ఖుద్దసిక్ఖా-అభినవటీకా

గన్థారమ్భకథా

తిలోకతిలకం వన్దే, సద్ధమ్మామతనిమ్మితం;

సంసుట్ఠుకతసమ్భత్తిం, జినం జనమనోరమం.

సారిపుత్తం మహాసామిం, నేకసత్థవిసారదం;

మహాగుణం మహాపఞ్ఞం, నమో మే సిరసా గరుం.

ఖుద్దసిక్ఖాయ టీకా యా, పురాతనా సమీరితా;

న తాయ సక్కా సక్కచ్చం, అత్థో సబ్బత్థ ఞాతవే.

తతోనేకగుణానం యో, మఞ్జూసా రతనానవ;

సుమఙ్గలసనామేన, తేన పఞ్ఞవతా సతా.

అజ్ఝేసితో యతిన్దేన, సదారఞ్ఞనివాసినా;

సవినిచ్ఛయమేతిస్సా, కరిస్సామత్థవణ్ణనం.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

(క) ఏత్థాహ – కిమత్థమాదితోవాయం గాథా నిక్ఖిత్తా, నను యథాధిప్పేతమేవ పకరణమారభనీయన్తి? వుచ్చతే – సప్పయోజనత్తా. సప్పయోజనఞ్హి తందస్సనం తాయ రతనత్తయప్పణామాభిధేయ్యకరణప్పకారప్పయోజనాభిధానసన్దస్సనతో. తాని చ పన సప్పయోజనాని అనన్తరాయేన గన్థపరిసమాపనాదిప్పయోజనానమభినిప్ఫాదనతో. తథా హి సోతూనమత్తనో చ యథాధిప్పేతత్థనిప్ఫాదనం రతనత్తయప్పణామకరణప్పయోజనం. విదితాభిధేయ్యస్స గన్థస్స విఞ్ఞూనమాదరణీయతా అభిధేయ్యకథనప్పయోజనం. సోతుజనసముస్సాహజననం కరణప్పకారప్పయోజనకథనప్పయోజనం. వోహారసుఖతా పన అభిధానకథనప్పయోజనం.

తత్థ వన్దిత్వా రతనత్తయన్తి ఇమినా రతనత్తయప్పణామో దస్సితో, ఖుద్దసిక్ఖన్తి ఇమినా ఖుద్దభూతానం సిక్ఖానం ఇధ పటిపాదేతబ్బతాదీపనేన అభిధేయ్యం, అభిధేయ్యో చ నామేస సముదితేన సత్థేన వచనీయత్థోతి. అభిధానఞ్చ పన ఇమినావ దస్సితం తేన అత్థానుగతసమఞ్ఞాపరిదీపనతో. సమాతికన్తి ఇమినా కరణప్పకారో, ఖుద్దసిక్ఖన్తి ఇమినా చ, తేన ఖుద్దభూతానం సిక్ఖానం ఇధ దస్సేతబ్బభావప్పకాసనతో. ఆదితో ఉపసమ్పన్న సిక్ఖితబ్బన్తి ఇమినా పయోజనపయోజనం పన ఇమినావ సామత్థియతో దస్సితమేవ, తాసం సిక్ఖితబ్బప్పకాసనేన హి సిక్ఖనే సతి తమ్మూలికాయ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థనిప్ఫత్తియా సంసిజ్ఝనతో. పకరణప్పయోజనానం సాధనసాధియలక్ఖణో సమ్బన్ధో తన్నిస్సయదస్సనేనేవ దస్సితోయేవాతి అయమేత్థ సముదాయత్థో.

అయం పనేత్థావయవత్థో – రతనత్తయం వన్దిత్వా ఖుద్దసిక్ఖం పవక్ఖామీతి సమ్బన్ధో. రతిజననట్ఠేన రతనాని, బుద్ధధమ్మసఙ్ఘానమేతం అధివచనం. అథ వా చిత్తీకతాదినా కారణేన రతనాని, బుద్ధాదయోవ రతనాని. తథా చ వుత్తం –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౨౩; ఖు. పా. అట్ఠ. ౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; ఉదా. అట్ఠ. ౪౫; మహాని. అట్ఠ. ౫౦);

తయో అవయవా అస్సాతి తయం, సముదాయాపేక్ఖం ఏకవచనం, అవయవవినిముత్తస్స పన సముదాయస్స అభావతో తీణి ఏవ రతనాని వుచ్చన్తి. రతనానం తయం రతనత్తయం. వన్దిత్వాతి తీహి ద్వారేహి నమస్సిత్వా. ‘‘తిస్సో ఇమా, భిక్ఖవే, వన్దనా కాయేన వన్దతి, వచసా వన్దతి, మనసా వన్దతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౫౫) హి వుత్తం. తత్థ విఞ్ఞత్తిం అనుప్పాదేత్వా కేవలం రతనత్తయగుణానుస్సరణవసేన మనోద్వారే బహులప్పవత్తా కుసలచేతనా మనోద్వారవన్దనా. తం తం విఞ్ఞత్తిం ఉప్పాదేత్వా పన పవత్తా కాయవచీద్వారవన్దనా. సిక్ఖితబ్బాతి సిక్ఖా, అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞావసేన తిస్సో సిక్ఖా. సిక్ఖనఞ్చేత్థ యథాక్కమం సీలాదిధమ్మానం సంవరణవసేన, ఏకారమ్మణే చిత్తచేతసికానం సమాధానవసేన, ఆరమ్మణజాననలక్ఖణప్పటివేధమగ్గపాతుభావపాపనవసేన చ ఆసేవనం దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞత్థ బహువిధా సిక్ఖా, ఇధ తు సఙ్ఖేపనయత్తా అప్పకాదిఅనేకత్థసమ్భవేపి ఖుద్ద-సద్దస్స అప్పకత్థోవేత్థ యుత్తతరోతి ఖుద్దా అప్పకా సిక్ఖాతి ఖుద్దసిక్ఖా. ఇధ పన ఖుద్దసిక్ఖాప్పకాసకో గన్థో తబ్బోహారూపచారతో ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘ఖుద్దసిక్ఖా’’తి వుచ్చతి యథా ‘‘వరుణానగర’’న్తి. తం ఖుద్దసిక్ఖం. పవక్ఖామీతి కథేస్సామి.

కీదిసన్తి ఆహ ‘‘ఆదితో ఉపసమ్పన్నసిక్ఖితబ్బ’’న్తిఆది. ఆది-సద్దోయమత్థి అవయవవచనో యథా ‘‘సబ్బాదీని సబ్బనామానీ’’తి. అత్థి అపాదానవచనో యథా ‘‘పబ్బతాదీని ఖేత్తానీ’’తి. తత్థావయవవాచీ కమ్మసాధనో ‘‘ఆదియతీత్యాదీ’’తి. ఇతరో అపాదానసాధనో ‘‘ఆదియతి ఏతస్మాత్యాదీ’’తి. తత్థ యో అవయవవచనో, తస్సేదం గహణం, తస్మా ఉపసమ్పన్నక్ఖణమ్పి అన్తో కత్వా ఆదిభూతా ఉపసమ్పన్నక్ఖణతోయేవ పట్ఠాయాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవ-సద్దో పనేత్థ సబ్బవాక్యానం అవధారణఫలత్తా లబ్భతి. తో-పచ్చయో అవధిమ్హియేవ, న ఆధారే. తత్థ హి తోపచ్చయే ఆధారే వత్తమానే ఆదిమ్హియేవ మజ్ఝఅన్తానం అవయవభూతే ఉపసమ్పన్నక్ఖణేయేవాతి అత్థో భవేయ్య, తథా సతి అవధారణనిచ్ఛయో నియమోతి అత్థన్తరత్తా ఆదిక్ఖణనియమేన మజ్ఝాదయో నివత్తియేయ్యుం. అపాదానవచనస్సాపి గహణే అవధిభూతో ఉపసమ్పన్నక్ఖణో నివత్తియేయ్య ‘‘పబ్బతాదీని ఖేత్తానీ’’తి ఏత్థ ఆదిభూతపబ్బతపరిచ్చాగేన ఖేత్తగ్గహణం వియాతి దట్ఠబ్బం. టీకాయం పన ఆధారత్థోపి వుత్తో, సో యథావుత్తదోసం నాతిగచ్ఛతి. సబ్బత్థ ‘‘టీకాయ’’న్తి చ వుత్తే ఏత్థేవ పురాణటీకాయన్తి గహేతబ్బం. ఆదితోతి ఇమినా ఇదం దీపేతి – అతిదుల్లభం ఖణసమవాయం లభిత్వా ఆలసియదోసేన అప్పటిపజ్జన్తేహి చ అఞ్ఞాణదోసేన అఞ్ఞథా పటిపజ్జన్తేహి చ అహుత్వా ఆదితో పట్ఠాయ నిరన్తరమేవ తీసు సిక్ఖాసు సమ్మాపటిపజ్జనవసేన ఆదరో జనేతబ్బోతి.

ఉపసమ్పన్నేన ఉపసమ్పన్నాయ చ సిక్ఖితబ్బం ఆసేవితబ్బన్తి ఉపసమ్పన్నసిక్ఖితబ్బం, ఏకసేసనయేన ఉపసమ్పన్నతాసామఞ్ఞేన వా ఉపసమ్పన్నాయపి ఏత్థేవావిరోధోతి ఉపసమ్పన్నేన సిక్ఖితబ్బన్తి సమాసో. నను అధిసీలాదయోవ సిక్ఖితబ్బా, ఏవం సతి కథం పకరణం సిక్ఖితబ్బత్తేన వుత్తన్తి? నాయం దోసో, సిక్ఖాయ సిక్ఖితబ్బత్తే సతి తద్దీపకగన్థస్సాపి ఆసేవితబ్బతా ఆపజ్జతీతి. సుఖగ్గహణత్థం వత్తబ్బవినిచ్ఛయం సకలమ్పి సఙ్గహేత్వా మాతికాయ ఠపనతో సహ మాతికాయాతి సమాతికం. తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణోయం బహుబ్బీహి తస్స ఖుద్దసిక్ఖాసఙ్ఖాతస్స అఞ్ఞపదత్థస్స యో గుణో మాతికాసఙ్ఖాతం విసేసనం, తస్స ఇధ విఞ్ఞాయమానత్తా. సుఖేనేవ హి గహణం సియా మాతికానుసారేన తం తం వినిచ్ఛయం ఓలోకేన్తానం సంసయాపగమతో.

మాతికావణ్ణనా

(ఖ-జ) ఇదాని ‘‘సమాతిక’’న్తి వుత్తత్తా మాతికాపదాని తావ ఉద్దిసితుం ‘‘పారాజికా చ చత్తారో’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏత్థాహ – తీసు సిక్ఖాసు అధిసీలసిక్ఖావ కస్మా పఠమం వుత్తాతి? సబ్బసిక్ఖానం మూలభూతత్తా. ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౧.౯) హి వుత్తం. తత్రాపి మహాసావజ్జత్తా మూలచ్ఛేజ్జవసేన పవత్తనతో సబ్బపఠమం జానితబ్బాతి పారాజికావ పఠమం వుత్తాతి వేదితబ్బం. మాతికాపదానం పన అత్థో తస్స తస్స మాతికాపదస్స నిద్దేసవసేనేవ విఞ్ఞాయతీతి న ఇధ విసుం దస్సయిస్సామ. అవిఞ్ఞాయమానం పన తత్థ తత్థేవ పకాసయిస్సామ.

ఇదాని ఉద్దిట్ఠపదానుక్కమేన నిద్దేసం ఆరభన్తో ‘‘పారాజికా చ చత్తారో’’తి పఠమం మాతికాపదం ఉద్ధరి. ఏవముపరిపి. ఇదాని పారాజికాయో ఉద్దిసిత్వా ఉద్దిట్ఠపదానుక్కమేన నిద్దేసం ఆరభన్తో ‘‘గరుకా నవా’’తి దుతియం పదం ఉద్ధరీతిఆదినా యథాయోగం వత్తబ్బం. తత్థ సిక్ఖాపదం అతిక్కమిత్వా ఆపత్తిం ఆపన్నా పుగ్గలా తాయ పరాజయన్తీతి పరాజియా. తేయేవ పారాజికా ఉపసగ్గస్స వుద్ధిం కత్వా య-కారస్స క-కారకరణేన. తే పన గణనపరిచ్ఛేదవసేన చత్తారోతి అత్థో.

౧. పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా

౧-౨. ఇదాని తే దస్సేతుం ‘‘మగ్గత్తయే’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏవముపరిపి యథాయోగం యోజేతబ్బం. తత్థ మగ్గత్తయేతి ఏత్థ మగ్గా చ నామ తింస మగ్గా. మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతవసేన హి తిస్సో ఇత్థియో. తత్థ తిరచ్ఛానగతాయ అయం పరిచ్ఛేదో –

‘‘అపదానం అహీ మచ్ఛా, ద్విపదానఞ్చ కుక్కుటీ;

చతుప్పదానం మజ్జారీ, వత్థు పారాజికస్సిమా’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౫);

తాసం వచ్చపస్సావముఖమగ్గవసేన తయో తయో కత్వా నవ మగ్గా, తథా ఉభతోబ్యఞ్జనకానం, పురిసానం పన వచ్చముఖమగ్గవసేన ద్వే ద్వే కత్వా ఛ, తథా పణ్డకానన్తి తింస. తేసం తయే. కీదిసేతి ఆహ ‘‘సన్థతసన్థతే’’తి. సన్థతే అసన్థతేతి పదచ్ఛేదో. న సన్థతం అసన్థతం. తస్మిం అసన్థతే. న-కారో ఏత్థ ‘‘అబ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు వియ పయిరుదాసే, తం కిరియాయుత్తస్స తాదిసస్స అఞ్ఞస్స వత్థునో విధానేన సన్థతస్స వత్థునో పయిరుదాసనం పరిచ్చజనం పయిరుదాసోతి. న పసజ్జప్పటిసేధే, సన్థతం పసజ్జ పత్వా తస్స ‘‘బ్రాహ్మణో న భవిస్సతీ’’తిఆదీసు వియ న నిసేధోతి. వా-సద్దో పనేత్థ వచనయుత్తిబలేనేవ లబ్భతి, తస్స పలివేఠేత్వా, అన్తో వా పవేసేత్వా వత్థాదినా కేనచి పటిచ్ఛన్నే వా అప్పటిచ్ఛన్నే వాతి అత్థో. తథాభూతే అల్లోకాసే పకతివాతేన అసమ్ఫుట్ఠే తిన్తప్పదేసే. నిమిత్తన్తి అఙ్గజాతం. సన్తిఆది తబ్బిసేసనం. సన్తి అత్తనియం. సం-సద్దో హి అత్తని అత్తనియే చ వత్తతి. సన్థతం అసన్థతన్తి యథావుత్తనయేన పటిచ్ఛన్నం వా అప్పటిచ్ఛన్నం వా. ఉపాదిణ్ణన్తి అనట్ఠకాయప్పసాదం. కిత్తకన్తి ఆహ ‘‘తిలమత్తమ్పీ’’తి. తిలస్స మత్తం సాకల్లం యస్స తం తిలమత్తం. ‘‘మత్తం సాకల్లం నిచ్ఛయే’’తి హి నిఘణ్డు. ఏత్థాపి అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో, తిలబీజప్పమాణమ్పీతి వుత్తం హోతి. కిం తం? నిమిత్తం, పవేసనం వా. అపి-సద్దో సమ్భావనే, ‘‘తిలబీజమత్తమ్పీ’’తి సమ్భావీయతి, అధికే కా నామ కథాతి ఇదమేత్థ సమ్భావనం, ఏవంభూతం సం అఙ్గజాతం యథావుత్తే మగ్గత్తయే తిలమత్తమ్పి పవేసన్తో భిక్ఖు చుతో పరిభట్ఠో, పారాజికో నామ హోతి సాసనతోతి విఞ్ఞాయతి గమ్మమానత్థస్స సద్దస్స పయోగం పతి కామాచారత్తా. కీదిసోతి ఆహ ‘‘అనిక్ఖిత్తసిక్ఖో’’తి. నిక్ఖిత్తసిక్ఖో పన అభిక్ఖుకత్తా పరిచ్చత్తో. తత్థ నిక్ఖిత్తా ఓహితా పరిచ్చత్తా పచ్చక్ఖాతా సిక్ఖా ఏతేనాతి విగ్గహో. యథాలక్ఖణం న నిక్ఖిత్తసిక్ఖో అనిక్ఖిత్తసిక్ఖో. తత్థ చిత్తఖేత్తకాలప్పయోగపుగ్గలవిజాననవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం ఞత్వా తదభావేన అపచ్చక్ఖానం వేదితబ్బం.

