౧. పబ్బతవగ్గో

౧.హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. బుజ్ఝతి చతుసచ్చం అరియసావకో ఏతాయాతి బోధం, ధమ్మసామగ్గీ, అరియసావకో పన చతుసచ్చం బుజ్ఝతీతి బోధి. అఙ్గాతి కారణా. యాయ ధమ్మసామగ్గియాతి సమ్బన్ధో. తణ్హావసేన పతిట్ఠానం, దిట్ఠివసేన ఆయూహనా. సస్సతదిట్ఠియా పతిట్ఠానం, ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా ఆయూహనా. లీనవసేన పతిట్ఠానం, ఉద్ధచ్చవసేన ఆయూహనా. కామసుఖానుయోగవసేన పతిట్ఠానం, అత్తకిలమథానుయోగవసేన ఆయూహనా. ఓఘతరణసుత్తవణ్ణనాయం (సం. ని. ౧.౧) –

‘‘కిలేసవసేన పతిట్ఠానం, అభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా. తణ్హాదిట్ఠీహి పతిట్ఠానం, అవసేసకిలేసాభిసఙ్ఖారేహి ఆయూహనా, సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన పతిట్ఠానం, సబ్బలోకియకుసలాభిసఙ్ఖారవసేన ఆయూహనా’’తి –

వుత్తేసు పకారేసు ఇధ అవుత్తానం వసేన వేదితబ్బో. కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతీతి ఏతేన సిఖాపత్తవిపస్సనాసహగతానమ్పి సతిఆదీనం బోజ్ఝఙ్గభావం దస్సేతి. చత్తారీతిఆదినా మగ్గఫలేన సహగతానం. సత్తహి బోజ్ఝఙ్గేహి భావితేహి సచ్చపటివేధో హోతీతి కథమిదం జానితబ్బన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యథాహా’’తిఆది. ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన బోధిబోజ్ఝఙ్గసద్దానం సముదాయావయవవిసయతం దస్సేతి. సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియాతి ఏతేన పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావం దస్సేతి.

బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం ‘‘కారణత్థో అఙ్గసద్దో’’తి. బుజ్ఝతీతి బోధి, బోధియా ఏవ అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గాతి వుత్తం ‘‘బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి. విపస్సనాదీనం కారణానం బుజ్ఝితబ్బానం సచ్చానం అనురూపం పచ్చక్ఖభావేన పటిముఖం అవిపరీతం సమ్మా బుజ్ఝన్తీతి ఏవం వత్థువిసేసదీపకేహి ఉపరిమగ్గేహి అనుబుజ్ఝన్తీతిఆదినా వుత్తబోధిసద్దేహి నిప్పదేసేన వుత్తం ‘‘బుజ్ఝనతాసామఞ్ఞేన సఙ్గణ్హాతీ’’తి. ఏత్థ చ లీనపతిట్ఠాన-కామసుఖల్లికానుయోగ-ఉచ్ఛేదాభినివేసానం ధమ్మవిచయ-వీరియపీతిపధాన-ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో. ఉద్ధచ్చాయూహనఅత్తకిలమథానుయోగ-సస్సతాభినివేసానం పస్సద్ధిసమాధి-ఉపేక్ఖాపధాన-ధమ్మసామగ్గీ పటిపక్ఖో. సతి పన ఉభయత్థాపి ఇచ్ఛితబ్బా. తథా హి సా సబ్బత్థికా వుత్తా.

సం-సద్దో పసంసాయం. పునదేవ సున్దరో చ అత్థోపీతి ఆహ ‘‘పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గో’’తి. అభినిబ్బత్తేతీతి అభివిసిట్ఠభావేన నిబ్బత్తేతి సవిసేసభావం వదతి. ‘‘ఏకే వణ్ణయన్తీ’’తి వత్వా తత్థ యథావుత్తవివేకత్తయతో అఞ్ఞం వివేకద్వయం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతుం ‘‘తే హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఝానక్ఖణే తావ కిచ్చతో విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం, విపస్సనాక్ఖణే అజ్ఝాసయతో పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితం భావేతీతి. తేనాహ – ‘‘అనుత్తరం విమోక్ఖం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి. తత్థ తత్థ నిచ్ఛయతాయ కసిణజ్ఝానగ్గహణేన అనుప్పాదానమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం.

