౩. సతిపట్ఠానసంయుత్తం

౧. అమ్బపాలివగ్గో

౧. అమ్బపాలిసుత్తవణ్ణనా

౩౬౭. ఏకాయన్వాయన్తి సన్ధివసేన వుత్తం ఓ-కారస్స వ-కారం అ-కారస్స దీఘం కత్వా. అయం కిర సంయుత్తాభిలాపో, తత్థ అయన-సద్దో మగ్గపరియాయో. న కేవలం అయమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపి మగ్గపరియాయాతి పదుద్ధారం కరోన్తో ‘‘మగ్గస్స హీ’’తిఆదిం వత్వా యది మగ్గపరియాయో ఆయన-సద్దో, కస్మా పున మగ్గోతి వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ ఏకమగ్గోతి ఏకోవ మగ్గో. న హి నిబ్బానగామిమగ్గో అఞ్ఞో అత్థీతి. నను సతిపట్ఠానం ఇధ మగ్గోతి అధిప్పేతం, తదఞ్ఞేపి బహూ మగ్గధమ్మా అత్థీతి? సచ్చం అత్థి, తే పన సతిపట్ఠానగ్గహణేనేవ గహితా తదవినాభావతో. తథా హి ఞాణవీరియాదయో నిద్దేసే గహితా, ఉద్దేసే సతియా ఏవ గహణం వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేనాతి దట్ఠబ్బం, సతియా మగ్గభావదస్సనత్థఞ్చ. న ద్వేధాపథభూతోతి ఇమినా ఇమస్స ద్వయభావాభావం వియ అనిబ్బానగామిభావాభావఞ్చ దస్సేతి. నిబ్బానగమనట్ఠేనాతి నిబ్బానం గచ్ఛతి ఏతేనాతి నిబ్బానగమనం, సో ఏవ అవిపరీతభావనాయ అత్థో, తేన నిబ్బానగమనట్ఠేన, నిబ్బానాధిగమూపాయతాయాతి అత్థో. మగ్గనీయట్ఠేనాతి గవేసితబ్బతాయ.

రాగాదీహీతి ‘‘రాగో మలం, దోసో మలం, మోహో మల’’న్తి (విభ. ౯౨౪) ఏవం వుత్తేహి రాగాదీహి మలేహి. సా పనాయం సంకిలిట్ఠచిత్తానం విసుద్ధి సిజ్ఝమానా యస్మా సోకాదీనం అనుప్పాదాయ సంవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయా’’తిఆది. తత్థ సోచనం ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తం చేతసో సన్తాపో అన్తోనిజ్ఝానం సోకో. ఞాతిబ్యసనాదినిమిత్తమేవ సోకాధికతాజనితో ‘‘కహం ఏకపుత్తకా’’తిఆదినా పరిదేవనవసేన వాచావిప్పలాపో పరిదేవనం పరిదేవో. తస్స ఆయతిం అనుప్పజ్జనం ఇధ సమతిక్కమోతి ఆహ ‘‘పహానాయా’’తి. దుక్ఖదోమనస్సానన్తి ఏత్థ చేతసికదుక్ఖతాయ దోమనస్సస్సపి దుక్ఖసద్దేనేవ గహణే సిద్ధే సద్దేన అనివత్తనతో సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసవచనం సేట్ఠన్తి ‘‘దోమనస్సాన’’న్తేవ వుత్తం. చేతసికదోమనస్సస్సాతి భూతకథనం దట్ఠబ్బం. ఞాయతి ఏతేన యాథావతో పటివిజ్ఝీయతి చతుసచ్చన్తి ఞాయో వుచ్చతి అరియమగ్గో. నను అయమ్పి మగ్గో, కిం మగ్గో ఏవ మగ్గస్స అధిగమాయ హోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ – ‘‘అయం హీ’’తిఆది. తణ్హావ కమ్మకిలేసవిపాకానం విననట్ఠేన సంసిబ్బనట్ఠేన వానం. తేన తణ్హావానేన విరహితత్తా తస్స అభావాతి అత్థో. అత్తపచ్చక్ఖాయాతి అత్తపచ్చక్ఖత్థాయ.

వణ్ణభాసనన్తి పసంసావచనం. విసుద్ధిన్తి విసుజ్ఝనం కిలేసప్పహానం. ఉగ్గహేతబ్బన్తి ఏత్థ వాచుగ్గతకరణం ఉగ్గహో. పరిచయకరణం పరిపుచ్ఛామూలకత్తా తగ్గహణేనేవ గహితన్తి దట్ఠబ్బం.

న తతో హేట్ఠాతి ఇధ అధిప్పేతకాయాదీనం వేదనాదిసభావత్తాభావా కాయవేదనాచిత్తవిముత్తస్స తేభూమకధమ్మస్స విసుం విపల్లాసవత్థన్తరభావేన గహితత్తా చ హేట్ఠా గహణేసు విపల్లాసవత్థూనం అనిట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తం. పఞ్చమస్స పన విపల్లాసవత్థునో అభావేన ‘‘న ఉద్ధ’’న్తి ఆహ. ఆరమ్మణవిభాగేన హేత్థ సతిపట్ఠానవిభాగోతి. తయో సతిపట్ఠానాతి సతిపట్ఠానసద్దస్స అత్థుద్ధారదస్సనం, న ఇధ పాళియం వుత్తస్స సతిపట్ఠానసద్దస్స అత్థదస్సనం. ఆదీసు హీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ‘‘ఫస్ససముదయా వేదనానం సముదయో, నామరూపసముదయా చిత్తస్స సముదయో, మనసికారసముదయా ధమ్మానం సముదయో’’తి (సం. ని. ౫.౪౦౮) సతిపట్ఠానాతి వుత్తానం సతిగోచరానం పకాసకే సుత్తపదేసే సఙ్గణ్హాతి. ఏవం పటిసమ్భిదామగ్గపాళియమ్పి అవసేసపాళిపదేసదస్సనత్థో ఆది-సద్దో దట్ఠబ్బో. సతియా పట్ఠానన్తి సతియా పతిట్ఠాతబ్బట్ఠానం.

అరియోతి ఆరకత్తాదినా అరియం సమ్మాసమ్బుద్ధమాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సళాయతనవిభఙ్గసుత్తే (మ. ని. ౩.౩౧౧). తత్థ హి –

‘‘తయో సతిపట్ఠానా యదరియో…పే… మరహతీతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, కిఞ్చేతం పటిచ్చ వుత్తం. ఇధ, భిక్ఖవే, సత్థా సావకానం ధమ్మం దేసేతి అనుకమ్పకో హితేసీ అనుకమ్పం ఉపాదాయ – ‘ఇదం వో హితాయ ఇదం వో సుఖాయా’తి. తస్స సావకా న సుస్సూసన్తి, న సోతం ఓదహన్తి, న అఞ్ఞా చిత్తం ఉపట్ఠపేన్తి, వోక్కమ్మ చ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, పఠమం సతిపట్ఠానం. యదరియో సేవతి…పే... మరహతి. పున చపరం, భిక్ఖవే, సత్థా …పే… ఇదం వో సుఖాయాతి. తస్స ఏకచ్చే సావకా న సుస్సూసన్తి…పే… ఏకచ్చే సావకా సుస్సూసన్తి…పే… న చ వోక్కమ్మ సత్థుసాసనా వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో న చేవ అనత్తమనో హోతి, న చ అనత్తమనతం పటిసంవేదేతి, న చేవ అత్తమనో హోతి, న చ అత్తమనతం పటిసంవేదేతి. అనత్తమనతఞ్చ అత్తమనతఞ్చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, దుతియం సతిపట్ఠానం…పే… మరహతి. పున చపరం, భిక్ఖవే,…పే… సుఖాయాతి, తస్స సావకా సుస్సూసన్తి…పే… వత్తన్తి. తత్ర, భిక్ఖవే, తథాగతో అత్తమనో చేవ హోతి, అత్తమనతఞ్చ పటిసంవేదేతి, అనవస్సుతో చ విహరతి సతో సమ్పజానో. ఇదం, భిక్ఖవే, తతియం సతిపట్ఠాన’’న్తి –

ఏవం పటిఘానునయేహి అనవస్సుతతా నిచ్చం ఉపట్ఠితస్సతితాయ తదుభయవీతివత్తతా ‘‘సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తా. బుద్ధానంయేవ హి నిచ్చం ఉపట్ఠితస్సతితా హోతి ఆవేణికధమ్మభావతో, న పచ్చేకబుద్ధాదీనం. ప-సద్దో ఆరమ్భం జోతేతి, ఆరమ్భో చ పవత్తీతి కత్వా ఆహ ‘‘పవత్తయితబ్బతోతి అత్థో’’తి. సతియా కరణభూతాయ పట్ఠానం పట్ఠపేతబ్బం సతిపట్ఠానం. అన-సద్దో హి బహులవచనేన కమ్మత్థోపి హోతీతి.

తథాస్స కత్తుఅత్థోపి లబ్భతీతి ‘‘పతిట్ఠాతీతి పట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. ఉపట్ఠాతీతి ఏత్థ ఉప-సద్దో భుసత్థవిసిట్ఠం పక్ఖన్దనం దీపేతీతి ‘‘ఓక్కన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పవత్తతీతి అత్థో’’తి వుత్తం. పున భావత్థం సతిసద్దం పట్ఠానసద్దఞ్చ వణ్ణేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. తేన పురిమవికప్పే సతి-సద్దో పట్ఠాన-సద్దో చ కత్తుఅత్థోతి విఞ్ఞాయతి. సరణట్ఠేనాతి చిరకతస్స చిరభాసితస్స చ అనుస్సరణట్ఠేన. ఇదన్తి యం ‘‘సతియేవ సతిపట్ఠాన’’న్తి వుత్తం, ఇదం ఇధ ఇమస్మిం సుత్తపదేసే అధిప్పేతం.

యది ఏవన్తి యది సతి ఏవ సతిపట్ఠానం, సతి నామ ఏకో ధమ్మో, ఏవం సన్తే కస్మా సతిపట్ఠానాతి బహువచనన్తి ఆహ ‘‘సతీనం బహుత్తా’’తిఆది. యది బహుకా తా సతియో, అథ కస్మా మగ్గోతి ఏకవచనన్తి యోజనా. మగ్గనట్ఠేనాతి నియ్యానట్ఠేన. నియ్యానికో హి మగ్గధమ్మో, తేనేవ నియ్యానికభావేన ఏకత్తుపగతో ఏకన్తతో నిబ్బానం గచ్ఛతి, అత్థికేహి చ తదత్థం మగ్గీయతీతి ఆహ ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది. తత్థ చతస్సోపి చేతాతి కాయానుపస్సనాదివసేన చతుబ్బిధాపి చ ఏతా సతియో. అపరభాగేతి అరియమగ్గక్ఖణే. కిచ్చం సాధయమానాతి పుబ్బభాగే కాయాదీసు ఆరమ్మణేసు సుభసఞ్ఞాదివిధమనవసేన విసుం విసుం పవత్తిత్వా మగ్గక్ఖణే సకింయేవ తత్థ చతుబ్బిధస్సపి విపల్లాసస్స సముచ్ఛేదవసేన పహానకిచ్చం సాధయమానా ఆరమ్మణకరణవసేన నిబ్బానం గచ్ఛన్తి, తమేవస్స చతుకిచ్చసాధనతం ఉపాదాయ బహువచననిద్దేసో, తథాపి అత్థతో భేదాభావతో మగ్గోతి ఏకవచనేన వుచ్చతి. తేనాహ – ‘‘తస్మా చతస్సోపి ఏకో మగ్గోతి వుత్తా’’తి.

కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా ఇతరాసం పుచ్ఛానం ఇధ అసమ్భవతో నిద్దేసాదివసేన దేసేతుకామతాయ చ తథా వుత్తత్తా. ‘‘అయఞ్చేవ కాయో బహిద్ధా చ నామరూప’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౧, ౨౮౭, ౨౯౭; పారా. ౧౧) ఖన్ధపఞ్చకం, ‘‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీ’’తిఆదీసు వేదనాదయో తయో అరూపక్ఖన్ధా, ‘‘యా తస్మిం సమయే కాయస్స పస్సద్ధి పటిప్పస్సద్ధీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౪౦) వేదనాదయో తయో చేతసికా ఖన్ధా ‘‘కాయో’’తి వుచ్చన్తి, తతో విసేసనత్థం ‘‘కాయేతి రూపకాయే’’తి ఆహ. కాయానుపస్సీతి ఏత్థ తస్సీలత్థం దస్సేన్తో ‘‘కాయం అనుపస్సనసీలో’’తి ఆహ. అనిచ్చతో అనుపస్సతీతి చతుసముట్ఠానికకాయం ‘‘అనిచ్చ’’న్తి అనుపస్సతి, ఏవం పస్సన్తో ఏవ చస్స అనిచ్చాకారమ్పి అనుపస్సతీతి వుచ్చతి, తథాభూతస్స చస్స నిచ్చగాహస్స విసేసోపి న హోతీతి వుత్తం ‘‘నో నిచ్చతో’’తి. తథా హేస ‘‘నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౮) వుత్తో. ఏత్థ చ అనిచ్చతో ఏవ అనుపస్సతీతి ఏవకారో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి తేన నివత్తితమత్థం దస్సేతుం ‘‘నో నిచ్చతో’’తి వుత్తం. న చేత్థ దుక్ఖానుపస్సనాదినివత్తనమాసఙ్కితబ్బం పటియోగినివత్తనపరత్తా ఏవ-కారస్స, ఉపరి దేసనాఆరుళ్హత్తా చ తాసం. దుక్ఖతో అనుపస్సతీతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – అనిచ్చస్స దుక్ఖత్తా తమేవ కాయం దుక్ఖతో అనుపస్సతి, దుక్ఖస్స అనత్తత్తా అనత్తతో అనుపస్సతీతి.

యస్మా పన యం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, న తం అభినన్దితబ్బం, యఞ్చ న అభినన్దితబ్బం, న తత్థ రజ్జితబ్బం, తస్మా వుత్తం ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో, దుక్ఖతో అనుపస్సతి, నో సుఖతో, అనత్తతో అనుపస్సతి, నో అత్తతో, నిబ్బిన్దతి, నో నన్దతి, విరజ్జతి, నో రజ్జతీ’’తి. సో ఏవం అరజ్జన్తో రాగం నిరోధేతి, నో సముదేతి, సముదయం న కరోతీతి అత్థో. ఏవం పటిపన్నో చ పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. అయఞ్హి అనిచ్చాదిఅనుపస్సనా తదఙ్గవసేన సద్ధిం కాయతన్నిస్సయఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసానం పరిచ్చజనతో సఙ్ఖతదోసదస్సనేన తబ్బిపరీతే నిబ్బానే తన్నిన్నతాయ పక్ఖన్దనతో ‘‘పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చా’’తి వుచ్చతి. తస్మా తాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు వుత్తనయేన కిలేసే చ పరిచ్చజతి, నిబ్బానే చ పక్ఖన్దతి, తథాభూతో చ పరిచ్చజనవసేన కిలేసే న ఆదియతి, నాపి అదోసదస్సితావసేన సఙ్ఖతారమ్మణం. తేన వుత్తం ‘‘పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతీ’’తి. ఇదాని నిస్సితాహి అనుపస్సనాహి యేసం ధమ్మానం పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నిచ్చసఞ్ఞన్తి సఙ్ఖారా నిచ్చాతి ఏవం పవత్తం విపరీతసఞ్ఞం. దిట్ఠిచిత్తవిపల్లాసపహానముఖేనేవ సఞ్ఞావిపల్లాసప్పహానన్తి సఞ్ఞాగహణం, సఞ్ఞాసీసేన వా తేసమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. నన్దిన్తి సప్పీతికతణ్హం. సేసం వుత్తనయమేవ.