తత్థ ఉపసమ్పన్నభావతో చవితుకామతాచిత్తం చిత్తం నామ. ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదీని ‘‘గిహీతి మం ధారేహి, ఉపాసకో, ఆరామికో, సామణేరోతి మం ధారేహీ’’తి ‘‘అలం మే బుద్ధేనా’’తిఆదీని ఛ ఖేత్తపదాని ఖేత్తం నామ. ‘‘పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదినా వుత్తో వత్తమానకాలోయేవ కాలో నామ. యాయ కాయచి భాసాయ వసేన వాచసికప్పయోగోవ పయోగో నామ. అనుమ్మత్తాదికో పచ్చక్ఖాతో చ మనుస్సజాతికో సోవ పుగ్గలో నామ. పచ్చక్ఖాతకస్స వచనసమనన్తరమేవ ‘‘అయం ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థయతీ’’తి వా సోతునో జాననం విజాననం నామాతి వేదితబ్బం.

తత్థ నట్ఠకాయప్పసాదం పన పిళకం వా చమ్మఖిలం వా లోమం వా పవేసన్తస్స దుక్కటం. అక్ఖినాసకణ్ణచ్ఛిద్దవత్థికోసేసు, సత్థకాదీహి కతవణే వా మేథునరాగేన నిమిత్తం పవేసన్తస్స థుల్లచ్చయం. అవసేససరీరేసు ఉపకచ్ఛకాదీసు దుక్కటం. తిరచ్ఛానగతానం హత్థిఅస్సగోగద్రభఓట్ఠమహింసాదీనం నాసాయ థుల్లచ్చయం, వత్థికోసే థుల్లచ్చయమేవ. సబ్బేసమ్పి తిరచ్ఛానగతానం అక్ఖికణ్ణవణేసు దుక్కటం. తథా అవసేససరీరే కాయసంసగ్గరాగేన, మేథునరాగేన వా జీవమానకపురిసస్స వత్థికోసం అప్పవేసన్తో నిమిత్తేన నిమిత్తం ఛుపతి, దుక్కటం. బహి నిక్ఖన్తదన్తేసు వాయమన్తస్స పన థుల్లచ్చయన్తి అయమేత్థ సవినిచ్ఛయో అత్థవణ్ణనక్కమో.

ఇదాని పవేసనం నామ న కేవలం అత్తుపక్కమేనేవ, పరూపక్కమేనాపి హోతి, తత్రాపి సాదియన్తోవ చుతో హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అథ వాతి అయం నిపాతో, నిపాతసముదాయో వా పక్ఖన్తరారమ్భే. పవేసనఞ్చ ఠితఞ్చ ఉద్ధారో చ పవిట్ఠఞ్చ పవేసన…పే… పవిట్ఠాని, ఇతరీతరయోగద్వన్దో. ఇతరీతరయోగో నామ అఞ్ఞమఞ్ఞత్థోపాదానతాతి పవేసనాదీని ఠితాదిఅత్థానిపి హోన్తీతి పవిట్ఠ-సద్దోపి పవేసనాదిఅత్థో హోతి, తతోయేవేత్థ తస్మా బహువచనసమ్భవో. అఞ్ఞథా ద్వన్దే అవయవత్థపధానత్తా ఏకత్థవాచకాపి పవిట్ఠ-సద్దా కథం బహువచనప్పసఙ్గో. సమాహారే వా ద్వన్దో. ఖణోతి కాలవిసేసో. సో చ యోగవన్తానం ఖణన్తరవినిముత్తో నత్థీతి పవేసన…పే…పవిట్ఠానియేవ ఖణోతి కమ్మధారయో, అభేదే భేదపరికప్పనాయ వా పవేసన…పే… పవిట్ఠానం ఖణోతి ఛట్ఠీతప్పురిసో. తస్స సాదకో, తస్మిం వా సాదకో పవేసన…పే… సాదకో. ఖణ-సద్దో పనేత్థ పచ్చేకం యోజేతబ్బో ద్వన్దసమాసత్తా, పవేసనకాలం ఠితకాలం ఉద్ధారకాలం పవిట్ఠకాలం, తస్మిం వా సాదియన్తోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవం సేవనచిత్తపచ్చుపట్ఠానేన సాదకో భిక్ఖు చుతోతి యోజేతబ్బం. తత్థ యథావుత్తప్పదేసస్స అన్తోకరణం పవేసనం నామ. యావ ఉద్ధరణారమ్భా నివత్తం ఠితం నామ. అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౮) పన మాతుగామస్స సుక్కవిస్సట్ఠిం పత్వా సబ్బథా వాయమతో ఓరమిత్వా ఠితకాలం సన్ధాయ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠిసమయే’’తి వుత్తం. యావ అగ్గా నీహరణం ఉద్ధారో నామ. యావ పవేసనారహట్ఠానా అన్తోకతం పవిట్ఠం నామ.

పఠమం.

౩-౪. ఇదాని దుతియం దస్సేతుం ‘‘ఆదియేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అదిన్నం థేయ్యచిత్తేన ఆదియేయ్య…పే… సఙ్కేతం వీతినామయే, పారాజికో భవేతి సమ్బన్ధో. అదిన్నన్తి మనుస్ససామికేహి కాయవాచాహి న దిన్నం. థేయ్యచిత్తేనాతి థేనోతి చోరో, తస్స భావో థేయ్యం న-కారస్స య-కారం కత్వా ద్విత్తేన. భవన్తి ఏతస్మా అభిధానబుద్ధీతి భావో, సద్దప్పవత్తినిమిత్తం జాతిగుణాది. ఇధ పన అవహరణచిత్తసఙ్ఖాతం దబ్బం థేయ్యం. థేయ్యఞ్చ తం చిత్తఞ్చాతి థేయ్యచిత్తం, తేన. ఆదియేయ్యాతి ఆరామాదిం అభియుఞ్జిత్వా గణ్హేయ్య. హరేయ్యాతి హరన్తో గణ్హేయ్య. అవహరేయ్యాతి ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘న మయా గహిత’’న్తిఆదీని వదన్తో గణ్హేయ్య. ఇరియాపథం కోపేయ్యాతి భణ్డహారకస్స గమనాదిఇరియాపథం విచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హేయ్య. కోపం కత్వా గణ్హాతీతి హి ఏతస్మిం అత్థే ‘‘కోపీ’’తి నామధాతు. ఠానా చావేయ్యాతి ఠపితట్ఠానతో చావేయ్య. సఙ్కేతం వీతినామయేతి పరికప్పితట్ఠానం వా సుఙ్కఘాతం వా అతిక్కామేయ్య.

ఏత్థ చ ఆరామాదిఅభియుఞ్జనే, సామికస్స విమతుప్పాదనధురనిక్ఖేపే, భణ్డహారకస్స సీసభారామసనఫన్దాపనఖన్ధోరోపనే, ఉపనిక్ఖిత్తే ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి చోదియమానస్స ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణనవిమతుప్పాదనధురనిక్ఖేపే, థలట్ఠస్స థేయ్యచిత్తేనామసనఫన్దాపనఠానాచావనే చాతి చతూసు పచ్చేకం యథాక్కమం దుక్కటథుల్లచ్చయపారాజికాయో వేదితబ్బా. ‘‘సహభణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమదుతియపాదసఙ్కామనే, పరికప్పితసుఙ్కఘాతట్ఠానతో పఠమదుతియపాదాతిక్కామే చాతి ద్వీసు పచ్చేకం కమేన థుల్లచ్చయపారాజికాయో వేదితబ్బా. అయమేత్థ సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకమిస్సకత్తా నానాభణ్డవసేన యోజనా. ఏకభణ్డవసేన పన సస్సామికస్స దాసస్స వా తిరచ్ఛానగతస్స వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియనహరణాదివసేన యోజనా దట్ఠబ్బా.

అపిచ ఇమాని ఛ పదాని వణ్ణయన్తేన నానాభణ్డఏకభణ్డసాహత్థికపుబ్బప్పయోగథేయ్యావహారసఙ్ఖాతే పఞ్చపఞ్చకే సమోధానేత్వా పఞ్చవీసతి అవహారా దస్సేతబ్బా ఛప్పదన్తోగధత్తా సబ్బేసమ్పి అవహారానం. తే పన అవహారా యేన కేనచి అభియోగాదిఆకారనానత్తమత్తేన భిన్నాతి తంవసేన పఞ్చపఞ్చకం నామ జాతం. ఏవం సంవణ్ణితఞ్హి ఇదం అదిన్నాదానపారాజికం సువణ్ణితం నామ హోతీతి దట్ఠబ్బం. తత్థ పురిమాని ద్వే పఞ్చకాని ‘‘ఆదియేయ్యా’’తిఆదీనం పఞ్చన్నం పదానం వసేన లబ్భన్తి. యం పనేతం ‘‘సఙ్కేతం వీతినామయే’’తి ఛట్ఠం పదం, తం తతియపఞ్చమేసు పఞ్చకేసు నిస్సగ్గియపరికప్పావహారవసేన యోజేతబ్బం.

తత్థ సాహత్థిక-సద్దేన ఉపచారతో తంసహచరితపఞ్చకం గహేత్వా ‘‘సాహత్థికఞ్చ తం పఞ్చకఞ్చా’’తి వా ‘‘సాహత్థికాది పఞ్చక’’న్తి మజ్ఝేపదలోపవసేన వా సాహత్థికపఞ్చకం. ఏవముపరిపి. తం పన సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో అత్థసాధకో ధురనిక్ఖేపో చాతి. తత్థ సకో హత్థో సహత్థో, సహత్థేన నిబ్బత్తో సాహత్థికో. ఏవం ఆణత్తికో. సుఙ్కఘాతపరికప్పితోకాసానం అన్తో ఠత్వా బహి నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో, సో ఏవ నిస్సగ్గియో. కాలం అనియమేత్వా ఆణత్తస్స భణ్డగ్గహణతో చ పరస్స తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకం తేలం అవస్సం పివనకానం ఉపాహనాదీనం నిక్ఖిత్తానం తేలపాతనతో చ పురేతరమేవ పారాజికసఙ్ఖాతం అత్థం సాధేతీతి అత్థసాధకో. సో పన ఆణాపనప్పయోగో, ఉపాహనాదీనం నిక్ఖేపప్పయోగో చ. ఆరామాభియోగే చ ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డే చ తావకాలికభణ్డదేయ్యానమదానే చ ధురస్స నిక్ఖేపో ధురనిక్ఖేపో.

పుబ్బప్పయోగపఞ్చకం నామ పుబ్బప్పయోగో సహప్పయోగో సంవిధావహారో సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తకమ్మన్తి. తత్థ ఆణాపనం భణ్డగ్గహణతో పుబ్బత్తా పుబ్బప్పయోగో నామ. ఠానాచావనఖిలసఙ్కామనప్పయోగేన సహ వత్తమానో సహప్పయోగో. సంవిధాయ సమ్మన్తయిత్వా గతేసు ఏకేనాపి భణ్డే ఠానా చావితే సబ్బేసం అవహారో సంవిధావహారో. సఙ్కేతకమ్మన్తి పుబ్బణ్హాదికాలపరిచ్ఛేదవసేన సఞ్జాననకరణం. నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం అక్ఖినిఖణనాదికరణం.

థేయ్యావహారపఞ్చకం పన సయమేవ దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. నను చ ఛప్పదన్తోగధత్తా ‘‘సబ్బేసమ్పి అవహారాన’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి ‘‘అథ వా’’తి పక్ఖన్తరవసేన విసుం వియ ఇదం పఞ్చకం కస్మా వుత్తన్తి? నను అవోచుమ్హా ‘‘యేన కేనచి అభియోగాదిఆకారనానత్తమత్తేన భిన్నా’’తి, ఏతాదిసస్స భేదస్స సమ్భవతో పక్ఖన్తరవసేనాపి యుజ్జతీతి ఏవం వుత్తం. ఇమస్స పఞ్చకస్స విసుం ఉద్ధరిత్వా వచనం పన పసిద్ధివసేనాతి దట్ఠబ్బం, కుస-సద్దేన కుససఙ్కామనమధిప్పేతం అభేదోపచారేన. థేయ్యఞ్చ బలఞ్చ కుసో చ ఛన్నఞ్చ పరికప్పో చ థేయ్యా…పే… పరికప్పం, దీఘో సన్ధివసేన. తేన అవహారకో పారాజికో భవేతి సమ్బన్ధో. యో పన పటిచ్ఛన్నేన అవహారకో, సో అత్థతో పటిచ్ఛన్నస్స అవహారకో హోతీతి ద్వన్దసమాసన్తోగధత్తేపిచస్స విరోధాభావోభావసాధనో చాయం ఛన్న-సద్దో దట్ఠబ్బో. తత్థ సన్ధిచ్ఛేదనాదీని కత్వా వా తులాకూటమానకూటకహాపణకూటాదీహి వఞ్చేత్వా వా గణ్హన్తో థేయ్యావహారకో. బలక్కారేన పరసన్తకం గణ్హన్తో బలావహారకో. కుసం సఙ్కామేత్వా గణ్హన్తో కుసావహారకో. తిణపణ్ణాదీహి యం కిఞ్చి పటిచ్ఛాదేత్వా పచ్ఛా కస్స పటిచ్ఛన్నస్స అవహారకో పటిచ్ఛన్నావహారకో. సాటకాదిభణ్డవసేన, గబ్భద్వారాదిఓకాసవసేన వా పరికప్పేత్వా గణ్హన్తో పరికప్పావహారకో. ఏత్థ పన పరికప్పితభణ్డగ్గహణే పరికప్పితపరిచ్ఛేదాతిక్కమే చ పారాజికం వేదితబ్బం.

ఇదాని పనేత్థ వినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘భణ్డకాలగ్ఘదేసేహీ’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ అదిన్నాదానే భణ్డఞ్చ కాలో చ అగ్ఘో చ దేసో చ తేహి చ పరిభోగేన చ వినిచ్ఛయో కాతబ్బోతి అత్థో. తత్థ అవహటభణ్డస్స సస్సామికస్సామికభావం సస్సామికేపి సామికానం సాలయనిరాలయభావఞ్చ ఉపపరిక్ఖిత్వా సాలయకాలే చే అవహటం, భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కాతబ్బో వినిచ్ఛయో భణ్డేన వినిచ్ఛయో. నిరాలయకాలే చే అవహటం, పారాజికం నత్థి, సామికేసు పున ఆహరాపేన్తేసు దాతబ్బం. తదేవ హి భణ్డం కదాచి మహగ్ఘం, కదాచి అప్పగ్ఘం, తస్మా యస్మిం కాలే భణ్డం అవహటం, తస్మింయేవ కాలే యో తస్స అగ్ఘో, తేన కాతబ్బో వినిచ్ఛయో కాలేన వినిచ్ఛయో. నవభణ్డస్స యో అగ్ఘో, సో పచ్ఛా పరిహాయతి, తస్మా సబ్బదా పకతిఅగ్ఘవసేన అకత్వా కాతబ్బో వినిచ్ఛయో అగ్ఘేన వినిచ్ఛయో. భణ్డుట్ఠానదేసే భణ్డం అప్పగ్ఘం హోతి, అఞ్ఞత్థ మహగ్ఘం, తస్మా యస్మిం దేసే భణ్డం అవహటం, తస్మింయేవ దేసే అగ్ఘేన కాతబ్బో వినిచ్ఛయో దేసేన వినిచ్ఛయో. పరిభోగేన సాటకాదినో భణ్డస్స అగ్ఘో పరిహాయతి, తస్మా తస్స పరిభోగవసేన పరిహీనాపరిహీనభావం ఉపపరిక్ఖిత్వా కాతబ్బో వినిచ్ఛయో పరిభోగేన వినిచ్ఛయో.

