౪౯. చతురారక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా

౪౬౧-౨. బుద్ధానుస్సతి …పే… మరణస్సతీతి ఇమా చతురారక్ఖా నామాతి సేసో. ఆరకత్తాదినాతి ఆరకభావో ఆరకత్తం, తం ఆది యస్స ‘‘అరీనం హతత్తా’’తిఆదికస్స తం ఆరకత్తాది. తేన తేన మగ్గేన సవాసనానం అరానం హతత్తా ఆరకా సబ్బకిలేసేహి సువిదూరవిదూరే ఠితోతి ఆ-కారస్స రస్సత్తం, క-కారస్స హ-కారం సానునాసికం కత్వా ‘‘అరహ’’న్తి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. ‘‘ఆరకా’’తి చ వుత్తే సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుప్పయోజితబ్బత్తా ‘‘కిలేసేహీ’’తి లబ్భతి.

సమ్మాతి అవిపరీతం. సామన్తి సయమేవ, అపరనేయ్యో హుత్వాతి అత్థో. ‘‘సమ్బుద్ధో’’తి హి ఏత్థ సం-సద్దో ‘‘సయ’’న్తి ఏతస్స అత్థస్స బోధకో దట్ఠబ్బో. బుద్ధతోతి భావప్పధానోయం నిద్దేసో, బుద్ధత్తాతి అత్థో. ‘‘అరహం’’ ఇతి వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’ ఇతి వా భగవతో నవభేదే గుణే యా పునప్పునం అనుస్సతి, సా బుద్ధానుస్సతీతి యోజనా. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇతీ’’తి వత్తబ్బే అ-కారో సన్ధివసేన ఆగతో. ఇతి-సద్దో పనేత్థ ఆదిఅత్థో, ఇచ్చాదీతి అత్థో. నవభేదేతి ‘‘అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథీ’’తి ఏకతో గహేత్వా. ఏత్థ పన ఉపచారో ఉప్పజ్జతి, న అప్పనా, తథా మరణస్సతియం. ఇతరేసు పన ఉభయమ్పి ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. బుద్ధానుస్సతి.

౪౬౩-౪. ‘‘సీమట్ఠా’’తిఆదినా మేత్తాభావనం దస్సేతి. సీమట్ఠసఙ్ఘేతి సీమాయం తిట్ఠతీతి సీమట్ఠో, సోవ సఙ్ఘో. గోచరగామమ్హి ఇస్సరే జనేతి సమ్బన్ధో. తత్థ మానుసే ఉపాదాయ సబ్బసత్తేసూతి యోజేతబ్బం. తత్థాతి తస్మిం గామే. సుఖితా హోన్తు అవేరాతి పదచ్ఛేదో. ఆదినాతి ‘‘అబ్యాపజ్జా హోన్తు, అనీఘా హోన్తు, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి ఇమినా. పరిచ్ఛిజ్జ పరిచ్ఛిజ్జాతి ‘‘ఇమస్మిం విహారే సబ్బే భిక్ఖూ’’తిఆదినా ఏవమ్పి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా. మేత్తాభావనా.