హిమవన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. కాయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. తిట్ఠన్తి ఏతేనాతి ఠితి, కారణం. కమ్మఉతుచిత్తాహారసఞ్ఞితో చతుబ్బిధో పచ్చయో ఠితి ఏతస్సాతి పచ్చయట్ఠితికో. ఆహారపచ్చయసద్దా హి ఏకత్థా. సుభమ్పీతి కామచ్ఛన్దో పచ్చయో, అసుభే సుభాకారేన పవత్తనతో సుభన్తి వుచ్చతి. తేన కారణేన పవత్తనకస్స అఞ్ఞస్స కామచ్ఛన్దస్స నిమిత్తత్తా సుభనిమిత్తన్తి. సుభస్సాతి యథావుత్తస్స సుభస్స. ఆరమ్మణమ్పీతి సుభాకారేన, ఇట్ఠాకారేన వా గయ్హమానం రూపాదిఆరమ్మణమ్పి సుభనిమిత్తం వుత్తాకారేన. అనుపాయమనసికారోతి ఆకఙ్ఖితస్స హితసుఖస్స అనుపాయభూతో మనసికారో, తతో ఏవ ఉప్పథమనసికారోతి అయోనిసోమనసికారో. తస్మిన్తి యథానిద్ధారితే కామచ్ఛన్దభూతే తదారమ్మణభూతే చ దువిధేపి సుభనిమిత్తే. అట్ఠకథాయం పన ‘‘సుభారమ్మణే’’ఇచ్చేవ వుత్తం. అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తన్తిఆదీతి ఆది-సద్దేన కామచ్ఛన్దనీవరణస్స ఆహారదస్సనపాళి ఉత్తానాతి కత్వా వుత్తం – ‘‘ఏవం సబ్బనీవరణేసు యోజనా వేదితబ్బా’’తి.

పటిఘోపి పటిఘనిమిత్తం పురిముప్పన్నస్స పచ్ఛా ఉప్పజ్జనకస్స నిమిత్తభావతో. పటిఘారమ్మణం నామ ఏకూనవీసతి ఆఘాతవత్థుభూతా సత్తసఙ్ఖారా. అరతీతి పన్తసేనాసనాదీసు అరమణం. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠభావో. పన్తేసూతి దూరేసు, వివిత్తేసు వా. అధికుసలేసూతి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు. అరతి రతిపటిపక్ఖో. అరతితాతి అరమణాకారో. అనభిరతీతి అనభిరతభావో. అనభిరమణాతి అనభిరమణాకారో. ఉక్కణ్ఠితాతి ఉక్కణ్ఠనాకారో. పరితస్సితాతి ఉక్కణ్ఠనవసేనేవ పరితస్సనా.

ఆగన్తుకం, న సభావసిద్ధం. కాయాలసియన్తి నామకాయే అలసభావో. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘తన్దీతి జాతిఆలసియ’’న్తి వుత్తం. వదతీతి ఏతేన అతిసీతాదిపచ్చయా సఙ్కోచాపత్తిం దస్సేతి. యం సన్ధాయ వుత్తం కిలేసవత్థువిభఙ్గే (విభ. అట్ఠ. ౮౫౭). తన్దీతి జాతిఆలసియం. తన్దియనాతి తన్దియనాకారో. తన్దిమనకతాతి తన్దియా అభిభూతచిత్తతా. అలసస్స భావో ఆలస్యం. ఆలస్యాయనాకారో ఆలస్యాయనా. ఆలస్యాయితస్స భావో ఆలస్యాయితత్తం. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయాలసియం కథితం.

కిలేసవసేనాతి సమ్మోహవసేన. కాయవినమనాతి కాయస్స విరూపతో నమనా. జమ్భనాతి ఫన్దనా. పునప్పునం జమ్భనా విజమ్భనా. ఆనమనాతి పురతో నమనా. వినమనాతి పచ్ఛతో నమనా. సన్నమనాతి సమన్తతో నమనా. పణమనాతి యథా హి తన్తతో ఉట్ఠితపేసకారో కిఞ్చిదేవ ఉపరిట్ఠితం గహేత్వా ఉజుం కాయం ఉస్సాపేతి, ఏవం కాయస్స ఉద్ధం ఠపనా. బ్యాధియకన్తి ఉప్పన్నబ్యాధితా. ఇతి సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి కిలేసవసేన కాయఫన్దనమేవ కథితం (విభ. అట్ఠ. ౮౫౮).

భత్తపరిళాహోతి భత్తవసేన పరిళాహుప్పత్తి. భుత్తావిస్సాతి భుత్తవతో. భత్తముచ్ఛాతి భత్తగేలఞ్ఞం. అతిభుత్తపచ్చయా హి ముచ్ఛాపత్తో వియ హోతి. భత్తకిలమథోతి భుత్తపచ్చయా కిలన్తభావో. భత్తపరిళాహోతి భత్తదరథో. కుచ్ఛిపూరం భుత్తవతో హి పరిళాహుప్పత్తియా ఉపహతిన్ద్రియో వియ హోతి, కాయో ఖిజ్జతి. కాయదుట్ఠుల్లన్తి భుత్తభత్తం నిస్సాయ కాయస్స అకమ్మఞ్ఞతా.