దుతియం.

౫-౭. ఇదాని తతియం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సవిగ్గహ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మనుస్సవిగ్గహం కలలతో పట్ఠాయ జీవమానకమనుస్సజాతికానం సరీరం. చిచ్చ పాణోతి సఞ్ఞాయ సద్ధింయేవ ‘‘వధామి న’’న్తి వధకచేతనాయ చేతేత్వా పకప్పేత్వా. జీవితా వా వియోజయేతి యో భిక్ఖు జాతిఉణ్ణంసునా సముద్ధటతేలబిన్దుమత్తం కలలరూపకాలే తాపనాదీహి వా తతో వా ఉద్ధమపి తదనురూపేన ఉపక్కమేన రూపజీవితిన్ద్రియోపక్కమే సతి తదాయత్తవుత్తినో అరూపజీవితస్సాపి వోరోపనసమ్భవతో ఉభయజీవితా వోరోపేయ్య. వా-సద్దో వికప్పే. మరణచేతనోతి మరణే చేతనా యస్స సో మరణాధిప్పాయో. సత్థహారకన్తి జీవితం హరతీతి హారకం, సత్థఞ్చ తం హారకఞ్చాతి సత్థహారకం, తం. అస్స మనుస్సవిగ్గహస్స. ఉపనిక్ఖిపేతి సమీపే నిక్ఖిపేయ్య వా. ఏతేన థావరప్పయోగం దస్సేతి. గాహేయ్య మరణూపాయన్తి ‘‘సత్థం వా ఆహర, విసం వా ఖాదా’’తిఆదినా నయేన మరణత్థాయ ఉపాయం గాహాపేయ్య వా. ఏతేన ఆణత్తిప్పయోగో దస్సితో. వదేయ్య మరణే గుణన్తి కాయవాచాదూతలేఖాహి ‘‘యో ఏవం మరతి, సో ధనం వా లభతీ’’తిఆదినా నయేన మరణే గుణం పకాసేయ్య వా. ఉభయత్థ అధికారవసేన వా-సద్దో ఆహరితబ్బో. సో భిక్ఖు చుతోతి సమ్బన్ధో, సాసనతోతి విఞ్ఞాయతి.

ఇదాని పనస్స ఛబ్బిధే పయోగేదస్సేతుం ‘‘పయోగా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సాహత్థి…పే… ఇద్ధివిజ్జామయా పయోగాతి ఇమే ఛ పయోగాతి సమ్బన్ధో. క-కారలోపేన పనేత్థ ‘‘సాహత్థీ’’తి వుత్తం. అథ వా అనేకత్థే అనేకతద్ధితసమ్భవేన సహత్థస్సాయం పయోగో సాహత్థీతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. సాహత్థి చ నిస్సగ్గో చ ఆణత్తి చ థావరో చాతి ద్వన్దో. ఇద్ధి చ విజ్జా చ, తాసమిమేతి ఇద్ధివిజ్జామయా, ఇద్ధిమయో విజ్జామయోతి వుత్తం హోతి. పయోగాతి ఇమే ఛప్పయోగా నామ హోన్తీతి అత్థో. తత్థ సయం మారేన్తస్స కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పహరణం సాహత్థికో పయోగో. దూరే ఠితం మారేతుకామస్స కాయాదీహి ఉసుసత్తిఆదీనం నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో. ‘‘అసుకం నామ మారేహీ’’తిఆదినా ఆణాపేన్తస్స ఆణాపనం ఆణత్తి, ఓపాతఖణనం అపస్సేనసంవిధానం అసిఆదీనం ఉపనిక్ఖిపనాది థావరో. మారణత్థం కమ్మవిపాకజాయ ఇద్ధియా పయోజనం ఇద్ధిమయో. కమ్మవిపాకజిద్ధి చ నామేసా రాజాదీనం రాజిద్ధిఆదయో. తత్థ పితురఞ్ఞో సీహళిన్దస్స దాఠాకోటనేన చూళసుమనకుటుమ్బియమారణే రాజిద్ధి దట్ఠబ్బా, తదత్థమేవ అథబ్బణాదివిజ్జాయ పరిజప్పనం విజ్జామయో పయోగో.

ఏవం ఛప్పయోగే దస్సేత్వా తేసు ఆణత్తిప్పయోగస్స నియామకే దస్సేతుం ‘‘కాలా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథావుత్తం ఆణత్తిం నియమేన్తి సఙ్కేతవిసఙ్కేతతావసేన పరిచ్ఛిన్దన్తీతి ఆణత్తినియామకా. తే పన కాలో చ వత్థు చ ఆవుధఞ్చ ఇరియాపథో చాతి చత్తారో, తథా కిరియావిసేసో ఓకాసోతి గణనపరిచ్ఛేదవసేన ఛ హోన్తీతి అత్థో. తత్థ కాలో పుబ్బణ్హాది యోబ్బనాది చ. వత్థు మారేతబ్బో సత్తో. ఆవుధం అసిఆది. ఇరియాపథో మారేతబ్బస్స గమనాది. కిరియావిసేసో విజ్ఝనాది. ఓకాసో గామాది. యో హి ‘‘అజ్జ, స్వే’’తి అనియమేత్వా ‘‘పుబ్బణ్హే మారేహీ’’తి వుత్తో యదా కదాచి పుబ్బణ్హే మారేతి, నత్థి విసఙ్కేతో. యో పన ‘‘పుబ్బణ్హే’’తి వుత్తో మజ్ఝన్హాదీసు మారేతి, విసఙ్కేతో హోతి, ఆణాపకస్స అనాపత్తి. ఏవం కాలస్స సఙ్కేతవిసఙ్కేతతావసేన నియామకతా వేదితబ్బా. ఇమినావ నయేన వత్థుఆదీసుపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

తతియం.

౮-౯. ఇదాని చతుత్థం దస్సేతుం ‘‘ఝానాదిభేద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అత్తని నోసన్తం అత్తుపనాయికఞ్చ పచ్చుప్పన్నభవస్సితఞ్చ అఞ్ఞాపదేసరహితఞ్చ ఝానాదిభేదం కోట్ఠాసం కత్వా వా ఏకేకం కత్వా వా కాయేన వా వాచాయ వా విఞ్ఞత్తిపథే దీపేన్తో నాధిమానికో ఞాతే చుతో భవేతి సమ్బన్ధో. తత్థ అత్తని సకసన్తానే నోసన్తం అనుప్పన్నత్తాయేవ అవిజ్జమానం, ఏత్థ నోసన్తోతి అత్థే తప్పురిసో. ఝానాదిభేదన్తి ఝానం ఆది యస్స ‘‘విమోక్ఖసమాధి సమాపత్తి ఞాణదస్సన మగ్గభావనా ఫలసచ్ఛి కిరియాకిలేసప్పహానవినీవరణతాచిత్తస్స సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి (పారా. ౧౯౮) వుత్తస్స సో ఝానాది, సోవ భేదో విసేసోతి సమాసో. తం ఝానాదిభేదం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. అత్తుపనాయికన్తి ‘‘అయం మయి అత్థీ’’తి ఆరోచనవసేన అత్తని ఉపనీయతి, ‘‘అహం వా ఏత్థ సన్దిస్సామీ’’తి అత్తా ఉపనీయతి ఏత్థ ధమ్మేతి వా అత్తుపనాయికో, ఝానాదిభేదో, తం. పచ్చుప్పన్నభవస్సితన్తి పచ్చుప్పన్నభవో నామ ఇదాని వత్తమానో అత్తభావో, తన్నిస్సితోతి సమాసో, సో చ ఝానాదిభేదోయేవ, తం.

అఞ్ఞాపదేసరహితన్తి ‘‘యో తే విహారే వసి, సో భిక్ఖు పఠమం ఝానం సమాపజ్జీ’’తిఆదినా (పారా. ౨౨౦) నయేన అఞ్ఞస్స అపదేసో, తేన రహితో చత్తోతి తప్పురిససమాసో, సో రహితో తేనాతి వా బహుబ్బీహి, ఝానాదిభేదోవ, తం. కోట్ఠాసం కత్వా వాతి ‘‘పఠమం ఝానం దుతియం ఝానం సమాపజ్జిం, పఠమం ఝానం తతియం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదినా నయేన కోట్ఠాసం కత్వా వా. ఏకేకం కత్వా వాతి ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జిం, దుతియం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదినా నయేన ఏకేకం కత్వా వా. ఏత్థ చ ఏకన్తి ఠితే విచ్ఛాయం ద్విత్తం. ఏత్థ పన కత్వాతి కరణకిరియాయ ఏకేకవసేన భిన్నస్స ఝానాదినో అత్థస్స సమ్బన్ధనిచ్ఛా విచ్ఛాతి వేదితబ్బా. టీకాయం పన ‘‘కోట్ఠాసం వాతి ఏత్థ ‘ఝానలాభీ, విమోక్ఖలాభీ, సమాధిలాభీ, సమాపత్తిలాభీమ్హీ’తి ఏవమాదినా నయేన కోట్ఠాసతో వాతి అత్థో’’తి చ ‘‘ఏకేకం వాతి ‘పఠమస్స ఝానస్స లాభీ, దుతియస్స ఝానస్స లాభీమ్హీ’తి ఏవమాదినా నయేన ఏకేకం వాతి అత్థో’’తి చ వుత్తం. సో పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ అవుత్తక్కమోతి వేదితబ్బో. కాయేన వాతి హత్థముద్దాదివసేన కాయేన వా. వాచాతి ఏత్థ య-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠో ‘‘అలజ్జితా’’తిఆదీసు వియ. విఞ్ఞత్తిపథేతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీనం గహణయోగ్యే పదేసే ఠత్వాతి అజ్ఝాహరితబ్బం. దీపేన్తోతి ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన అయం ధమ్మో మయి అత్థీ’’తి పకాసేన్తో. నాధిమానికోతి అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞితాసఙ్ఖాతో అధికో మానో, సో నత్థి ఏతస్సాతి నాధిమానికో, భిక్ఖు. ఞాతేతి విఞ్ఞునా మనుస్సజాతికేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానే వుత్తనయేన విఞ్ఞాతే సతి చుతో భవే సాసనతోతి విఞ్ఞాయతి. అఞ్ఞాపదేసేన దీపయతో పన థుల్లచ్చయం. ఏత్థ చ –

దుక్కటం పఠమస్సేవ, సామన్తమితి వణ్ణితం;

సేసానం పన తిణ్ణమ్పి, థుల్లచ్చయముదీరితన్తి.

చతుత్థం.

౧౦. ఇదాని చతున్నమ్పి చేతేసమసంవాసతం అభబ్బతఞ్చ దీపేతుం ‘‘పారాజికేతే’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏతే చత్తారో పారాజికా పుగ్గలా యథా పురే పుబ్బే గిహికాలే, అనుపసమ్పన్నకాలే చ వియ అసంవాసాతి సమ్బన్ధో. సహ వసన్తి యస్మా సబ్బేపి లజ్జినో ఏతేసు కమ్మాదీసు న ఏకోపి తతో బహిద్ధా సన్దిస్సతీతి ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో సమసిక్ఖతాతి ఇమే తయో సంవాసా నామ. తత్థ అపలోకనాదికం చతుబ్బిధమ్పి సఙ్ఘకమ్మం సీమాపరిచ్ఛిన్నేహి పకతత్తేహి భిక్ఖూహి ఏకతో కత్తబ్బతా ఏకకమ్మం నామ. తథా పఞ్చవిధోపి పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఏకతో ఉద్దిసితబ్బత్తా ఏకుద్దేసో నామ. పఞ్ఞత్తం పన సిక్ఖాపదం సబ్బేహిపి లజ్జీపుగ్గలేహి సమం సిక్ఖితబ్బభావతో సమసిక్ఖతా నామ. నత్థి తే సంవాసా ఏతేసన్తి అసంవాసా. ‘‘అభబ్బా’’తిఆదీసు భిక్ఖుభావాయాతి తుమత్థే సమ్పదానవచనం, తస్మా యథా సీసచ్ఛిన్నో జీవితుం అభబ్బో, ఏవం చత్తారోమే పుగ్గలా భిక్ఖుభావాయ భిక్ఖూ భవితుం అభబ్బాతి అత్థో.

౧౧. ఇదాని పరియాయాణత్తీహి సమ్భవన్తే దస్సేతుం ‘‘పరియాయో చా’’తిఆదిమాహ. పరియాయో చ ఆణత్తి చ తతియే మనుస్సవిగ్గహే లబ్భతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ కాయాదీహి యథావుత్తేహి ‘‘యో ఏవం మరతి, సో ధనం వా లభతీ’’తి ఏవమాదివిఞ్ఞాపకో బ్యఞ్జనభూతో కాయవచీపయోగో పరియాయో. ఇమినా ఇదం దీపేతి – యథా అదిన్నాదానే ‘‘ఆదియేయ్యా’’తి (పారా. ౯౨) వుత్తత్తా పారియాయకథాయ ముచ్చతి, న ఇధ ఏవం. ‘‘సంవణ్ణేయ్యా’’తి (పారా. ౧౭౨) పరియాయకయాయపి న ముచ్చతీతి. ‘‘దుతియే పనా’’తిఆదీసు అత్థో పాకటోయేవ. ఏవముపరిపి పాకటముపేక్ఖిస్సామ.

౧౨. ఇదాని మేథునధమ్మాదీనం అఙ్గాని దస్సేతుం ‘‘సేవేతూ’’తిఆదిమాహ. సేవేతుకామతాచిత్తన్తి మేథునం సేవేతుం కామేతీతి సేవేతుకామో, తస్స భావో నామ తణ్హా, తాయ సేవేతుకామతాయ సమ్పయుత్తం చిత్తన్తి తప్పురిసో. మేథునధమ్మస్సాతి మిథునానం ఇత్థిపురిసానం ఇదన్తి మేథునం, తమేవ ధమ్మోతి మేథునధమ్మో. ఇధ పన ఉపచారవసేన పారాజికాపత్తి మేథునధమ్మో నామ. అథ వా మేథునేన జాతో ధమ్మో పారాజికాపత్తి మేథునధమ్మో, తస్స మేథునధమ్మస్స మేథునధమ్మపారాజికాపత్తియా. అఙ్గద్వయన్తి అఙ్గానం కారణానం ద్వయం. బుధాతి వినయధరా విఞ్ఞునో.

౧౩. మనుస్ససన్తి మనుస్సానం సం మనుస్ససం, తదాయత్తవత్థుకా చ. ఏతేన పేతతిరచ్ఛానగతాయత్తం నివత్తేతి. తథాసఞ్ఞీతి తథా తాదిసా సఞ్ఞా తథాసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి తథాసఞ్ఞీ. పరాయత్తసఞ్ఞితా చాతి అత్థో. భావప్పధానా ఇమే నిద్దేసా, భావపచ్చయలోపో వా ‘‘బుద్ధే రతన’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౬.౩) వియ. ఏవముపరిపి ఈదిసేసు. థేయ్యచిత్తన్తి థేనభావసఙ్ఖాతం చిత్తఞ్చ. వత్థునో గరుతాతి భణ్డస్స పాదఅతిరేకపాదారహభావేన గరుతా చ. ఊనపఞ్చమాసకే వా అతిరేకమాసకే వా థుల్లచ్చయం. మాసకే వా ఊనమాసకే వా దుక్కటం. అవహారోతి పఞ్చవీసతియా అవహారానం అఞ్ఞతరేన అవహరణఞ్చాతి ఇమే పఞ్చ అదిన్నాదానహేతుయో అదిన్నాదానపారాజికాపత్తియా అఙ్గాని.