విహరతీతి ఇమినా కాయానుపస్సనాసమఙ్గినో ఇరియాపథవిహారో వుత్తోతి ఆహ – ‘‘ఇరియతీ’’తి, ఇరియాపథం పవత్తేతీతి అత్థో. ఆరమ్మణకరణవసేన అభిబ్యాపనతో ‘‘తీసు భవేసూ’’తి వుత్తం, ఉప్పజ్జనవసేన పన కిలేసా పరిత్తభూమకా ఏవాతి. యదిపి కిలేసానం పహానం ఆతాపనన్తి తం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనమ్పి అత్థేవ, ఆతప్ప-సద్దోవియ పన ఆతాప-సద్దోపి వీరియే ఏవ నిరుళ్హోతి వుత్తం ‘‘వీరియస్సేతం నామ’’న్తి. అథ వా పటిపక్ఖప్పహానే సమ్పయుత్తధమ్మానం అబ్భుస్సహనవసేన పవత్తమానస్స వీరియస్స సాతిసయం తదాతాపనన్తి వీరియమేవ తథా వుచ్చతి, న అఞ్ఞే ధమ్మా.

ఆతాపీతి చాయమీకారో పసంసాయ, అతిసయస్స వా దీపకోతి ఆతాపీగహణేన సమ్మప్పధానసమఙ్గితం దస్సేతి. సమ్మా సమన్తతో సామఞ్చ పజానన్తో సమ్పజానో, అసమ్మిస్సతో వవత్థానే అఞ్ఞధమ్మానుపస్సితాభావేన సమ్మా అవిపరీతం, సబ్బాకారపజాననేన సమన్తతో, ఉపరూపరి విసేసావహభావేన పవత్తియా సామం పజానన్తోతి అత్థో. యది పఞ్ఞాయ అనుపస్సతి, కథం సతిపట్ఠానతాతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. తస్మా సతియా లద్ధుపకారాయ ఏవ పఞ్ఞాయ ఏత్థ యథావుత్తే కాయే కమ్మట్ఠానికో భిక్ఖు అనుపస్సకో, తస్మా ‘‘కాయానుపస్సీ’’తి వుచ్చతి. అన్తోసఙ్ఖేపో అన్తోలీనతా, కోసజ్జన్తి అత్థో. ఉపాయపరిగ్గహోతి ఏత్థ సీలవిసోధనాది గణనాది ఉగ్గహకోసల్లాది చ ఉపాయో, తబ్బిపరియాయతో అనుపాయో వేదితబ్బో. యస్మా చ ఉపట్ఠితస్సతీ యథావుత్తం ఉపాయం న పరిచ్చజతి, అనుపాయఞ్చ న ఉపాదియతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ముట్ఠస్సతి…పే… అసమత్థో హోతీ’’తి. తేనాతి ఉపాయానుపాయానం పరిగ్గహపరివజ్జనేసు అపరిచ్చాగాపరిగ్గహేసు చ అసమత్థభావేన. అస్స యోగినో.

యస్మా సతియేవేత్థ సతిపట్ఠానం వుత్తా, తస్మాస్స సమ్పయుత్తధమ్మా వీరియాదయో అఙ్గన్తి ఆహ – ‘‘సమ్పయోగఙ్గఞ్చస్స దస్సేత్వా’’తి. అఙ్గ-సద్దో చేత్థ కారణపరియాయో దట్ఠబ్బో. సతిగ్గహణేనేవేత్థ సమ్మాసమాధిస్సపి గహణం దట్ఠబ్బం తస్సా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితత్తా. యస్మా వా సతిసీసేనాయం దేసనా. న హి కేవలాయ సతియా కిలేసప్పహానం సమ్భవతి, నిబ్బానాధిగమో వా, నాపి కేవలా సతి పవత్తతి, తస్మాస్స ఝానదేసనాయం సవితక్కాదివచనస్స వియ సమ్పయోగఙ్గదస్సనతాతి అఙ్గ-సద్దస్స అవయవపరియాయతా దట్ఠబ్బా. పహానఙ్గన్తి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదీసు వియ పహాతబ్బఙ్గం దస్సేతుం. యస్మా ఏత్థ పుబ్బభాగమగ్గో అధిప్పేతో, న లోకుత్తరమగ్గో, తస్మా పుబ్బభాగియమేవ వినయం దస్సేన్తో ‘‘తదఙ్గవినయేన వా విక్ఖమ్భనవినయేన వా’’తి ఆహ. అస్సాతి యోగినో. తేసం ధమ్మానన్తి వేదనాదిధమ్మానం. తేసఞ్హి తత్థ అనధిప్పేతత్తా ‘‘అత్థుద్ధారనయేనేతం వుత్త’’న్తి ఆహ. యం పనాతి విభఙ్గే, విభఙ్గపకరణేతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ‘‘లోకే’’తి ఏతస్మిం పదే, తా చ లోకియా ఏవ అనుపస్సనా నామ సమ్మసనన్తి కత్వా.

దుక్ఖతోతి విపరిణామసఙ్ఖారదుక్ఖతాహి దుక్ఖసభావతో, దుక్ఖాతి అనుపస్సితబ్బాతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. యో సుఖం దుక్ఖతో అద్దాతి యో భిక్ఖు సుఖం వేదనం విపరిణామదుక్ఖతాయ దుక్ఖన్తి పఞ్ఞాచక్ఖునా అద్దక్ఖి. దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతోతి దుక్ఖవేదనం పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దున్నీహరణతో చ సల్లన్తి అద్దక్ఖి పస్సి. అదుక్ఖమసుఖన్తి ఉపేక్ఖావేదనం. సన్తన్తి సుఖదుక్ఖానం వియ అనోళారికతాయ పచ్చయవసేన వూపసన్తసభావత్తా చ సన్తం. అనిచ్చతోతి హుత్వా అభావతో ఉదయబ్బయవన్తతో తావకాలికతో నిచ్చపటిక్ఖేపతో చ అనిచ్చన్తి యో అద్దక్ఖి. స వే సమ్మద్దసో భిక్ఖూతి సో భిక్ఖు ఏకంసేన, పరిబ్యత్తం వా వేదనాయ సమ్మా పస్సనకోతి అత్థో.

దుక్ఖాతిపీతి సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ దుక్ఖా ఇతిపి. సబ్బం తం వేదయితం దుక్ఖస్మిం అన్తోగధం పరియాపన్నన్తి వదామి సఙ్ఖారదుక్ఖన్తి వత్తబ్బతో. సుఖదుక్ఖతోపి చాతి సుఖాదీనం ఠితివిపరిణామఞాణసుఖతాయ చ విపరిణామట్ఠితిఅఞ్ఞాణదుక్ఖతాయ చ వుత్తత్తా తిస్సోపి సుఖతో తిస్సోపి చ దుక్ఖతో అనుపస్సితబ్బాతి అత్థో. సత్త అనుపస్సనా హేట్ఠా పకాసితా ఏవ.

ఆరమ్మణా…పే… భేదానన్తి రూపాదిఆరమ్మణనానత్తస్స నీలాదితబ్భేదస్స, ఛన్దాదిఅధిపతినానత్తస్స హీనాదితబ్భేదస్స, ఞాణఝానాదిసహజాతనానత్తస్స ససఙ్ఖారికాసఙ్ఖారిక-సవితక్క-సవిచారాదితబ్భేదస్స, కామావచరాదిభూమినానత్తస్స, ఉక్కట్ఠమజ్ఝిమాదితబ్భేదస్స, కుసలాదికమ్మనానత్తస్స, దేవగతిసంవత్తనియతాదితబ్భేదస్స, కణ్హసుక్కవిపాకనానత్తస్స, దిట్ఠధమ్మవేదనీయతాదితబ్భేదస్స, పరిత్తభూమకాదికిరియానానత్తస్స, తిహేతుకాదితబ్భేదస్స వసేన అనుపస్సితబ్బన్తి యోజనా. ఆది-సద్దేన సవత్థుకావత్థుకాదినానత్తస్స పుగ్గలత్తయసాధారణాదితబ్భేదస్స చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సరాగాదీనన్తి మహాసతిపట్ఠానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౩౮౧; మ. ని. ౧.౧౧౪) ఆగతానం సరాగవీతరాగాదిభేదానం. సలక్ఖణ-సామఞ్ఞలక్ఖణానన్తి ఫుసనాదితంతంసలక్ఖణానఞ్చేవ అనిచ్చతాదిసామఞ్ఞలక్ఖణానఞ్చ వసేనాతి యోజనా.

సుఞ్ఞతధమ్మస్సాతి అనత్తతాసఙ్ఖాతసుఞ్ఞతసభావస్స. ‘‘సలక్ఖణ-సామఞ్ఞలక్ఖణాన’’న్తి హి ఇమినా యో ఇతో బాహిరకేహి సామినివాసీకారకవేదకఅధిట్ఠాయకభావేన పరికప్పితో అత్తా, తస్స సఙ్ఖారేసు నిచ్చతా సుఖతా వియ కత్థచిపి అభావో విభావితో. నత్థి ఏతేసం అత్తాతి అనత్తా, యస్మా పన సఙ్ఖారేసు ఏకధమ్మోపి అత్తా న హోతి, తస్మా తే న అత్తాతిపి అనత్తాతి అయం తేసం సుఞ్ఞతధమ్మో. తస్స సుఞ్ఞతధమ్మస్స, యం విభావేతుం అభిధమ్మే (ధ. స. ౧౨౧) ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తీ’’తిఆదినా సుఞ్ఞతవారదేసనా వుత్తా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అమ్బపాలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సతిసుత్తవణ్ణనా

౩౬౮. సరతీతి సతో. అయం పన న యాయ కాయచి సతియా సతో, అథ ఖో ఏదిసాయాతి దస్సేన్తో ‘‘కాయాదిఅనుపస్సనాసతియా’’తి ఆహ. చతుసమ్పజఞ్ఞపఞ్ఞాయాతి చతుబ్బిధసమ్పజఞ్ఞపఞ్ఞాయ, అభిక్కమనం అభిక్కన్తన్తి ఆహ – ‘‘అభిక్కన్తం వుచ్చతి గమన’’న్తి. తథా పటిక్కమనం పటిక్కన్తన్తి వుత్తం – ‘‘పటిక్కన్తం నివత్తన’’న్తి. నివత్తనఞ్చ నివత్తిమత్తం, నివత్తిత్వా పన గమనం గమనమేవ. కాయం అభిహరన్తో అభిగమనవసేన కాయం నామేన్తో. ఠాననిసజ్జాసయనేసు యో గమనాదివిధినా కాయస్స పురతో అభిహారో, సో అభిక్కమో, పచ్ఛతో అపహరణం పటిక్కమోతి దస్సేన్తో ‘‘ఠానేపీ’’తిఆదిమాహ. ఆసనస్సాతి పీఠకాదిఆసనస్స. పురిమఅఙ్గాభిముఖోతి అటనికాదిపురిమావయవాభిముఖో. సంసరన్తోతి సంసప్పన్తో. పచ్చాసంసరన్తోతి పటిఆసప్పన్తో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా సరీరస్సేవ అభిముఖసంసప్పనపటిఆసప్పనాని నిదస్సేతి.

సమ్మా పజాననం సమ్పజానం. తేన అత్తనా కాతబ్బకిచ్చస్స కరణసీలో సమ్పజానకారీతి ఆహ – ‘‘సమ్పజఞ్ఞేన సబ్బకిచ్చకారీ’’తి. సమ్పజానమేవ హి సమ్పజఞ్ఞం. సమ్పజఞ్ఞస్సేవ వా కారీతి సమ్పజఞ్ఞస్సేవ కరణసీలో. సమ్పజఞ్ఞం కరోతేవాతి అభిక్కన్తాదీసు అసమ్మోహం ఉప్పాదేతి ఏవ, సమ్పజానస్సేవ వా కారో ఏతస్స అత్థీతి సమ్పజానకారీ.

ధమ్మతో వడ్ఢితసఙ్ఖాతేన సహ అత్థేన వత్తతీతి సాత్థకం, అభిక్కన్తాది, సాత్థకస్స సమ్పజాననం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం. సప్పాయస్స అత్తనో ఉపకారావహస్స హితస్స సమ్పజాననం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు భిక్ఖాచారగోచరే, అఞ్ఞత్థాపి చ పవత్తేసు అవిజహితే కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే గోచరే సమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం. అభిక్కమాదీసు అసమ్ముయ్హనమేవ సమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. పరిగ్గణ్హిత్వాతి తులయిత్వా తీరేత్వా, పటిసఙ్ఖాయాతి అత్థో. సఙ్ఘదస్సనేనేవ ఉపోసథపవారణాదిఅత్థం గమనం సఙ్గహితం. అసుభదస్సనాదీతి ఆది-సద్దేన కసిణపరికమ్మాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘చేతియం దిస్వాపి హీ’’తిఆది వుత్తం. అరహత్తం పాపుణాతీతి ఉక్కట్ఠనిద్దేసో ఏసో. సమథవిపస్సనుప్పాదనమ్పి హి భిక్ఖునో వుద్ధి ఏవ. దక్ఖిణద్వారేతి చేతియఙ్గణస్స దక్ఖిణద్వారే, తథా పచ్ఛిమద్వారేతిఆదీసు. అభయవాపి పాళియన్తి అభయవాపియా పురత్థిమతీరే.

బుద్ధవంస-అరియవంస-చేతియవంస-దీపవంసాదివంసకథనతో మహాఅరియవంసభాణకో థేరో. పఞ్ఞాయనట్ఠానేతి చేతియస్స పఞ్ఞాయనట్ఠానే. ఏకపదుద్ధారేతి పదుద్ధారపతిట్ఠానపరివత్తనం అకత్వా ఏకస్మింయేవ అవట్ఠానే. కేచీతి అభయగిరివాసినో.

తస్మిం పనాతి సాత్థకసమ్పజఞ్ఞవసేన పరిగ్గహితఅత్థేపి గమనే. అత్థో నామ ధమ్మతో వడ్ఢీతి యం సాత్థకన్తి అధిప్పేతం గమనం, తం సప్పాయమేవాతి సియా కస్సచి ఆసఙ్కాతి తన్నివత్తనత్థం ‘‘చేతియదస్సనం తావా’’తిఆది ఆరద్ధం. చిత్తకమ్మరూపకాని వియాతి చిత్తకమ్మకతా పటిమాయో వియ, యన్తపయోగేన వా విచిత్తకమ్మా పటిమాయ సదిసా యన్తరూపకా వియ. అసమపేక్ఖనం గేహస్సితఅఞ్ఞాణుపేక్ఖావసేన ఆరమ్మణే అయోనిసో ఓలోకనాది. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్సా’’తిఆది (మ. ని. ౩.౩౦౮). హత్థిఆదిసమ్మద్దేన జీవితన్తరాయో. విసభాగరూపదస్సనాదినా బ్రహ్మచరియన్తరాయో.

పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ భిక్ఖూనం అనువత్తనకథా ఆచిణ్ణా, అననువత్తనకథా పన తస్సా అపరా దుతియా నామ హోతీతి ఆహ – ‘‘ద్వే కథా నామ న కథితపుబ్బా’’తి. ఏవన్తి ఇమినా ‘‘సచే పనా’’తిఆదికం సబ్బమ్పి వుత్తాకారం పచ్చామసతి, న ‘‘పురిసస్స మాతుగామాసుభ’’న్తిఆదికం వుచ్చమానం.

యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానతాయ భావనాయ ఆరమ్మణం కమ్మట్ఠానం వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతం గోచర’’న్తి. ఉగ్గహేత్వాతి యథా ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఉగ్గహకోసల్లస్స సమ్పాదనవసేన ఉగ్గహేత్వా.

హరతీతి కమ్మట్ఠానం పవత్తేతి, యావ పిణ్డపాతపటిక్కమా అనుయుఞ్జతీతి అత్థో. న పచ్చాహరతీతి ఆహారూపభోగతో యావ దివాట్ఠానుపసఙ్కమనా కమ్మట్ఠానం న పటినేతి. సమాదాయ వత్తతి సమ్మా ఆదియిత్వా తేసం వత్తానం పరిపూరణవసేన వత్తతి. సరీరపరికమ్మన్తి ముఖధోవనాదిసరీరపటిజగ్గనం. ద్వే తయో పల్లఙ్కేతి ద్వే తయో నిసజ్జావారే ద్వే తీణి ఉణ్హాసనాని. తేనాహ – ‘‘ఉసుమం గాహాపేన్తో’’తి. కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి కమ్మట్ఠానముఖేనేవ కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తో ఏవ. తేన ‘‘పత్తోపి అచేతనో’’తిఆదినా పవత్తేతబ్బకమ్మట్ఠానం, యథాపరిహరియమానం వా కమ్మట్ఠానం అవిజహిత్వాతి దస్సేతి. తథేవాతి తిక్ఖత్తుమేవ. పరిభోగచేతియతో సరీరచేతియం గరుతరన్తి కత్వా ‘‘చేతియం వన్దిత్వా’’తి చేతియవన్దనాయ పఠమం కరణీయతా వుత్తా. తథా హి అట్ఠకథాయం – ‘‘చేతియం బాధయమానా బోధిసాఖా హరితబ్బా’’తి వుత్తా. బుద్ధగుణానుస్సరణవసేనేవ బోధిఞ్చ పణిపాతకరణన్తి ఆహ – ‘‘బుద్ధస్స భగవతో సమ్ముఖా వియ నిపచ్చకారం దస్సేత్వా’’తి. గామసమీపేతి గామస్స ఉపచారట్ఠానే.

జనసఙ్గహణత్థన్తి ‘‘మయి అకథేన్తే ఏతేసం కో కథేస్సతీ’’తి ధమ్మానుగ్గహేన జనసఙ్గహణత్థం. తస్మాతి యస్మా ‘‘ధమ్మకథా నామ కథేతబ్బా ఏవా’’తి అట్ఠకథాచరియా వదన్తి, యస్మా చ ధమ్మకథా కమ్మట్ఠానవినిముత్తా నామ నత్థి, తస్మా. కమ్మట్ఠానసీసేనేవాతి అత్తనా పరిహరియమానం కమ్మట్ఠానం అవిజహన్తో తదనుగుణంయేవ ధమ్మకథం కథేత్వా. అనుమోదనం కత్వాతి ఏత్థాపి ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేనేవా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. సమ్పత్తపరిచ్ఛేదేనేవాతి పరిచితో అపరిచితోతిఆదివిభాగం అకత్వా సమ్పత్తకోటియా ఏవ, సమాగమమత్తేనేవాతి అత్థో. భయేతి పరచక్కాదిభయే.

కమ్మజతేజోతి గహణిం సన్ధాయాహ. కమ్మట్ఠానవీథిం నారోహతి ఖుదాపరిస్సమేన కిలన్తకాయత్తా సమాధానాభావతో. అవసేసట్ఠానేతి యాగుయా అగ్గహితట్ఠానే. పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖన్తి కమ్మట్ఠానుపట్ఠానస్స అవిచ్ఛేద-దస్సనమేతం, యథా పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖం పవత్తాయ సరపటిపాటియా అనవిచ్ఛేదో, ఏవమేతస్సపి కమ్మట్ఠానుపట్ఠానస్సాతి వుత్తం హోతి.

నిక్ఖిత్తధురో భావనానుయోగే. వత్తపటిపత్తియా అపూరణేన సబ్బవత్తాని భిన్దిత్వా. కామే అవీతరాగో హోతి. కాయే అవీతరాగో. రూపే అవీతరాగో. యావదత్థం ఉదరావదేహం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి. అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పణిధాయ బ్రహ్మచరియం చరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; మ. ని. ౧.౧౮౬) ఏవం వుత్తం పఞ్చవిధచేతోవినిబన్ధచిత్తో. చరిత్వాతి పవత్తిత్వా.

గతపచ్చాగతికవత్తవసేనాతి భావనాసహితంయేవ భిక్ఖాయ గతపచ్చాగతం గమనపచ్చాగమనం ఏతస్స అత్థీతి గతపచ్చాగతికం, తదేవ వత్తం, తస్స వసేన. అత్తనో హితసుఖం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అత్తకామా, ధమ్మచ్ఛన్దవన్తో. ‘‘ధమ్మో’’తి హి హితం తంనిమిత్తకఞ్చ సుఖన్తి. అథ వా విఞ్ఞూనం ధమ్మానం అత్తనియత్తా అత్తభావపరిచ్ఛన్నత్తా చ అత్తా నామ ధమ్మో. తేనాహ భగవా – ‘‘అత్తదీపా, భిక్ఖవే, విహరథ అత్తసరణా’’తిఆది (సం. ని. ౩.౪౩). తం కామేన్తి ఇచ్ఛన్తీతి అత్తకామా. ఉసభం నామ వీసతి యట్ఠియో. తాయ సఞ్ఞాయాతి తాయ పాసాణసఞ్ఞాయ, ‘‘ఏత్తకం ఠానమాగతా’’తి జానన్తాతి అధిప్పాయో. సో ఏవ నయో అయం భిక్ఖూతిఆదికో యో ఠానే వుత్తో, సో ఏవ నిసజ్జాయపి నయో. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తానం ఛిన్నభత్తభావభయేనపి యోనిసోమనసికారం పరిబ్రూహేతి.

మద్దన్తాతి ధఞ్ఞకరణట్ఠానే సాలిసీసాని మద్దన్తా. మహాపధానం పూజేస్సామీతి అమ్హాకం అత్థాయ లోకనాథేన ఛ వస్సాని కతం దుక్కరచరియం ఏవాహం యథాసత్తి పూజేస్సామీతి. పటిపత్తిపూజా హి సత్థుపూజా, న ఆమిసపూజాతి. ఠానచఙ్కమమేవాతి అధిట్ఠాతబ్బఇరియాపథకాలవసేన వుత్తం, న భోజనాదికాలేసు అవస్సం కాతబ్బనిసజ్జాయ పటిక్ఖేపవసేన.

వీథిం ఓతరిత్వా ఇతో చితో అనోలోకేత్వా పఠమమేవ వీథియో సల్లక్ఖేతబ్బాతి ఆహ ‘‘వీథియో సల్లక్ఖేత్వా’’తి. యం సన్ధాయ వుచ్చతి – ‘‘పాసాదికేన అభిక్కన్తేనా’’తిఆది. తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ చా’’తిఆది వుత్తం. ఆహారే పటికూలసఞ్ఞం ఉపట్ఠపేత్వాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. అట్ఠఙ్గసమన్నాగతన్తి ‘‘యావదేవ ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; ౨.౨౪; ౩.౭౫; సం. ని. ౪.౧౨౦; అ. ని. ౬.౫౮; ౮.౯) వుత్తేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం కత్వా. నేవ దవాయాతిఆది పన పటిక్ఖేపదస్సనం.

పచ్చేకబోధిం సచ్ఛికరోతి, యది ఉపనిస్సయసమ్పన్నో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఇదఞ్చ యథా హేట్ఠా తీసు ఠానేసు, ఏవం ఇతో పరేసు ఠానేసు ఉపనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థ పచ్చేకబోధియా ఉపనిస్సయసమ్పదా కప్పానం ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సతసహస్సఞ్చ తజ్జం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారసమ్భరణం, సావకబోధియం అగ్గసావకానం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం కప్పసతసహస్సఞ్చ, మహాసావకానం కప్పసతసహస్సమేవ తజ్జం సమ్భారసమ్భరణం, ఇతరేసం అతీతాసు జాతీసు వివట్టసన్నిస్సయవసేన నిబ్బత్తితం నిబ్బేధభాగియం కుసలం. బాహియో దారుచీరియోతి బాహియవిసయే జాతసంవద్ధతాయ బాహియో, దారుచీరపరిహరణేన దారుచీరియోతి లద్ధసమఞ్ఞో. సో హి ఆయస్మా ‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం – దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తిఆదివసప్పవత్తేన (ఉదా. ౧౦) సంఖిత్తేనేవ ఓవాదేన ఖిప్పతరం విసేసం అధిగచ్ఛి. తేన వుత్తం ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞో వా హోతి సేయ్యథాపి థేరో బాహియో దారుచీరియో’’తి. ఏవం మహాపఞ్ఞో వాతిఆదీసు యథారహం వత్తబ్బన్తి.

తన్తి అసమ్ముయ్హనం. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారదస్సనం. అత్తా అభిక్కమతీతి ఇమినా అన్ధపుథుజ్జనస్స దిట్ఠిగ్గాహవసేన అభిక్కమే సమ్ముయ్హనం దస్సేతి, అహం అభిక్కమామీతి పన ఇమినా మానగ్గాహవసేన, తదుభయం పన తణ్హాయ వినా న హోతీతి తణ్హాగ్గాహవసేనపి సమ్ముయ్హనం దస్సితమేవ హోతి, ‘‘తథా అసమ్ముయ్హన్తో’’తి వత్వా తం అసమ్ముయ్హనం యేన ఘనవినిబ్భోగేన హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘అభిక్కమామీతి చిత్తే ఉప్పజ్జమానే’’తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా వాయోధాతుయా అనుగతా తేజోధాతు ఉద్ధరణస్స పచ్చయో. ఉద్ధరణగతికా హి తేజోధాతూతి ఉద్ధరణే వాయోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ ధాతూనం సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకేకపాదుద్ధరణే…పే… బలవతియో’’తి ఆహ. యస్మా పన తేజోధాతుయా అనుగతా వాయోధాతు అతిహరణవీతిహరణానం పచ్చయో. తిరియగతికాయ హి వాయోధాతుయా అతిహరణవీతిహరణేసు సాతిసయో బ్యాపారోతి తేజోధాతుయా తస్సానుగతభావో, తస్మా ఇమాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ‘‘తథా అతిహరణవీతిహరణేసూ’’తి ఆహ. సతిపి అనుగమనానుగన్తబ్బతావిసేసే తేజోధాతువాయోధాతుభావమత్తం సన్ధాయ తథా-సద్దగ్గహణం.

తత్థ అక్కన్తట్ఠానతో పాదస్స ఉక్ఖిపనం ఉద్ధరణం, ఠితట్ఠానం అతిక్కమిత్వా పురతో హరణం అతిహరణం. రుక్ఖఖాణుఆదిపరిహరణత్థం, పతిట్ఠితపాదఘట్టనపరిహరణత్థం వా పస్సేన హరణం వీతిహరణం. యావ పతిట్ఠితపాదో, తావ ఆహరణం అతిహరణం, తతో పరం హరణం వీతిహరణన్తి అయం వా ఏతేసం విసేసో. యస్మా పథవీధాతుయా అనుగతా ఆపోధాతు వోస్సజ్జనస్స పచ్చయో. గరుతరసభావా హి ఆపోధాతూతి వోస్సజ్జనే పథవీధాతుయా తస్సానుగతభావో, తస్మా తాసం ద్విన్నమేత్థ సామత్థియతో అధిమత్తతా, ఇతరాసఞ్చ ఓమత్తతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వోస్సజ్జనే…పే… బలవతియో’’తి. యస్మా పన ఆపోధాతుయా అనుగతా పథవీధాతు సన్నిక్ఖేపనస్స పచ్చయో. పతిట్ఠాభావే వియ పతిట్ఠాపనేపి తస్సా సాతిసయకిచ్చత్తా ఆపోధాతుయా తస్సా అనుగతభావో, తథా ఘట్టనకిరియాయ పథవీధాతుయా వసేన సన్నిరుమ్భనస్స సిజ్ఝనతో తత్థాపి పథవీధాతుయా ఆపోధాతుఅనుగతభావో, తస్మా వుత్తం – ‘‘తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుమ్భనేసూ’’తి.

తత్థాతి తస్మిం అభిక్కమనే, తేసు వా వుత్తేసు ఉద్ధరణాదీసు ఛసు కోట్ఠాసేసు. ఉద్ధరణేతి ఉద్ధరణక్ఖణే. రూపారూపధమ్మాతి ఉద్ధరణాకారేన పవత్తా రూపధమ్మా తంసముట్ఠాపకా అరూపధమ్మా చ. అతిహరణం న పాపుణన్తి ఖణమత్తావట్ఠానతో. తత్థ తత్థేవాతి యత్థ యత్థ ఉప్పన్నా, తత్థ తత్థేవ. న హి ధమ్మానం దేసన్తరసఙ్కమనం అత్థి. పబ్బం పబ్బన్తిఆది ఉద్ధరణాదికోట్ఠాసే సన్ధాయ సభాగసన్తతివసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అతిఇత్తరో హి రూపధమ్మానమ్పి పవత్తిక్ఖణో, గమనస్సాదానం దేవపుత్తానం హేట్ఠుపరియాయేన పటిముఖం ధావన్తానం సిరసి పాదే చ బద్ధఖురధారాసమాగమతోపి సీఘతరో. యథా తిలానం భజ్జియమానానం తటతటాయనేన భేదో లక్ఖీయతి, ఏవం సఙ్ఖతధమ్మానం ఉప్పాదేనాతి దస్సనత్థం ‘‘తటతటాయన్తా’’తి వుత్తం. ఉప్పన్నా హి ఏకన్తతో భిజ్జన్తీతి.