చిత్తస్స లీయనాకారోతి ఆరమ్మణే చిత్తస్స సఙ్కోచప్పత్తి. చిత్తస్స అకల్యతాతి చిత్తస్స గిలానభావో. గిలానోతి అకల్లకో వుచ్చతి. తథా చాహ ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి. అకమ్మఞ్ఞతాతి చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతో అకమ్మఞ్ఞనాకారో. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. ఇరియాపథికమ్పి చిత్తం యస్స వసేన ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఓలీయతి, తస్స తం ఆకారం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఓలీయనా’’తి. దుతియపదం ఉపసగ్గేన వడ్ఢితం. లీనన్తి అవిప్ఫారికతాయ సఙ్కోచప్పత్తం. ఇతరే ద్వే ఆకారనిద్దేసా. థినన్తి అవిప్ఫారికతాయ అనుస్సాహనా అసఙ్గహనసఙ్గహనం. థియనాకారో థియనా. థియితత్తన్తి థియితస్స ఆకారో, అవిప్ఫారికతాతి అత్థో.

చేతసో అవూపసమోతి చిత్తస్స అవూపసన్తతా అసన్నిసిన్నభావో. తేనాహ – ‘‘అవూపసన్తాకారో’’తి. అత్థతో పనేతన్తి స్వాయం అవూపసన్తాకారో విక్ఖేపసభావత్తా విక్ఖేపహేతుతాయ చ అత్థతో ఏతం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ.

విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా నామ ‘‘బుద్ధే కఙ్ఖతీ’’తిఆదినా ఆగతఅట్ఠకఙ్ఖావత్థుభూతా ధమ్మా. యస్మా విచికిచ్ఛా బ్యాపాదాదయో వియ అను అను ఉగ్గహణపచ్చయా ఉప్పజ్జతి, తస్మా కఙ్ఖాట్ఠానీయం ఆరమ్మణమేవ దస్సితం ‘‘విచికిచ్ఛాయ ఆరమ్మణధమ్మా’’తి. యస్మా పురిముప్పన్నా విచికిచ్ఛా పచ్ఛా విచికిచ్ఛాయ పచ్చయో హోతి, తస్మా విచికిచ్ఛాపి విచికిచ్ఛాట్ఠానీయధమ్మా వేదితబ్బా. తత్రాయం వచనత్థో – తిట్ఠన్తి పవత్తన్తి ఏత్థాతి ఠానీయా, విచికిచ్ఛా ఏవ ఠానీయా విచికిచ్ఛాట్ఠానీయా. అట్ఠకథాయం పన ఆరమ్మణస్సపి తత్థ విసేసపచ్చయతం ఉపాదాయ ‘‘కామచ్ఛన్దో విచికిచ్ఛాతి ఇమే ద్వే ధమ్మా ఆరమ్మణేన కథితా’’తి వుత్తం. సుభనిమిత్తస్స హి పచ్చయభావమత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం, తథాపి యథా ‘‘పటిఘమ్పి పటిఘనిమిత్త’’న్తి కత్వా ‘‘బ్యాపాదో ఉపనిస్సయేన కథితో’’తి వుత్తం, ఏవం సుభమ్పి సుభనిమిత్తన్తి కత్వా కామచ్ఛన్దో ఉపనిస్సయేన కథితోతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. సేసా థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చాని. తత్థ థినమిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతాదివసేన పచ్చయో, తథా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చన్తి. ఉభయేసమ్పి ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయభావే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘సహజాతేన చ ఉపనిస్సయేన చా’’తి.

యస్మా సతి నామ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదినా తేసం తేసం ధమ్మానం అనుస్సరణవసేన వత్తతి, తస్మా తే ధమ్మా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయా నామ. లోకుత్తరధమ్మే చ అనుస్సవాదివసేన గహేత్వా తథా పవత్తతేవ. తేన వుత్తం ‘‘సతియా’’తిఆది.