౧౪. పాణో మానుస్సకోతి మనుస్సజాతిసమ్బన్ధో పాణో చ, పాణోతి హి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో పన జీవితిన్ద్రియం వుచ్చతి. పాణసఞ్ఞితాతి పాణోతి సఞ్ఞితా చ, ఘాతనం ఘాతో, సో ఏవ చేతనా ఘాతచేతనా, ‘‘వధామి న’’న్తి ఏవం పవత్తా సా చ, తంసముట్ఠితో సాహత్థికాదీనం ఛన్నమఞ్ఞతరో పయోగో చ, తేన పయోగేన మరణఞ్చాతి ఏతే యథావుత్తా పఞ్చ వధహేతుయో పాణఘాతాపజ్జితబ్బఆపత్తియా అఙ్గానీతి అత్థో.

౧౫. అత్తని అసన్తతాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స సన్తానే అవిజ్జమానతా చ. పాపమిచ్ఛతాయారోచనాతి యా సా ‘‘ఇధేకచ్చో దుస్సీలో సమానో ‘సీలవాతి మం జనో జానాతూ’’తిఆదినా (విభ. ౮౫౧) నయేన వుత్తా పాపఇచ్ఛతాయ సమన్నాగతా, తాయ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స ఆరోచనా చ. తస్సాతి యస్స ఆరోచేతి, తస్స. మనుస్సజాతితాతి మనుస్సానం జాతి యస్స, తస్స భావో మనుస్సజాతితా, సా చ, నఞ్ఞాపదేసోతి న అఞ్ఞాపదేసో అఞ్ఞాపదేసాభావో చ, తదేవ జాననన్తి తఙ్ఖణంయేవ విజాననఞ్చాతి ఇమాని పఞ్చ ఏత్థ అసన్తదీపనే అస్మిం సన్తానే అవిజ్జమానఉత్తరిమనుస్సధమ్మప్పకాసననిమిత్తే పారాజికే అఙ్గాని హేతుయోతి అత్థో.

౧౬. ఏవం తేసమసంవాసతాభబ్బతాదీని దస్సేత్వా ఇదాని న తే చత్తారోవ, అథ ఖో సన్తఞ్ఞేపీతి తే సబ్బేపి సమోధానేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అసాధారణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అసాధారణాతి పారాజికా ధమ్మా అధిప్పేతా. తేనేవ చేత్థ పుల్లిఙ్గనిద్దేసో. తస్మా భిక్ఖునీనం భిక్ఖూహి అసాధారణా పారాజికా ధమ్మా చత్తారో చాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉపచారవసేన తు ఉబ్భజాణుమణ్డలికాదికా పారాజికాపన్నా పరిగ్గయ్హన్తి. తాసు యా అవస్సుతా అవస్సుతస్స మనుస్సపురిసస్స అక్ఖకానం అధో జాణుమణ్డలానం కప్పరానఞ్చ ఉపరి కాయసంసగ్గం సాదియతి, అయం ఉబ్భజాణుమణ్డలికా. యా పన అఞ్ఞిస్సా భిక్ఖునియా పారాజికం పటిచ్ఛాదేతి, సా వజ్జప్పటిచ్ఛాదికా. యా ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం తస్సా దిట్ఠియా గహణవసేన అనువత్తతి, సా ఉక్ఖిత్తానువత్తికా. కాయసంసగ్గరాగేన తిన్తస్స హత్థగ్గహణం సఙ్ఘాటికణ్ణగ్గహణం కాయసంసగ్గత్థాయ పురిసస్స హత్థపాసే ఠానం ఠత్వా సల్లపనం సఙ్కేతగమనం పురిసస్సాగమనసాదియనం పటిచ్ఛన్నోకాసవవిసనం హత్థపాసే ఠత్వా కాయోపసంహరణన్తి ఇమాని అట్ఠ వత్థూని యస్సా అవస్సుతాయ, సా అట్ఠవత్థుకా నామ.

అభబ్బకా ఏకాదస చాతి ఏత్థ పణ్డకో థేయ్యసంవాసకో తిత్థియపక్కన్తకో తిరచ్ఛానగతో మాతుఘాతకో పితుఘాతకో అరహన్తఘాతకో భిక్ఖునిదూసకో సఙ్ఘభేదకో లోహితుప్పాదకో ఉభతోబ్యఞ్జనకోతి ఇమే అభబ్బా ఏకాదస చ. తేసు పణ్డకోతి ఓపక్కమికనపుంసకపణ్డకా చ పణ్డకభావపక్ఖే పక్ఖపణ్డకో చ ఇధ అధిప్పేతా. ఆసిత్తఉసూయపణ్డకానం పన పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ న వారితా. థేయ్యసంవాసకో పన లిఙ్గత్థేనకాదివసేన తివిధో. తత్థ సయం పబ్బజితత్తా లిఙ్గమత్తం థేనేతీతి లిఙ్గత్థేనకో. భిక్ఖువస్సగణనాదికం సంవాసం థేనేతీతి సంవాసత్థేనకో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ ఏవం పటిపజ్జన్తేపి ఏసేవ నయో. యథావుత్తముభయం థేనేతీతి ఉభయత్థేనకో. ఠపేత్వా పన ఇమం తివిధం –

రాజదుబ్భిక్ఖకన్తార-రోగవేరిభయేన వా;

చీవరాహరణత్థం వా, లిఙ్గం ఆదియతీధ యో.

సంవాసం నాధివాసేతి, యావ సో సుద్ధమానసో;

థేయ్యసంవాసకో నామ, తావ ఏస న వుచ్చతీతి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦; కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా);

తిత్థియపక్కన్తకాదయో తు తంతంవచనత్థానుసారేన వేదితబ్బా. తిరచ్ఛానగతో పన ఠపేత్వా మనుస్సజాతికం అవసేసో సబ్బో వేదితబ్బో. ఇమే ఏకాదస పుగ్గలా భిక్ఖుభావాయ అభబ్బత్తా పారాజికాపన్నసదిసతాయ ‘‘పారాజికా’’తి వుచ్చన్తి. విబ్భన్తా భిక్ఖునీతి గిహినివాసననివత్థా భిక్ఖునీ చ. సా హి ఏత్తావతా పారాజికా. ముదుకా పిట్ఠి యస్స, సో చ. సో హి అనభిరతియా పీళితో యదా అత్తనో అఙ్గజాతం అత్తనో వచ్చముఖమగ్గేసు పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి.

౧౭-౧౮. లమ్బమానమఙ్గజాతమేతస్సాతి లమ్బీ. సో యథావుత్తేసు పవేసితో పారాజికో. ముఖేన గణ్హన్తో అఙ్గజాతం పరస్స చాతి యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స సుత్తస్స వా మతస్స వా అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హాతి, సో పరస్స అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హన్తో చ. తత్థేవాభినిసీదన్తోతి యో అనభిరతియా పీళితో తత్థేవ పరస్స అఙ్గజాతే వచ్చమగ్గేన అభినిసీదతి, సో చాతి ఏతే ద్వయంద్వయసమాపత్తియా అభావేపి మగ్గే మగ్గప్పవేసనహేతు మేథునస్స అనులోమికా చత్తారో చ. ఇధాగతా చత్తారోతి ఇధ ఖుద్దసిక్ఖాయం యథావుత్తా మేథునధమ్మా పారాజికాదయో చత్తారో చాతి సమోధానా పిణ్డీకరణవసేన చతువీసతి పారాజికా భవన్తీతి సేసో. ఏత్థ చ గాథాబన్ధవసేన రస్సం కత్వా ‘‘పరాజికా’’తి వుత్తం. ఏత్థాహ – మాతుఘాతకాదయో తతియం పారాజికం ఆపన్నా, భిక్ఖునిదూసకో, ముదుపిట్ఠికాదయో చత్తారో చ పఠమపారాజికం ఆపన్నా ఏవాతి కుతో చతువీసతీతి? వుచ్చతే – మాతుఘాతకాదయో హి చత్తారో ఇధ అనుపసమ్పన్నా ఏవ అధిప్పేతా. ముదుపిట్ఠికాదయో చత్తారో కిఞ్చాపి పఠమపారాజికేన సఙ్గహితా, యస్మా పన ఏకేన పరియాయేన మేథునధమ్మం అప్పటిసేవినో హోన్తి, తస్మా విసుం వుత్తాతి.

పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సఙ్ఘాదిసేసనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯. వుట్ఠానస్స గరుకత్తా గరుకాతి సఙ్ఘాదిసేసా వుచ్చన్తి. నవాతి తేసం గణనపరిచ్ఛేదో. నను ‘‘నవా’’తి కస్మా వుత్తం, ‘‘తేరసా’’తి వత్తబ్బన్తి? నాయం దోసో, చిరేనాపజ్జితబ్బే చత్తారో యావతతియకే ఠపేత్వా వీతిక్కమక్ఖణేయేవ ఆపజ్జితబ్బా పఠమాపత్తికా వుచ్చన్తీతి. ఇదాని తే దస్సేతుం ‘‘మోచేతుకామతా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సుక్కస్సాతి ఆసయధాతునానత్తతో నీలాదివసేన దసవిధే సుక్కే యస్స కస్సచి సుక్కస్స. మోచేతుకామతాతి మోచేతుకామతాయ, య-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠో. ఇమినా పన వచనేన మోచనస్సాద ముచ్చనస్సాద ముత్తస్సాదమేథునస్సాద ఫస్సస్సాద కణ్డువనస్సాద దస్సనస్సాద నిసజ్జనస్సాద వాచస్సాద గేహసితపేమ వనభఙ్గియ సఙ్ఖాతేసు ఏకాదసస్సాదేసు ఏకంయేవ మోచనస్సాదం దస్సేతి.

తత్థ మోచనాయ అస్సాదో సుఖవేదనా మోచనస్సాదో. ముచ్చనే అత్తనో ధమ్మతాయ ముచ్చనే అస్సాదో ముచ్చనస్సాదో. ఏవం సబ్బత్థ సత్తమీతప్పురిసేన అత్థో దట్ఠబ్బో. ఇమేహి పన నవహి పదేహి సమ్పయుత్తఅస్సాదసీసేన రాగో వుత్తో. గేహనిస్సితేసు మాతాదీసు పేమం గేహే సితం పేమన్తి గేహసితపేమం, ఇమినా సరూపేనేవ రాగో వుత్తో. సన్థవకరణత్థాయ ఇత్థియా పేసితపుప్ఫాది వనభఙ్గియం, ఇమినా చ వత్థువసేన రాగో వుత్తో. మేథునస్సాదోపి ఇత్థియా గహణప్పయోగేన వేదితబ్బో. సబ్బత్థేవ చ పన చేతనానిమిత్తుపక్కమమోచనే సతి విసఙ్కేతాభావో వేదితబ్బో. ఉపక్కమ్మ హత్థాదినా నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వా. అఞ్ఞత్ర సుపినన్తేనాతి సుపినోయేవ సుపినన్తో ‘‘కమ్మమేవ కమ్మన్తో’’తిఆదీసు వియ అన్త-సద్దస్స తబ్భావవుత్తిత్తా. తం సుపినన్తం వినా విమోచయం సుక్కం విమోచేన్తో సమణో యో కోచి భిక్ఖు గరుకం గరుకాపత్తిసఙ్ఖాతం సఙ్ఘాదిసేసం ఫుసే ఫుసేయ్య, ఆపజ్జేయ్యాతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ అజ్ఝత్తరూపబహిద్ధారూపఉభయరూపఆకాసేకటికమ్పనసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఉపాయేసు సతి రాగూపత్థమ్భాదీసు చ కాలేసు యేన కేనచి అఙ్గజాతే కమ్మఞ్ఞతం పత్తే ‘‘ఆరోగ్యత్థాయా’’తిఆదీసు యేన కేనచి అధిప్పాయేన అధిప్పాయవత్థుభూతం యం కిఞ్చి సుక్కం మోచనస్సాదచేతనాయ ఏవ నిమిత్తే ఉపక్కమ్మ మోచేన్తో సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జతీతి సబ్బథా అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో.

పఠమో.

౨౦. కాయసంసగ్గరాగవాతి కాయే సంసగ్గో, తస్మిం రాగో, సో అస్స అత్థీతి వన్తు, కాయసంసగ్గరాగసమఙ్గీతి అత్థో. సమణో ఇత్థిసఞ్ఞీతి సమ్బన్ధో. ఉపక్కమ్మాతి కాయేన వాయమిత్వా. మనుస్సిత్థిం సమ్ఫుసన్తోతి అన్తమసో లోమేనపి పరామసన్తో గరుకం ఫుసేతి యోజనా. మనుస్సభూతా అమతా ఇత్థీ మనుస్సిత్థీ. తత్థ ‘‘కాయసంసగ్గరాగవా’’తి ఇమినా మాతుపేమాదిం, ఇత్థియా గహితమోక్ఖాధిప్పాయఞ్చ పటిక్ఖిపతి. ఇత్థియా వేమతికస్స, పణ్డకపురిసతిరచ్ఛానగతసఞ్ఞిస్స చ థుల్లచ్చయం. ఇత్థియా పన కాయేన కాయప్పటిబద్ధామసనే, కాయప్పటిబద్ధేన కాయామసనే చ యక్ఖీపేతీపణ్డకానం కాయేన కాయామసనే చ పురిసతిరచ్ఛానగతిత్థీనం కాయేన కాయామసనేపి దుక్కటం, తథాయక్ఖీఆదీనం కాయేన కాయప్పటిబద్ధాదీసు చ. మతిత్థియా పన థుల్లచ్చయం. ఇత్థియా పన ఫుసియమానో సేవనాధిప్పాయోపి సచే కాయేన న వాయమతి, అనాపత్తి.

దుతియో.

౨౧. తథాతి ఇత్థిసఞ్ఞీ. సుణన్తిన్తి విఞ్ఞత్తిపథే ఠత్వా అత్తనో వచనం సుణన్తిఞ్చ. విఞ్ఞుఞ్చాతి దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లసల్లక్ఖణసమత్థఞ్చ మనుస్సిత్థిం. మగ్గం వాతి వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గానం వసేన మగ్గం వా మేథునం వా ఆరబ్భాతి సమ్బన్ధో. దుట్ఠుల్లవాచారాగేనాతి దుట్ఠా చ సా అసద్ధమ్మప్పటిసంయుత్తతాయ థూలా చ లామకజనసాధారణతాయాతి దుట్ఠుల్లా. సావ పున వాచా దుట్ఠుల్లవాచా. తస్సం అస్సాదసమ్పయుత్తో రాగోతి సమాసో, తేన. ఓభాసిత్వాతి వణ్ణావణ్ణయాచనాదివసేన అసద్ధమ్మవచనం వత్వా. అసుణన్తియా పన దూతేన వా పణ్ణేన వా ఆరోచితే అనాపత్తి. తత్థ ద్విన్నం మగ్గానం వసేన వణ్ణావణ్ణేహి, మేథునయాచనాదీహి వా ‘‘సిఖరణీసి, సమ్భిన్నాసి, ఉభతోబ్యఞ్జనకాసీ’’తి ఇమేసు తీసు అఞ్ఞతరేన అక్కోసవచనేన వా ఓభాసన్తస్స సఙ్ఘాదిసేసో, అధక్ఖకఉబ్భజాణుమణ్డలం ఆదిస్స వణ్ణాదిభణనే థుల్లచ్చయం, తథా యక్ఖీపేతీపణ్డకానం వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గే ఆదిస్స వణ్ణాదిభణనే మేథునయాచనాదీసుపి. తేసం పన అధక్ఖకాదికే దుక్కటం, తథా మనుస్సిత్థీనం ఉబ్భక్ఖకే అధోజాణుమణ్డలే కాయప్పటిబద్ధే చ.

