౪. ఇన్ద్రియసంయుత్తం

౧. సుద్ధికవగ్గో

౧. సుద్ధికసుత్తవణ్ణనా

౪౭౧. చతుభూమక …పే… లబ్భన్తి కుసలాబ్యాకతభావతో తేసం తిణ్ణం ఇన్ద్రియానం. వీరియిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియాని…పే… సబ్బత్థ లబ్భన్తి కుసలత్తికసాధారణత్తా. చతుభూమక …పే… వసేనాతి చతుభూమకధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన చేవ కుసలాదీహి సబ్బసఙ్గాహకధమ్మపరిచ్ఛేదవసేన చ వుత్తన్తి అత్థో.

దుతియసమణబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౪౭౭. దుక్ఖసచ్చవసేనాతి దుక్ఖసచ్చభావేన న పజానన్తి. తఞ్హి పరిఞ్ఞేయ్యతాయ దుక్ఖసచ్చసఙ్గహం. సముదయసచ్చవసేనాతి తణ్హావిజ్జాదిం సద్ధిన్ద్రియస్స సముదయసచ్చభావేన న పజానన్తి. నిరోధన్తి సద్ధిన్ద్రియస్స అనుపాదాయ నిరోధనిమిత్తం నిబ్బానం. పటిపదన్తి సద్ధిన్ద్రియనిరోధగామినిం పటిపదం అరియమగ్గం. సేసేసూతి వీరియిన్ద్రియాదీసు.

సుక్కపక్ఖేతి ‘‘సద్ధిన్ద్రియం పజానన్తీ’’తిఆదినయప్పవత్తే అనవజ్జపక్ఖే. అధిమోక్ఖవసేన ఆవజ్జనసముదయాతి ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినయప్పవత్తపుబ్బభాగభూతసద్ధాధిమోక్ఖవసేన ఆవజ్జనుప్పత్తియా. తస్మా పఠముప్పన్నా సద్ధా ఏవ హేత్థ ‘‘ఆవజ్జన’’న్తి వుత్తా, న మనోద్వారావజ్జనం. ఏస నయో సేసేసుపి. తస్మా పఠముప్పన్నా ఆవజ్జనా పగ్గహుప్పత్తిట్ఠానానం తిక్ఖానం వీరియిన్ద్రియాదీనం పఠముప్పత్తియా ఆవజ్జనపరియాయేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. దుబ్బలా హి పఠముప్పన్నా పగ్గహాభావతో వీరియిన్ద్రియాదీనం సముదయోతి బలవభావప్పత్తవీరియిన్ద్రియాదికస్స ఆవజ్జనట్ఠానియాని హోన్తీతి తేసం సముదయోతి వుత్తా, పుబ్బే అధిముచ్చనాదివసేన పవత్తస్స ఆవజ్జనస్స సముదయాతి అత్థో. పున ఛన్దవసేనాతి కత్తుకామతాకుసలచ్ఛన్దవసేన సద్ధాదీనం ఉప్పాదేతుకామతాకారప్పవత్తస్స ఛన్దస్స వసేన. మనసికారవసేన ఆవజ్జనసముదయాతి సద్ధిన్ద్రియాదివసేన పవత్తస్స దుబ్బలస్స తస్స నిబ్బత్తకయోనిసోమనసికారవసేన ఆవజ్జనస్స ఉప్పత్తియా. ఏవమ్పీతి ‘‘అధిమోక్ఖవసేనా’’తిఆదినా వుత్తాకారేనపి. ఛసు సుత్తేసూతి దుతియతో పట్ఠాయ ఛసు సుత్తేసు. చతుసచ్చమేవ కథితం. అస్సాదగ్గహణేన హి సముదయసచ్చం, ఆదీనవగ్గహణేన దుక్ఖసచ్చం, నిస్సరణగ్గహణేన నిరోధమగ్గసచ్చాని గహితానీతి. పఠమసుత్తే పన ఇన్ద్రియానం సరూపదస్సనమేవాతి.

౮. దబ్బసుత్తవణ్ణనా

౪౭౮. సోతో ఆపజ్జీయతి ఏతేనాతి సోతాపత్తి, అనాగతం పతి పఠమమగ్గో. సోతోతి అరియమగ్గసోతో దట్ఠబ్బో. ఆపజ్జీయతీతిఆదితో పటిపజ్జీయతి. పఠమమగ్గపటిలాభనిమిత్తాని సోతాపన్నస్స అఙ్గాని ఇధ ‘‘సోతాపత్తియఙ్గానీ’’తి వుత్తాని. తాని పన తీసు ఠానేసు సద్ధా అరియకన్తసీలఞ్చాతి వేదితబ్బాని. సవిసయేతి సకవిసయే. జేట్ఠకభావదస్సనత్థన్తి పధానభావదస్సనత్థం. యత్థ సద్ధాదిఇన్ద్రియానం సాతిసయకిచ్చం, తేసం కిచ్చాతిరేకతం దస్సేతున్తి అత్థో. ఇదాని తమత్థం ఉపమాహి విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. పత్వాతి అత్తనో కిచ్చాతిరేకట్ఠానం పటిలభిత్వా. పుబ్బఙ్గమన్తి సద్దహనకిచ్చేసు పురేచారం ధోరయ్హం. సేసాని వీరియిన్ద్రియాదీని. తదన్వయానీతి తదనుగతాని తస్స సద్ధిన్ద్రియాదికస్స పక్ఖికాని. ఏస నయో సేసేసుపి. ఝానవిమోక్ఖేతి ఝానసఙ్ఖాతే విమోక్ఖే సమాధిపధానతాయ ఝానానం. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సోతాపత్తియఙ్గాని పత్వా’’తి ఇదఞ్చ వచనం సమత్థితం హోతి. సద్ధూపనిసఞ్హి సీలన్తి. అరియసచ్చాని పత్వాతి చత్తారి సచ్చాని అభిసమేతబ్బాని పాపుణిత్వా.