సద్ధిం రూపేనాతి ఇదం తస్స తస్స చిత్తస్స నిరోధేన సద్ధిం నిరుజ్ఝనకరూపధమ్మవసేన వుత్తం, యం తతో సత్తరసమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం. అఞ్ఞథా యది రూపారూపధమ్మా సమానక్ఖణా సియుం, ‘‘రూపం గరుపరిణామం దన్ధనిరోధ’’న్తిఆదివచనేహి విరోధో సియా. తథా – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం, యథయిదం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮) ఏవమాదిపాళియా చ. చిత్తచేతసికా హి సారమ్మణసభావా యథాబలం అత్తనో ఆరమ్మణపచ్చయభూతమత్థం విభావేన్తాయేవ ఉప్పజ్జన్తీతి తేసం తంసభావనిప్ఫత్తిఅనన్తరం నిరోధో, రూపధమ్మా పన అనారమ్మణా పకాసేతబ్బా. ఏవం తేసం పకాసేతబ్బభావనిప్ఫత్తి సోళసహి చిత్తేహి హోతీతి తఙ్ఖణాయుకతా తేసం ఇచ్ఛితా, లహుకవిఞ్ఞాణస్స విసయసఙ్గతిమత్తపచ్చయతాయ తిణ్ణం ఖన్ధానం, విసయసఙ్గతిమత్తతాయ చ విఞ్ఞాణస్స లహుపరివత్తితా, దన్ధమహాభూతపచ్చయతాయ రూపధమ్మానం దన్ధపరివత్తితా. నానాధాతుయా యథాభూతఞాణం ఖో పన తథాగతస్సేవ, తేన చ పురేజాతపచ్చయో రూపధమ్మోవ వుత్తో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో చ తస్సేవాతి రూపారూపధమ్మానం సమానక్ఖణతా న యుజ్జతేవ, తస్మా వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం, అఞ్ఞం చిత్తం నిరుజ్ఝతీతి యం పురిముప్పన్నం చిత్తం, తం అఞ్ఞం, తం పన నిరుజ్ఝన్తం అపరస్స అనన్తరాదిపచ్చయో హుత్వా ఏవ నిరుజ్ఝతీతి తథాలద్ధపచ్చయం అఞ్ఞం ఉప్పజ్జతే చిత్తం. యది ఏవం తేసం అన్తరో లబ్భేయ్యాతి, నోతి ఆహ ‘‘అవీచిమనుపబన్ధో’’తి. యథా వీచి అన్తరో న లబ్భతి, ‘‘తదేవేత’’న్తి అవిసేసవిదూ మఞ్ఞన్తి, ఏవం అను అను పబన్ధో చిత్తసన్తానో రూపసన్తానో చ నదీసోతోవ నదియం ఉదకప్పవాహో వియ వత్తతి.

అభిముఖం లోకితం ఆలోకితన్తి ఆహ ‘‘పురతోపేక్ఖన’’న్తి. యస్మా యందిసాభిముఖో గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిసీదతి వా, తదభిముఖం పేక్ఖనం ఆలోకితం, తస్మా తదనుగతం విదిసాలోకనం విలోకితన్తి ఆహ ‘‘విలోకితం నామ అనుదిసాపేక్ఖన’’న్తి. సమ్మజ్జనపరిభణ్డాదికరణే ఓలోకితస్స, ఉల్లోకాహరణాదీసు ఉల్లోకితస్స, పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తస్స పరిస్సయస్స పరివజ్జనాదివసేన అపలోకితస్స చ సియా సమ్భవోతి ఆహ – ‘‘ఇమినా వా ముఖేన సబ్బానిపి తాని గహితానేవా’’తి.

కాయసక్ఖిన్తి కాయేన సచ్ఛికతవన్తం, పచ్చక్ఖకారినన్తి అత్థో. సోహాయస్మా విపస్సనాకాలే ఏవ ‘‘యమేవాహం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతం నిస్సాయ సాసనే అనభిరతిఆదివిప్పకారం పత్తో, తమేవ సుట్ఠు నిగ్గహేస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో బలవహిరోత్తప్పో, తత్థ చ కతాధికారత్తా ఇన్ద్రియసంవరే ఉక్కంసపారమిప్పత్తో, తేనేవ నం సత్థా – ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం యదిదం నన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౩౦) ఏతదగ్గే ఠపేసి.

సాత్థకతా చ సప్పాయతా చ వేదితబ్బా ఆలోకితవిలోకితస్సాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తస్మాతి కమ్మట్ఠానావిజహనస్సేవ గోచరసమ్పజఞ్ఞభావతోతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పచ్చామసతి. అత్తనో కమ్మట్ఠానవసేనేవ ఆలోకనవిలోకనం కాతబ్బం, ఖన్ధాదికమ్మట్ఠానికేహి అఞ్ఞో ఉపాయో న గవేసితబ్బోతి అధిప్పాయో. యస్మా ఆలోకితాదిసమఞ్ఞాపి ధమ్మమత్తస్సేవ పవత్తివిసేసో, తస్మా తస్స యాథావతో పజాననం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి దస్సేతుం ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆది వుత్తం. చిత్తకిరియవాయోధాతువిప్ఫారవసేనాతి కిరియమయచిత్తసముట్ఠానవాయోధాతుయా చలనాకారపవత్తివసేన. అధో సీదతీతి థోకం ఓతరతి. ఉద్ధం లఙ్ఘేతీతి లఙ్ఘన్తం వియ ఉపరి గచ్ఛతి.

అఙ్గకిచ్చం సాధయమానన్తి పధానభూతం అఙ్గకిచ్చం నిప్ఫాదేన్తం, ఉపపత్తిభవస్స సరీరం హుత్వాతి అత్థో. పఠమజవనేపి…పే… సత్తమజవనేపి న హోతీతి ఇదం పఞ్చద్వారవిఞ్ఞాణవీథియం ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాదీనం అభావం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనానం అయోనిసో ఆవజ్జనవోట్ఠబ్బనవసేన ఇట్ఠే ఇత్థిరూపాదిమ్హి లోభమత్తం, అనిట్ఠే పటిఘమత్తం ఉప్పజ్జతి. మనోద్వారే పన ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తి రజ్జనాది హోతి, తస్స పఞ్చద్వారజవనం మూలం, యథావుత్తం వా సబ్బం భవఙ్గాది. ఏవం మనోద్వారజవనస్స మూలభూతధమ్మపరిజాననవసేనేవ మూలపరిఞ్ఞా వుత్తా, ఆగన్తుకతావకాలికతా పన పఞ్చద్వారజవనస్సేవ అపుబ్బభావవసేన చేవ ఇత్తరభావవసేన చ వుత్తా. హేట్ఠుపరియవసేన భిజ్జిత్వా పతితేసూతి హేట్ఠిమస్స ఉపరిమస్స చ అపరాపరం భఙ్గప్పత్తిమాహ.

తన్తి జవనం. తస్స జవనస్స న యుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఆగన్తుకో అబ్భాగతో. ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నో తావతకో కాలో ఏతేసన్తి తావకాలికాని.

ఏతం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞం. సమవాయేతి సామగ్గియం. తత్థాతి పఞ్చక్ఖన్ధవసేన ఆలోకనవిలోకనే పఞ్ఞాయమానే తబ్బినిముత్తో – కో ఏకో ఆలోకేతి, కో విలోకేతి. ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఇదం సుత్తన్తనయేన పరియాయతో వుత్తం. సహజాతపచ్చయోతి నిదస్సనమత్తమేతం అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాదిపచ్చయానమ్పి లబ్భనతో.

కాలేతి సమిఞ్జితుం యుత్తకాలే సమిఞ్జన్తస్స, తథా పసారేతుం యుత్తకాలే పసారేన్తస్స. ‘‘మణిసప్పో నామ ఏకా సప్పజాతీ’’తి వదన్తి. లళనన్తి కమ్పనం, లీళాకరణం వా.

ఉణ్హపకతికో పరిళాహబహులకాయో. సీలస్స విదూసనేన అహితావహత్తా మిచ్ఛాజీవవసేన ఉప్పన్నం అసప్పాయం. ‘‘చీవరమ్పి అచేతన’’న్తిఆదినా చీవరస్స వియ కాయోపి అచేతనోతి కాయస్స అత్తసుఞ్ఞతావిభావనేన ‘‘అబ్భన్తరే’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పరిదీపేన్తో ఇతరీతరసన్తోసస్స కారణం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

చతుపఞ్చగణ్ఠికాహతోతి ఆహతచతుపఞ్చగణ్ఠికో, చతుపఞ్చగణ్ఠికాహి వా హతసోభో.

అట్ఠవిధోపి అత్థోతి అట్ఠవిధోపి పయోజనవిసేసో. మహాసివత్థేరవాదవసేన ‘‘ఇమస్స కాయస్స ఠితియా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో దట్ఠబ్బో. ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘నేవ దవాయాతిఆదినా నయేనా’’తి పన ఇదం పటిక్ఖేపఙ్గదస్సనముఖేన పాళి ఆగతాతి కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

పథవీసన్ధారకజలస్స తంసన్ధారకవాయునా వియ పరిభుత్తస్స ఆహారస్స వాయోధాతుయావ ఆసయే అవట్ఠానన్తి ఆహ – ‘‘వాయోధాతువసేనేవ తిట్ఠతీ’’తి. అతిహరతీతి యావ ముఖా అభిహరతి. వీతిహరతీతి తతో కుచ్ఛియం విమిస్సం కరోన్తో హరతి. అతిహరతీతి వా ముఖద్వారం అతిక్కామేన్తో హరతి. వీతిహరతీతి కుచ్ఛిగతం పస్సతో హరతి. పరివత్తేతీతి అపరాపరం చారేతి. ఏత్థ చ ఆహారస్స ధారణపరివత్తనసఞ్చుణ్ణనవిసోసనాని పథవీధాతుసహితా ఏవ వాయోధాతు కరోతి, న కేవలాతి తాని పథవీధాతుయా కిచ్చభావేన వుత్తాని, సా ఏవ ధారణాదీని కిచ్చాని కరోన్తస్స సాధారణాతి వుత్తాని. అల్లత్తఞ్చ అనుపాలేతీతి యథా వాయోధాతుఆదీహి అఞ్ఞేహి విసోసనం న హోతి, తథా అనుపాలేతి అల్లభావం. తేజోధాతూతి గహణీసఙ్ఖాతా తేజోధాతు. సా హి అన్తోపవిట్ఠం ఆహారం పరిపాచేతి. అఞ్జసో హోతీతి ఆహారస్స పవిసనాదీనం మగ్గో హోతి. ఆభుజతీతి పరియేసనవసేన, అజ్ఝోహరణజిణ్ణాజిణ్ణతాదిపటిసంవేదనవసేన చ ఆవజ్జేతి, విజానాతీతి అత్థో. తంతంవిజాననస్స పచ్చయభూతోయేవ హి పయోగో ‘‘సమ్మాపయోగో’’తి వుత్తో. యేన హి పయోగేన పరియేసనాది నిప్ఫజ్జతి, సో తబ్బిసయవిజాననమ్పి నిప్ఫాదేతి నామ తదవినాభావతో. అథ వా సమ్మాపయోగం సమ్మాపటిపత్తిం అన్వాయ ఆగమ్మ ఆభుజతి సమన్నాహరతి. ఆభోగపుబ్బకో హి సబ్బోపి విఞ్ఞాణబ్యాపారోతి తథా వుత్తం.

గమనతోతి భిక్ఖాచారవసేన గోచరగామం ఉద్దిస్స గమనతో. పరియేసనతోతి గోచరగామే భిక్ఖత్థం ఆహిణ్డనతో. పరిభోగతోతి ఆహారస్స పరిభుఞ్జనతో. ఆసయతోతి పిత్తాదిఆసయతో. ఆసయతి ఏత్థ ఏకజ్ఝం పవత్తమానోపి కమ్మబలవవత్థితో హుత్వా మరియాదవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతో సయతి తిట్ఠతి పవత్తతీతి ఆసయో, ఆమాసయస్స ఉపరి తిట్ఠనకో పిత్తాదికో. మరియాదత్థో హి అయమాకారో. నిధేతి యథాభుత్తో ఆహారో నిచితో హుత్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి నిధానం, ఆమాసయో, తతో నిధానతో. అపరిపక్కతోతి గహణీసఙ్ఖాతేన కమ్మజతేజేన అవిపక్కతో. పరిపక్కతోతి యథాభుత్తస్స ఆహారస్స విపక్కభావతో. ఫలతోతి నిప్ఫత్తితో. నిస్సన్దతోతి ఇతో చితో చ విస్సన్దనతో. సమ్మక్ఖనతోతి సబ్బసో మక్ఖనతో. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయ (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౨౯౪) గహేతబ్బో.

సరీరతో సేదా ముచ్చన్తీతి వేగసన్ధారణేన ఉప్పన్నపరిళాహతో సరీరతో సేదా ముచ్చన్తి. అఞ్ఞే చ రోగా కణ్ణసూలభగన్దరాదయో. అట్ఠానేతి మనుస్సామనుస్సపరిగ్గహే అయుత్తట్ఠానే ఖేత్తదేవాయతనాదికే. కుద్ధా హి మనుస్సా అమనుస్సాపి వా జీవితక్ఖయం పాపేన్తి. విస్సట్ఠత్తా నేవ తస్స భిక్ఖునో అత్తనో, కస్సచి అనిస్సజ్జితత్తా జిగుచ్ఛనీయత్తా చ న పరస్స, ఉదకతుమ్బతోతి వేళునాళిఆదిఉదకభాజనతో. తన్తి ఛడ్డితఉదకం.

ఏత్థ చ ఏకో ఇరియాపథో ద్వీసు ఠానేసు ఆగతో, సో పుబ్బే అభిక్కమపటిక్కమగహణేన. ‘‘గమనేపి పురతో పచ్ఛతో చ కాయస్స అభిహరణం వుత్తన్తి ఇధ గమనమేవ గహిత’’న్తి అపరే. యస్మా ఇధ సమ్పజఞ్ఞకథాయం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞమేవ ధురం, తస్మా అన్తరన్తరే ఇరియాపథే పవత్తానం రూపారూపధమ్మానం తత్థ తత్థేవ నిరోధదస్సనవసేన సమ్పజానకారితా గహితాతి. మజ్ఝిమభాణకా పన ఏవం వదన్తి – ఏకో హి భిక్ఖు గచ్ఛన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో, అఞ్ఞం వితక్కేన్తో గచ్ఛతి, ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ గచ్ఛతి, తథా ఏకో తిట్ఠన్తో, నిసీదన్తో, సయన్తో అఞ్ఞం చిన్తేన్తో, అఞ్ఞం వితక్కేన్తో సయతి, ఏకో కమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వావ సయతి. ఏత్తకేన పన న పాకటం హోతీతి చఙ్కమనేన దీపేన్తి. యో భిక్ఖు చఙ్కమనం ఓతరిత్వా చఙ్కమనకోటియం ఠితో పరిగ్గణ్హాతి – ‘‘పాచీనచఙ్కమనకోటియం పవత్తా రూపారూపధమ్మా పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, పచ్ఛిమచఙ్కమనకోటియం పవత్తాపి పాచీనచఙ్కమనకోటిం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, చఙ్కమనమజ్ఝే పవత్తా ఉభో కోటియో అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, చఙ్కమనే పవత్తా రూపారూపధమ్మా ఠానం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, ఠానే పవత్తా నిసజ్జం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా, నిసజ్జాయ పవత్తా సయనం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుద్ధా’’తి, ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో పరిగ్గణ్హన్తో ఏవ చిత్తం భవఙ్గం ఓతారేతి, ఉట్ఠహన్తో పన కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ ఉట్ఠహతి. అయం భిక్ఖు గతాదీసు సమ్పజానకారీ నామ హోతీతి.