తతియో.

౨౨. అత్తకాముపట్ఠానన్తి మేథునధమ్మసఙ్ఖాతేన కామేన ఉపట్ఠానం కాముపట్ఠానం. అత్తనో అత్థాయ కాముపట్ఠానం అత్తకాముపట్ఠానం. అథ వా కామీయతీతి కామం, అత్తనో కామం అత్తకామం, సయం మేథునరాగవసేన పత్థితన్తి అత్థో. అత్తకామఞ్చ తం ఉపట్ఠానఞ్చాతి అత్తకాముపట్ఠానం. తస్స వణ్ణో గుణో, తం. వత్వాతి ‘‘యదిదం కాముపట్ఠానం నామ, ఏతదగ్గం ఉపట్ఠానాన’’న్తి కాముపట్ఠానే వణ్ణం అన్తమసో హత్థముద్దాయపి ఇత్థీతి సఞ్ఞీ పకాసేత్వాతి అత్థో. వాచాతి వాచాయ యకారలోపవసేన. మేథునయుత్తేనాతి మేథునయుత్తాయ, లిఙ్గవిపల్లాసవసేన తాయ ‘‘అరహసి త్వం మయ్హం మేథునం ధమ్మం దాతు’’న్తిఆదికాయ మేథునధమ్మప్పటిసంయుత్తాయ వాచాయ మేథునయాచనే మేథునరాగినోతి సమ్బన్ధో. మేథునేరాగో, సో అస్స అత్థీతి మేథునరాగీ, తస్స. గరు హోతీతి గరుకాపత్తి హోతీతి అత్థో. మ-కారో పదసన్ధికరో. ఏత్థ పన పణ్డకే పణ్డకసఞ్ఞినో థుల్లచ్చయం, తస్మింయేవ ఇత్థిసఞ్ఞినో దుక్కటం.

చతుత్థో.

౨౩. ఇత్థియా వా పురిసస్స వా సన్దేసం పటిగ్గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇత్థియా వాతి ‘‘దస ఇత్థియో మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా’’తిఆదినా (పారా. ౩౦౩) చ ‘‘దస భరియాయో ధనక్కీతా ఛన్దవాసినీ’’తిఆదినా (పారా. ౩౦౩) చ వుత్తాయ వీసతివిధాయ ఇత్థియా వా పురిసస్స వా తంసమ్బన్ధవసేన తేసం మాతాదీనం వా. సన్దేసన్తి ఇత్థియా వా పురిసేన వా ఉభిన్నం మాతాదీహి వా ‘‘ఏహి, భన్తే, ఇత్థన్నామం ఇత్థిం వా పురిసం వా ఏవం భణాహీ’’తి వుత్తం జాయమ్పతిభావసన్నిస్సితం సన్దేసవచనం. పటిగ్గహేత్వాతి ‘‘సాధూ’’తి కాయేన వా వాచాయ వా సమ్పటిచ్ఛిత్వా. వీమంసిత్వాతి యత్థ పేసితో, తేసం అధిప్పాయం ఉపపరిక్ఖిత్వా వా ఉపపరిక్ఖాపేత్వా వా. హరం పచ్చాతి ఇత్థీ వా పురిసో వా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛతు వా, మా వా, యేహి పేసితో, తేసం పచ్చాహరన్తో వా హరాపేన్తో వా, జాయమ్పతిభావో హోతు వా, మా వా, అకారణమేతం. ఇమాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో చ, ద్వీహి అఙ్గేహి పణ్డకే చ అఙ్గత్తయేనాపి థుల్లచ్చయం, ఏకేన దుక్కటం. కేచి పన ‘‘హరం పచ్ఛా’’తి విపాఠం పరికప్పేత్వా ‘‘పచ్ఛా హర’’న్తి యోజేన్తి, తం న సున్దరం పచ్చాతి ఉపసగ్గత్తా. పదస్స ఉపరి అత్థే సజ్జేన్తో పకాసేన్తో గచ్ఛతీతి హి ఉపసగ్గో నామ, తస్మా ‘‘పతి ఆ’’తి ఉపసగ్గానం ‘‘హర’’న్తిమస్స పదస్స ఉపరి భవితబ్బన్తి.

పఞ్చమో.

౨౪. సంయాచితపరిక్ఖారన్తి సం అత్తనా యాచితో వాసిఆదికో పరిక్ఖారో యస్సా, తం. అదేసితవత్థుకన్తి ఉత్తిదుతియకమ్మేన అదేసితం వత్థు కుటికరణప్పదేసో యస్సాతి విగ్గహో, తం. పమాణాతిక్కన్తన్తి ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో సుగతవిదత్థి నామ, తాయ ‘‘దీఘసో ద్వాదస విదత్థియో సుగతస్స విదత్థియా తిరియం సత్తన్తరా’’తి (పారా. ౩౪౮) ఏవం వుత్తప్పమాణం ఏకతోభాగేనాపి అతిక్కన్తా పమాణాతిక్కన్తాతి తం తిరియం చతుహత్థసఙ్ఖాతహేట్ఠిమప్పమాణే సతి దీఘతో వుత్తప్పమాణతో కేసగ్గమత్తమ్పి వడ్ఢేతుం న వట్టతి. తతో ఊనకే, దీఘతో చ వడ్ఢితే అయం కుటిసఙ్ఖం న గచ్ఛతీతి. ‘‘మయ్హం వాసాగారం ఏత’’న్తి ఏవం అత్తా ఉద్దేసో ఏతిస్సాతి అత్తుద్దేసా. కుటిన్తి ఉల్లిత్తాదికం కుటిం కత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థ ఉల్లిత్తా నామ అన్తో ఉద్ధంముఖం లిత్తా. అవలిత్తా నామ బహి అధోముఖం లిత్తా. ఉభయథా ఉల్లిత్తావలిత్తా. కత్వాతి అన్తోభూతకారితత్థవసేన కారాపేత్వా వా.

తత్థాయం వత్థుదేసనక్కమో – తేన కుటికారకేన భిక్ఖునా కుటివత్థుం సోధేత్వా సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా వుడ్ఢానం భిక్ఖూనం పాదే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పణామేత్వా పదభాజనే (పారా. ౩౪౯) వుత్తనయేన సఙ్ఘం తిక్ఖత్తుం యాచిత్వా సబ్బే వా సఙ్ఘపరియాపన్నా, సఙ్ఘేన వా సమ్మతా ద్వే తయో భిక్ఖూ తత్థ నేతబ్బా. తేహి చ కిపిల్లికాదీహి సోళసహి ఉపద్దవేహి విరహితత్తా అనారమ్భం అనుపద్దవం ద్వీహి చతూహి వా బలిబద్దేహి యుత్తేన సకటేన ఏకచక్కం నిబ్బోదకపతనట్ఠానే ఏకం బహి కత్వా ఆవిఞ్ఛితుం సక్కుణేయ్యతాయ ‘‘సపరిక్కమన’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా సచేపి సఙ్ఘప్పహోనకా హోన్తి, తత్థేవ, నో చే, సఙ్ఘమజ్ఝం గన్త్వా తేన భిక్ఖునా యాచితేహి పదభాజనే (పారా. ౫౦, ౫౧) వుత్తాయ ఞత్తిదుతియకమ్మవాచాయ వత్థు దేసేతబ్బన్తి. అదేసితవత్థుకం పమాణాతిక్కన్తం కుటిం కరిస్సామీతి సబ్బప్పయోగే దుక్కటం, ఇదాని ద్వీహి పిణ్డేహి నిట్ఠానం గమిస్సతీతి పఠమపిణ్డదానే థుల్లచ్చయం, దుతియదానేన లేపే సఙ్ఘటితే సచే అదేసితవత్థుకా ఏవ వా హోతి, పమాణాతిక్కన్తా ఏవ వా, ఏకో సఙ్ఘాదిసేసో, సారమ్భఅపరిక్కమనతాయ ద్వే చ దుక్కటానీతి సచే ఉభయవిపన్నా, ద్వే చ సఙ్ఘాదిసేసా ద్వే చ దుక్కటానీతి సబ్బం ఞేయ్యం.

ఛట్ఠో.

౨౫. మహల్లకన్తి సస్సామికభావేన సంయాచితకుటితో మహన్తభావేన, వత్థుం దేసాపేత్వా పమాణాతిక్కమేనాపి కాతబ్బభావేన చ మహన్తతాయ మహత్తం లాతి ఆదదాతీతి మహల్లకో. మహత్తలక ఇతి ఠితే త్తస్స లోపో లస్స చ ద్విత్తం, తం. వసనం అత్థో పయోజనం వసనత్థో, తాయ. ఏత్థ పన అదేసితవత్థుభావే ఏకో సఙ్ఘాదిసేసో. సేసం అనన్తరసదిసమేవ. ఇధ చ తత్థ చ లేణగుహాతిణకుటిపణ్ణచ్ఛదనగేహేసు అఞ్ఞతరం కారేన్తస్స చ కుటిమ్పి అఞ్ఞస్స వాసత్థాయ వాసాగారం వా ఠపేత్వా ఉపోసథాగారాదీసు అఞ్ఞతరత్థాయ కరోన్తస్స చ అనాపత్తి.

సత్తమో.

౨౬. అమూలకేన అన్తిమేన వత్థునాతి సమ్బన్ధో. అమూలకేనాతి దస్సనసఙ్ఖాతస్స, సవనసఙ్ఖాతస్స, దిట్ఠసుతముతవసేన పవత్తపరిసఙ్కాసఙ్ఖాతస్స చ మూలస్స అభావేన నత్థి మూలమేతస్సాతి అమూలకం, తేన. తం పన సో ఆపన్నో వా హోతు, నో వా, ఏతం ఇధ అప్పమాణం. తత్థ భిక్ఖుఞ్చ మాతుగామఞ్చ తథారూపే ఠానే దిస్వా పరిసఙ్కతి, అయం దిట్ఠపరిసఙ్కా. అన్ధకారే వా పటిచ్ఛన్నే వా భిక్ఖుస్స చ మాతుగామస్స చ వచనం సుత్వా అఞ్ఞస్స అత్థిభావం అజానన్తో పరిసఙ్కతి, అయం సుతపరిసఙ్కా. ధుత్తానం ఇత్థీహి సద్ధిం పచ్చన్తవిహారేసు పుప్ఫగన్ధసురాదీహి అనుభవిత్వా గతట్ఠానం దిస్వా ‘‘కేన ను ఖో ఇదం కత’’న్తి వీమంసన్తో తత్థ కేనచి భిక్ఖునా గన్ధాదీహి పూజా కతా హోతి, భేసజ్జత్థాయ అరిట్ఠం వా పీతం, సో తస్స గన్ధం ఘాయిత్వా ‘‘అయం సో భవిస్సతీ’’తి పరిసఙ్కతి. అయం ముతపరిసఙ్కా నామ. అన్తిమేన చాతి తతో పరం వజ్జాభావేన అన్తే భవత్తా అన్తిమేనేవ. వత్థునాతి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా పారాజికేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞతరేన పారాజికేన ధమ్మేన. చ-కారో పనేత్థ అవధారణే, తేన సఙ్ఘాదిసేసాదిం నివత్తేతి. అథ వా చ-కారో అట్ఠానప్పయుత్తో.

చోదేన్తో వా చోదాపేన్తోవాచాతి యోజేతబ్బో. చావేతున్తి బ్రహ్మచరియా చావనత్థాయ. ఏతేన ఏకం చావనాధిప్పాయం గహేత్వా అవసేసే అక్కోసాధిప్పాయవుట్ఠాపనాధిప్పాయాదికే సత్తాధిప్పాయే పటిక్ఖిపతి. సుణమానన్తి ఇదం ‘‘చోదేన్తో’’తిఆదీనం కమ్మపదం, ఇమినా పరమ్ముఖా చోదనం పటిక్ఖిపతి. పరమ్ముఖా పన సత్తహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదన్తస్స దుక్కటం. చోదేన్తోతి ‘‘వత్థుసన్దస్సనా ఆపత్తిసన్దస్సనా సంవాసప్పటిక్ఖేపో సామీచిప్పటిక్ఖేపో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౩౮౫-౩౮౬) సఙ్ఖేపతో వుత్తానం చతున్నం చోదనానం వసేన సయం చోదేన్తో వా. చోదాపేన్తో వాతి పరేన యేన కేనచి చోదాపేన్తో వా. తస్మా యో భిక్ఖుస్స సమీపే ఠత్వా ‘‘త్వం మేథునం ధమ్మం సేవి, అస్సమణోసీ’’తిఆదినా వత్థుసన్దస్సనవసేన వా ‘‘త్వం మేథునధమ్మాపత్తిం ఆపన్నోసీ’’తిఆదినా ఆపత్తిసన్దస్సనవసేన వా ‘‘అస్సమణోసి, నత్థి తయా సద్ధిం ఉపోసథో వా పవారణా వా సఙ్ఘకమ్మం వా, అస్సమణోసీ’’తిఆదినా సంవాసప్పటిక్ఖేపవసేన వా అభివాదనాదిసంవాసే పటిక్ఖిత్తే అస్సమణోతి కస్మాతి పుట్ఠస్స ‘‘అస్సమణోసీ’’తిఆదివచనేహి సామీచిప్పటిక్ఖేపవసేన వా అన్తమసో హత్థముద్దాయ ఏవ వాపి ఏతమత్థం దీపయతో ‘‘కరోతు మే ఆయస్మా ఓకాసం, అహం తం వత్తుకామో’’తి ఏవం ఓకాసే అకారితే వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో చేవ దుక్కటఞ్చ, ఓకాసం కారేత్వా చోదేన్తస్స పన సఙ్ఘాదిసేసోవ దట్ఠబ్బో.

అట్ఠమో.

౨౭. అఞ్ఞస్సాతి ఖత్తియాదిజాతికస్స పరస్స. కిరియన్తి మేథునవీతిక్కమసఙ్ఖాతం కిరియం. తేనాతి అఞ్ఞస్స వీతిక్కమసఙ్ఖాతస్స మేథునవీతిక్కమసన్దస్సనేన కరణభూతేన. లేసేనాతి యస్స జాతిఆదయో తతో అఞ్ఞమ్పి వత్థుం లిస్సతి ఉద్దిట్ఠే విత్థారం సిలిస్సతి వోహారమత్తేనేవాతి జాతిఆదయోవ ‘‘లేసా’’తి వుచ్చన్తి, తేన జాతిలేసనామలేసాదినా లేసేన. అఞ్ఞన్తి యో వీతిక్కమన్తో దిట్ఠో, తతో అపరమ్పి భిక్ఖుం చావేతుం అన్తిమేన వత్థునా చోదయన్తి సమ్బన్ధో. కథం? కోచి ఖత్తియజాతియో వీతిక్కమన్తో దిట్ఠో, తతో అఞ్ఞం అత్తనో వేరిం ఖత్తియజాతికం భిక్ఖుం పస్సిత్వా తం ఖత్తియం జాతిలేసం గహేత్వా ‘‘ఖత్తియో మయా దిట్ఠో వీతిక్కమన్తో, త్వం ఖత్తియో పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నోసీ’’తి చోదేతి చోదాపేతి వా. ఏవం నామలేసాదయోపి వేదితబ్బా. సేసా వినిచ్ఛయకథా అట్ఠమే వుత్తసదిసాయేవ.

నవమో.