కోసల్లం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తతో ఉప్పన్నా కోసల్లసమ్భూతా. అనవజ్జసుఖవిపాకాతి అనవజ్జా హుత్వా సుఖవిపాకా విపచ్చనకా. పదద్వయేన పచ్చయతో సభావతో కిచ్చతో ఫలతో కుసలధమ్మం దస్సేతి. అకుసలనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో. సావజ్జాతి గారయ్హా. అనవజ్జాతి అగారయ్హా. హీనా లామకా. పణీతా సేట్ఠా. కణ్హా కాళకా అసుద్ధా. సుక్కా ఓదాతా సుద్ధా. పటిభాగ-సద్దో పఠమే వికప్పే సదిసకోట్ఠాసత్థో, దుతియే పటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో, తతియే నిగ్గహేతబ్బపటిపక్ఖకోట్ఠాసత్థో దట్ఠబ్బో.

కుసలకిరియాయ ఆదికమ్మభావేన పవత్తవీరియం ధితిసభావతాయ ధాతూతి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఆరమ్భధాతూతి పఠమారమ్భవీరియ’’న్తి. లద్ధాసేవనం వీరియం బలప్పత్తం హుత్వా పటిపక్ఖం విధమతీతి ఆహ – ‘‘నిక్కమధాతూతి కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతర’’న్తి. అధిమత్తాధిమత్తతరానం పటిపక్ఖధమ్మానం విధమనసమత్థం పటుపటుతరాదిభావప్పత్తం హోతీతి ఆహ – ‘‘పరక్కమధాతూతి పరం పరం ఠానం అక్కమనతాయ తతోపి బలవతర’’న్తి.

తిట్ఠతి పవత్తతి ఏత్థాతి ఠానీయా. ఆరమ్మణధమ్మా, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఠానీయాతి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానీయాతి ‘‘పీతియా ఆరమ్మణధమ్మా’’తి వుత్తం. యస్మా అపరాపరుప్పత్తియా పీతిపి తథా వత్తబ్బతం లభతీతి వుత్తం విసుద్ధిమగ్గే ‘‘పీతియా ఏవ తం నామ’’న్తి. దరథపస్సద్ధీతి దరథో కిలేసపరిళాహో, సో పస్సమ్భతి ఏతాయాతి దరథపస్సద్ధి, కాయపస్సద్ధియా వేదనాదిఖన్ధత్తయస్స వియ రూపకాయస్సపి పస్సమ్భనం హోతి, చిత్తపస్సద్ధియా చిత్తస్సేవ పస్సమ్భనం, తతో ఏవేత్థ భగవతా లహుతాదీనం వియ దువిధతా వుత్తా. తథా సమాహితాకారం సల్లక్ఖేత్వా గయ్హమానో సమథోవ సమథనిమిత్తం, తస్స ఆరమ్మణభూతం పటిభాగనిమిత్తమ్పి. వివిధం అగ్గం ఏతస్సాతి బ్యగ్గో, విక్ఖేపో. తథా హి సో అనవట్ఠానరసో భన్తతాపచ్చుపట్ఠానో వుత్తో. ఏకగ్గభావతో బ్యగ్గపటిపక్ఖోతి అబ్యగ్గో, సమాధి, సో ఏవ నిమిత్తన్తి పుబ్బే వియ వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘తస్సేవ వేవచన’’న్తి.

యో ఆరమ్మణే ఇట్ఠానిట్ఠాకారం అనాదియిత్వా గహేతబ్బో మజ్ఝత్తాకారో, యో చ పుబ్బే ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనావసేన ఉప్పన్నో మజ్ఝత్తాకారో, దువిధోపి సో ఉపేక్ఖాయ ఆరమ్మణధమ్మోతి అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘అత్థతో పన మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాట్ఠానీయా ధమ్మాతి వేదితబ్బో’’తి. ఆరమ్మణేన కథితా ఆరమ్మణస్సేవ తేసం విసేసపచ్చయభావతో. సేసాతి వీరియాదయో చత్తారో ధమ్మా. తేసఞ్హి ఉపనిస్సయోవ సాతిసయో ఇచ్ఛితబ్బోతి.

కాయసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సీలసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. ఖీణాసవస్స లోకుత్తరం సీలం నామ మగ్గఫలపరియాపన్నా సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా సీలలక్ఖణప్పత్తా తదఞ్ఞే చేతనాదయో. లోకియం పన కిరియాబ్యాకతచిత్తపరియాపన్నం చారిత్తసీలం, వారిత్తసీలస్స పన సమ్భవో ఏవ నత్థి విరమణవసేన పవత్తియా అభావతో. ‘‘పుబ్బభాగసీలం లోకియసీల’’న్తి కేచి.