౯-౧౦. పఠమవిభఙ్గసుత్తాదివణ్ణనా

౪౭౯-౪౮౦. నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞాతి ఆహ – ‘‘పఞ్ఞాయేతం నామ’’న్తి. నిపాయతి సంకిలేసధమ్మే విసోసేతి నిక్ఖామేతీతి నిపకో, థిరతిక్ఖసతిపుగ్గలో, తస్స భావో నేపక్కన్తి సతియాపి నేపక్కభావో యుజ్జతేవ. ఏవఞ్హి ‘‘సతినేపక్కేనా’’తి ఇదం వచనం సమత్థితం హోతి, సతియా చ నేపక్కేనాతి ఏవం వుచ్చమానేన సతినిద్దేసో నామ కతో హోతియేవ. అసుకం నామ సుత్తం వా కమ్మట్ఠానం వా మే భాసితన్తి. వోస్సజ్జీయతి సఙ్ఖారగతం ఏతస్మిం అధిగతేతి వోస్సగ్గో, నిబ్బానం. తం ఆరమ్మణం కరిత్వాతి ఆహ – ‘‘నిబ్బానారమ్మణం కత్వా’’తి. గచ్ఛన్తియాతి సఙ్ఖారానం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ ఉదయబ్బయం గచ్ఛన్తియా బుజ్ఝన్తియా. తేనాహ ‘‘ఉదయబ్బయపరిగ్గాహికాయా’’తి. సద్ధాసతిపఞ్ఞిన్ద్రియాని పుబ్బభాగాని ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం, చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయా’’తి చ వుత్తత్తా. ‘‘ఆరద్ధవీరియో విహరతి, సో అనుప్పన్నాన’’న్తిఆదినా చ వుత్తత్తా వీరియిన్ద్రియం మిస్సకం. ‘‘వోస్సగ్గారమ్మణం కరిత్వా’’తి వుత్తత్తా సమాధిన్ద్రియం నిబ్బత్తితలోకుత్తరమేవ. అయమేవాతి య్వాయం నవమే వుత్తో. అయమేవ పుబ్బభాగమిస్సకలోకుత్తరత్తధమ్మపరిచ్ఛేదో.

సుద్ధికవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ముదుతరవగ్గో

౧. పటిలాభసుత్తవణ్ణనా

౪౮౧. సమ్మప్పధానే ఆరబ్భాతి సమ్మప్పధానే భావనావసేన ఆరబ్భ. తేనాహ ‘‘భావేన్తో’’తి. యథా వీరియిన్ద్రియనిద్దేసే ‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానే ఆరబ్భ వీరియం పటిలభతీ’’తి దేసనా ఆగతా, ఏవం సతిన్ద్రియనిద్దేసే ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానే ఆరబ్భ సతిం పటిలభతీ’’తి, తస్మా ‘‘సతిన్ద్రియేపి ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం. సద్ధిన్ద్రియాదినిద్దేసేసు పన న తథా దేసేతి.

౨. పఠమసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౨. ఇన్ద్రియానం తిక్ఖాదిభావో విపస్సనావసేన వా మగ్గవసేన వా ఫలవసేన వా గహేతబ్బోతి వుత్తం ‘‘తతోతి…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. నను చేత్థ ముదుభావో ఏవ పాళియం గహితోతి? సచ్చమేతం, తం పన తిక్ఖభావే అసతి న హోతి తిక్ఖాదిభావోతి వుత్తం. యతో హి అయం ముదు, ఇతో తం తిక్ఖన్తి వత్తబ్బతం లభతి అపేక్ఖాసిద్ధత్తా తిక్ఖముదుభావానం పారాపారం వియ. ఇదాని ‘‘తతో’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘సమత్తానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమత్తానీతి సమ్పన్నాని. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. సమత్తానీతి వా పరియత్తాని, సమత్తానీతి అత్థో. ‘‘తతో ముదుతరాని ధమ్మానుసారీమగ్గస్సా’’తి కస్మా వుత్తం? తతోతి హి సోతాపత్తిమగ్గవిపస్సనిన్ద్రియాని అధిప్పేతానియేవ, ‘‘తతో ముదుతరానీ’’తి వుత్తపఠమమగ్గో ధమ్మానుసారీ వా సియా సద్ధానుసారీ వాతి బ్యభిచరతి? నాయం దోసో, సోతాపత్తిమగ్గేకదేసవసేనేవ లద్ధబ్బపఠమమగ్గాపేక్ఖాయ విపస్సనాయ విభాగస్స అధిప్పేతత్తా. యో హి సోతాపన్నో హుత్వా ఇరియాపథం అకోపేత్వా యథానిసిన్నోవ సకదాగామిమగ్గం పాపుణాతి, తస్స విపస్సనిన్ద్రియాని సన్ధాయ అవిభాగేన వుత్తం – ‘‘తతో ముదుతరాని సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామా’’తి. యో పన సోతాపన్నో హుత్వా కాలన్తరేన సకదాగామీ హోతి, తస్స సోతాపత్తిమగ్గత్థాయ పవత్తాని విపస్సనిన్ద్రియాని నామ హోన్తి. సో చే ధమ్మానుసారీగోత్తో, తస్స యథావుత్తవిపస్సనిన్ద్రియతో ముదుతరానీతి ‘‘తతో ముదుతరాని ధమ్మానుసారీమగ్గస్సా’’తి వుత్తం. విపస్సనిన్ద్రియాని నామాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ధమ్మానుసారీవిపస్సనిన్ద్రియతో సద్ధానుసారీవిపస్సనిన్ద్రియానం ముదుభావస్స కారణం సయమేవ వక్ఖతి. ధమ్మేన పఞ్ఞాయ మగ్గసోతం అనుస్సరతీతి ధమ్మానుసారీ, పఞ్ఞుత్తరో అరియో. సద్ధాయ మగ్గసోతం అనుస్సరతీతి సద్ధానుసారీ, సద్ధుత్తరో అరియో.

ఏవం విపస్సనావసేన దస్సేత్వా మగ్గవసేన దస్సేతుం ‘‘తథా’’తిఆది ఆరద్ధం. సమ్పయోగతో సభావతో చ అరహత్తమగ్గపరియాపన్నాని అరహత్తమగ్గిన్ద్రియాని. అరహత్తఫలిన్ద్రియానీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

ఇదాని ఫలవసేన దస్సేతుం ‘‘సమత్తాని పరిపుణ్ణానీ’’తిఆది వుత్తం. సోతాపత్తిమగ్గట్ఠపుగ్గలవసేన నానత్తం జాతం, తస్మా తే ద్వేపి ఇధ తతియవారే న లబ్భన్తీతి అధిప్పాయో. ధమ్మానుసారీసద్ధానుసారీనం నానత్తం కథం జాతన్తి ఆహ ‘‘ఆగమనేనపి మగ్గేనపీ’’తి. తదుభయం దస్సేన్తో ‘‘సద్ధానుసారీపుగ్గలో’’తిఆదిమాహ. ఉద్దిసాపేన్తోతి ఉద్దేసం గణ్హన్తో.