౨౮. ఏత్తావతా ‘‘గరుకా నవా’’తి ఉద్దిట్ఠే విత్థారతో దస్సేత్వా ఇదాని తేసు ఆపన్నేసు పటిపజ్జితబ్బాకారం దస్సేతుం ‘‘ఛాదేతి జానమాపన్న’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యో భిక్ఖు అత్తనా ఆపన్నం సఙ్ఘాదిసేసాపత్తిం ఆపత్తివసేన వా వత్థువసేన వా జానం జానన్తో యావతా యత్తకాని అహాని ఛాదేతి పటిచ్ఛాదేతి, తావతా తత్తకాని అహాని తస్స పరివాసో హోతీతి ఏవం పదసన్ధివసేన అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ పటిచ్ఛన్నపరివాసో సుద్ధన్తపరివాసో సమోధానపరివాసోతి తివిధో పరివాసో. తేసం పన అతిసఙ్ఖేపనయేన ముఖమత్తేపి దస్సితే విత్థారవినిచ్ఛయపవేసోపాయసమ్భవో సియాతి ముఖమత్తం దస్సయిస్సామ.

తత్థ పటిచ్ఛన్నపరివాసో నామ యథాపటిచ్ఛన్నాయ ఆపత్తియా దాతబ్బో, తస్మా పటిచ్ఛన్నదివసే చ ఆపత్తియో చ సల్లక్ఖేత్వా సచే ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నా హోతి, ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తిఆదినా ఖన్ధకే (చూళవ. ౯౮-౯౯) ఆగతనయేన యాచాపేత్వా ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం ఇత్థన్నామో భిక్ఖు సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జి ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తిఆదినా ఖన్ధకే ఆగతనయేనేవ కమ్మవాచం వత్వా పరివాసో దాతబ్బో. ఏకం ఆపజ్జిత్వా ‘‘సమ్బహులా’’తి వినయకమ్మం కరోన్తస్సాపి వుట్ఠాతీతి ‘‘సమ్బహులా’’తి వుత్తం. నానావత్థుకాసుపి ఏసేవ నయో. అథ ద్వీహాదిప్పటిచ్ఛన్నా హోన్తి, పక్ఖఅతిరేకపక్ఖమాసఅతిరేకమాససంవచ్ఛరఅతిరేకసంవచ్ఛరప్పటిచ్ఛన్నా వా, ‘‘ద్వీహప్పటిచ్ఛన్నాయో వా’’తిఆదినా వత్వా యో యో ఆపన్నో హోతి, తస్స తస్స నామఞ్చ గహేత్వా యోజనా కాతబ్బా.

కమ్మవాచాపరియోసానే చ సచే అప్పభిక్ఖుకో ఆవాసో హోతి, సక్కా రత్తిచ్ఛేదం అనాపజ్జన్తేన వసితుం, తత్థేవ ‘‘పరివాసం సమాదియామి, వత్తం సమాదియామీ’తి వత్తం సమాదాయ తత్థేవ సఙ్ఘస్స ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా సఙ్ఘాదిసేసా ఆపత్తియో ఆపజ్జిం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాయో’’తిఆదినా ఆరోచేత్వా పున ఆగతాగతానం భిక్ఖూనం ఆరోచేన్తేన పకతత్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే సహవాసో, తేన చ వినావాసో, ఆగన్తుకాదీనం ఉపచారగతానం అనారోచనాతి ఏతేసు ఏకేనాపి రత్తిచ్ఛేదఞ్చ వత్తభేదఞ్చ అకత్వా పరివత్థబ్బం.

సచే న సక్కా హోతి పరివాసం సోధేతుం, నిక్ఖిత్తవత్తేన వసితుకామో హోతి, తత్థేవ సఙ్ఘమజ్ఝే వా ఏకస్స పుగ్గలస్స వా సన్తికే ‘‘పరివాసం నిక్ఖిపామి, వత్తం నిక్ఖిపామీ’’తి పరివాసో నిక్ఖిపితబ్బో. నిక్ఖిత్తకాలతో పట్ఠాయ పకతత్తట్ఠానే తిట్ఠతి. అథానేన పచ్చూససమయే ఏకేన భిక్ఖునా సద్ధిం పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపతో, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమిత్వా మహామగ్గతో ఓక్కమ్మ పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిసీదిత్వా అన్తోఅరుణేయేవ వత్తం సమాదియిత్వా ఆరోచేతబ్బం. సచే బహి ఠితానమ్పి సద్దం సుణాతి, పస్సతి వా, దూరం గన్త్వాపి ఆరోచేతబ్బం, అనారోచేన్తే రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదదుక్కటఞ్చ. సచే అజానన్తస్సేవ ఉపచారసీమం పవిసిత్వా గచ్ఛన్తి, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదో. అరుణే ఉట్ఠితే తస్స సన్తికే వత్తం నిక్ఖిపిత్వా విహారం గన్తబ్బం. ఏవం యావ రత్తియో పూరేన్తి, తావ పరివత్థబ్బం. అయం తావ పటిచ్ఛన్నపరివాసో.

సుద్ధన్తో దువిధో చూళసుద్ధన్తో మహాసుద్ధన్తోతి. తత్థ యో ‘‘ఉపసమ్పదతో పట్ఠాయ యత్తకం నామ కాలం అహం సుద్ధో’’తి జానాతి, తత్తకం అపనేత్వా తతో అవసేసే రత్తిపరిచ్ఛేదే ఏకతో కత్వా దాతబ్బపరివాసో చూళసుద్ధన్తో. యో పన సబ్బసో రత్తిపరియన్తం న జానాతి నస్సరతి, తత్థ చ వేమతికో, తస్స దాతబ్బో మహాసుద్ధన్తో. ఆపత్తిపరియన్తం జానాతు వా, మా వా, అకారణమేతం.

సమోధానపరివాసో నామ తివిధో ఓధానసమోధానో అగ్ఘసమోధానో మిస్సకసమోధానోతి. తత్థ యో నిట్ఠితపరివాసోపి వా నిట్ఠితమానత్తోపి వా అనిక్ఖిత్తవత్తో అఞ్ఞం ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా పురిమాపత్తియా సమా వా ఊనతరా వా రత్తియో పటిచ్ఛాదేతి, తస్స మూలాయ పటికస్సనేన తే పరివుత్థదివసే చ మానత్తచిణ్ణదివసే చ ఓధునిత్వా మక్ఖేత్వా పురిమాయ ఆపత్తియా మూలదివసపరిచ్ఛేదే పచ్ఛా ఆపన్నం ఆపత్తిం సమోదహిత్వా పున ఆదితో పట్ఠాయ దాతబ్బపరివాసో ఓధానసమోధానో నామ. సచే కస్సచి ఏకాపత్తి ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నా, ద్వీహప్పటిచ్ఛన్నా, ఏవం యావ దసాహప్పటిచ్ఛన్నా, తాసం అగ్ఘేన సమోధాయ తాసం దసాహప్పటిచ్ఛన్నవసేన అవసేసానం ఏకాహప్పటిచ్ఛన్నాదీనమ్పి దాతబ్బపరివాసో అగ్ఘసమోధానో నామ. యో పన నానావత్థుకా ఆపత్తియో ఏకతో కత్వా దాతబ్బపరివాసో మిస్సకసమోధానో నామ. దానవిధి పన సబ్బత్థ ఖన్ధకే (చూళవ. ౧౩౪ ఆదయో) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఏవం పరివుత్థపరివాసో భిక్ఖు మానత్తం భిక్ఖూనం మాననభావం ఛ రత్తియో అఖణ్డం కత్వా చరేయ్య కరేయ్య, సమ్పాదేయ్యాతి వుత్తం హోతి. తత్థ సఙ్ఘేన గణేన పుగ్గలేన కతం తేన భిక్ఖునా సఙ్ఘమజ్ఝే వత్తం సమాదాపేత్వా ‘‘అహం, భన్తే, సమ్బహులా ఆపత్తియో ఆపజ్జి’’న్తిఆదినా ఖన్ధకే వుత్తనయేన యాచాపేత్వా తత్థేవ వుత్తనయేన మానత్తదానాదయోపి వేదితబ్బా. ఇమినాపి వత్తం నిక్ఖిపితుకామేన చే వత్తం నిక్ఖిపిత్వా చతూహి పఞ్చహి సద్ధిం పరివాసే వుత్తప్పకారం పదేసం గన్త్వా పురిమనయేనేవ హేట్ఠా వుత్తం సహవాసాదిం అన్తమసో చతూహి ఊనత్తా ఊనే గణే చరణదోసఞ్చ వజ్జేత్వా పటిపజ్జితబ్బం. అప్పటిచ్ఛన్నాపత్తికస్స పన పరివాసం అదత్వా మానత్తమేవ దాతబ్బం. ఏవం చిణ్ణం కతం పరినిట్ఠాపితం మానత్తం యేన, తం భిక్ఖుం. వీసతి సఙ్ఘో గణో అస్సాతి వీసతీగణో దీఘం కత్వా, సో సఙ్ఘో అబ్భేయ్య సమ్పటిచ్ఛేయ్య, అబ్భానకమ్మవసేన ఓసారేయ్యాతి వుత్తం హోతి, అవ్హేయ్యాతి వా అత్థో. ఏత్థాపి సమాదానఆరోచనయాచనాని, కమ్మవాచా చ ఖన్ధకే వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

౨౯. ఏవం తేసు పటిపజ్జితబ్బాకారం దస్సేత్వా ఇదాని ఛాదనస్స అఙ్గాని దస్సేతుం ‘‘ఆపత్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ న ఉక్ఖిత్తో అనుక్ఖిత్తో, నత్థి అన్తరాయో అస్సాతి అనన్తరాయో. సకత్థే త్తపచ్చయవసేన వా, పహునో భావో పహుత్తం, తం అస్సత్థీతి సద్ధాదివసేన వా పహుత్తో. అనుక్ఖిత్తో చ అనన్తరాయో చ పహుత్తో చాతి ద్వన్దో, తేసం భావో అనుక్ఖిత్తాదిగుణో అనుక్ఖిత్త…పే… పహుత్తతా. ఆపత్తి చ అనుక్ఖిత్త…పే… పహుత్తతా చ ఆపత్తి…పే… పహుత్తతాయో. మ-కారో పదసన్ధిజో. తథా తేన పకారేన ఆపత్తిఆదీసు చతూసు ఆపత్తాదిపకారేన సఞ్ఞీ తథసఞ్ఞీ రస్సవసేన. తస్స భావో తథసఞ్ఞితా, యథావుత్తఆపత్తాదిసఞ్ఞితాతి వుత్తం హోతి. చ-కారో వుత్తసముచ్చయత్థో. కమనం పత్థనం కామో, ఛాదేతుం కామో ఛాదేతుకామో. ఇతి యథావుత్తా నవ, అథ ఛాదనా చాతి ఏవం దస చ తాని అఙ్గాని చాతి, తేహి. అరుణుగ్గమమ్హి అరుణసఙ్ఖాతస్స పఠమబాలసూరియరంసినో ఉగ్గమనే సతి ఛన్నా హోతి, ఆపత్తీతి సేసో.

తత్థాయమధిప్పాయో – యో భిక్ఖు రాజచోరఅగ్గిఉదకమనుస్సఅమనుస్సవాళసరీసపజీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయానం దసన్నమేకస్సాపి నత్థితాయ అనన్తరాయికో సమానో అనన్తరాయికసఞ్ఞీ హుత్వా భిక్ఖునో సన్తికం గన్తుఞ్చేవ ఆరోచేతుఞ్చ సక్కుణేయ్యతాయ పహు సమానో పహుసఞ్ఞీ హుత్వా తివిధఉక్ఖేపనీయకమ్మాకరణేన అనుక్ఖిత్తో సమానో అనుక్ఖిత్తసఞ్ఞీ హుత్వా గరుకాపత్తీతి సఞ్ఞీ గరుకంయేవ ఆపత్తిం ఛాదేతుకామో హుత్వా ఛాదేతి, తస్సాయం ఆపత్తి చ ఛన్నా హోతీతి. సచే పనేత్థ అనాపత్తిసఞ్ఞీ వా హోతి అఞ్ఞాపత్తిక్ఖన్ధసఞ్ఞీ వా వేమతికో వా, అచ్ఛన్నా హోన్తి. ఆరోచేన్తేన పన ‘‘మమ ఏకాపత్తిం ఆపన్నభావం జానాహీ’’తిఆదినా నయేన ఆరోచేతబ్బం. సచే పన వత్థుసభాగాపత్తికస్స ఆరోచేతి, తావ తప్పచ్చయా దుక్కటం ఆపజ్జతి.

సఙ్ఘాదిసేసనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. చీవరనిద్దేసవణ్ణనా

౩౦. ‘‘ఖోమఞ్చ కోసేయ్యఞ్చా’’తిఆదినా నపుంసకవిగ్గహేన ద్వన్దే కతే ఖోమ…పే… భఙ్గాని. తత్థ ఖోమన్తి గచ్ఛజాతి. ఉపచారతో పన ఖోమేన ఖోమసుత్తేన వాయితన్తి తద్ధితేన ఉపచారేన వా ఖోమం ఖోమపటచీవరం, తథా అవసేసాని. సాణం సాణవాకసుత్తేహి వాయితం చీవరం. భఙ్గం ఖోమసుత్తాదీని సబ్బాని ఏకచ్చాని వా వోమిస్సేత్వా వాయితచీవరం. వాకమయమేవ వాతి కేచి. కమ్బలన్తి మనుస్సలోమం వాళలోమఞ్చ ఠపేత్వా సేసలోమేహి వాయితం. ఏతానీతి ఖోమాదీని యథావుత్తాని. సహ అనులోమేహీతి సానులోమాని. జాతితో కప్పియాని ఛ చీవరాని భవన్తి.

౩౧. ఇదాని ‘‘దుకూల’’న్తిఆదినా తేసం అనులోమాని దస్సేతి. తత్థ దుకూలన్తి దుకూలసఙ్ఖాతేన కేనచి వాకవిసేసేన వాయితం చీవరం. చేవాతి సముచ్చయే, సో ఉపరి ఆకడ్ఢితబ్బో. పట్టుణ్ణన్తి పట్టుణ్ణేసు జాతం పట్టుణ్ణం. దేసవాచినో బహువచనన్తాతి బహువచనేన విగ్గహో. తథా సోమారా చ చీనా చ, తేసు జాతం సోమారచీనజం. ఇమాని తీణి పాణకేహి కతసుత్తమయాని. ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా జాతం ఇద్ధిజం, తం పన ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం. దేవదిన్నన్తి దేవేహి దిన్నం కప్పరుక్ఖే నిబ్బత్తం చీవరం. తదేతం దుకూలాది తస్స తస్స యథావుత్తస్స ఖోమాదినో అనులోమికం హోతి. తత్థ లోమాని అనుగతం అనులోమం, యథా సేసలోమాని అనుగతం లోమం తదనుకూలత్తా ‘‘అనులోమ’’న్తి వుచ్చతి, తథా తంజాతియకం యేసం కేసఞ్చి అనుకూలం సబ్బమ్పి రుళ్హీవసేన ‘‘అనులోమ’’న్తి వుచ్చతి. తమేవ అనులోమికం, అనుకూలన్తి అత్థో. కథం? దుకూలం సాణస్స అనులోమం, పట్టుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని, ఇద్ధిజం దేవదిన్నఞ్చ ఖోమాదీనమనులోమన్తి.

