘‘అవూపసన్తాకారో’’తి. అత్థతో పనేతన్తి స్వాయం అవూపసన్తాకారో విక్ఖేపసభావత్తా విక్ఖేపహేతుతాయ చ అత్థతో ఏతం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ.

విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా నామ ‘‘బుద్ధే కఙ్ఖతీ’’తిఆదినా ఆగతఅట్ఠకఙ్ఖావత్థుభూతా ధమ్మా. యస్మా విచికిచ్ఛా బ్యాపాదాదయో వియ అను అను ఉగ్గహణపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, తస్మా కఙ్ఖాట్ఠానీయం ఆరమ్మణమేవ దస్సితం ‘‘విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా’’తి. యస్మా పురిముప్పన్నా విచికిచ్ఛా పచ్ఛా విచికిచ్ఛాయ పచ్చయో హోతి, తస్మా విచికిచ్ఛాపి విచికిచ్ఛాట్ఠానీయధమ్మా వేదితబ్బా. తత్రాయం వచనత్థో – తిట్ఠన్తి పవత్తన్తి ఏత్థాతి ఠానీయా, విచికిచ్ఛా ఏవ ఠానీయా విచికిచ్ఛాట్ఠానీయా. అట్ఠకథాయం పన ఆరమ్మణస్సపి తత్థ విసేసపచ్చయతం ఉపాదాయ ‘‘కామచ్ఛన్దో విచికిచ్ఛాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ఆరమ్మణేన కథితా’’తి వుత్తం. సుభనిమిత్తస్స హి పచ్చయభావమత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం, తథాపి యథా ‘‘పటిఘమ్పి పటిఘనిమిత్త’’న్తి కత్వా ‘‘బ్యాపాదో ఉపనిస్సయేన కథితో’’తి వుత్తం, ఏవం సుభమ్పి సుభనిమిత్తన్తి కత్వా కామచ్ఛన్దో ఉపనిస్సయేన కథితోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. సేసా థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాని. తత్థ థినమిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతాదివసేన పచ్చయో, తథా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చన్తి. ఉభయేసమ్పి ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయభావే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘సహజాతేన చ ఉపనిస్సయేన చా’’తి.

యస్మా సతి నామ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా తేసం తేసం ధమ్మానం అనుస్సరణవసేన వత్తతి, తస్మా తే ధమ్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా నామ. లోకుత్తరధమ్మే చ అనుస్సవాదివసేన గహేత్వా తథా పవత్తతేవ. తేన వుత్తం ‘‘సతియా’’తిఆది.

కోసల్లం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తతో ఉప్పన్నా కోసల్లసమ్భూతా. అనవజ్జసుఖవిపాకాతి అనవజ్జా హుత్వా సుఖవిపాకా విపచ్చనకా. పదద్వయేన పచ్చయతో సభావతో కిచ్చతో ఫలతో కుసలధమ్మం దస్సేతి. అకుసలనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. సావజ్జాతి గారయ్హా. అనవజ్జాతి అగారయ్హా. హీనా లామకా. పణీతా సేట్ఠా. కణ్హా కాళకా అసుద్ధా. సుక్కా ఓదాతా సుద్ధా. పటిభాగ-సద్దో పఠమే వికప్పే సదిసకోట్ఠాసత్థో, దుతియే పటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో, తతియే నిగ్గహేతబ్బపటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో దట్ఠబ్బో.

కుసలకిరియాయ ఆదికమ్మభావేన పవత్తవీరియం ధితిసభావతాయ ధాతూతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఆరమ్భధాతూతి పఠమారమ్భవీరియ’’న్తి. లద్ధాసేవనం వీరియం బలప్పత్తం హుత్వా పటిపక్ఖం విధమతీతి ఆహ – ‘‘నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతర’’న్తి. అధిమత్తాధిమత్తతరానం పటిపక్ఖధమ్మానం విధమనసమత్థం పటుపటుతరాదిభావప్పత్తం హోతీతి ఆహ – ‘‘పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతాయ తతోపి బలవతర’’న్తి.

తిట్ఠతి పవత్తతి ఏత్థాతి ఠానీయా. ఆరమ్మణధమ్మా, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఠానీయాతి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి ‘‘పీతియా ఆరమ్మణధమ్మా’’తి వుత్తం. యస్మా అపరాపరుప్పత్తియా పీతిపి తథా వత్తబ్బతం లభతీతి వుత్తం విసుద్ధిమగ్గే ‘‘పీతియా ఏవ తం నామ’’న్తి. దరథపస్సద్ధీతి దరథో కిలేసపరిళాహో, సో పస్సమ్భతి ఏతాయాతి దరథపస్సద్ధి, కాయపస్సద్ధియా వేదనాదిఖన్ధత్తయస్స వియ రూపకాయస్సపి పస్సమ్భనం హోతి, చిత్తపస్సద్ధియా చిత్తస్సేవ పస్సమ్భనం, తతో ఏవేత్థ భగవతా లహుతాదీనం వియ దువిధతా వుత్తా. తథా సమాహితాకారం సల్లక్ఖేత్వా గయ్హమానో సమథోవ సమథనిమిత్తం, తస్స ఆరమ్మణభూతం పటిభాగనిమిత్తమ్పి. వివిధం అగ్గం ఏతస్సాతి బ్యగ్గో, విక్ఖేపో. తథా హి సో అనవట్ఠానరసో భన్తతాపచ్చుపట్ఠానో వుత్తో. ఏకగ్గభావతో బ్యగ్గపటిపక్ఖోతి అబ్యగ్గో, సమాధి, సో ఏవ నిమిత్తన్తి పుబ్బే వియ వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి.

యో ఆరమ్మణే ఇట్ఠానిట్ఠాకారం అనాదియిత్వా గహేతబ్బో మజ్ఝత్తాకారో, యో చ పుబ్బే ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనావసేన ఉప్పన్నో మజ్ఝత్తాకారో, దువిధోపి సో ఉపేక్ఖాయ ఆరమ్మణధమ్మోతి అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘అత్థతో పన మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాట్ఠానీయా ధమ్మాతి వేదితబ్బో’’తి. ఆరమ్మణేన కథితా ఆరమ్మణస్సేవ తేసం విసేసపచ్చయభావతో. సేసాతి వీరియాదయో చత్తారో ధమ్మా. తేసఞ్హి ఉపనిస్సయోవ సాతిసయో ఇచ్ఛితబ్బోతి.

కాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.