౪౬౫-౬. ఇదాని అసుభం నిద్దిసన్తో సబ్బపఠమం సాధేతబ్బం సత్తవిధముగ్గహకోసల్లం ‘‘వణ్ణే’’చ్చాదినా దస్సేతి. సత్తవిధఞ్హి తం నయతో ఆగతం వాచాసజ్ఝాయమనసాసజ్ఝాయేహి సద్ధిం. తత్థ పఠమం వాచాయ సజ్ఝాయన్తేన చత్తారి తచపఞ్చకాదీని పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనులోమప్పటిలోమవసేన కాతబ్బం. యథా పన వచసా, తథేవ మనసాపి సజ్ఝాయో కాతబ్బో. వచసా సజ్ఝాయో హి మనసా సజ్ఝాయస్స పచ్చయో. సో పన లక్ఖణప్పటివేధస్స పచ్చయో. తత్థ వణ్ణో నామ కేసాదీనం వణ్ణో. సణ్ఠానం తేసంయేవ సణ్ఠానం. ఓకాసో తేసంయేవ పతిట్ఠోకాసో. దిసా నాభితో ఉద్ధం ఉపరిమదిసా, అధో హేట్ఠిమా. పరిచ్ఛేదో నామ ‘‘అయం కోట్ఠాసో హేట్ఠా చ ఉపరి చ తిరియఞ్చ ఇమినా నామ పరిచ్ఛిన్నో’’తి ఏవం సభాగపరిచ్ఛేదో చేవ ‘‘కేసా న లోమా, లోమా న కేసా’’తి ఏవం అమిస్సకతావసేన విసభాగపరిచ్ఛేదో చ. కేసాదికోట్ఠాసే వవత్థపేత్వాతి సమ్బన్ధో. వవత్థపేత్వాతి వుత్తనయేన వవత్థపేత్వా.

ఏవం వవత్థపేన్తేన యథావుత్తం సత్తవిధం ఉగ్గహకోసల్లం సమ్పాదేత్వా అట్ఠారసవిధం మనసికారకోసల్లం సమ్పాదేతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అనుపుబ్బతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అప్పనాతో తయో చ సుత్తన్తాతి ఇమే చత్తారోపి నయతోవాగతే నాతిసీఘాదీసు పక్ఖిపిత్వా దసవిధతా వేదితబ్బా. అనుపుబ్బతోతి సజ్ఝాయకరణతో పట్ఠాయ అనుపటిపాటియా. నాతిసీఘం నాతిసణికం కత్వాతి కిరియావిసేసనం. విక్ఖేపం పటిబాహయన్తి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చేతసో విక్ఖేపం పటిబాహన్తో. పణ్ణత్తిం సమతిక్కమ్మాతి యాయం ‘‘కేసా లోమా’’తి పణ్ణత్తి, తం అతిక్కమిత్వా, ‘‘పటిక్కూల’’న్తి చిత్తం ఠపేత్వాతి అధిప్పాయో. అనుపుబ్బతో ముఞ్చన్తస్సాతి యో యో కోట్ఠాసో న ఉపట్ఠాతి, తం తం అనుక్కమేన ముఞ్చతో, తస్స ‘‘భావనా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

౪౬౭. ఏవం ఉభయకోసల్లం సమ్పాదేత్వా సబ్బకోట్ఠాసే వణ్ణాదివసేన వవత్థపేత్వా వణ్ణాదివసేనేవ పఞ్చధా పటిక్కూలతా వవత్థపేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘వణ్ణా’’తిఆదిమాహ. వణ్ణ…పే… ఓకాసేహి కోట్ఠాసే పటిక్కూలాతి భావనా అసుభన్తి యోజనా. తత్ర కేసా తావ పకతివణ్ణేన కాళకా అద్దారిట్ఠకవణ్ణా, సణ్ఠానతో దీఘవట్టతులాదణ్డసణ్ఠానా, దిసతో ఉపరిమదిసాయ జాతా, ఓకాసతో ఉభోసు పస్సేసు కణ్ణచూళికాహి, పురతో నళాటన్తేన, పచ్ఛతో గళవాటకేన పరిచ్ఛిన్నా, సీసకటాహవేఠనఅల్లచమ్మం కేసానం ఓకాసో. పరిచ్ఛేదతో కేసా సీసవేఠనచమ్మే వీహగ్గమత్తం పవిసిత్వా పతిట్ఠితేన హేట్ఠా అత్తనో మూలతలేన, ఉపరి ఆకాసేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా. ద్వే కేసా ఏకతో నత్థీతి అయం సభాగపరిచ్ఛేదో. ‘‘కేసా న లోమా, లోమా న కేసా’’తి ఏవం అవసేసఏకతిం సకోట్ఠాసేహి అమిస్సీకతా కేసా నామ పాటియేక్కో ఏకో కోట్ఠాసోతి అయం విసభాగపరిచ్ఛేదో. ఇదం కేసానం వణ్ణాదితో నిచ్ఛయనం. ఇదం పన నేసం వణ్ణాదివసేన పఞ్చధా పటిక్కూలతో నిచ్ఛయనం – కేసా నామేతే వణ్ణతోపి పటిక్కూలా ఆసయతోపి సణ్ఠానతోపి గన్ధతోపి ఓకాసతోపి పటిక్కూలాతి ఏవం సేసకోట్ఠాసానమ్పి యథాయోగం వేదితబ్బం.