ఏవమ్పి సుత్తే కమ్మట్ఠానం అవిభూతం హోతి, కమ్మట్ఠానం అవిభూతం న కాతబ్బం, తస్మా సో భిక్ఖు యావ సక్కోతి, తావ చఙ్కమిత్వా ఠత్వా నిసీదిత్వా సయమానో ఏవం పరిగ్గహేత్వా సయతి – ‘‘కాయో అచేతనో మఞ్చో అచేతనో, కాయో న జానాతి ‘అహం మఞ్చే సయితో’తి, మఞ్చోపి న జానాతి ‘మయి కాయో సయితో’తి, అచేతనో కాయో అచేతనే మఞ్చే సయితో’’తి, ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో ఏవ చిత్తం భవఙ్గం ఓతారేతి, పబుజ్ఝన్తో కమ్మట్ఠానం గహేత్వావ పబుజ్ఝతీతి అయం సుత్తే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. కాయికాదికిరియానిబ్బత్తనేన తమ్మయత్తా ఆవజ్జనకిరియానిబ్బత్తకత్తా ఆవజ్జనకిరియాసముట్ఠితత్తా చ జవనం, సబ్బమ్పి వా ఛద్వారప్పవత్తం కిరియామయపవత్తం నామ, తస్మిం సతి జాగరితం నామ హోతీతి పరిగ్గణ్హన్తో జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ. అపిచ రత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పఞ్చ కోట్ఠాసే జగ్గన్తోపి జాగరితే సమ్పజానకారీ నామ హోతీతి.

విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా ధమ్మం దేసేన్తోపి బాత్తింసతిరచ్ఛానకథం పహాయ దసకథావత్థునిస్సితసప్పాయకథం కథేన్తోపి భాసితే సమ్పజానకారీ నామ హోతి. అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు చిత్తరుచియం ఆరమ్మణం మనసికారం పవత్తేన్తోపి దుతియజ్ఝానం సమాపన్నోపి తుణ్హీభావే సమ్పజానకారీ నామ. దుతియఞ్హి ఝానం వచీసఙ్ఖారప్పహానతో విసేసతో తుణ్హీభావో నామాతి. ఓట్ఠే చాతిఆదీసు చ-సద్దేన కణ్ఠసీసనాభిఆదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తదనురూపం పయోగన్తి తస్స ఉప్పత్తియా అనుచ్ఛవికం చిత్తస్స పవత్తిఆకారసఞ్ఞితం పయోగం, యతో సబ్బే విచారాదయో నిప్ఫజ్జన్తి. ఉపాదారూపపవత్తియాతి విఞ్ఞత్తివికారసహితసద్దాయతనుప్పత్తియా. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. సత్తసుపి ఠానేసు అసమ్ముయ్హనవసేన ‘‘మిస్సక’’న్తి వుత్తం. మగ్గసమ్మాసతియాపి కాయానుపస్సనాదిఅనురూపత్తా సమ్పజఞ్ఞానురూపపుబ్బభాగం సత్తట్ఠానియస్స ఏకన్తలోకియత్తా.

సతిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౩౬౯. యస్మా సో భిక్ఖు ‘‘దేసేతు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మ’’న్తి సంఖిత్తేన ధమ్మదేసనం యాచి, తస్స సంఖిత్తరుచిభావతో, తస్మా సంఖిత్తేనేవ ధమ్మం దేసేతుకామో భగవా ‘‘తస్మాతిహా’’తిఆదిమాహాతి వుత్తం – ‘‘యస్మా సంఖిత్తేన దేసనం యాచసి, తస్మా’’తి. కమ్మస్సకతాదిట్ఠికస్సేవ లోకియలోకుత్తరగుణవిసేసా ఇజ్ఝన్తి, న దిట్ఠివిపన్నస్స, తస్మా వుత్తం ‘‘దిట్ఠీతి కమ్మస్సకతాదిట్ఠీ’’తి.

౪. సాలసుత్తవణ్ణనా

౩౭౦. యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయదుక్ఖే అపాతనవసేన ధారణట్ఠేన ధమ్మో, సాసనబ్రహ్మచరియం, తదేవ తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం వినయనట్ఠేన వినయోతి ఆహ – ‘‘ధమ్మోతి వా…పే… నామ’’న్తి. పటిపక్ఖధమ్మేహి అనభిభూతతాయ ఏకో ఉదేతీతి ఏకోదీతి లద్ధనామో సమాధి భూతో జాతో ఏతేసన్తి ఏకోదిభూతా. ఏత్థ చ ఏకోదిభూతాతి ఏతేన ఉపచారజ్ఝానావహో పుబ్బభాగికో సమాధి వుత్తో. సమాహితాతి ఏతేన ఉపచారప్పనాసమాధి. ఏకగ్గచిత్తాతి ఏతేన సుభావితో వసిప్పత్తో అప్పనాసమాధి వుత్తోతి వేదితబ్బో. నవకభిక్ఖూహి భావితసతిపట్ఠానా పుబ్బభాగా. తే హి యథాభూతఞాణాయ భావితా. యథాభూతఞాణన్తి హి సోతాపత్తిమగ్గఞాణం ఇధాధిప్పేతం. ఖీణాసవేహి భావితసతిపట్ఠానాపి పుబ్బభాగా. తేసఞ్హి కతకరణీయానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ సతిపట్ఠానభావనా, సేక్ఖానం పన సతిపట్ఠానభావనా పరిఞ్ఞత్థాయ పవత్తా లోకియా, పరిజాననవసేన పవత్తా లోకుత్తరాతి ‘‘మిస్సకా’’తి వుత్తం.

౫. అకుసలరాసిసుత్తవణ్ణనా

౩౭౧. పఞ్చమే కేవలోతి కుసలధమ్మేహి అసమ్మిస్సో, తతో ఏవ సకలో సుక్కపక్ఖో అనవజ్జట్ఠో. సేసం వుత్తనయమేవ.

౬. సకుణగ్ఘిసుత్తవణ్ణనా

౩౭౨. పాకతికసకుణకులేసు బలవభావతో తేసం హననతో సకుణగ్ఘి. సేనోతి వుత్తం ‘‘సేనస్సేతం అధివచన’’న్తి, సేనవిసేసో పన సో వేదితబ్బో. ఆమిసత్థాయ పత్తత్తా ‘‘లోభసాహసేన పత్తా’’తి వుత్తం, లోభనిమిత్తేన సాహసాకారేన పత్తాతి అత్థో. నఙ్గలేన కట్ఠం కసితం నఙ్గలకట్ఠం, తం కరీయతి ఏత్థాతి నఙ్గలకట్ఠకరణన్తి ఆహ – ‘‘అధునా కట్ఠం ఖేత్తట్ఠాన’’న్తి. లేడ్డుయో తిట్ఠన్తి ఏత్థాతి లేడ్డుట్ఠానం, లేడ్డునిమిత్తం కసితట్ఠానం. వజ్జతీతి వదం, వచనం. కుచ్ఛితం వదం అవదం. గరహనే హి అయం అ-కారో యథా – ‘‘అపుత్తో అభరియా’’తి. అవదం మానేతీతి అవదమానా, అత్తనో బలమదేన లాపం అతిమఞ్ఞిత్వా వదన్తీతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘గచ్ఛ ఖో, త్వం లాప, తత్రపి మే గన్త్వా న మోక్ఖసీ’’తి. యం పన అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘అత్తనో బలస్స సుట్ఠు వణ్ణం వదమానా’’తి, తత్థ అత్తతో ఆపన్నం గహేత్వా వుత్తం. ‘‘వదమానో’’తి వా పాఠో, సారమ్భవసేన అవ్హాయన్తోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏహి ఖో దాని సకుణగ్ఘీ’’తి. సుట్ఠు ఠపేత్వాతి జియాముత్తసరస్స వియ సీఘపాతయోగ్యతాకరణేన ఉభో పక్ఖే సమ్మా ఠపేత్వా. అయన్తి సకుణగ్ఘి. ఞత్వాతి యథాభూతదస్సనేన అత్తనో ఞాణేన జానిత్వా. ఫాలీయిత్థాతి ఫాలచ్ఛేదతిఖిణసిఖరే సుక్ఖలేడ్డుస్మిం భిజ్జిత్థ.

౭. మక్కటసుత్తవణ్ణనా

౩౭౩. సఞ్చారోతి సఞ్చరణం. లేపన్తి సిలేససదిసం ఆలేపనం. కాజసిక్కా వియాతి కాజదణ్డకే ఓలగ్గేతబ్బా సిక్కా వియ. అపిచ చతస్సో రజ్జుయో ఉపరి బన్ధనట్ఠానఞ్చాతి పఞ్చట్ఠానం. ఓడ్డితోతి ఓలమ్బితో. థునన్తోతి నిత్థునన్తో.

౮. సూదసుత్తవణ్ణనా

౩౭౪. ఆహారసమ్పాదనేన తంతంఆహారవత్థుగతే సూదేతి పగ్ఘరేతీతి సూదో, భత్తకారకో. దహరేహి మనాపతరం అచ్చేతబ్బతో అతిక్కమితబ్బతో అచ్చయా, భోజనే రసవిసేసా, తస్మా నానచ్చయేహీతి నానప్పకారరసవిసేసేహీతి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘నానచ్చయేహీ’’తిఆది. అగ్గీయతి అసఙ్కరతో విభజీయతీతి అగ్గో, అమ్బిలమేవ అగ్గో అమ్బిలగ్గోతి ఆహ – ‘‘అమ్బిలగ్గేహీతి అమ్బిలకోట్ఠాసేహీ’’తి. దాతుం అభిహరితబ్బతాయ అభిహారా, దేయ్యధమ్మా. తేనాహ – ‘‘అభిహటానం దాయాన’’న్తి. ఇదం మే కమ్మట్ఠానం అనులోమంవాతి ఇదం మమ కమ్మట్ఠానం ఏవం పవత్తమానం అనులోమావసానమేవ హుత్వా తిట్ఠతి. ఏవం పున పవత్తమానం ఉస్సక్కిత్వా విసేసనిబ్బత్తనత్థమేవ హోతీతి ఏవం నిమిత్తం గహేతుం న సక్కోతి బాలో అబ్యత్తో, పణ్డితో పన సక్కోతి. అత్తనో చిత్తస్సాతి అత్తనో భావనాచిత్తస్స. పుబ్బభాగవిపస్సనా సతిపట్ఠానావ కథితా ‘‘సకస్స చిత్తస్స నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతీ’’తి వుత్తత్తా.

౯. గిలానసుత్తవణ్ణనా

౩౭౫. పాదగామోతి నగరస్స పదసదిసో మహన్తగామో. తేనేవాహ ‘‘వేసాలియం విహరతి వేళువగామకే’’తి. అహితనిసేధన-హితనియోజన-బ్యసనపరిచ్చజన-లక్ఖణో మిత్తభావో యేసు అత్థి, తే మిత్తా. యే పన దిట్ఠమత్తసహాయా, తే సన్దిట్ఠా. యే సవిసేసం భత్తిమన్తో, తే సమ్భత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘మిత్తాతి మిత్తావా’’తిఆదిమాహ. అస్సాతి భగవతో. పఞ్చమియం అట్ఠమియం చాతుద్దసియం పఞ్చదసియన్తి ఏకేకస్మిం పక్ఖే చత్తారో వారే కత్వా మాసస్స అట్ఠవారే.

వేదనానం బలవభావేన ఖరో ఫరుసో కక్ఖళో. ఆబాధోతి పుబ్బకమ్మహేతుతాయ కమ్మసముట్ఠానో ఆబాధో సఙ్ఖారదుక్ఖతాసఙ్ఖాతో సబ్బకాలికత్తా సరీరస్స సభాగరోగో నామ. నాయమీదిసో ఆబాధో, అయం పన బహలతరబ్యాధితాయ ‘‘విసభాగరోగో’’తి వుత్తో. అన్త-సద్దో సమీపపవత్తోతి ఆహ – ‘‘మరణన్తం మరణసన్తిక’’న్తి. వేదనా…పే… అకరోన్తో ఉక్కంసగతభావితకాయాదితాయ. అపీళియమానోతి అపీళియమానో వియ. ఓవాదమేవ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అపలోకనన్తి ఆహ – ‘‘ఓవాదానుసాసనిం అదత్వాతి వుత్తం హోతీ’’తి. పుబ్బభాగవీరియం నామ ఫలసమాపత్తియా పరికమ్మభూతవిపస్సనావీరియం. జీవితమ్పి జీవితసఙ్ఖారో పతితుం అదత్వా అత్తభావస్స అభిసఙ్ఖరణతో.

‘‘ఏత్తకం కాలం అతిక్కమిత్వా వుట్ఠహిస్సామీ’’తి ఖణపరిచ్ఛేదవతీ సమాపత్తి ఖణికసమాపత్తి. నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వాతి రూపసత్తకారూపసత్తకవసేన పవత్తియమానం విపస్సనాభావనం సబ్బసో ఖిలవిరహేన నిగ్గుమ్బం, అబ్యాకులతాయ నిజ్జటం కత్వా. మహావిపస్సనావసేనాతి పచ్చేకం సవిసేసం విత్థారితానం అట్ఠారసాదీనం మహావిపస్సనానం వసేన విపస్సిత్వా సమాపన్నా యా సమాపత్తి, సా సుట్ఠు విక్ఖమ్భేతి వేదనం మహాబలవతాయ పుబ్బారమ్మణస్స, మహానుభావతాయ తథాపవత్తితవిపస్సనావీరియస్స. యథా నామాతిఆదినా తస్స నిదస్సనం దస్సేతి. వేదనాతి దుక్ఖవేదనా. చుద్దసహాకారేహీతి తస్సేవ సత్తకద్వయస్స వసేన వదతి. సన్నేత్వాతి అన్తరన్తరా సమాపన్నజ్ఝానసమాపత్తిసమ్భూతేన విపస్సనాపీతిసినేహేన తేమేత్వా. సమాపత్తీతి ఫలసమాపత్తి.

గిలానా వుట్ఠితోతి గిలానభావతో వుట్ఠితో. సరీరస్స గరుథద్ధభావప్పత్తి మధురకతాతి ఆహ – ‘‘సఞ్జాతగరుభావో సఞ్జాతథద్ధభావో’’తి. నానాకారతోతి పురత్థిమాదిభేదతో. సతిపట్ఠానధమ్మాతి పుబ్బే అత్తనా భావియమానా సతిపట్ఠానధమ్మా. పాకటా న హోన్తి కాయచిత్తానం అకమ్మఞ్ఞతాయ. తన్తి ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మా న ఞాయన్తి.

అనన్తరం అబాహిరన్తి ధమ్మవసేన పుగ్గలవసేన చ అన్తరబాహిరం అకత్వా. ఏత్తకన్తిఆదినా వుత్తమేవత్థం వివరతి. దహరకాలేతి అత్తనో దహరకాలే. న ఏవం హోతీతి ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తిఆదికో మానతణ్హామూలకో ఇస్సామచ్ఛరియానం పవత్తిఆకారో తథాగతస్స న హోతి, నత్థేవ పగేవ తేసం సముచ్ఛిన్నత్తాతి ఆహ – ‘‘బోధిపల్లఙ్కేయేవా’’తిఆది. పటిసఙ్ఖరణేన వేఠేన మిస్సకేన. మఞ్ఞేతి యథావుత్తం పటిసఙ్ఖరణసఞ్ఞితేన వేఠమిస్సకేన వియ జరసకటం. అరహత్తఫలవేఠేనాతి అరహత్తఫలసమాపత్తిసఞ్ఞితేన అత్థభావవేఠేన.