చక్ఖుదస్సనన్తి చక్ఖూహి దస్సనం. లక్ఖణస్స దస్సనన్తి సభావధమ్మానం సఙ్ఖతానం పచ్చత్తలక్ఖణస్స ఞాతపరిఞ్ఞాయ, అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణస్స తీరణపరిఞ్ఞాయ దస్సనం. పజహన్తోపి హి తే పహాతబ్బాకారతో పస్సతి నామ. నిబ్బానస్స తథలక్ఖణం మగ్గఫలేహి దస్సనం, తం పన పటివిజ్ఝనం. ఝానేన పథవీకసిణాదీనం, అభిఞ్ఞాహి రూపానం దస్సనమ్పి ఞాణదస్సనమేవ. చక్ఖుదస్సనం అధిప్పేతం సవనపయిరుపాసనానం పరతో గహితత్తా. పఞ్హపయిరుపాసనన్తి పఞ్హపుచ్ఛనవసేన పయిరుపాసనం అఞ్ఞకమ్మత్థాయ ఉపసఙ్కమనస్స కేవలం ఉపసఙ్కమనేనేవ జోతితత్తా.

అరియానం అనుస్సతి నామ గుణవసేన, తత్థాపి లద్ధఓవాదావజ్జనముఖేన యథాభూతసీలాదిగుణానుస్సరణన్తి దస్సేతుం ‘‘ఝానవిపస్సనా’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞేసంయేవ సన్తికేతి అరియేహి అఞ్ఞేసం సాసనికానంయేవ సన్తికే. తేనాహ – ‘‘అనుపబ్బజ్జా నామా’’తి. అఞ్ఞేసూతి సాసనికేహి అఞ్ఞేసు తాపసపరిబ్బాజకాదీసు. తత్థ హి పబ్బజ్జా అరియానం అనుపబ్బజ్జా నామ న హోతీతి వుత్తం.

సతసహస్సమత్తా అహేసుం సమన్తపాసాదికత్తా మహాథేరస్స. లఙ్కాదీపేతి నిస్సయసీసేన నిస్సితసల్లక్ఖణం. న హి పబ్బజ్జా దీపపటిలద్ధా, అథ ఖో దీపనివాసిఆచరియపటిలద్ధా. మహిన్ద…పే… పబ్బజన్తి నామ తస్స పరివారతాయ పబ్బజ్జాయాతి.

సరతీతి తం ఓవాదానుసాసనిధమ్మం చిన్తేతి చిత్తే కరోతి. వితక్కాహతం కరోతీతి పునప్పునం పరివితక్కనేన తదత్థం వితక్కనిప్ఫాదితం కరోతి. ఆరద్ధో హోతీతి సమ్పాదితో హోతి. తం పన సమ్పాదనం పారిపూరి ఏవాతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణో హోతీ’’తి. తత్థాతి యథావుత్తే ధమ్మే. ఞాణచారవసేనాతి ఞాణస్స పవత్తనవసేన. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి తస్మిం తస్మిం ఓవాదధమ్మే ఆగతానం రూపారూపధమ్మానం. లక్ఖణన్తి విసేసలక్ఖణం సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ. పవిచినతీతి ‘‘ఇదం రూపం ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా విచయం ఆపజ్జతి. ఞాణఞ్చ రోపేతీతి ‘‘అనిచ్చం చలం పలోకం పభఙ్గూ’’తిఆదినా ఞాణం పవత్తేతి. వీమంసనం…పే… ఆపజ్జతీతి రూపసత్తకారూపసత్తకక్కమేన విపస్సనం పచ్చక్ఖతో వియ అనిచ్చతాదీనం దస్సనం సమ్మసనం ఆపజ్జతి.

ఉభయమ్పేతన్తి ఫలానిసంసాతి వుత్తద్వయం. అత్థతో ఏకం పరియాయసద్దత్తా. పటికచ్చాతి పగేవ. మరణకాలేతి మరణకాలసమీపే. సమీపత్థే హి ఇదం భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘మరణస్స ఆసన్నకాలే’’తి.

సో తివిధో హోతి ఞాణస్స తిక్ఖమజ్ఝముదుభావేన. తేనాహ ‘‘కప్పసహస్సాయుకేసూ’’తిఆది. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయనతో. యత్థ కత్థచీతి అవిహాదీసు యత్థ కత్థచి. సప్పయోగేనాతి విపస్సనాఞాణసఙ్ఖారసఙ్ఖాతేన పయోగేన, సహ విపస్సనాపయోగేనాతి అత్థో. సుద్ధావాసభూమియం ఉద్ధంయేవ మగ్గసోతో ఏతస్సాతి ఉద్ధంసోతో. పటిసన్ధివసేన అకనిట్ఠభవం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ.