మగ్గో తిక్ఖో హోతి ఉపనిస్సయిన్ద్రియానం తిక్ఖవిసదభావతో. తేనాహ ‘‘సూరం ఞాణం వహతీ’’తి. అసఙ్ఖారేనాతి సరసేనేవ. అప్పయోగేనాతి తస్సేవ వేవచనం. ధమ్మానుసారీపుగ్గలో హి ఆగమనమ్హి కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో అప్పదుక్ఖేన అప్పకసిరేన అకిలమన్తోవ విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి. సద్ధానుసారీపుగ్గలో పన దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో హుత్వా విక్ఖమ్భేతుం సక్కోతి, తస్మా ధమ్మానుసారిస్స పుబ్బభాగమగ్గక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం అదన్ధం తిఖిణం హుత్వా వహతి, యథా నామ తిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం మట్ఠం హోతి, అసి ఖిప్పం వహతి, సద్దో న సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం న హోతి, ఏవరూపా ధమ్మానుసారినో పుబ్బభాగభావనా హోతి, సద్ధానుసారినో పన పుబ్బభాగక్ఖణే కిలేసచ్ఛేదకఞాణం దన్ధం న తిఖిణం అసూరం హుత్వా వహతి, యథా నామ నాతితిఖిణేన అసినా కదలిం ఛిన్దన్తస్స ఛిన్నట్ఠానం న మట్ఠం హోతి, అసి సీఘం న వహతి, సద్దో సుయ్యతి, బలవవాయామకిచ్చం ఇచ్ఛితబ్బం హోతి, ఏవరూపా సద్ధానుసారినో పుబ్బభాగభావనా హోతి. ఏవం సన్తేపి కిలేసక్ఖయే నానత్తం నత్థి. తేనాహ ‘‘కిలేసక్ఖయే పనా’’తిఆది. అవసేసా చ కిలేసా ఖీయన్తి సంయోజనక్ఖయాయ యోగత్తా.

౩. దుతియసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౩. తతోతి ఫలతో ఫలవేమత్తతాయ చరియమానత్తా. ఇన్ద్రియవేమత్తతా సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం నానత్తేన. ఫలనానత్తన్తి అరహత్తఫలాదినానత్తం. పుగ్గలనానత్తన్తి అనాగామిఆదిపుగ్గలనానత్తం.

౪. తతియసంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౪౮౪. సీలక్ఖన్ధాదీహి సద్ధిన్ద్రియాదీహి చ పరితో పూరణేన పరిపూరం అరహత్తమగ్గం కరోన్తో నిప్ఫత్తితో అరహత్తఫలం ఆరాధేతి నిప్ఫాదేతి. తయో పదేసమగ్గేతి సీలక్ఖన్ధాదీనం అపారిపూరియా ఏకదేసభూతే తయో హేట్ఠిమమగ్గే. పదేసం హేట్ఠిమఫలత్తయం. చతూసూతి ఇమస్మిం వగ్గే పఠమాదీసు చతూసు సుత్తేసు. కామఞ్చేత్థ తతియే ‘‘తతోతి ఫలవసేన నిస్సక్క’’న్తి వుత్తం, చతుత్థే ‘‘పరిపూరం పరిపూరకారీ ఆరాధేతి, పదేసం పదేసకారీ’’తి, ‘‘చతూసుపి సుత్తేసు మిస్సకానేవ ఇన్ద్రియాని కథితానీ’’తి పన వచనతో విపస్సనావసేనపి యోజనా లబ్భతేవాతి దట్ఠబ్బం.

౫-౭. పఠమవిత్థారసుత్తాదివణ్ణనా

౪౮౫-౪౮౭. విపస్సనావసేన నిస్సక్కం వేదితబ్బం, న మగ్గఫలవసేన, ఇమస్మిం సుత్తే సబ్బసోవ విపస్సనిన్ద్రియానం ఏవ అధిప్పేతత్తా. ఇదాని తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘పరిపుణ్ణాని హీ’’తిఆది వుత్తం. అవిహాదీసు పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు తత్థ తత్థ ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయనతో అన్తరాపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన సరసతోవ పరినిబ్బాయనతో అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, తబ్బిపరియాయతో ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ఉద్ధం వాహిభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతం వాతి ఉద్ధంసోతో, ఉద్ధం వా గన్త్వా పటిలభితబ్బతో ఉద్ధమస్స మగ్గసోతన్తి ఉద్ధంసోతో, అకనిట్ఠభవం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీతి ఏవమేత్థ సద్దత్థో దట్ఠబ్బో.

ఇమస్మిం పన ఠానేతి ‘‘విపస్సనావసేన నిస్సక్క’’న్తి వుత్తట్ఠానే. అరహత్తమగ్గేయేవ ఠత్వాతి ఇమస్మింయేవ భవే అరహత్తమగ్గేయేవ, న విపస్సనాయ చ ఠత్వా. పఞ్చ నిస్సక్కాని నీహరితబ్బానీతి ‘‘తతో ముదుతరేహి అన్తరాపరినిబ్బాయీ హోతీ’’తిఆదీని పఞ్చ నిస్సక్కాని నిద్ధారేత్వా కథేతబ్బాని. ఇదాని తమత్థం వివరన్తో ‘‘అరహత్తమగ్గస్స హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అవిహాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా ఉప్పన్నసమనన్తరాయ పరినిబ్బాయనతో పఠమఅన్తరాపరినిబ్బాయీ. తత్థ ఆయుప్పమాణవేమజ్ఝం అప్పత్వావ పరినిబ్బాయనతో దుతియఅన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఆయువేమజ్ఝం పత్వా పరినిబ్బాయనతో తతో పరం తతియఅన్తరాపరినిబ్బాయీ వేదితబ్బో. ‘‘పఞ్చ నిస్సక్కానీ’’తి కస్మా వుత్తం? నను అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయిస్స ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినోపి ఏతేవ పఞ్చ జనా’’తి.