ఫలసమాపత్తియా అధిప్పేతత్తా ‘‘ఏకచ్చానం వేదనానన్తి లోకియానం వేదనాన’’న్తి వుత్తం. అత్తదీపాతి ఏత్థ అత్త-సద్దేన ధమ్మో ఏవ వుత్తో, స్వాయమత్థో హేట్ఠా విభావితో ఏవ. నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో వేదితబ్బో. సో హి చతూహి ఓఘేహి అనజ్ఝోత్థరణీయతో ‘‘దీపో’’తి వుత్తో. తమఅగ్గేతి తమయోగాభావేన సదేవకస్స లోకస్స అగ్గే. సబ్బేసన్తి సబ్బేసం సిక్ఖాకామానం. తే ‘‘ధమ్మదీపా విహరథా’’తి వుత్తా చతుసతిపట్ఠానగోచరావ భిక్ఖూ అగ్గే భవిస్సన్తి.

౧౦. భిక్ఖునుపస్సయసుత్తవణ్ణనా

౩౭౬. కమ్మట్ఠానకమ్మికాతి కమ్మట్ఠానమనుయుత్తా. విసేసేతీతి విసేసో, అతిసయో, స్వాయం పుబ్బాపరవిసేసో ఉపాదాయుపాదాయ గహేతబ్బోతి తం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ.

ఉప్పజ్జతి కిలేసపరిళాహోతి కాయే అసుభాదివసేన మనసికారం అదహన్తస్స మనసికారస్స వీథియం అపటిపన్నతా సుభాదివసేన కాయారమ్మణో కిలేసపరిళాహో చ ఉప్పజ్జతి. వీరియారమ్భస్స అభావేన తస్మిం ఆరమ్మణే చేతసో వా లీనత్తం హోతి, గోచరజ్ఝత్తతో బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చిత్తం విక్ఖిపతి. ఏవం కిలేసపరిళాహే చాతిఆదినా తివిధమ్పి భావనానుయోగస్స కిలేసవత్థుభావం ఉపాదాయ సముచ్చయవసేన అట్ఠకథాయం వుత్తం. యస్మా పన తే పరిళాహలీనత్తవిక్ఖేపా ఏకజ్ఝం న పవత్తన్తి, తస్మా పాళియం ‘‘కాయారమ్మణో వా’’తిఆదినా అనియమత్థో వా-సద్దో గహితో. కిలేసానురఞ్జితేనాతి కిలేసవివణ్ణితచిత్తేన హుత్వా న వత్తితబ్బం. కథం పన వత్తితబ్బన్తి ఆహ ‘‘కిస్మిఞ్చిదేవా’’తి. న చ వితక్కేతి న చ విచారేతీతి కిలేససహగతే వితక్కవిచారే న పవత్తేతి. సుఖితోతి ఝానసుఖేన సుఖితో.

ఇమస్స భిక్ఖునో భావనా పవత్తాతి సమ్బన్ధో. యస్మా హి ఇమస్స భిక్ఖునో తం మూలకమ్మట్ఠానం పరిపన్థే సతి ఠపేత్వా బుద్ధగుణాదిఅనుస్సరణేన చిత్తం పసాదేత్వా మూలకమ్మట్ఠానభావనా పవత్తా, తస్మా పణిధాయ భావనాతి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అట్ఠపేత్వాతి చిత్తం అప్పవత్తేత్వాతి అత్థో వేదితబ్బో. కమ్మట్ఠానాదీనం తిణ్ణమ్పి వసేన అత్థయోజనా సమ్భవతి. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. సారేన్తో వియాతి రథం వాహయన్తో వియ. సమప్పమాణతో అట్ఠకాదివసేన సుతచ్ఛితం పక్ఖిపన్తో వియ. సుఖేనేవ కిలేసానం ఓకాసం అదేన్తో అన్తరా అసజ్జన్తో అలగ్గన్తో. విపస్సనాచారస్స ఆరద్ధవుత్తితం అపరిపన్థతఞ్చ దస్సేన్తో ఓపమ్మద్వయమాహ. బ్యాభఙ్గియాతి కాజదణ్డేన. కిలేసపరిళాహాదీనన్తి కిలేసపరిళాహలీనత్తవిక్ఖేపానం.

గుళఖణ్డాదీనీతి గుళఖణ్డసక్ఖరఖణ్డాదీని ఉచ్ఛువికారభూతాని. ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరామీ’’తిఆదివచనతో ‘‘పుబ్బభాగవిపస్సనా కథితా’’తి వుత్తం.

అమ్బపాలివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. నాలన్దవగ్గో

౨. నాలన్దసుత్తవణ్ణనా

౩౭౮. దుతియవగ్గే పఠమసుత్తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యన్తి తం లఙ్ఘిత్వా ‘‘దుతియే’’తి వుత్తం.

భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతోతి సమ్బోధియా సేట్ఠతరోతి అభిలక్ఖితో. భియ్యతరాభిఞ్ఞోతి సబ్బసత్తేసు అధికతరపఞ్ఞో. తేనాహ ‘‘ఉత్తరితరఞాణో’’తి. సమ్మా అనవసేసతో బుజ్ఝతి ఏతేనాతి సమ్బోధీతి ఆహ – ‘‘సమ్బోధియన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే’’తి. నిప్పదేసా గహితాతి అనవసేసా బుద్ధగుణా గహితా అగ్గమగ్గసిద్ధియావ భగవతో సబ్బగుణానం సిద్ధత్తా. న కేవలఞ్చ బుద్ధానం, అథ ఖో అగ్గసావకపచ్చేకబుద్ధానమ్పి తంతంగుణసమిజ్ఝనం అగ్గమగ్గాధిగమేనేవాతి దస్సేన్తో ‘‘ద్వేపి అగ్గసావకా’’తిఆదిమాహ.

అపరో నయో – పసన్నోతి ఇమినా పసాదస్స వత్తమానతా దీపితాతి ఉప్పన్నసద్ధోతి ఇమినాపి సద్ధాయ పచ్చుప్పన్నతా పకాసితాతి ఆహ – ‘‘ఏవం సద్దహామీతి అత్థో’’తి. అభిజానాతి అభిముఖభావేన సబ్బఞ్ఞేయ్యం జానాతీతి అభిఞ్ఞో, భియ్యో అధికో అభిఞ్ఞోతి భియ్యోభిఞ్ఞో. సో ఏవ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన భియ్యోభిఞ్ఞతరోతి వుత్తోతి ఆహ – ‘‘భియ్యతరో అభిఞ్ఞాతో’’తి. దుతియవికప్పే పన అభిజానాతీతి అభిఞ్ఞా, అభివిసిట్ఠా పఞ్ఞా. భియ్యో అభిఞ్ఞా ఏతస్సాతి భియ్యోభిఞ్ఞో, సో ఏవ అతిసయవచనిచ్ఛావసేన భియ్యోభిఞ్ఞతరో. స్వాయం అస్స అతిసయో అభిఞ్ఞాయ భియ్యోభావకతోతి ఆహ – ‘‘భియ్యతరాభిఞ్ఞో వా’’తి. సమ్బుజ్ఝతి ఏతాయాతి సమ్బోధి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అగ్గమగ్గఞాణఞ్చ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్హి అగ్గమగ్గఞాణం, అగ్గమగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సమ్బోధి నామ. తత్థ పధానవసేన తదత్థదస్సనే పఠమవికప్పో, పదట్ఠానవసేన దుతియవికప్పో. కస్మా పనేత్థ అరహత్తమగ్గఞాణస్సేవ గహణం, నను హేట్ఠిమానిపి భగవతో మగ్గఞాణాని సవాసనమేవ యథాసకం పటిపక్ఖవిధమనవసేన పవత్తాని. సవాసనప్పహానఞ్హి ఞేయ్యావరణప్పహానన్తి? సచ్చమేతం, తం పన అపరిపుణ్ణం పటిపక్ఖవిధమనస్స విప్పకతభావతోతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గఞాణే వా’’తి. సబ్బన్తి సమ్మాసమ్బుద్ధేన అధిగన్తబ్బం సబ్బం.

ఖాదనీయానం ఉళారతా సాతరసానుభావేనాతి ఆహ ‘‘మధురే ఆగచ్ఛతీ’’తి. పసంసాయ ఉళారతా విసిట్ఠభావేనాతి ఆహ – ‘‘సేట్ఠే’’తి. ఓభాసస్స ఉళారతా మహన్తభావేనాతి వుత్తం – ‘‘విపులే’’తి. ఉసభస్స అయన్తి ఆసభీ, ఇధ పన ఆసభీ వియాతి ఆసభీ. తేనాహ – ‘‘ఉసభస్స వాచాసదిసీ’’తి. యేన గుణేన సా తంసదిసా, తం దస్సేతుం ‘‘అచలా అసమ్పవేధీ’’తి వుత్తం. యతో కుతోచి అనుస్సవనం అనుస్సవో. విజ్జాట్ఠానాదీసు కతపరిచయానం ఆచరియానం తం తం అత్థం ఞాపేన్తీ పవేణీ ఆచరియపరమ్పరా. కేవలం అత్తనో మతియా ‘‘ఇతి కిర ఏవం కిరా’’తి పరికప్పనా ఇతికిరా. పిటకస్స గన్థస్స సమ్పదానతో భూతతో తస్స గహణం పిటకసమ్పదానం. యథాసుతానం అత్తానం ఆకారస్స పరివితక్కనం ఆకారపరివితక్కో. తథేవస్స ‘‘ఏవమేత’’న్తి దిట్ఠియా నిజ్ఝానక్ఖమనం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తి. ఆగమాధిగమేహి వినా కేవలం అనుస్సుతతో తక్కమగ్గం నిస్సాయ తక్కనం తక్కో. అనుమానవిధిం నిస్సాయ గహణం నయగ్గాహో. యస్మా బుద్ధవిసయే ఠత్వా భగవతో అయం థేరస్స చోదనా థేరస్స చ సో అవిసయో, తస్మా ‘‘పచ్చక్ఖతో ఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా వియా’’తి వుత్తం. సీహనాదో వియాతి సీహనాదో. తంసదిసతా చస్స సేట్ఠభావేన, సో చేత్థ ఏవం వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘సీహనాదో’’తిఆదిమాహ. ఉన్నాదయన్తేనాతి అసనిసదిసం కరోన్తేన.

అనుయోగదాపనత్థన్తి అనుయోగం సోధాపేతుం. విమద్దక్ఖమఞ్హి సీహనాదం నదన్తో అత్థతో అనుయోగం సోధేతి నామ, అనుయుజ్ఝన్తో చ నం సోధాపేతి నామ. దాతున్తి సోధేతుం. కేచి ‘‘దానత్థ’’న్తి అత్థం వదన్తి, తం న యుత్తం. న హి యో సీహదానం నదతి, సో ఏవ తత్థ అనుయోగం దేతీతి యుజ్జతి. నిఘంసనన్తి విమద్దనం. ధమమానన్తి తాపయమానం. తాపనఞ్చేత్థ గగ్గరియా ధమ్మాపనసీసేన వదతి.

సబ్బే తేతి సబ్బే తే అతీతే నిరుద్ధే సమ్మాసమ్బుద్ధే. తేనేతం దస్సేతి – యే తే అహేసుం అతీతమద్ధానం తవ అభినీహారతో ఓరం సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసం తావ సావకఞాణగోచరే ధమ్మే పరిచ్ఛిన్దన్తో మారాదయో వియ చ బుద్ధానం లోకియచిత్తాచారం త్వం జానేయ్యాసి. యే పన తే అబ్భతీతా, తతో పరతో ఛిన్నవటుమా ఛిన్నపపఞ్చా పరియాదిన్నవట్టా సబ్బదుక్ఖవీతివత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధా, తేసం సబ్బేసమ్పి తవ సావకఞాణస్స అవిసయభూతే ధమ్మే కథం జానిస్ససీతి. తేనాతి సమ్బోధిసఙ్ఖాతేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానేన అరహత్తమగ్గఞాణేన. ఏవంసీలాతి తాదిససీలా. సమాధిపక్ఖాతి సమాధి చ సమాధిపక్ఖా చ సమాధిపక్ఖా ఏకదేససరూపేకసేసనయేన. తత్థ సమాధిపక్ఖాతి వీరియసతియో తదనుగుణా చ ధమ్మా వేదితబ్బా. ఝానసమాపత్తీసు యేభుయ్యేన విహారవోహారో, ఝానసమాపత్తియో సమాధిప్పధానాతి వుత్తం ‘‘సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితో’’తి.

యథా పన హేట్ఠా గహితాపి సమాధిపఞ్ఞా పటిపక్ఖతో విముత్తత్తా విముచ్చన-సఙ్ఖాత-కిచ్చవిసేస-దస్సనవసేన విముత్తిపరియాయేన పున గహితా ‘‘ఏవంవిముత్తా’’తి, ఏవం దిబ్బవిహారో దిబ్బవిహారవిసేసదస్సనవసేన పున గహితో ‘‘ఏవంవిహారీ’’తి, తస్మా సబ్బేసం సమాపత్తివిహారానం వసేనేత్థ అత్థో యుజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. విముత్తీతి సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి విముచ్చిత్థాతి కత్వా. ఏస నయో సేసేసుపి. పటిప్పస్సద్ధన్తేతి పటిప్పస్సమ్భనోసాపనేన. సబ్బకిలేసేహి నిస్సటత్తా అసంసట్ఠత్తా విముత్తత్తా చ నిస్సరణవిముత్తి నిబ్బానం.

అనాగతబుద్ధానం పనాతి పన-సద్దో విసేసత్థజోతనో. తేన అతీతేసు తావ ఖన్ధానం భూతపుబ్బత్తా తత్థ సియా ఞాణస్స సవిసయే గతి, అనాగతేసు పన సబ్బసో అసఞ్జాతేసు కథన్తి ఇమమత్థం జోతేతి. తేనాహ ‘‘అనాగతాపీ’’తిఆది. ‘‘అత్తనో చేతసా పరిచ్ఛిన్దిత్వా విదితా’’తి కస్మా వుత్తం? నను అతీతానాగతే సత్తాహే ఏవ పవత్తం చిత్తం చేతోపరియఞాణస్స విసయో, న తతో పరన్తి? నయిదం చేతోపరియఞాణకిచ్చవసేన వుత్తం, అథ ఖో పుబ్బేనివాసఅనాగతంసఞాణానం వసేన వుత్తం, తస్మా నాయం దోసో. విదితట్ఠానే న కరోతి సిక్ఖాపదేనేవ తాదిసస్స పటిక్ఖేపస్స పటిక్ఖిత్తత్తా సేతుఘాతతో చ. కథం పన థేరో ద్వయసమ్భవే పటిక్ఖేపమేవ అకాసి, న విభజ్జ బ్యాకాసీతి ఆహ ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది. పారం పరియన్తం మినోతీతి పారమీ, సా ఏవ ఞాణన్తి పారమిఞాణం, సావకానం పారమిఞాణం సావకపారమిఞాణం. తస్మిం సావకానం ఉక్కంసపరియన్తగతే జాననే నాయమనుయోగో, అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే సబ్బఞ్ఞుతాయ జాననే. కేచి పన ‘‘సావకపారమిఞాణేతి సావకపారమిఞాణవిసయే’’తి అత్థం వదన్తి, తథా సేసపదేసుపి. సీల…పే… సమత్థన్తి సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తిఞాణసఙ్ఖాతానం కారణానం జాననసమత్థం. బుద్ధసీలాదయో హి బుద్ధానం బుద్ధకిచ్చస్స పరేహి ఏతే బుద్ధాతి జాననస్స చ కారణం.