ఉద్ధుమాతాదివత్థూసూతి ఉద్ధుమాతకవినీలకవిపుబ్బకవిచ్ఛిద్దకవిక్ఖాయితకవిక్ఖిత్తకహతవి- క్ఖిత్తకలోహితకపుళవకఅట్ఠికసఙ్ఖాతేసు దసేసు అవిఞ్ఞాణకఅసుభవత్థూసు అసుభాకారం గహేత్వా పవత్తా భావనా వా అసుభన్తి సమ్బన్ధో. అసుభభావనా.

౪౬౮. ‘‘మరణం మే భవిస్సతీ’’తి వా ‘‘జీవితం మే ఉపరుజ్ఝతీ’’తి వా ‘‘మరణం మరణ’’న్తి వా యోనిసో భావయిత్వానాతి యోజనా. జీవితన్తి రూపజీవితిన్ద్రియఞ్చ అరూపజీవితిన్ద్రియఞ్చ. యోనిసోతి ఉపాయేన. ఏవం పవత్తయతోయేవ హి ఏకచ్చస్స నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, మరణారమ్మణా సతి సణ్ఠాతి, ఉపచారప్పత్తమేవ కమ్మట్ఠానం హోతి.

౪౬౯-౪౭౦. యస్స పన ఏత్తావతా న హోతి, తేన వధకపచ్చూపట్ఠానాదీహి అట్ఠహాకారేహి మరణం అనుస్సరితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘వధకస్సేవా’’తిఆదిమాహ. వధకస్స ఇవ ఉపట్ఠానాతి ‘‘ఇమస్స సీసం ఛిన్దిస్సామీ’’తి అసిం గహేత్వా గీవాయ సఞ్చారయమానస్స వధకస్స వియ మరణస్స ఉపట్ఠానతో. సమ్పత్తీనం విపత్తితోతి భోగసమ్పత్తియా జీవితసమ్పత్తియా చ వినాసమరణసఙ్ఖాతవిపత్తితో. ఉపసంహరతోతి యసమహత్తతో పుఞ్ఞమహత్తతో థామమహత్తతో ఇద్ధిమహత్తతో పఞ్ఞామహత్తతో పచ్చేకబుద్ధతో సమ్మాసమ్బుద్ధతోతి ఇమేహి సత్తహాకారేహి అత్తనో ఉపసంహరణతో. కాయబహుసాధారణాతి అసీతియా కిమికులానం, అనేకసతానం రోగానం, బాహిరానఞ్చ అహివిచ్ఛికాదీనం మరణస్స పచ్చయానం సాధారణతో. ఆయుదుబ్బలతోతి అస్సాసపస్సాసూపనిబద్ధత్తఇరియాపథూపనిబద్ధత్తాదినా ఆయునో దుబ్బలతో. కాలవవత్థానస్స అభావతోతి ‘‘ఇమస్మింయేవ కాలే మరితబ్బం, న అఞ్ఞస్మి’’న్తి ఏవం కాలవవత్థానస్స అభావతో. అద్ధానస్స పరిచ్ఛేదాతి ‘‘మనుస్సానం జీవితస్స పరిచ్ఛేదో నామ ఏతరహి పరిత్తో, అద్ధా యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం జీవతీ’’తి ఏవం అద్ధానస్స కాలస్స పరిచ్ఛేదతో.