అవిహాదీసు వత్తమానోపి ఏకంసతో ఉద్ధంగమనారహో పుగ్గలో అకనిట్ఠగామీ ఏవ నామాతి వుత్తం ‘‘ఏకో ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చ హోన్తీ’’తి. తేసన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. ఉద్ధంసోతభావతో యదిపి హేట్ఠిమాదీసుపి అరియభూమి నిబ్బత్తతేవ, తథాపి తత్థ భూమీసు ఆయుం అగ్గహేత్వా అకనిట్ఠభవే ఆయువసేనేవ సోళసకప్పసహస్సాయుకతా దట్ఠబ్బా. ‘‘సత్త ఫలా సత్తానిసంసా పాటికఙ్ఖా’’తి వుత్తత్తా ‘‘అరహత్తమగ్గస్స పుబ్బభాగవిపస్సనా బోజ్ఝఙ్గా కథితా’’తి వుత్తం. సత్తన్నమ్పి సహభావో లబ్భతీతి ‘‘అపుబ్బం అచరిమం ఏకచిత్తక్ఖణికా’’తి వుత్తం. తయిదం పాళియం తత్థ తత్థ ‘‘తస్మిం సమయే’’తి ఆగతవచనేన విఞ్ఞాయతి, బోజ్ఝఙ్గానం పన నానాసభావత్తా ‘‘నానాలక్ఖణా’’తి వుత్తం.

సీలసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. వత్థసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. ‘‘సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో’’తి ఏవం చే మయ్హం హోతీతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ సేట్ఠో ఉత్తమో పవరో, తస్మాహం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసీసేన ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా విహరిస్సామీతి ఏవం చే మయ్హం పుబ్బభాగే హోతీతి అత్థో. ‘‘అప్పమాణో’’తి ఏవం మయ్హం హోతీతి స్వాయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, సబ్బసో పమాణకరకిలేసాభావతో అప్పమాణధమ్మారమ్మణతో చ అప్పమాణోతి ఏవం మయ్హం అన్తోసమాపత్తియం అసమ్మోహవసేన హోతి. సుపరిపుణ్ణోతి భావనాపారిపూరియా సుట్ఠు పరిపుణ్ణోతి ఏవం మయ్హం అన్తోసమాపత్తియం అసమ్మోహవసేన హోతీతి. తిట్ఠతీతి యథాకాలపరిచ్ఛేదసమాపత్తియా అవట్ఠానేన తప్పరియాపన్నతాయ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి పటిబన్ధవసేన. ఉప్పాదం అనావజ్జితత్తాతి ఉప్పాదస్స అనావజ్జనేన అసమన్నాహారేన. ఉప్పాదసీసేన చేత్థ ఉప్పాదవన్తోవ సఙ్ఖారా గహితా. అనుప్పాదన్తి నిబ్బానం ఉప్పాదాభావతో ఉప్పాదవన్తేహి చ వినిస్సటత్తా. పవత్తన్తి విపాకప్పవత్తం. అప్పవత్తన్తి నిబ్బానం తప్పటిక్ఖేపతో. నిమిత్తన్తి సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తం. అనిమిత్తన్తి నిబ్బానం. సఙ్ఖారేతి ఉప్పాదాదిఅనామసనేన కేవలమేవ సఙ్ఖారగహణం. విసఙ్ఖారన్తి నిబ్బానం. ఆవజ్జితత్తా ఆవజ్జితకాలతో పట్ఠాయ ఆరబ్భ పవత్తియా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో తిట్ఠతి. అట్ఠహాకారేహీతి అట్ఠహి కారణేహి. జానాతీతి సమాపత్తితో వుట్ఠితకాలే పజానాతి. అట్ఠహాకారేహీతి ఉప్పాదావజ్జనాదీహి చేవ అనుప్పాదావజ్జనాదీహి చ వుత్తాకారవిపరీతేహి అట్ఠహి ఆకారేహి చవన్తం సమాపత్తివసేన అనవట్ఠానతోపి గచ్ఛన్తం చవతీతి థేరో పజానాతీతి.

ఫలబోజ్ఝఙ్గాతి ఫలసమాపత్తిపరియాపన్నా బోజ్ఝఙ్గా. కిం పన తే విసుం విసుం పవత్తన్తీతి ఆహ ‘‘యదా హీ’’తిఆది. సీసం కత్వాతి పధానం సేట్ఠం కత్వా. తదన్వయాతి తదనుగతా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం అనుగచ్ఛనకా. తఞ్చ ఖో తథా కత్వా ధమ్మం పచ్చవేక్ఖణవసేన. కేచి పన ‘‘తం పచ్చవేక్ఖణాదికం కత్వా’’తి వదన్తి.