అనుమానఞాణం వియ సంసయట్ఠితం అహుత్వా ఇదమిదన్తి యథాసభావతో ఞేయ్యం ధారేతి నిచ్ఛినోతీతి ధమ్మో, పచ్చక్ఖఞాణన్తి ఆహ ‘‘ధమ్మస్స పచ్చక్ఖతో ఞాణస్సా’’తి. అనుఏతీతి అన్వయోతి ఆహ ‘‘అనుయోగం అనుగన్త్వా’’తి. పచ్చక్ఖసిద్ధఞ్హి అత్థం అనుగన్త్వా అనుమానఞాణస్స పవత్తి ‘‘దిట్ఠేన అదిట్ఠస్స అనుమాన’’న్తి వేదితబ్బా. విదితే వేదకమ్పి ఞాణం అత్థతో విదితమేవ హోతీతి ‘‘అనుమానఞాణం నయగ్గాహో విదితో’’తి వుత్తం. విదితోతి విద్ధో పటిలద్ధో, అధిగతోతి అత్థో. అప్పమాణోతి అపరిమాణో మహావిసయత్తా. తేనాహ ‘‘అపరియన్తో’’తి. తేనాతి అపరియన్తత్తా. తేన వా అపరియన్తేన ఞాణేన. ఏతేన థేరో యం యం అనుమేయ్యమత్థం ఞాతుకామో హోతి, తత్థ తత్థ తస్స అసఙ్గమప్పటిహతం అనుమానఞాణం పవత్తేతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సో ఇమినా’’తిఆది. తత్థ ఇమినాతి ఇమినా కారణేన.

పాకారస్స థిరభావం ఉద్ధముద్ధం ఆపేతీతి ఉద్ధాపం, పాకారమూలం. ఆది-సద్దేన పాకారద్వారబన్ధపరిఖాదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో. పచ్చన్తే భవం పచ్చన్తిమం. పణ్డితదోవారికట్ఠానియం కత్వా థేరో అత్తానం దస్సేతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకద్వారన్తి కస్మా ఆహా’’తి చోదనం సముట్ఠాపేసి.

యస్సా పఞ్ఞాయ వసేన పురిసో పణ్డితోతి వుచ్చతి, తం పణ్డిచ్చన్తి ఆహ – ‘‘పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో’’తి. తంతంఇతికత్తబ్బతాసు ఛేకభావో బ్యత్తభావో వేయ్యత్తియం. మేధతి అఞ్ఞాణం హింసతి విధమతీతి మేధా, సా ఏతస్స అత్థీతి మేధావీ. ఠానే ఠానే ఉప్పత్తి ఏతిస్సా అత్థీతి ఠానుప్పత్తికా, ఠానసో ఉప్పజ్జనపఞ్ఞా. అనుపరియాయన్తి ఏతేనాతి అనుపరియాయో, సో ఏవ పథోతి అనుపరియాయపథో, పరితో పాకారస్స అనుయాయనమగ్గో. పాకారభాగా సమ్బన్ధితబ్బా ఏత్థాతి పాకారసన్ధి, పాకారస్స ఫుల్లితపదేసో. సో పన హేట్ఠిమన్తేన ద్విన్నమ్పి ఇట్ఠకానం విగమేన ఏవం వుచ్చతీతి ఆహ – ‘‘ద్విన్నం ఇట్ఠకానం అపగతట్ఠాన’’న్తి. ఛిన్నట్ఠానన్తి ఛిన్నభిన్నపదేసం, ఛిన్నట్ఠానం వా. తఞ్హి ‘‘వివర’’న్తి వుచ్చతి. కీలిట్ఠన్తి మలీనం. ఉపతాపేన్తీతి కిలేసపరిళాహేన సన్తాపేన్తి. విబాధేన్తీతి పీళేన్తి. ఉప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ నీవరణేహి న కిఞ్చి కాతుం సక్కాతి ఆహ ‘‘అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తీ’’తి. తస్మాతి పచ్చయూపఘాతేన ఉప్పజ్జితుం అప్పదానతో. చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుట్ఠు ఠపితచిత్తాతి చతుబ్బిధాయపి సతిపట్ఠానభావనాయ సమ్మదేవ ఠపితచిత్తా అప్పితచిత్తా. యథాసభావేన భావేత్వాతి యాథావతో సమ్మదేవ యథా పటిపక్ఖా సముచ్ఛిజ్జన్తి, ఏవం భావేత్వా.

పురిమనయే సతిపట్ఠానాని బోజ్ఝఙ్గా చ మిస్సకా అధిప్పేతాతి తతో అఞ్ఞథా వత్తుం ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆది వుత్తం. మిస్సకాతి సమథవిపస్సనామగ్గవసేన మిస్సకా. ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు సుప్పతిట్ఠితచిత్తాతి పఠమం వుత్తత్తా సతిపట్ఠానేసు విపస్సనం గహేత్వా సత్త బోజ్ఝఙ్గే యథాభూతం భావేత్వాతి వుత్తత్తా మగ్గపరియాపన్నానంయేవ చ నేసం నిప్పరియాయబోజ్ఝఙ్గభావతో తేసు చ అధిగతమేవ హోతీతి బోజ్ఝఙ్గే మగ్గో చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చాతి గహితే సున్దరో పఞ్హో భవేయ్యా’’తి మహాసివత్థేరో ఆహ. న పనేవం గహితం పోరాణేహీతి అధిప్పాయో. ఇతీతి వుత్తప్పకారపరామసనం. థేరోతి సారిపుత్తత్థేరో.

తత్థాతి తేసు పచ్చన్తనగరాదీసు. నగరం వియ నిబ్బానం తదత్థికేహి ఉపగన్తబ్బతో ఉపగతానఞ్చ పరిస్సయరహితసుఖాధిగమట్ఠానతో. పాకారో వియ సీలం తదుపగతానం పరితో ఆరక్ఖభావతో. అనుపరియాయపథో వియ హిరీ సీలపాకారస్స అధిట్ఠానభావతో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పరియాయపథోతి ఖో భిక్ఖు హిరియా ఏతం అధివచన’’న్తి. ద్వారం వియ అరియమగ్గో నిబ్బాననగరప్పవేసనే అఞ్జసభావతో. పణ్డితదోవారికో వియ ధమ్మసేనాపతి నిబ్బాననగరం పవిట్ఠపవిసనకానం సత్తానం సల్లక్ఖణతో. దిన్నోతి దాపితో, సోధితోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౩. చున్దసుత్తవణ్ణనా

౩౭౯. పుబ్బే సావత్థితో వేళువగామస్స గతత్తా వుత్తం ‘‘ఆగతమగ్గేనేవ పటినివత్తన్తో’’తి. సత్తన్నన్తి ఉపసేనో, రేవతో, ఖదిరవనియో, చున్దో, సమణుద్దేసో అహన్తి చతున్నం, చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలాతి, తిస్సన్నన్తి ఇమేసం సత్తన్నం అరహన్తానం. నత్థి ను ఖోతి ఏత్థాపి ‘‘ఓలోకేన్తో’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో సీహావలోకనఞాయేన. భవిస్సన్తి మే వత్తారో హరితుం నాసక్ఖీతి సమ్బన్ధో. ఇదం దాని పచ్ఛిమదస్సనన్తి భూతకథనమత్తం, న తత్థ సాలయతాదస్సనం యథా తథాగతస్స వేసాలియా నిక్ఖమిత్వా నాగాపలోకితం.

తస్స తస్స విసేసస్స అధిట్ఠానవసేనేవ ఇద్ధిభేదదస్సనం ఇద్ధివికుబ్బనం. సీహస్స విజమ్భనాదివసేన కీళిత్వా నాదసదిసీ అయం ధమ్మకథాతి వుత్తం ‘‘సీహవికీళితో ధమ్మపరియాయో’’తి. గమనకాలో మయ్హన్తీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పరిసమాపనే. తేన థేరేన యథారమ్భస్స వచనపబన్ధస్స సమాపితభావం జోతేతి. ఏస నయో సేసేసుపి ఏదిసేసు సబ్బట్ఠానేసు. యుగన్ధరాదయో పరిభణ్డపబ్బతాతి వేదితబ్బా. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకప్పహారేన ఇవ. స్వాయం ఇవ-సద్దో న సక్కోమీతి ఏత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో.

పటిపాదేస్సామీతి ఠితకాయం పటిపాదేస్సామి. పత్థనాకాలే అనోమదస్సిస్స భగవతో వచనసుతానుసారేన ఞాణేన దిట్ఠమత్తతం సన్ధాయ ‘‘తం పఠమదస్సన’’న్తి వుత్తం. ధారేతుం అసక్కోన్తీ గుణసారం. ఏస మగ్గోతి ఏసో జాతానం సత్తానం మరణనిట్ఠితో పన్థో. పునపి ఏవంభావినో నామ సఙ్ఖారాతి సఙ్ఖారా నామ ఏవంభావినో, మరణపరియోసానాతి అత్థో. ఏత్తకన్తి ఏత్తకం కాలం. సఙ్కడ్ఢిత్వా సంహరిత్వా. ముఖం పిధాయాతి ముఖం ఛాదేత్వా. అగ్ఘికసతానీతి మకుళఙ్కురచేతియసతాని.

పురిమదివసేతి అతీతదివసే. యస్మా ధమ్మసేనాపతినో అరహత్తప్పత్తదివసేయేవ సత్థు సావకసన్నిపాతో అహోసి, తస్మా ‘‘పూరితసావకసన్నిపాతో ఏస భిక్ఖూ’’తి వుత్తం. పఞ్చ జాతిసతానీతి భుమ్మత్థే, అచ్చన్తసంయోగే వా ఉపయోగవచనం.

కళోపిహత్థోతి విలీవమయభాజనహత్థో. ‘‘చమ్మమయభాజనహత్థో’’తి చ వదన్తి. పురన్తరేతి నగరమజ్ఝే. వనేతి అరఞ్ఞే.

ఓసక్కనాకారవిరహితోతి ధమ్మదేసనాయ సఙ్కోచహేతువిరహితో. విసారదోతి సారదవిరహితో. ధమ్మోజన్తి ధమ్మరసం, ఓజవన్తం దేసనాధమ్మన్తి అత్థో. ధమ్మభోగన్తి ధమ్మపరిభోగం, పరేహి సద్ధిం సంవిభజనవసేన పవత్తం ధమ్మసమ్భోగన్తి దేసనాధమ్మమేవ వదతి. తేన వుత్తం ‘‘ఉభయేనపి ధమ్మపరిభోగోవ కథితో’’తి.

పియాయితబ్బతో పియేహి. మనస్స వడ్ఢనతో మనాపేహి. జాతియాతి ఖత్తియాదిజాతియా. నానాభావో అసహభావో విసుంభావో. అఞ్ఞథాభావో అఞ్ఞథత్తం. సరీరన్తి రూపధమ్మకాయసఙ్ఖాతం సరీరం. రూపకాయే హి భిజ్జన్తే భిజ్జన్తేవ. సో భిజ్జేయ్యాతి సో మహన్తతరో ఖన్ధో భిజ్జేయ్య.

దక్ఖిణదిసం గతోతి దక్ఖిణదిసాముఖే పవత్తో. మహాఖన్ధో వియాతి మహన్తో సారవన్తో సాఖాఖన్ధో వియ. సాఖఖన్ధా హి దిసాభిముఖపవత్తాకారా, మూలఖన్ధో పన ఉద్ధముగ్గతో. సోళసన్నం పఞ్హానన్తి సోళసన్నం అపరాపరియపవత్తనియానం అత్థానం. ఞాతుం ఇచ్ఛితో హి అత్థో పఞ్హో.

౪-౫. ఉక్కచేలసుత్తాదివణ్ణనా

౩౮౦-౩౮౧. అమావసుపోసథేతి అమావసిఉపోసథే, కాలపక్ఖఉపోసథేతి అత్థో. పురిమనయేనేవాతి అనన్తరసుత్తే వుత్తనయేనేవ.

౬. ఉత్తియసుత్తవణ్ణనా

౩౮౨. మచ్చుధేయ్యస్సాతి మచ్చునో పవత్తిట్ఠానస్స.

౮. బ్రహ్మసుత్తవణ్ణనా

౩౮౪. తస్మిం కాలేతి పఠమాభిసమ్బోధియం. భిక్ఖుయేవ నత్థి ధమ్మచక్కస్స అప్పవత్తితత్తా, భిక్ఖుయేవ భిక్ఖులక్ఖణయోగతో. ఏకకో మగ్గో, న ద్వేధాపథభూతోతి ఏకమగ్గో, తం ఏకమగ్గం. జాతియా ఖయో వట్టదుక్ఖస్స అన్తభూతోతి జాతిక్ఖయన్తో, నిబ్బానం, తం దిట్ఠత్తా జాతిక్ఖయన్తదస్సీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౯. సేదకసుత్తవణ్ణనా

౩౮౫. అయం తస్స లద్ధీతి అయం ఇదాని వుచ్చమానా తస్స ఆచరియస్స లద్ధి. తతో అనామేన్తోతి యేన వంసో నమతి, తేన కాయం అనామేన్తో. తథా నమన్తో హి పతిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం హోతి. తన్తి కాయం, తం వంసం వా. ఆకడ్ఢేన్తో వియాతి నమితట్ఠానతో పరభాగేన ఆకడ్ఢేన్తో వియ. ఏకతోభాగియం కత్వాతి యథావుత్తం సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఓనతం వియ కత్వా. తథా కరణం పన తథా వాతూపత్థమ్భగాహాపనేనాతి ఆహ – ‘‘వాతూపత్థమ్భం గాహాపేత్వా’’తి. తఞ్చ సతియా తదత్థం ఉపట్ఠానేనాతి వుత్తం ‘‘సతిం సూపట్ఠితం కత్వా’’తి. నిచ్చలోవ నిసీదన్తో అన్తేవాసీ ఆచరియం రక్ఖతి, ఏత్తకం ఆచరియస్స లద్ధివసేన వుత్తం. ‘‘ఆచరియో వంసం సుగ్గహితం గణ్హన్తో’’తిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

‘‘అత్తానమేవ రక్ఖతీ’’తి ఇదం అత్తనో రక్ఖణం పధానం కత్వా వుత్తం, న అన్తేవాసికన్తి అవధారణఫలం. అత్తరక్ఖాయ పనేత్థ సిజ్ఝమానాయ అన్తేవాసికరక్ఖాపి సిద్ధా ఏవ హోతీతి. దుతియపక్ఖేపి ఏసేవ నయో. సో తత్థ ఞాయోతి యా అత్తనో ఏవ రక్ఖా, సా అత్థతో పరరక్ఖాపి హోతీతి అయమేత్థ ఞాయో యుత్తప్పయోగో. అనువడ్ఢియాతి యథావడ్ఢితస్స అనుఅనువడ్ఢియా. ఏతేన పటిలద్ధసమ్పయుత్తపమోదనాకారో దస్సితోతి ఆహ – ‘‘సపుబ్బభాగాయ ముదితాయాతి అత్థో’’తి. ఆసేవనాయాతిఆదీని పదాని అనుదయతాపరియోసానాని (యస్మా సతిపట్ఠానం సేవన్తస్స సిద్ధం అత్తనో చ పరస్స చ రక్ఖణం పకాసేన్తి, తస్మా) – ‘‘అత్తానం, భిక్ఖవే, రక్ఖిస్సామీతి సతిపట్ఠానం సేవితబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం.