తీణి నిస్సక్కానీతి ‘‘తతో ముదుతరేహి సోతాపన్నో హోతీ’’తిఆదీని తీణి నిస్సక్కపదాని. ఇధ సకదాగామీ న గహితో, సో అనాగామిమగ్గే ఠత్వా నీహరితబ్బో, అనాగామిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియేహి ముదుతరేహి సకదాగామీ హోతి. సకదా…పే… ముదుతరానీతి ఇదం సకదాగామిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియేహి ఏకబీజిసఙ్ఖాతసోతాపన్నవిపస్సనిన్ద్రియాని ముదుతరాని హోన్తీతి తీణి కత్వా వుత్తం. ధమ్మానుసారీతిఆదిద్వయం కోలంకోలాదిద్వయేన గహితం హోతీతి. సకదాగామిమగ్గస్స హీతిఆది వుత్తస్సేవ అత్థస్స వివరణం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. ఛట్ఠసత్తమాని వుత్తనయానేవాతి ఛట్ఠసత్తమాని సుత్తాని దుతియతతియేసు వుత్తనయానేవ. తత్థ పన మిస్సకాని ఇన్ద్రియాని కథితాని, ఇధ పుబ్బభాగవిపస్సనిన్ద్రియాని కథితానీతి అయమేవ విసేసో.

౮. పటిపన్నసుత్తవణ్ణనా

౪౮౮. తన్తి మగ్గఫలవసేన నిస్సక్కం. పాళియం వుత్తమేవ ‘‘అరహత్తఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో హోతీ’’తిఆదినా. అట్ఠహీతి చతూహి ఫలేహి చతూహి చ మగ్గేహీతి అట్ఠహి. బహిభూతో న అన్తోభావో. లోకుత్తరానేవ ఇన్ద్రియాని కథితాని మగ్గఫలచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా.

౯-౧౦. సమ్పన్నసుత్తాదివణ్ణనా

౪౮౯-౪౯౦. ఇన్ద్రియసమ్పన్నోతి ఏత్థ సమ్పన్నసద్దో పరిపూరిఅత్థోతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణిన్ద్రియో’’తి. మిస్సకాని ఇన్ద్రియాని కథితాని సామఞ్ఞతోవ దేసితత్తా.

ముదుతరవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఛళిన్ద్రియవగ్గో

౨. జీవితిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౨. ఇత్థిభావేతి ఇత్థితాయ. ఇన్దట్ఠం కరోతి తథాసత్తజనసామఞ్ఞకారణభావతో. ఇత్థియా ఏవ ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం. ఏస నయో పురిసిన్ద్రియే. జీవితేతి సహజాతధమ్మానం జీవనే పాలనే పవత్తనే. వట్టిన్ద్రియానీతి వట్టహేతుభూతాని ఇన్ద్రియాని. ఇమేసు హి ఉపాదిన్నఇన్ద్రియేసు సతి వట్టం వత్తతి పఞ్ఞాయతి.

౩. అఞ్ఞిన్ద్రియసుత్తవణ్ణనా

౪౯౩. అజానితపుబ్బం ధమ్మన్తి చతుసచ్చధమ్మమాహ, తథా తేసంయేవ ఞాతధమ్మానన్తి. అయం పనేత్థ అత్థో – ఆజానాతీతి అఞ్ఞా, పఠమమగ్గేన ఞాతమనతిక్కమిత్వా జానాతీతి అత్థో. సోతాపన్నాదీనం ఛఅరియానం ఏతం నామం. అఞ్ఞస్స ఇన్ద్రియాని అఞ్ఞిన్ద్రియాని. అఞ్ఞాతావీసూతి ఆజానితవన్తేసు. యస్మా అగ్గఫలధమ్మేసు ఞాణకిచ్చం సాతిసయం, తస్మా తం కిచ్చం సేసధమ్మేసుపి సమారోపేత్వా వుత్తం ‘‘అఞ్ఞాతావీసు అరహత్తఫలధమ్మేసూ’’తి. తత్థ తత్థ తేసు తేసు మగ్గఫలేసు. తేన తేనాకారేనాతి అనఞ్ఞాతజాననాదిఆకారేన.

౪. ఏకబీజిసుత్తవణ్ణనా

౪౯౪. విపస్సనతో నిస్సక్కన్తి విపస్సనిన్ద్రియేహి నిస్సక్కం. ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘సమత్తానీ’’తిఆదిమాహ. తీణి నిస్సక్కాని ఏవమిధ పఞ్చ నిస్సక్కాని నీహరితబ్బాని ఏకబీజిఆదివిభావనతో. తేనాహ ‘‘సకదాగామిమగ్గస్స హీ’’తిఆది. సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనిన్ద్రియాని నామ తేనత్తభావేన సకదాగామిమగ్గం పత్తుం గచ్ఛన్తస్స సోతాపన్నస్స విపస్సనిన్ద్రియాని. పఞ్చపి తే సోతాపత్తిమగ్గస్స భేదాయేవాతి ‘‘సకదాగామిమగ్గే ఠత్వా నీహరితబ్బానీ’’తి వుత్తం.

ఏకబీజీతి ఏత్థ ఖన్ధబీజం నామ కథితం. యస్స హి సోతాపన్నస్స ఏకం ఖన్ధబీజం అత్థి, ఏకం అత్తభావగ్గహణం, సో ఏకబీజి నామ. తేనాహ – ‘‘సోతాపన్నో హుత్వా’’తిఆది. మానుసకం భవన్తి ఇదం పనేత్థ దేసనామత్తం, దేవభవం నిబ్బత్తేతీతిపి వత్తుం వట్టతియేవ. భగవతా గహితనామానేతాని. ఏత్తకఞ్హి పమాణం గతో సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ హోతి, ఏత్తకం కోలంకోలో, ఏత్తకం ఏకబీజీతి భగవతా ఏతేసం నామం గహితం.

ద్వే తయో భవేతి దేవమనుస్సేసు ఏవ ద్వే తయో భవే. సమ్బోధిచతుసచ్చధమ్మో పరం అయనం నిస్సయో గతి ఏతస్సాతి సమ్బోధిపరాయణో. కులతో కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియతో పట్ఠాయ హి నీచకులే ఉప్పత్తి నామ నత్థి, మహాభోగేసు కులేసు ఏవ నిబ్బత్తతీతి అత్థో. కేవలోపి హి కుల-సద్దో మహాభోగకులమేవ వదతి. ద్వే వా తీణి వా కులానీతి దేవమనుస్సవసేన ద్వే వా తయో వా భవేతి అయమ్పి మిస్సకభవేన కథితో. జాతస్స కుమారస్స వియ అరియాయ జాతియా జాతస్స నామమేతం, యదిదం నియతోతి సత్తక్ఖత్తుపరమాదికోతి చ సమఞ్ఞాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భగవతా గహితనామవసేనేవా’’తిఆది.