వత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. బోధాయాతి ఏత్థ బోధో నామ బుజ్ఝనం, తం పన కిస్స కేనాతి పుచ్ఛన్తో ‘‘కిం బుజ్ఝనత్థాయా’’తి వత్వా తం దస్సేన్తో ‘‘మగ్గేనా’’తిఆదిమాహ. మగ్గేన నిబ్బానం బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి, పచ్చవేక్ఖణాయ కతకిచ్చతం బుజ్ఝనత్థాయ సంవత్తన్తి, పఠమవికప్పే సచ్ఛికిరియాభిసమయో ఏవ దస్సితోతి తేన అతుట్ఠే ‘‘మగ్గేన వా’’తి దుతియవికప్పమాహ. వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితన్తి పదేహి సబ్బం మగ్గకిచ్చం తస్స ఫలఞ్చ దస్సితం. నిరోధనిస్సితన్తి ఇమినా నిబ్బానసచ్ఛికిరియా. కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చతీతిఆదినా కిలేసప్పహానం. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీతిఆదినా పచ్చవేక్ఖణా దస్సితా.

భిక్ఖుసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬-౭. కుణ్డలియసుత్తాదివణ్ణనా

౧౮౭-౧౮౮. నిబద్ధవాసవసేన ఆరామే నిసీదనసీలోతి ఆరామనిసాదీ. పరిసం ఓగాళ్హో హుత్వా చరతీతి పరిసావచరోతి ఆహ – ‘‘యో పనా’’తిఆది. ఏవన్తి ఇమినాకారేన. గహణన్తి నిగ్గహణం. తేన పుచ్ఛాపదస్స అత్థం వివరతి. నిబ్బేఠనన్తి నిగ్గహనిబ్బేఠనం. తేన విస్సజ్జనపదస్స అత్థం వివరతి. ఇమినా నయేనాతి ఏతేన ‘‘ఇతివాదో’’తి ఏత్థ ఇతి-సద్దస్స అత్థం దస్సేతి. ఉపారమ్భాధిప్పాయో వదతి ఏతేనాతి వాదో, దోసో. ఇతివాదో హోతీతి ఏవం ఇమస్స ఉపరి వాదారోపనం హోతి. ఇతివాదప్పమోక్ఖోతి ఏవం తతో పమోక్ఖో హోతి. ఏవం వాదప్పమోక్ఖానిసంసం పరేహి ఆరోపితదోసస్స నిబ్బేఠనవసేన దస్సేత్వా ఇదాని దోసపవేదనవసేన దస్సేతుం ‘‘అయం పుచ్ఛాయ దోసో’’తిఆది వుత్తం.

ఏత్తకం ఠానన్తిఆదితో పట్ఠాయ యావ ‘‘తీణి సుచరితానీ’’తి ఏత్తకం ఠానం. ఇమం దేసనన్తి ‘‘ఇన్ద్రియసంవరో ఖో’’తిఆదినయప్పవత్తం ఇమం దేసనం. నాభిజ్ఝాయతీతి న అభిజ్ఝాయతి. నాభిహంసతీతి న అభితుస్సతి. గోచరజ్ఝత్తే ఠితం హోతీతి కమ్మట్ఠానారమ్మణే సమాధానవసేన ఠితం హోతి అవట్ఠితం. తేనాహ ‘‘సుసణ్ఠిత’’న్తి. సుసణ్ఠితన్తి సమ్మా అవిక్ఖేపవసేన ఠితం. కమ్మట్ఠానవిముత్తియాతి కమ్మట్ఠానానుయుఞ్జనవసేన పటిపక్ఖతో నీవరణతో విముత్తియా. సుట్ఠు విముత్తన్తి సువిముత్తం. తస్మిం అమనాపరూపదస్సనే న మఙ్కు విలక్ఖో న హోతి. కిలేసవసేన దోసవసేన. అట్ఠితచిత్తో అథద్ధచిత్తో. కోవేసేన హి చిత్తం థద్ధం హోతి, న ముదుకం. అదీనమానసోతి దోమనస్సవసేన యో దీనభావో, తదభావేన నిద్దోసమానసో. అపూతిచిత్తోతి బ్యాపజ్జాభావేన సీతిభూతచిత్తో.