౧౦. జనపదకల్యాణీసుత్తవణ్ణనా

౩౮౬. జనపదస్మిం కల్యాణీతి సకలజనపదే భద్దా రూపసమ్పత్తియా సిక్ఖాసమ్పత్తియా చ సున్దరా సేట్ఠా. రూపసమ్పత్తి చ నామ సబ్బసో రూపదోసాభావేన రూపగుణపారిపూరియా హోతీతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘ఛసరీరదోసరహితా పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతా’’తి వుత్తం. తం దువిధమ్పి వివరన్తో ‘‘సా హీ’’తిఆదిమాహ. పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతాతి పఞ్చవిధసరీరగుణసమ్పదాహి సమన్నాగతా. నాతిదీఘా నాతిరస్సాతి పమాణమజ్ఝిమా దీఘతరప్పమాణా న హోతి, న అతిరస్సా, లకుణ్డకరూపా న హోతి. నాతికిసాతి అతివియ కిసథద్ధమంసలోహితా దిస్సమానా అట్ఠిసరీరా జాలసరీరా న హోతి. నాతిథూలాతి భారియమంసా మహోదరా న హోతి. నాతికాళా నాచ్చోదాతాతి అతివియ కాళవణ్ణా ఝామఙ్గారో వియ, దధితక్కాదీహి పమజ్జితమత్తకంసలోహవణ్ణా న హోతి. మనుస్సలోకే తాదిసియా రూపసమ్పత్తియా అభావతో అతిక్కన్తా మనుస్సవణ్ణం. యథా పమాణయుత్తా, ఏవం ఆరోహపరిణాహయోగతో చ పరేసం పసాదావహా నాతిదీఘతాదయో. ఏవం మనుస్సానం దిబ్బరూపతాసమ్పత్తీపీతి వుత్తం ‘‘అప్పత్తా దిబ్బవణ్ణ’’న్తి. ఏత్థ చ నాతిదీఘనాతిరస్సతావచనేన ఆరోహసమ్పత్తి వుత్తా ఉబ్బేధేన పాసాదికభావతో. కిసథూలదోసాభావవచనేన పరిణాహసమ్పత్తి వుత్తా. ఉభయేనపి సణ్ఠానసమ్పదా విభావితా, నాతికాళతావచనేన వణ్ణసమ్పత్తి వుత్తా వివణ్ణతాభావతో. పియఙ్గుసామాతి పరిణతపియఙ్గుపుప్ఫసదిససరీరనిభాసా. ముఖపరియోసానన్తి అధరోట్ఠమాహ. అయం యథావుత్తా సరీరవణ్ణసమ్పత్తి. అస్సాతి జనపదకల్యాణియా. ఛవికల్యాణతా ఛవిసమ్పత్తిహేతుకత్తా తస్సా. ఏస నయో సేసేసుపి. నఖా ఏవ పత్తసదిసతాయ నఖపత్తాని.

(పసావో సరీరావయవేన ఇరియనన్తి ఆహ – ‘‘పవత్తీతి అత్థో’’తి, పసావో యథాపరితమేవ కనతన్తి, న సభావసన్ధానం. యథావిభావసేన ఉత్తమమేవ నచ్చం నచ్చతి. తే వా వీసతియాసూతిరం ధానప్పత్తియా పవత్తియా పవత్తిమకతమన్దతా విభావసుటతస్స ఉత్తమమేవ గీతఞ్చ గాయతీతి అత్థో.) [ఏత్థన్తరే పాఠో అసుద్ధో దుస్సోధనీయో చ. సుద్ధపాఠో గవేసితబ్బో.] సమతిత్తికో తేలపత్తోతి ముఖవత్తిసమం తేలానం పూరితత్తా సమతిత్తికముఖం తేలభాజనం. అన్తరేన చ మహాసమజ్జం అన్తరేన చ జనపదకల్యాణిన్తి జనపదకల్యాణియా, తస్సా చ నచ్చగీతం పేక్ఖితుం సన్నిపతితమహాజనసమూహస్స మజ్ఝతో పరిహరితబ్బో నేతబ్బో. నన్తి తేలం. ఆహరేయ్యాతి ఆపజ్జేయ్య. తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – తేలపత్తం వియ కాయగతాసతి, తస్స పరిహరణపుగ్గలో వియ విపస్సకో, జనకాయా వియ పుథుత్తారమ్మణాని, అసిపురిసో వియ మనో, తేలస్స చజనం వియ కిలేసుప్పాదనం, సీసపాతనం వియ అరియమగ్గఞాణసీసానుప్పత్తి. ‘‘కాయగతా సతి నో భావితా…పే… సిక్ఖితబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘పుబ్బభాగవిపస్సనావ కథితా’’తి వుత్తం.

నాలన్దవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సీలట్ఠితివగ్గో

౧-౨. సీలసుత్తాదివణ్ణనా

౩౮౭-౩౮౮. సీలానీతి బహువచనం అనేకవిధత్తా సీలస్స. తఞ్హి సీలనట్ఠేన ఏకవిధమ్పి చారిత్తాదివసేన అనేకవిధం. తేనాహ – ‘‘చతుపారిసుద్ధిసీలానీ’’తి. పఞ్హమగ్గోతి ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స అత్థస్స వీమంసనం. తేనాహ – ‘‘పఞ్హగవేసన’’న్తి.

౩-౫. పరిహానసుత్తాదివణ్ణనా

౩౮౯-౩౯౧. పుగ్గలవసేన పరిహానం హోతి న ధమ్మవసేన. యో న భావేతి, తస్సేవ పరిహాయతి. తేనాహ ‘‘యో హీ’’తిఆది.

౬. పదేససుత్తవణ్ణనా

౩౯౨. పదేసతో భావితత్తాతి ఏకదేసతో భావితత్తా భావనాపారిపూరియా అననుప్పత్తత్తా. తేనాహ – ‘‘చత్తారో హి మగ్గే’’తిఆది.

౭. సమత్తసుత్తవణ్ణనా

౩౯౩. సమత్తా భావితత్తాతి పరియత్తా భావితత్తా.

౮-౧౦. లోకసుత్తాదివణ్ణనా

౩౯౪-౩౯౬. మహావిసయత్తా మహతియో అభిఞ్ఞా ఏతస్సాతి మహాభిఞ్ఞో, తస్స భావోతి సబ్బం వత్తబ్బం. ‘‘సతతవిహారవసేన వుత్త’’న్తి వత్వా తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘థేరో కిరా’’తిఆది వుత్తం. తస్సాతి థేరస్స. ఆవజ్జనస్స గతిన్తి ఏకావజ్జనస్సేవ గమనవీథిం. అనుబన్ధతి చక్కవాళానం సహస్సం ఏకావజ్జనేనేవ సహస్సలోకధాతుయా ఇచ్ఛితమత్థం జానితుం సమత్థోతి దస్సేతి.

సీలట్ఠితివగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అననుస్సుతవగ్గవణ్ణనా

౩౯౭-౪౦౭. యా వేదనా సమ్మసిత్వాతి యా తేభూమకవేదనా సమ్మసిత్వా. తావస్సాతి తా తేభూమకవేదనా ఏవ అస్స భిక్ఖునో. సదిసవసేన చేతం వుత్తం, అనిచ్చాదిసమ్మసనవసేన విదితా పుబ్బభాగే సమ్మసనకాలే ఉపట్ఠహన్తి. పరిగ్గహితేసూతి పరిజాననవసేన పరిచ్ఛిజ్జ గహితేసు. ‘‘వేదనా తణ్హాపపఞ్చస్స, వితక్కో మానపపఞ్చస్స, సఞ్ఞా దిట్ఠిపపఞ్చస్స మూలవసేన సమ్మసనం వుత్తా’’తి వదన్తి. ‘‘వేదనావితక్కసఞ్ఞా తణ్హామానదిట్ఠిపపఞ్చానం మూలదస్సనవసేనా’’తి అపరే.

అననుస్సుతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. అమతవగ్గో

౨. సముదయసుత్తవణ్ణనా

౪౦౮. సారమ్మణసతిపట్ఠానాతి ఆరమ్మణలక్ఖితా సతిపట్ఠానా కథితా, న సతిలక్ఖణా.

౪. సతిసుత్తవణ్ణనా

౪౧౦. సుద్ధికం కత్వా విసుం విసుం కత్వా. తథా చ వుత్తం పాళియం ‘‘కాయే వా భిక్ఖూ’’తి.

౬. పాతిమోక్ఖసంవరసుత్తవణ్ణనా

౪౧౨. జేట్ఠకసీలన్తి పధానకసీలం. సీలగ్గహణఞ్హి పాళియం పాతిమోక్ఖసంవరవసేనేవ ఆగతం. తేనాహ ‘‘తిపిటకచూళనాగత్థేరో పనా’’తిఆది. తత్థ పాతిమోక్ఖసంవరోవ సీలన్తి అవధారణం ఇతరేసం తిణ్ణం ఏకదేసేన పాతిమోక్ఖన్తోగధభావం దీపేతి. తథా హి అనోలోకియోలోకనే ఆజీవహేతు చ ఛసిక్ఖాపదవీతిక్కమనే గిలానపచ్చయస్స అప్పచ్చవేక్ఖితపరిభోగే చ ఆపత్తి విహితాతి. తీణీతి ఇన్ద్రియసంవరాదీని. సీలన్తి వుత్తట్ఠానం నామ నత్థీతి సీలపరియాయేన తేసం కత్థచి సుత్తే గహితట్ఠానం నామ నత్థీతి నిప్పరియాయసీలతం తేసం పటిక్ఖిపతి. ఛద్వారరక్ఖణమత్తమేవాతి తస్స సల్లహుకతమాహ చిత్తాధిట్ఠానమత్తేన పటిపాకతికభావప్పత్తితో. ఇతరద్వయేపి ఏసేవ నయో. పచ్చయుప్పత్తిమత్తకన్తి ఫలేన హేతుం దస్సేతి. ఉప్పాదనహేతుకా హి పచ్చయానం ఉప్పత్తి. ఇదమత్థన్తి ఇదం పయోజనం ఇమస్స పచ్చయస్స పరిభుఞ్జనేతి అధిప్పాయో. నిప్పరియాయేనాతి ఇమినా ఇన్ద్రియసంవరాదీని తీణి పధానసీలస్స పరిపాలనపరిసోధనవసేన పవత్తియా పరియాయసీలాని నామాతి దస్సేతి. ఇదాని పాతిమోక్ఖసీలస్సేవ పధానభావం బ్యతిరేకతో అన్వయతో చ ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సోతి పాతిమోక్ఖసంవరో. సేసాని ఇన్ద్రియసంవరాదీని. పాతిమోక్ఖసద్దస్స అత్థో పన విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాదీసు విత్థారితో, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఆచారేన చ గోచరేన చ సమ్పన్నోతి కాయికచేతసికఅవీతిక్కమసఙ్ఖాతేన ఆచారేన చ నవేసియాదిగోచరతాదిసఙ్ఖాతేన గోచరేన చ సమ్పన్నో, సమ్పన్నఆచారగోచరోతి అత్థో. అప్పమత్తకేసూతి అతిపరిత్తకేసు అనాపత్తిగమనీయేసు. ‘‘దుక్కటదుబ్భాసితమత్తేసూ’’తి అపరే. వజ్జేసూతి అకరణీయేసు గారయ్హేసు. తే పన ఏకన్తతో అకుసలా హోన్తీతి ఆహ – ‘‘అకుసలధమ్మేసూ’’తి. భయదస్సావీతి భయతో దస్సనసీలో, పరమాణుమత్తమ్పి వజ్జం సినేరుప్పమాణం వియ కత్వా దస్సనసీలో. సమ్మా ఆదియిత్వాతి సమ్మదేవ సక్కచ్చం సబ్బసో చ ఆదియిత్వా. సిక్ఖాపదేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి సముదాయతో అవయవనిద్ధారణం దస్సేన్తో ‘‘సిక్ఖాపదేసు తం తం సిక్ఖాపద’’న్తిఆదిమాహ. సిక్ఖాపదం సమాదాతబ్బం సిక్ఖితబ్బఞ్చాతి అధిప్పాయో. సిక్ఖాతి అధిసీలసిక్ఖా. పుబ్బే పద-సద్దో అధిట్ఠానట్ఠో, ఇధ భాగత్థోతి దట్ఠబ్బన్తి ఆహ – ‘‘సిక్ఖాకోట్ఠాసేసూ’’తి. మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఆదిభేదం యంకిఞ్చి సిక్ఖితబ్బం పూరేతబ్బం సీలం, తం పన ద్వారవసేన దువిధమేవాతి ఆహ – ‘‘కాయికం వా వాచసికం వా’’తి. ఇమస్మిం అత్థవికప్పే సిక్ఖాపదేసూతి ఆధారే భుమ్మం సిక్ఖాభాగేసు కస్సచి విసుం అగ్గహణతో. తేనాహ – ‘‘తం తం సబ్బ’’న్తి. ‘‘తతో త్వం భిక్ఖు సీలం నిస్సాయా’’తి వచనతో అనభిజ్ఝా అబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠియోపి సీలన్తి వుత్తా, తస్మా ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసీలమేవ కథిత’’న్తి వుత్తం.

౭. దుచ్చరితసుత్తవణ్ణనా

౪౧౩. ఏత్థాపి మనోసుచరితం సీలం నామాతి దస్సేతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘పచ్ఛిమాపి తయో’’తి. అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠిధమ్మా సీలం హోతీతి వేదితబ్బా కాయవచీసుచరితేహి సద్ధిం మనోసుచరితమ్పి వత్వా ‘‘తతో త్వం భిక్ఖు సీలం నిస్సాయ సీలే పతిట్ఠాయా’’తి వుత్తత్తా. సేసం వుత్తనయమేవ. ఛట్ఠసత్తమేసూతి ఛట్ఠసత్తమవగ్గేసు అపుబ్బం నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో’’తి. వగ్గపేయ్యాలతో పన ఇమస్మిం సతిపట్ఠానసంయుత్తే కతిపయవగ్గా సఙ్గహం ఆరూళ్హా, తథాపి తేసం అత్థవిసేసాభావతో ఏకచ్చేసు పోత్థకేసు ముఖమత్తం దస్సేత్వా సంఖిత్తా, ఏకచ్చేసు అతిసంఖిత్తావ, తే సఙ్ఖేపవసేన ద్వే కత్వా ‘‘ఛట్ఠసత్తమేసూ’’తి వుత్తం.

అమతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సతిపట్ఠానసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.