యది పుబ్బహేతునియమతో సోతాపన్నో చ నియతోతి సోతాపత్తిమగ్గతో ఉద్ధం తిణ్ణం మగ్గానం ఉపనిస్సయాభావతో పుబ్బహేతుకిచ్చం నత్థీతి సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయభావో ఆపజ్జతి. యది తస్సపి పుబ్బహేతుఉపనిస్సయో సియా, తావ నియమతో సోతాపత్తిమగ్గుప్పత్తితో పుబ్బే ఏవ నియమితో, యావఞ్చ అకనిట్ఠం తస్స పుబ్బహేతు నామ, అహేతుకతా ఆపన్నా, ఇచ్చస్స అహేతు అప్పచ్చయా నిప్ఫత్తి పాపుణాతి. కిఞ్చ హేతు చే? నియమతో సోతాపన్నో చ నియతోతి పఠమమగ్గాధిగమేనేవ అనుక్కమేన ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం కిచ్చాని నిప్ఫజ్జన్తి, ఏవం సత్తక్ఖత్తుపరమతాదినియమే సతి సత్తమభవాదితో ఉద్ధం పవత్తతాయ దుక్ఖస్స మూలభూతా కిలేసా పఠమమగ్గేనేవ ఖీణాతి ఉపరి తయో మగ్గా అకిచ్చా సియుం. తేనాహ ‘‘పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయో కతో నామా’’తిఆది.

యది ఉపరి తయో మగ్గా సత్తక్ఖత్తుపరమాదితం నియమేన్తి, తతో చ అఞ్ఞో సోతాపన్నో నత్థీతి సోతాపత్తిమగ్గస్స అకిచ్చకతా నిప్పయోజనతా ఆపజ్జేయ్య. అథ సక్కాయదిట్ఠిఆదిప్పహానం తస్స కిచ్చం, తేసం తేసం పహానేన సత్తక్ఖత్తుపరమాదినియమతాయ. భవితబ్బం, యావ ఉపరిమగ్గా ఏవ హోన్తీతి సత్తభవాదితో ఉద్ధమపవత్తనతో తేన వినానేన సక్కాయదిట్ఠిఆదిప్పహానేన చ తేన వినా భవితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘పఠమమగ్గే అనుప్పన్నేవ ఉపరి తయో మగ్గా ఉప్పన్నాతి ఆపజ్జతీ’’తి. తిణ్ణం మగ్గానన్తి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం. విపస్సనా నియమేతీతి యుజ్జతీతి వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘సచే హీ’’తిఆదిమాహ.

సోతాపన్నో వట్టజ్ఝాసయో. తత్రేకచ్చే పాకటే పఞ్ఞాతే దస్సేన్తో ‘‘అనాథపిణ్డికో’’తిఆదిమాహ. ఇధట్ఠకవోకిణ్ణసుక్ఖవిపస్సకస్సాతి యో ఇమస్మిం కామభవే ఠితో మనుస్సదేవవసేన వోకిణ్ణభవూపపత్తికో సుక్ఖవిపస్సకో చ, తస్స వసేన. నామం కథితన్తి సత్తక్ఖత్తుపరమోతి నామం కథితం. కేచి పన ‘‘కామభవే సత్తక్ఖత్తుంయేవ ఉప్పజ్జతి, న తతో’’తి వదన్తి, తం వీమంసితబ్బం.

సోధేస్సామీతి జమ్బుదీపే కేనచి తేపిటకేన భిక్ఖునా సద్ధిం పిటకత్తయమేవ మయ్హం ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన సోధేయ్యామీతి పరతీరం జమ్బుదీపం గతో. యో భిక్ఖు సక్కోతీతి యోజనా. అనిచ్చానుపస్సనాదీసు ఏకముఖేన అభినివిట్ఠేనపి అభిధమ్మపరియాయేన తీహి ఏవ విమోక్ఖేహి మగ్గం లభతీతి అభినివేసభేదేన తయో పుగ్గలా సుఞ్ఞతతో వుట్ఠితా, తథా తయో అప్పణిహితతో వుట్ఠితాతి ఛ హోన్తి, తేవ సద్ధాధురపఞ్ఞాధురవసేన ద్వాదస సకదాగామినో. తథా అరహన్తో, తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ ఏకో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చ, తే అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయిభేదేన దసాతి అవిహాదీసు చతూసుపి చత్తాలీస, అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతో నత్థీతి అట్ఠచత్తాలీస అనాగామినో. విపస్సనా కథితా సమ్మసనచారస్స కథితత్తా.

౫-౧౦. సుద్ధకసుత్తాదివణ్ణనా

౪౯౫-౫౦౦. యథా చక్ఖుస్స సహజాతతదిన్ద్రియనిస్సితధమ్మేసు అధిపతేయ్యం అనువత్తనీయత్తా, ఏవం తంద్వారికధమ్మేసుపి అధిపతేయ్యం తేహి అనువత్తనీయత్తాతి వుత్తం – ‘‘అధిపతేయ్యసఙ్ఖాతేన ఇన్దట్ఠేనా’’తి. ఏస నయో సేసిన్ద్రియాదీసుపి. చతుసచ్చవసేన కథితాని సభావాదివిభావనస్స కథితత్తా.

ఛళిన్ద్రియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సుఖిన్ద్రియవగ్గో

౧-౫. సుద్ధికసుత్తాదివణ్ణనా

౫౦౧-౫౦౫. యథా చక్ఖు దస్సనే అధిపతేయ్యట్ఠేన చక్ఖున్ద్రియం, ఏవం సుఖవేదనా సుఖనే అధిపతేయ్యట్ఠేన సుఖిన్ద్రియం. ఏస నయో సేసేసుపి. సేసం తేభూమకన్తి సేసం భూమిత్తయవసేన తేభూమకం.