౩౨-౩. ఏవం సానులోమాని చీవరాని దస్సేత్వా ఇదాని అధిట్ఠానాదికం దస్సేతుం ‘‘తిచీవర’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అవుత్తేపి అవస్సం వత్తబ్బతాయ సబ్బత్థ చ-సద్దో అజ్ఝాహరితబ్బో, తిచీవరఞ్చ…పే… కణ్డుచ్ఛాదిఞ్చ అధిట్ఠేయ్య న వికప్పేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తత్థ తిణ్ణం చీవరానం సమాహారో తిచీవరం. పరిక్ఖారఞ్చ తం చోళఞ్చాతి పరిక్ఖారచోళం. వస్సస్స యోగ్గా వస్సికా, సావ సాటికా వస్సికసాటికా. పుఞ్ఛతి అనేనాతి పుఞ్ఛనం, ముఖస్స పుఞ్ఛనం ముఖపుఞ్ఛనం. నిసీదన్తి ఏత్థాతి నిసీదనం, ముఖపుఞ్ఛనఞ్చ నిసీదనఞ్చ ముఖపుఞ్ఛననిసీదనం. సయనసుఖాదిం పటిచ్చ అత్థరీయతీతి పచ్చత్థరణం, తదేవ పచ్చత్థరణకం. కణ్డుం ఛాదేతీతి కణ్డుచ్ఛాది. అధిట్ఠహేతి ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా నవన్నం నామం గహేత్వా అధిట్ఠేయ్య. న వికప్పేయ్యాతి తస్స తస్స నామం గహేత్వా న వికప్పేయ్య, తస్స తస్స పన నామం అగ్గహేత్వా ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వికప్పేయ్యాతి అధిప్పాయో. ఏత్థాతి ఇమేసు నవసు చీవరేసు. తిచీవరన్తి తిచీవరనామేన అధిట్ఠితం. తథా హి అధిట్ఠానతో పుబ్బే విసుం తిచీవరం నామ నత్థి సఙ్ఘాటిఆదిప్పహోనకస్స పచ్చత్థరణాదివసేనాపి అధిట్ఠాతుం అనుఞ్ఞాతత్తా. తం వినా ఏకాహం ఏకదివసమ్పి. న వసేయ్యాతి అలద్ధసమ్ముతికో భిక్ఖు అవిప్పవాససీమతో అఞ్ఞత్థ వాసం న కరేయ్యాతి అత్థో. ఏవం సతి తిచీవరఞ్చ నిస్సజ్జితబ్బం హోతి, పాచిత్తియఞ్చ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీతి దీపేతి. నిసీదనం వినా చాతుమాసం న వసేయ్యాతి సమ్బన్ధో. చతున్నం మాసానం సమాహారో చతుమాసం, తమేవ చాతుమాసం. తం అచ్చన్తసంయోగవసేన.

౩౪. ఇదాని ‘‘ఇమ’’న్తిఆదినా ‘‘అధిట్ఠేయ్యా’’తి వుత్తమధిట్ఠానం దస్సేతి. సఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠహేతి సమ్బన్ధో. తత్థ అధిట్ఠహేతి హత్థపాసే ఠితం ఏవం అధిట్ఠేయ్య. అహత్థపాసన్తి హత్థస్స పాసో సమీపో హత్థపాసో, అడ్ఢతేయ్యహత్థబ్భన్తరో. ద్వాదసహత్థబ్భన్తరోతిపి వదన్తి. నత్థి హత్థపాసో ఏతిస్సాతి అహత్థపాసా, తం ఏతన్తి అధిట్ఠహేతి సమ్బన్ధో. కిం వుత్తం హోతి? అన్తోగబ్భే వా ఉపరిపాసాదే వా తదహేవ గన్త్వా నివత్తనయోగ్గే పదేసే వా ఠితం చీవరం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠేయ్యాతి వుత్తం హోతి. తతో దూరే ఠితమ్పి అధిట్ఠాతబ్బన్తిపి వదన్తి. సేసేసుపీతి ఉత్తరాసఙ్గాదికణ్డుప్పటిచ్ఛాదిపరియన్తేసుపి అవసేసచీవరేసు. అయం నయోతి అయమేవ నయో. యథా సఙ్ఘాటియా, ఏవం ‘‘ఇమం ఉత్తరాసఙ్గం అధిట్ఠామీ’’తిఆది వుత్తనయోవాతి వుత్తం హోతి. అధిట్ఠహన్తేన పన హత్థేన గహేత్వా కాయవికారం కరోన్తేన ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయేన వా అధిట్ఠాతబ్బం, వచీభేదమత్తం కత్వా వాచాయ వా. పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖన్తి తిచీవరం పరిక్ఖారచోళమ్పి అధిట్ఠాతుం వట్టతీతి.

౩౫. ఇదాని ఏవం అధిట్ఠహతో అఞ్ఞం లద్ధా అధిట్ఠాతుకామేన పచ్చుద్ధరిత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అధిట్ఠహన్తో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్ఘాటి పభుతి ఆది యస్స తం సఙ్ఘాటిప్పభుతి. ఏతం ‘‘అధిట్ఠహన్తో’’తి ఏత్థాపి ‘‘అధిట్ఠేయ్యా’’తి ఏత్థాపి కమ్మపదం, ‘‘పుబ్బచీవర’’న్తి ఏత్థ పన విసేసనం హుత్వా తిట్ఠతి. పచ్చుద్ధరిత్వాతి పరిచ్చజిత్వా. పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠహిత్వా ఠపితవత్థేహి సఙ్ఘాటిఆదీని కరోతి, నిట్ఠితే రజనే చ కప్పే చ ఇమం పరిక్ఖారచోళం పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బాని. పత్తాధిట్ఠహనేతి పత్తస్స అధిట్ఠానే. తథాతి చ యథా చీవరే, తథా పత్తేపి అధిట్ఠానాదికం సబ్బన్తి అత్థో. ఏత్థ పన ‘‘ఇమం పత్తం, ఏతం పత్త’’న్తి వా విసేసో.

౩౬. ఇదాని పచ్చుద్ధారవిధిం దస్సేతుం ‘‘ఏత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఇమం వ ఇతి వా-సద్దో రస్సం కత్వా నిద్దిట్ఠో, సో ఇతి-సద్దతో పరం యోజేతబ్బో, తస్మా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి వా సంసేతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. సంసేతి వదేయ్య. ఏవన్తి యథా నామేన సఙ్ఘాటి పచ్చుద్ధరితబ్బా, తథా ఉత్తరాసఙ్గాదీనీతి అత్థో. విదూతి పచ్చుద్ధరేతిమస్స కత్తుపదం, పఞ్ఞవాతి అత్థో. సబ్బత్థాపి దూరాసన్నతాదీ వుత్తనయేన వేదితబ్బా.

౩౭-౮. ఇదాని సఙ్ఘాటిఆదీనం ఛన్నం పమాణపరిచ్ఛేదం దస్సేతి ‘‘సఙ్ఘాటీ’’తిఆదినా. పచ్ఛిమో అన్తో పచ్ఛిమన్తో, తేన, పచ్ఛిమకోటియాతి అత్థో. దీఘసోతి దీఘతో. ముట్ఠియా సహితం పఞ్చకం యస్సా సా ముట్ఠిపఞ్చకా, లిఙ్గవిపల్లాసవసేన పన ముట్ఠిపఞ్చకో. ముట్ఠి-సద్దేనేత్థ ఉపచారవసేన కతముట్ఠికో హత్థోవ వుత్తో. సుగతస్స చీవరతో ఊనాతి సమాసో. అపీతి వుత్తసముచ్చయే, తేన యథావుత్తపచ్ఛిమప్పమాణా చ అయఞ్చ ఉత్తమప్పమాణాతి అత్థో. ‘‘పచ్ఛిమన్తేనా’’తి ఇదం ముట్ఠిత్తికఞ్చ తిరియన్తి ఏత్థాపి అనువత్తేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. చ-సద్దో ‘‘ఉత్తమన్తేన సుగతచీవరూనాపి వట్టతీ’’తి ఇదం సముచ్చినోతి. తత్థ ఇదాని మజ్ఝిమస్స పురిసస్స తిస్సో విదత్థియో ఏకా సుగతవిదత్థి, తాయ విదత్థియా నవ విదత్థియో దీఘతో సుగతచీవరప్పమాణం, తిరియం ఛ విదత్థియో, తం పన వడ్ఢకిహత్థేన దీఘతో తేరస హత్థా ఏకా చ విదత్థి, తిరియతో నవ హత్థా హోన్తి. తంవసేన ఉభయత్థ ఊనతా విఞ్ఞాతబ్బా.

ఉత్తరాసఙ్గోపి తత్తకోవాతి దస్సేతుం ‘‘తథా ఏకంసికస్సపీ’’తి ఆహ. ఏకో అంసో ఏకంసో, తత్థ కాతబ్బన్తి తద్ధితే ఏకంసికం. ‘‘అన్తరవాసకో’’చ్చాదినా నివాసనం దస్సేతి. తత్థ అన్తరం మజ్ఝపదేసో, అన్తరే మజ్ఝే కటిప్పదేసే వాసో వత్థం అన్తరవాసో, సోయేవ అన్తరవాసకో. చాపీతి సముదాయో, ఏకో వా సముచ్చయో. అడ్ఢేన తతియో భాగో అడ్ఢతేయ్యో. ఏత్థ ద్విన్నం హత్థకోట్ఠాసానం సమ్పుణ్ణానం తతియకోట్ఠాససంసిజ్ఝనే కరణభూతా అడ్ఢ-సద్దనిద్దిట్ఠా యా విదత్థి, సావ తతియోతి నిద్దిట్ఠోతి ఉపడ్ఢహత్థసఙ్ఖాతో తతియో భాగో అడ్ఢతేయ్యో. సో చ నానన్తరేన ద్విహత్థతతియతా లబ్భతీతి ద్వే హత్థా, ఏకా చ విదత్థి అడ్ఢతేయ్యో. తంసన్నియోగేన పనేత్థ అన్తరవాసకోవ అడ్ఢతేయ్యోతి వేదితబ్బో. ద్వే హత్థా యస్సాతి బాహిరత్థసమాసో. పారుపనేనాపి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతున్తి ‘‘ద్విహత్థో’’తి వుత్తం. వా-సద్దో అడ్ఢతేయ్యం వికప్పేతి. తిరియస్స అన్తోతి ఛట్ఠీతప్పురిసో, తిరియమేవ అన్తోతి వా కమ్మధారయో ‘‘గామన్తో’’తిఆదీసు వియ.

౩౯. ‘‘నిసీదనస్సా’’తిఆదినా నిసీదనచీవరం దస్సేతి. ఏత్థ నిసీదనం నామ సమే భూమిభాగే ఏళకలోమాని ఉపరూపరి సన్థరిత్వా కఞ్జికాదీహి సిఞ్చిత్వా కతో ద్వీసు ఠానేసు ఫాలితత్తా తీహి దసాహి యుత్తో పరిక్ఖారవిసేసో. విదత్థీ ద్వేతి ద్వే విదత్థీ. విసాలతో పుథులతో.

౪౦. ‘‘కణ్డుప్పటిచ్ఛాదీ’’తిఆదినా కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం దస్సేతి. తత్థ కణ్డూతి హి న అత్థతో నానం, తగ్గహణేన పనేత్థ పిళకస్సావథుల్లకచ్ఛాబాధం గయ్హతి. కణ్డుం యథావుత్తం పిళకాదిం పటిచ్ఛాదేతీతి కణ్డుప్పటిచ్ఛాది. పటిచ్ఛదనం వా పటిచ్ఛాదో, యథావుత్తకణ్డుయా పటిచ్ఛాదో కణ్డుప్పటిచ్ఛాదో, సో అస్స అత్థీతి కణ్డుప్పటిచ్ఛాదీ, తస్స. తిరియన్తి తిరియతో.

౪౧. ‘‘వస్సికా’’తిఆదినా వస్సికసాటికం దస్సేతి, తం సువిఞ్ఞేయ్యం.

౪౨. ఏవం పమాణవన్తానం పమాణం దస్సేత్వా వుత్తప్పమాణాతిక్కమే దోసం, కేసఞ్చి పమాణాభావగణనాభావఞ్చ దస్సేతుం ‘‘ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏత్థాతి వుత్తప్పమాణవన్తేసు చీవరేసు. తదుత్తరి తతో వుత్తప్పమాణతో ఉత్తరి నిపాతేన ఉత్తరి-సద్దేన తప్పురిసో. కరోన్తస్స సమ్పాదేన్తస్స. ఛేదనపాచిత్తీతి ఛేదనేన సహితా పాచిత్తి, అతిరేకం ఛిన్దిత్వా పాచిత్తియం దేసేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. వుత్తప్పమాణతో పన అతిరేకఞ్చ ఊనకఞ్చ ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బం. యేన ముఖం పుఞ్ఛన్తి, తం ముఖసమ్బన్ధీతి ముఖస్స చోళన్తి సమాసే ద్వన్దో. ఆకఙ్ఖితం ఇచ్ఛితం పమాణన్తి కమ్మధారయో. తమేతేసమత్థీతి ఆకఙ్ఖితప్పమాణికా. ఏత్థ చ తిచీవరాదీసు అవుత్తేపి గణనవిభాగే పచ్చత్థరణముఖపుఞ్ఛనపరిక్ఖారచోళే ఠపేత్వా ఆదితో పట్ఠాయ ఛక్కమేకేకమేవ వట్టతి. ముఖపుఞ్ఛనచోళాని పచ్చత్థరణాని చ బహూనిపీతి విఞ్ఞాతబ్బం.

౪౩. గణనాతి ఏత్థ నపుంసకస్స ఇత్థివచనేన యోగాభావా ‘‘న దీపితా’’తి లిఙ్గం విపరిణామేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, అట్ఠకథాయం న పకాసితాతి అత్థో. తిణ్ణం పనేతేసం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేనేవ వుత్తం, వికప్పనూపగపచ్ఛిమేన పచ్ఛిమప్పమాణం అత్థియేవ. ఇదాని యస్మా తత్థ తం సబ్బం న దీపితం, తస్మా వికప్పనూపగథవికాది సబ్బం ఏకం ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి, బహూని ఏకతో కత్వా ‘‘పరిక్ఖారచోళానీ’’తిపి వత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. ఇమినా పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖన్తి దస్సేతి. థవికాదిం థవికా ఆది యస్స పరిస్సావనాదినోతి సమాసో. వికప్పస్స ఉపగం వికప్పియం, తఞ్చ ఉపరి వక్ఖతి.

౪౪. ఇదాని తిణ్ణం చీవరానం పటిభాగం దస్సేతుం ‘‘అహతా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అహతేన నవేన అధోతేన కప్పం సదిసం అహతకప్పం, ఏకవారధోతం. అహతఞ్చ అహతకప్పఞ్చ అహతాహతకప్పాని, వత్థాని, తేసం. ద్వే గుణా పటలాని యస్స సాతి దుగుణా. ‘‘గుణో పటలరాసీసూ’’తి హి అభిధానప్పదీపికా. దుగుణా దుపట్టా, ఉత్తరస్మిం దేహభాగే ఆసఞ్జీయతీతి ఉక్కరాసఙ్గో. ఏకచ్చం ఏకపట్టం అస్స అత్థీతి ఏకచ్చీ, ఏకపట్టోతి అత్థో. నిపాతో వా ఏకచ్చీతి. తథాతి సముచ్చయే, అన్తరవాసకో చాతి వుత్తం హోతి. ఉపమాయం వా, యథా ఉత్తరాసఙ్గో ఏకచ్చియో, ఏవం అన్తరవాసకోతి అత్థో.

౪౫. ‘‘ఉతూ’’తి అనేకఉతు గహితాతి ఉతుతో దీఘకాలతో ఉద్ధటా ఉతుద్ధటా, తేసం పిలోతికానన్తి అత్థో. సేసాతి ఉత్తరాసఙ్గఅన్తరవాసకా. పంసు వియ కుచ్ఛితం ఉలతి పవత్తతీతి పంసుకూలం, రథికాసుసానసఙ్కారకూటాదీనం యత్థ కత్థచి ఠితం చోళఖణ్డం, తస్మిం. యా యా రుచీతి అబ్యయీభావే యథారుచి, యావదత్థం సతపట్టమ్పి వట్టతీతి అధిప్పాయో.