ఇమేసు ఛసు ద్వారేసు అట్ఠారస దుచ్చరితాని హోన్తి పచ్చేకం కాయవచీమనోదుచ్చరితభేదేన. తాని విభాగేన దస్సేతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతేతి నయదానమత్తమేతం. తేన ‘‘అనిట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే దోసం ఉప్పాదేన్తస్సా’’తిఆదినా తివిధదుచ్చరితం నీహరిత్వా వత్తబ్బం, తథా ‘‘మజ్ఝత్తారమ్మణే మోహం ఉప్పాదేన్తస్సా’’తిఆదినా చ. మనోదుచ్చరితాదిసామఞ్ఞేన పన తీణియేవ దుచ్చరితాని హోన్తీతి వేదితబ్బం.

పఞ్ఞత్తివసేనాతి వత్థుం అనామసిత్వా పిణ్డగహణముఖేన కేవలం పఞ్ఞత్తివసేనేవ. భావనాపటిసఙ్ఖానేతి భావనాసిద్ధే పటిసఙ్ఖానే, భావనాయ పటిసఙ్ఖానే వాతి అత్థో. ఇమానీతి యథావుత్తాని ఛద్వారారమ్మణాని. దుచ్చరితానీతి దుచ్చరితకారణాని. అప్పటిసఙ్ఖానే ఠితస్స దుచ్చరితాని సుచరితాని కత్వా. పరిణామేతీతి పరివత్తేతి దుచ్చరితాని తత్థ అనుప్పాదేత్వా సుచరితాని ఉప్పాదేన్తో. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. ఇన్ద్రియసంవరో…పే… వేదితబ్బో ఇన్ద్రియసంవరసమ్పాదనవసేన తిణ్ణం సుచరితానం సిజ్ఝనతో. తేనాహ ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది. ఏత్తావతాతి ఆదితో పట్ఠాయ యావ ‘‘తీణి సుచరితాని పరిపూరేన్తీ’’తి పదం, ఏత్తావతా. సీలానురక్ఖకం ఇన్ద్రియసంవరసీలన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలస్స అనురక్ఖకం ఇన్ద్రియసంవరసీలం కథికం. కథం పన తదేవ తస్స అనురక్ఖకం హోతీతి? అపరాపరుప్పత్తియా ఉపనిస్సయభావతో.

తీణి సీలానీతి ఇన్ద్రియసంవర-ఆజీవపారిసుద్ధి-పచ్చయసన్నిస్సిత-సీలాని. లోకుత్తరమిస్సకాతి లోకియాపి లోకుత్తరాపి హోన్తీతి అత్థో. సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానన్తి లోకుత్తరానం సత్తన్నం బోజ్ఝఙ్గానం. మూలభూతా సతిపట్ఠానా పుబ్బభాగా, తే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చత్తారో ఖో, కుణ్డలియ, సతిపట్ఠానా భావితా బహులీకతా సత్త బోజ్ఝఙ్గే పరిపూరేన్తీ’’తి. తేపీతి యథావుత్తసతిపట్ఠానా. సతిపట్ఠానమూలకా బోజ్ఝఙ్గాతి లోకియసతిపట్ఠానమూలకా బోజ్ఝఙ్గావ. పుబ్బభాగావాతి ఏత్థ కేచి ‘‘పుబ్బభాగా చా’’తి పాఠం కత్వా ‘‘పుబ్బేవ లోకుత్తరా పుబ్బభాగా చా’’తి అత్థం వదన్తి. విజ్జావిముత్తిమూలకాతి ‘‘సత్త ఖో, కుణ్డలియ, బోజ్ఝఙ్గా భావితా బహులీకతా విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీ’’తి ఏవం వుత్తా బోజ్ఝఙ్గా లోకుత్తరావ విజ్జావిముత్తిసహగతభావతో.

కుణ్డలియసుత్తాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఉపవానసుత్తవణ్ణనా

౧౮౯. పచ్చత్తన్తి కరణనిద్దేసో అయన్తి ఆహ – ‘‘అత్తనావా’’తి. కురుమానోయేవాతి ఉప్పాదేన్తో ఏవ. కమ్మట్ఠానవిముత్తియా సుట్ఠు విముత్తన్తి కమ్మట్ఠానమనసికారేన నీవరణానం దూరీభావతో తేహి సుట్ఠు విముత్తం. అత్థం కరిత్వాతి భావనామనసికారం ఉత్తమం కత్వా. ‘‘మహా వత మే అయం అత్థో ఉప్పన్నో’’తి అత్థికో హుత్వా.

౯. పఠమఉప్పన్నసుత్తవణ్ణనా

౧౯౦. తథాగతస్స పాతుభావాతిఆదినా బుద్ధుప్పాదకాలే ఏవ బోజ్ఝఙ్గరతనపటిలాభోతి దస్సేతి.

పబ్బతవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.