౬. పఠమవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౫౦౬. కాయికన్తి అయమస్స నిస్సయవసేన నిద్దేసోతి ఆహ – ‘‘కాయపసాదవత్థుక’’న్తి. సరూపనిద్దేసో సుఖం సుఖిన్ద్రియస్స సరూపన్తి. సాదనీయట్ఠేన ధమ్మపదాని అత్తని అస్సాదయతీతి సాతం, మధురం. వేదయితన్తి వేదియనం, అనుభవనన్తి అత్థో. అఞ్ఞధమ్మవిసిట్ఠోతి ఫస్సాదీహి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి విసదిసో. కాయికన్తి పసాదకాయసన్నిస్సితం. చేతసికన్తి చేతోసన్నిస్సితం, తేన వుత్తం ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది. కాయపసాద…పే… నత్థి, తస్మా ‘‘చత్తారో పసాదకాయే వత్థుం కత్వా’’తి వుత్తం.

౯. కట్ఠోపమసుత్తవణ్ణనా

౫౦౯. ద్విన్నం అరణీనన్తి అధరుత్తరారణీనం. కిఞ్చి ద్వయం సఙ్ఘట్టితమత్తం హుత్వా న సమోధానగతం హోతీతి తంనివత్తనత్థం ‘‘సఙ్ఘట్టనసమోధానా’’తి వుత్తం. పునప్పునం సఙ్ఘట్టనేన హి తేజోపాతుభావో. అధరారణీ వియ వత్థారమ్మణం అసతిపి వాయామే తజ్జసమ్ఫస్సపచ్చయతో. ఉత్తరారణీ వియ ఫస్సో వత్థారమ్మణాదిఫస్సేన పవత్తనతో. సఙ్ఘట్టో వియ ఫస్ససఙ్ఘట్టనం అరణిద్వయసఙ్ఘట్టనా వియ ఫస్సస్సేవ వత్థారమ్మణేసు సఙ్ఘట్టనాకారేన పవత్తితో. అగ్గి వియ వేదనా అనుదహనట్ఠేన ఖణికావాయఞ్చ. వత్థారమ్మణం వా ఉత్తరారణీ వియ ఇన్ధనాపాతగహణాదీసు ఉస్సాహస్స వియ పవత్తిసమ్భవతో. ఫస్సో అధరారణీ వియ నిరుస్సాహనిరీహతావసేన అత్తసాధనతో.

౧౦. ఉప్పటిపాటికసుత్తవణ్ణనా

౫౧౦. రసనం భఞ్జనం నిరుజ్ఝనం రసో. యో యో ధమ్మానం రసో యథాధమ్మరసో, తేన యథాధమ్మరసేన. పటిపాటియాతి కమేన, ఉభయేనపి ధమ్మానం పహానక్కమేనాతి వుత్తం హోతి. ఇమస్మిం ఇన్ద్రియవిభఙ్గేతి ఇమస్మిం ఇన్ద్రియసంయుత్తసఞ్ఞితే ఇన్ద్రియవిభఙ్గే. అదేసితత్తాతి సేససుత్తాని వియ ‘‘సుఖిన్ద్రియ’’న్తిఆదినా అదేసితత్తా ఇదం ఉప్పటిపాటికసుత్తం నామ. వలియా ఖరసమ్ఫస్సాయ ఫుట్ఠస్స. తన్తి కణ్టకవేదనాదిం. ఏతస్స దుక్ఖిన్ద్రియస్స.

తేసం తేసన్తి దోమనస్సిన్ద్రియాదీనం. కారణవసేనేవాతి తంతంఅసాధారణకారణవసేన. తేసఞ్హి విసేసకారణం దస్సేన్తో ‘‘పత్తచీవరాదీనం వా’’తి ఆహ.

ఏకతోవాతి పునప్పునం పదుద్ధారణం అకత్వా ఏకజ్ఝమేవ. దుతియజ్ఝానాదీనం ఉపచారక్ఖణే ఏవ నిరుజ్ఝన్తీతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. తేసం దుక్ఖిన్ద్రియదోమనస్సాదీనం. అతిసయనిరోధోతి సుట్ఠు పహానం ఉజుప్పటిపక్ఖేన వూపసమో. నిరోధోయేవాతి నిరోధమత్తమేవ. నానావజ్జనేతి యేన ఆవజ్జనేన అప్పనావీథి హోతి, తతో భిజ్జావజ్జనే, అనేకావజ్జనే వా. అప్పనావీథియఞ్హి ఉపచారో ఏకావజ్జనో, ఇతరో అనేకావజ్జనో అనేకక్ఖత్తుం పవత్తనతో. విసమనిసజ్జాయ ఉప్పన్నకిలమథో విసమాసనుపతాపో. పీతిఫరణేనాతి పీతియా ఫరణరసత్తా. పీతిసముట్ఠానానం వా పణీతరూపానం కాయస్స బ్యాపనతో వుత్తం. తేనాహ ‘‘సబ్బో కాయో సుఖోక్కన్తో హోతీ’’తి. వితక్కవిచారపచ్చయేపీతి పి-సద్దో అట్ఠానపయుత్తో, సో ‘‘పహీనస్సా’’తి ఏత్థ ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బో ‘‘పహీనస్సపి దోమనస్సిన్ద్రియస్సా’’తి. ఏతం దోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘తస్స మయ్హం అతిచిరం వితక్కయతో విచారయతో కాయోపి కిలమి, చిత్తమ్పి విహఞ్ఞీ’’తి చ వచనతో కాయచిత్తఖేదానం వితక్కవిచారపచ్చయతా వేదితబ్బా. వితక్కవిచారభావే ఉప్పజ్జతి దోమనస్సిన్ద్రియన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తత్థస్స సియా ఉప్పత్తీతి తత్థ దుతియజ్ఝానుపచారే అస్స దోమనస్సస్స ఉప్పత్తి భవేయ్య. ‘‘తత్థస్స సియా ఉప్పత్తీ’’తి ఇదం పరికప్పవచనం ఉపచారక్ఖణే దోమనస్సస్స సుప్పహీనభావదస్సనత్థం. తథా హి వుత్తం ‘‘న త్వేవ దుతియజ్ఝానే పహీనపచ్చయత్తా’’తి. పహీనమ్పి సోమనస్సిన్ద్రియం పీతి వియ న దూరేతి కత్వా ‘‘ఆసన్నత్తా’’తి వుత్తం. నానావజ్జనుపచారే పహీనమ్పి పహానఙ్గం పటిపక్ఖేన అవిహతత్తా అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జేయ్యాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అప్పనాప్పత్తాయా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తాదిసాయ ఆసేవనాయ ఇచ్ఛితబ్బత్తా యథా మగ్గవీథితో పుబ్బే ద్వే తయో జవనవారా సదిసానుపస్సనావ పవత్తన్తి, ఏవమిధాపి అప్పనావారతో పుబ్బే ద్వే తయో జవనవారా ఉపేక్ఖాసహగతావ పవత్తన్తీ’’తి వదన్తి. అపరిసేసన్తి సువిక్ఖమ్భితన్తి కత్వా విక్ఖమ్భనేన అనవసేసం.