ఏత్థ పన కమ్మట్ఠానం భావేత్వా విపస్సనాయ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్తుకామేన బుద్ధపుత్తేన యం కాతబ్బం, తం ఆదికమ్మికస్స కులపుత్తస్స వసేన ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపేనోపదిస్సామ. చతుబ్బిధం తావ సీలం సోధేతబ్బం. తత్థ తివిధా విసుజ్ఝనా అనాపజ్జనం, ఆపన్నవుట్ఠానం, కిలేసేహి చ అప్పటిపీళనం. ఏవం విసుద్ధసీలస్స హి భావనా సమ్పజ్జతి. యమ్పిదం చేతియఙ్గణవత్తాదీనం వసేన ఆభిసమాచారికసీలం వుచ్చతి, తమ్పి సాధుకం పరిపూరేతబ్బం. తతో –

‘‘ఆవాసో చ కులం లాభో, గణో కమ్మఞ్చ పఞ్చమం;

అద్ధానం ఞాతి ఆబాధో, గన్థో ఇద్ధీతి తే దసా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౪౧) –

ఏవం వుత్తేసు దససు పలిబోధేసు యో పలిబోధో, యో ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో. ఏవం ఉపచ్ఛిన్నపలిబోధేన –

‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చాట్ఠానే నియోజకో’’తి. (అ. ని. ౭.౩౭) –

ఏవం వుత్తలక్ఖణం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేతబ్బం. తం దువిధం హోతి సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానఞ్చ పారిహారియకమ్మట్ఠానఞ్చ. తత్థ సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం నామ భిక్ఖుసఙ్ఘాదీసు మేత్తా, మరణస్సతి చ, ‘‘అసుభసఞ్ఞా’’తిపి ఏకే. ఏతం పన తయం సబ్బత్థ అత్థయితబ్బం ఇచ్ఛితబ్బన్తి కత్వా, అధిప్పేతస్స చ యోగానుయోగకమ్మస్స పదట్ఠానత్తా ‘‘సబ్బత్థకకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. అట్ఠతింసారమ్మణేసు పన యం యస్స చరితానుకూలం, తం తస్స నిచ్చం పరిహరితబ్బత్తా యథావుత్తేనేవ నయేన ‘‘పారిహారియకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి, తతో –

‘‘మహావాసం నవావాసం, జరావాసఞ్చ పన్థనిం;

సోణ్డిం పణ్ణఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, ఫలం పత్థితమేవ చ.

‘‘నగరం దారునా ఖేత్తం, విసభాగేన పట్టనం;

పచ్చన్తసీమాసప్పాయం, యత్థ మిత్తో న లబ్భతి.

‘‘అట్ఠారసేతాని ఠానాని, ఇతి విఞ్ఞాయ పణ్డితో;

ఆరకా పరివజ్జేయ్య, మగ్గం సప్పటిభయం యథా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౫౨) –

వుత్తఅట్ఠారససేనాసనదోసవజ్జితం ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం. తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేనేవ ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మవినయధరా మాతికాధరా. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి ‘ఇదం భన్తే కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి. తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానిం కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానీయేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧) వుత్తపఞ్చఙ్గసమన్నాగతం సేనాసనం ఉపగమ్మ తత్థ వసన్తేన ‘‘దీఘాని కేసలోమనఖాని ఛిన్దితబ్బాని, జిణ్ణచీవరేసు అగ్గళఅనువాతపరిభణ్డదానాదినా దళ్హీకమ్మం వా తన్తచ్ఛేదాదీసు తున్నకమ్మం వా కాతబ్బం, కిలిట్ఠాని రజితబ్బాని, సచే పత్తే మలం హోతి, పత్తో పచితబ్బో, మఞ్చపీఠాదీని సోధేతబ్బానీ’’తి ఏవం వుత్తఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేన కతభత్తకిచ్చేన భత్తసమ్మదం వినోదేత్వా రతనత్తయగుణానుస్సరణేన చిత్తం సమ్పహంసేత్వా ఆచరియుగ్గహతో ఏకపదమ్పి అసమ్ముయ్హన్తేన మనసి కాతబ్బన్తి.

చతురారక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.