తథత్తాయాతి తథభావాయ పఠమజ్ఝానసమఙ్గితాయ. సా పనస్స ఉప్పాదనేన వా ఉప్పన్నస్స సమాపజ్జనేన వా హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉప్పాదనత్థాయ సమాపజ్జనత్థాయా’’తి. ద్వీసూతి నవమదసమేసు సుత్తన్తేసు.

సుఖిన్ద్రియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. జరావగ్గో

౧. జరాధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౫౧౧. పముఖే, పాసాదస్స చ పచ్ఛిమభాగే ఆతపో పచ్ఛాతపో, తస్మిం పచ్ఛాతపే. సో హి పాసాదస్స పముఖభావేన కతో. కిం పన భగవతో వజిరసారం సరీరం ఓతాపేతబ్బం హోతీతి ఆహ – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’’తిఆది. అయఞ్చ ఇమం సుత్తం దేసితసమయే. న సక్కోతి బ్యామప్పభాయ కాయచి పభాయ అనభిభవనీయత్తా. కిఞ్చాపి బుద్ధాభా సూరియాభాయ అనభిభవనీయా, ఘమ్మసభావతాయ పన రస్మీనం పరితో ఫరన్తీ సూరియాభా తిఖిణా ఉణ్హాతి ఆహ ‘‘రస్మితేజ’’న్తి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథేవ హీ’’తిఆది వుత్తం.

సువణ్ణావట్టం వియాతి అచ్ఛే సువణ్ణపత్తే వినివత్తఆవట్టం వియ. గరహణచ్ఛరియం నామ కిరేతం ‘‘అచ్ఛరియమేతం అవిసిచ్ఛేఫలవద’’న్తిఆదీసు వియ. న ఏవమేతరహీతి అత్తనో పాకటవసేన వదతి, న ఇతరేసమ్పీతి. సిరాజాలాతి సిరాసన్తానా. ఏవరూపం న హోతీతి అఞ్ఞేసం పాకతికసత్తానం వుత్తాకారం వియ న హోతి పుఞ్ఞసమ్భారస్స ఉళారతమత్తా విపచ్చనస్స పరియన్తగతత్తా. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞేసం అపాకట’’న్తి. వలియావట్టకన్తి అప్పకం వలియావట్టం. తేనాహ ‘‘కేసగ్గప్పమాణ’’న్తి. సబ్బానీతి సిరాజాలాని. పురతో వఙ్కోతి థోకం పురతో నతమత్తం సన్ధాయాహ. తేన వుత్తం ‘‘స్వాయం అఞ్ఞేసం అపాకటో’’తి. నయగ్గాహతోతి అనుమానతో. ధీ తన్తి ధీ-సద్దయోగే ఉపయోగవచనం. ధీతి జిగుచ్ఛనత్థే నిపాతో. ధిక్కారోతి జిగుచ్ఛాపయోగో. తం ఫుసతూతి తుయ్హం పాపుణాతు.

౨. ఉణ్ణాభబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౫౧౨. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సాతి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స. న పచ్చనుభోతి అత్తనో అవిసయభావతో. ఇదాని తం అఞ్ఞవిసయతం అన్వయతో బ్యతిరేకతో విభావేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం.

విసయాని పటిసరన్తి ఏత్థాతి పటిసరణం. ఇన్ద్రియవిఞ్ఞాణాని హి అసతిపి తాదిసే అధిప్పాయే అత్తనో ఆరమ్మణస్స యాథావతో సమ్పజాననతో పవేదనవిజాననాని కరోన్తాని వియ పవత్తన్తి, తథా లోకస్స అఞ్ఞత్థ సిద్ధితో. తేనాహ భగవా – ‘‘మనో పటిసరణం, మనోవ నేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీ’’తి మనోద్వారికజవనమనో హి సవిసేసం మనోవిసయం పచ్చనుభోతి, పఞ్చద్వారికజవనమనో మననమత్తమేవ పచ్చనుభవతి. రజ్జనాదిగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం, తస్మా సద్దహనాదిపి గహితమేవాతి దట్ఠబ్బం, పఞ్చద్వారప్పవత్తివసేన తథా వుత్తం. ఏకస్మిం పన ద్వారేతి చక్ఖుద్వారే.

దుబ్బలభోజకాతి అప్పానుభావా రాజభోగ్గా. ఆయన్తి భోగుప్పత్తిట్ఠానం. యోత్తబన్ధాదినిమిత్తం లద్ధబ్బకహాపణో యోత్తకహాపణో. అద్దుబన్ధాదినిమిత్తం గహేతబ్బకహాపణో అద్దుకహాపణో. మాఘాతఘోసనాయ కతాయ హింసానిమిత్తం గహేతబ్బకహాపణో మాపహారకహాపణో. తస్స పరిమాణం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠకహాపణో’’తిఆది వుత్తం. సతవత్థుకన్తి సతకరీసవత్థుకం.

మగ్గసతీతి అరియమగ్గసతి. భావనమనుయుఞ్జన్తస్స హి జవనమనో ఉస్సక్కిత్వావ మగ్గసతిం పటిసరతి తప్పరియోసానత్తా. తన్తి నిబ్బానం. సాతి ఫలవిముత్తి. పటిసరతి అగ్గమగ్గసతియా. ఫలవిముత్తి నిబ్బానన్తి ఉభయం మగ్గస్స సిద్ధాయేవాతి. ఆరమ్మణవసేన నత్థి ఏతస్స పటిసరణన్తి అప్పటిసరణం అసఙ్ఖతామతస్స సన్తినిచ్చసభావత్తా. సయం పన సబ్బేసంయేవ అరియానం పటిసరణం. తేనాహ ‘‘నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి (పరి. ౩౩౯). నిబ్బానం అనుపవిట్ఠం నిబ్బాననిస్సయత్తా. న తతో పరం గచ్ఛతి గతస్స అఞ్ఞస్స తాదిసస్స అభావా. నిబ్బానం పరి సబ్బసో ఓసానన్తి నిబ్బానపరియోసానం.

మూలజాతా జాతమూలా. తతో ఏవ పతిట్ఠితా. కా పనస్సాతి ఆహ ‘‘మగ్గేన ఆగతసద్ధా’’తి. మగ్గో దళ్హాయ అసంహారియసద్ధాయ మూలం దిట్ఠిసమ్పయుత్తాని చేవ విచికిచ్ఛాచిత్తఞ్చాతి పఞ్చ అకుసలచిత్తాని సముచ్ఛేదవసేన పహీనాని. పఞ్చ నీవరణానీతి ఏత్థ అపాయగమనీయాని పఠమమగ్గేనేవ పహీనాని, ఇతరాని విక్ఖమ్భనవసేన ఝానేన పహీనానీతి పఞ్చసు ఓరమ్భాగియకిలేససంయోజనేసు ఏకదేసవిగమేనేవ బహిద్ధాసంయోజనో వియ జాతోతి వుత్తం ‘‘ఝానఅనాగామిట్ఠానే ఠితో’’తి. తేనాహ ‘‘సో అపరిహీన…పే… నిబ్బాయేయ్యా’’తి.

౫. పఠమపుబ్బారామసుత్తవణ్ణనా

౫౧౫. పుబ్బకోట్ఠకే ఏవం ఆగతసుత్తం ఆదిం కత్వా ఫలిన్ద్రియానేవ కథితాని అగ్గఫలవసేన దేసనాయ ఆగతత్తా.

౧౦. ఆపణసుత్తవణ్ణనా

౫౨౦. ఉపరి సహ విపస్సనాయ తయో మగ్గాతి విపస్సనాయ సహ సోతాపత్తిఫలతో ఉపరి తయో మగ్గా. మగ్గాధిగమేన ఇదాని పచ్చక్ఖభూతత్తా ‘‘ఇమే ఖో తే ధమ్మా’’తి వుత్తా. తత్థ యం అగ్గభూతం, తస్స వసేన దస్సేతుం ‘‘అరహత్తఫలిన్ద్రియం నామా’’తి వుత్తం ఇన్ద్రియభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం కత్వా. అతివిజ్ఝిత్వా పస్సామీతి సచ్ఛికత్వా యాథావతో పస్సామి. చతూహి ఇన్ద్రియేహీతి వీరియిన్ద్రియాదీహి చతూహి ఇన్ద్రియేహి. సా విపస్సనామగ్గఫలసహగతా సియాతి మిస్సకా వుత్తా.

జరావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. సూకరఖతవగ్గో

౧. సాలసుత్తవణ్ణనా

౫౨౧. సూరభావేనాతి అతిసూరభావేన. బుజ్ఝనత్థాయాతి సచ్చపటివేధాయ.

౨. మల్లికసుత్తవణ్ణనా

౫౨౨. చత్తారి ఇన్ద్రియానీతి పఞ్ఞిన్ద్రియం ఠపేత్వా సేసాని చత్తారి. ‘‘అరియఞాణం లోకుత్తర’’న్తి వుత్తం మగ్గఞాణం కత్వా. అరియ-సద్దో పన యథా తథా విసుద్ధేపి హోతీతి తాదిసం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తమ్పి పనా’’తిఆది. యథా హి చత్తారిన్ద్రియాని మిస్సకాని, ఏవం పఞ్ఞిన్ద్రియమ్పి మిస్సకన్తి వుచ్చమానే న కోచి విరోధోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘తమ్పి పన…పే… వట్టతీ’’తి.

౩. సేఖసుత్తవణ్ణనా

౫౨౩. న సక్కోతి ఇన్ద్రియానం అపరిపక్కత్తా. అత్థీతి పజానాతి నయగ్గాహేన, న పచ్చక్ఖతో. న హి అరియాపి అనధిగతం మగ్గఫలం పచ్చవేక్ఖితుం సక్కోన్తి.

౬. పతిట్ఠితసుత్తవణ్ణనా

౫౨౬. సాసవేసూతి చతురాసవవినిముత్తేసు సేసధమ్మేసు ఆరమ్మణేసు. తేసుపి ఉప్పజ్జనకఅనత్థతో చిత్తం రక్ఖతి నామ.

౮. సూకరఖతసుత్తవణ్ణనా

౫౨౮. తం సన్ధాయాతి తం సూకరఖతలేణం సన్ధాయ. ఏతం ‘‘సూకరఖతాయ’’న్తి వచనం వుత్తం. భావనపుంసకన్తి భావజోతకం నపుంసకవచనం యథా ‘‘విసమం వాతా వాయన్తి, ఏకమన్తం నిసీదీ’’తి. కిచ్చపటిపత్తి తేసం సంకాసనట్ఠేన సపతిసో, సపతిసో ఏవ సప్పతిస్సో, సజేట్ఠకోతి ఆహ ‘‘సప్పతిస్సోతి సజేట్ఠకో’’తి.

సూకరఖతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. బోధిపక్ఖియవగ్గవణ్ణనా

౫౩౧-౬౫౦. సత్తానం ఫలానం హేతుభూతాని ‘‘ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం భావితత్తా’’తిఆదినా వుత్తాని, పఞ్చిన్ద్రియానియేవ ఫలూపచారేన ‘‘సత్త ఫలానీ’’తి వుత్తాని. తాని చ పుబ్బభాగాని ‘‘ఇమేసం, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం భావితత్తా…పే… సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి వచనతో. తేసన్తి సత్తానం ఫలానం. ‘‘ద్విన్నం ఫలానం అఞ్ఞతరం ఫల’’న్తి ఏవం అతీతసుత్తే వుత్తాని హేట్ఠా ద్వే ఫలాని నామాతి వదన్తి. యేహి పన ఇన్ద్రియేహి అఞ్ఞత్ర పన అన్తరాపరినిబ్బాయిం సేసాని ఫలాని హోన్తి, తాని చత్తారి సపుబ్బభాగాని లోకుత్తరానీతి వుత్తం సియా.

ఇన్ద్రియసంయుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.