౪౬. ఇదాని తీసు ఛిన్దిత్వా కాతుం అప్పహోన్తేసు కాతబ్బవిధిం దస్సేతుం ‘‘తీసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తిచీవరసముదాయతో ఏకదేసభూతానం ద్విన్నమేకస్స చ సఙ్ఖాగుణేన నిద్ధారియమానత్తా తీసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. ఏకవచనస్స బహ్వత్థేన యోగాభావతో ద్విచీవరసఙ్ఖాతబహ్వత్థవసేన వచనం విపరిణామేత్వా యాని పహోన్తి, తాని ద్వే వాపి ఛిన్దితబ్బాని, యం పహోతి, తం ఏకం వా ఛిన్దితబ్బన్తి యోజేతబ్బం. పహోన్తీతి పచ్ఛిమచీవరప్పమాణఛిన్నకాని పహోన్తి. అపీతి సమ్భావనే, తీసు కా కథాతి అత్థో. అన్వాధిన్తి ఆగన్తుకపత్తం. అను పచ్ఛా ఆధీయతీతి అన్వాధి, యం చీవరస్సోపరి సఙ్ఘాటిఆకారేన ఆరోపేతబ్బం. అనాదిణ్ణన్తి అనారోపితం అన్వాధికం. న ధారేయ్యాతి ఇమినా యది ధారేయ్య, దుక్కటన్తి దీపేతి.

౪౭-౮. ఇదాని ‘‘తిచీవరం న వసేయ్య వినేకాహ’’న్తి వుత్తానం తిణ్ణం అవిప్పవాసలక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘గామే’’తిఆదినా ఉదోసితసిక్ఖాపదే (పారా. ౪౭౧ ఆదయో) వుత్తపరిహారమాహ. తత్థ గామే వా…పే… విహారే వా తిచీవరం నిక్ఖిపిత్వాతి సమ్బన్ధో. తత్థ ‘‘పటో దడ్ఢో’’తిఆదీసు వియ అవయవేపి సముదాయవోహారవసేన తీసు ఏకమ్పి ‘‘తిచీవర’’న్తి వుత్తం. భిక్ఖుసమ్ముతియఞ్ఞత్రాతి సఙ్ఘేన గిలానస్స భిక్ఖునో దీయమానం చీవరేన విప్పవాససమ్ముతిం వినా. విప్పవత్థున్తి ఏకూపచారనానూపచారగామాదితో బహి, అథ వా నివేసనాదీనం, తత్థ చ గబ్భోవరకానం చీవరస్స వా హత్థపాసం అతిక్కమ్మ చీవరేన విప్పయుత్తో హుత్వా వసితుం. ఏత్థ చ గామాదీనం ఏకూపచారనానూపచారతా ఏకకులనానాకులసన్తకస్స గామాదినో పరిక్ఖేపస్స, పరిక్ఖేపోకాసస్స చ వసేన సత్థఅబ్భోకాసానం సత్తబ్భన్తరవసేన చ వేదితబ్బా. తత్థ ఏకో అబ్భన్తరో అట్ఠవీసతిహత్థో హోతి. ఏత్థ చ నివేసనాదీని గామతో బహి సన్నివిట్ఠానీతి దట్ఠబ్బం విసుం గామస్స గహితత్తా, తథా ఉదోసితాదీహి అఞ్ఞం నివేసనం.

తత్థ ఉదోసితో నామ యానాదీనం భణ్డానం సాలా. పాసాదో దీఘపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. నావా చ అట్టో చ మాళో చ ఆరామో చ నావా…పే… ఆరామం, తస్మిం. అట్టో నామ పటిరాజాదీనం పటిబాహనత్థం ఇట్ఠకాహి కతో బహలభిత్తికో చతుపఞ్చభూమికో పతిస్సయవిసేసో. మాళో ఏకకూటసఙ్గహితో చతురస్సపాసాదో. ఆరామో పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. సత్థో చ ఖేత్తఞ్చ ఖలఞ్చాతి ద్వన్దో. సత్థో నామ జఙ్ఘసత్థో వా సకటసత్థో వా. ఖలం వుచ్చతి ధఞ్ఞకరణం. దుమో నామ దుమమూలం ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసో ఉపచారవసేన. అబ్భోకాసో పన అగామకే అరఞ్ఞేవ అధిప్పేతో.

౪౯. ఇదాని ‘‘ఏతం…పే… సఙ్ఘాటి’’న్తిఆదినా నవన్నమేవ పచ్చుద్ధారో వుత్తో, న పన తేసం కాలపరిచ్ఛేదోతి తం దస్సేతుం ‘‘రోగా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ దేవదత్తో దత్తోతి నామేకదేసేనాపి నామవోహారతో వస్సికసాటికావ ‘‘సాటికా’’తి పకరణవసేన గమ్మమానత్థత్తా వుత్తా. కణ్డుప్పటిచ్ఛాదికా చ రోగవస్సానపరియన్తా. రోగా చ వస్సానా చ మాసా రోగవస్సానా, తే తదతిక్కమేన పచ్చుద్ధరితబ్బతాయ పరియన్తా యాసన్తి విగ్గహో.

కిం వుత్తం హోతి? వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమే కత్తికపుణ్ణమాయ ఏవ పచ్చుద్ధరితబ్బా. తథా కణ్డుప్పటిచ్ఛాదికా ఆబాధేసు వూపసన్తేసూతి వుత్తం హోతి. ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేతబ్బా’’తి హి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) వుత్తం. ఏత్థ పన కేచి ఆచరియా ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వాతి వస్సికసాటికభావతో అపనేత్వా’’తి వదింసు, తం న యుజ్జతి. పచ్చుద్ధారవినయకమ్మవిసయేయేవ పచ్చుద్ధార-సద్దస్స దిట్ఠత్తా, ‘‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) పాళివచనతో చ. ‘‘చాతుమాసం అధిట్ఠాతు’’న్తి చ చతున్నం మాసానం అధిట్ఠానేన సహ అచ్చన్తసంయోగో దస్సితోతి న తేన అధిట్ఠానభేదో విఞ్ఞాయతి. తేనేవ కురున్దట్ఠకథాయమ్పి ‘‘వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వచనతో కత్తికపుణ్ణమాయ ఏవ పచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తే వికప్పేతబ్బాతి వుత్తం. తస్మా ‘‘వస్సికసాటికా వస్సానమాసాతిక్కమేనాపి కణ్డుప్పటిచ్ఛాది ఆబాధవూపసమేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీ’’తి (కఙ్కా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తం. మాతికాట్ఠకథాయమ్పి పచ్చుద్ధారవసేనాపి అధిట్ఠానం విజహతీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. ఏవఞ్హి సతి సబ్బట్ఠకథాయో సమేన్తి, యుత్తి చ అవిరుద్ధా హోన్తీతి. తతో పరన్తి పచ్చుద్ధారతో ఉపరి. వికప్పేయ్యాతి కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం పచ్చుద్ధరిత్వా వికప్పేయ్య. వస్సికసాటికం కత్తికపుణ్ణమాయం పచ్చుద్ధరిత్వా హేమన్తస్స పఠమదివసే వికప్పేయ్య, ఏవం అసతి దుక్కటన్తి అధిప్పాయో. సేసాతి అపరే సత్త చీవరాని సేసా. నత్థి పరియన్తం వుత్తసదిసో కాలపరిచ్ఛేదో ఏతేసన్తి అపరియన్తికా.

౫౦. ఇదాని పచ్చత్థరణాదికం చీవరచతుక్కం సదసాదికం వట్టతి, నాపరన్తి దస్సేతుం ‘‘పచ్చత్థరణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరిక్ఖారో చ ముఖపుఞ్ఛనఞ్చాతి ద్వన్దో. పరిక్ఖారముఖపుఞ్ఛనమేవ చోళకన్తి కమ్మధారయో. ద్వన్దసమాసన్తే సుయ్యమానత్తా పన చోళక-సద్దో పరిక్ఖార-సద్దతో చ పరం దట్ఠబ్బో ‘‘పరిక్ఖారచోళక’’న్తి. తం పన సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసేపి అవట్ఠానతో ఠపేత్వా పఞ్చ చీవరాని పరిక్ఖారచోళనామేనాధిట్ఠితాని అవసేసం దట్ఠబ్బం. పచ్చత్థరణఞ్చ పరిక్ఖారముఖపుఞ్ఛనచోళకఞ్చ పచ్చత్థరణ…పే… చోళకఞ్చ నిసీదనఞ్చాతి ఏతం చీవరచతుక్కం సదసమ్పి అరత్తమ్పి అనాదిణ్ణకప్పమ్పి లబ్భన్తి సమ్బన్ధో. సదసన్తి సహ యాహి కాహిచి దసాహీతి సదసం. సదసకే లబ్భమానే అదసమ్పి లబ్భతేవాతి సదసమ్పి అదసమ్పి పుప్ఫదసమ్పీతి ఏత్థ అత్థో. పి-సద్దో వుత్తావుత్తసమ్పిణ్డనత్థో. అరత్తన్తి నీలపీతాదిరజనేన అరఞ్జితమ్పి. పి-సద్దేన రఞ్జితనీలపీతాదికమ్పి అనాదిణ్ణకప్పమ్పీతి. ఆదిణ్ణో కప్పో యస్స నత్థీతి తం అనాదిణ్ణకప్పమ్పి. పి-సద్దేన ఆదిణ్ణకప్పమ్పి.

నను చ ‘‘న భిక్ఖవే సబ్బనీలకాని చీవరాని ధారేతబ్బానీ’’తిఆదినా (మహావ. ౩౭౨) సబ్బనీలకసబ్బపీతకసబ్బలోహితకచీవరాని సామఞ్ఞేన పటిక్ఖిత్తానీతి కథమిదం చీవరచతుక్కం సదసాదికం వట్టతి, కథఞ్చ అనాదిణ్ణకప్పమ్పి వట్టతీతి? వుచ్చతే – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరో భిక్ఖు కుసచీరం నివాసేత్వా’’తిఆదినా ఉప్పన్నవత్థూసు (మహావ. ౩౭౧) ‘‘న భిక్ఖవే కుసచీరం…పే… తిత్థియద్ధజో ధారేతబ్బో. యో ధారేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తిఆదినా (మహావ. ౩౭౧) ఉప్పన్నవత్థువసేనేవ నివాసనపారుపనసఙ్ఖాతధారణస్స పటిక్ఖిత్తత్తా చ తత్థేవ అట్ఠకథాయఞ్చ (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౨) ‘‘సబ్బనీలకాదీని రజనం ధోవిత్వా పున రజిత్వా ధారేతబ్బాని, న సక్కా చే హోన్తి ధోవితుం, పచ్చత్థరణాని వా కాతబ్బాని, దుపట్టచీవరస్స వా మజ్ఝే దాతబ్బాని, అచ్ఛిన్నదసదీఘదసాని దసా ఛిన్దిత్వా ధారేతబ్బాని, కఞ్చుకం లభిత్వా ఫాలేత్వా రజిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, వేఠనేపి ఏసేవ నయో’’తి నివాసనపారుపనవసేనేవ ధారణపరిభోగానం వుత్తత్తా చ దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదే (పాచి. అట్ఠ. ౩౬౮) ‘‘యం నివాసేతుం వా పారుపితుం వా సక్కా హోతి, తదేవ చీవరన్తి వేదితబ్బ’’న్తి పఞ్చన్నంయేవ కప్పబిన్దునో అనుఞ్ఞాతత్తా చ తిచీవరకణ్డుప్పటిచ్ఛాదివస్సికసాటికసఙ్ఖాతాని పఞ్చ చీవరాని కాయపరిహారియానేవ అదసాని అసబ్బనీలకాదీని కప్పియరజనరజితాని ఆదిణ్ణకప్పానియేవ హోన్తి, న నియమేన నివత్తితాని పరాని చత్తారీతి చీవరచతుక్కమేవ సదసాదికం అనాదిణ్ణకప్పమ్పి వట్టతీతి.

౫౧. సేసచీవరపఞ్చకం అదసంయేవ రజితంయేవ ఆదిణ్ణకప్పంవ కప్పతీతి యోజనా. రజితన్తి కప్పియరజనేన రజితం. నిసీదనస్స యథావుత్తేనత్థేన సబ్బత్థ అదసత్థం నిసేధేతుం ‘‘సదసంవ నిసీదన’’న్తి వుత్తం. సతి హి సమ్భవే బ్యభిచారే చ విసేసనం సాత్థకం హోతి.

౫౨. ఇదాని అనధిట్ఠితే అనిస్సట్ఠే చ కా పవత్తీతి తం దస్సేతుం ‘‘అనధిట్ఠిత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అనధిట్ఠితన్తి తిచీవరాదివసేన అనధిట్ఠితం. అనిస్సట్ఠన్తి యస్స కస్సచి దానలక్ఖణేన అదిన్నం. వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జయేతి వక్ఖమాననయేన ఏకబహుభావం, సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా వికప్పేత్వా పచ్చుద్ధరిత్వా పరిభుఞ్జేయ్య. వక్ఖమాననయేన పన విఞ్ఞాయతీతి ‘‘పచ్చుద్ధరిత్వా’’తి న వుత్తం.

ఇదాని ‘‘వికప్పేత్వా’’తి వుత్తం కీదిసం తం హేట్ఠిమన్తేన వికప్పియన్తి ఆహ ‘‘హత్థా’’తిఆది. తత్థ హత్థో దీఘేన యస్స తం హత్థదీఘం. తతోతి తస్మా హత్థతో. ఉపడ్ఢో హత్థస్స దుతియో భాగో విదత్థిసఙ్ఖాతో విత్థారేన యస్స తం ఉపడ్ఢవిత్థారం.

౫౩. ఇదాని యథావుత్తవిధానం తేచీవరికస్సేవ వసేన, అపరో పన అఞ్ఞథా పటిపజ్జతీతి తం దస్సేతుం ‘‘తిచీవరస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ నామేనాధిట్ఠితాని తీణి చీవరాని ఏతస్సాతి తిచీవరో. తస్స వినయతేచీవరికస్సాతి అత్థో, న పరిక్ఖారచోళనామేన అధిట్ఠితచీవరస్స. వినయతేచీవరికస్స పన ఉదోసితసిక్ఖాపదే వుత్తపరిహారో నత్థి. పరిక్ఖారచోళియోతి పరిక్ఖారచోళమస్స అత్థీతి ణికేన య-కారో. సబ్బన్తి సకలం నవవిధమ్పి చీవరం. తథా వత్వాతి ఏకబహుభావం, సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా వత్వా. అధిట్ఠతీతి అధిట్ఠాతి.

౫౪. అధిట్ఠితచీవరం పన పరిభుఞ్జతో కథం అధిట్ఠానం విజహతీతి తం దస్సేన్తో ‘‘అచ్ఛేదా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అచ్ఛేదో చ విస్సజ్జనఞ్చ గాహో చ విబ్భమో చాతి ద్వన్దో. అచ్ఛేదో నామ చోరాదీహి అచ్ఛిన్దిత్వా గహణం. విస్సజ్జనం పరేసం దానం. గాహో విస్సాసేన గహణం. విబ్భమో సిక్ఖం అప్పచ్చక్ఖాయ గిహిభావూపగమనం. తదాపి తస్స అఞ్ఞస్స దానే వియ చీవరస్స నిరాలయభావేన పన పరిచ్చాగోతి. టీకాయం పన భాదిసో భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీతి అత్థం వికప్పేత్వా భిక్ఖునియా గిహిభావూపగమనం వుత్తం, తం న గహేతబ్బం, కారణం పనేత్థ అమ్హాకం గరూహియేవ సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౨.౪౬౯) ‘‘భిక్ఖునియా ‘హీనాయావత్తనేనా’తి విసేసేత్వా అవుత్తత్తా భిక్ఖునియా హి గిహిభావూపగమనే అధిట్ఠానవిజహనం విసుం వత్తబ్బం నత్థి తస్సా విబ్భమనేనేవ అస్సమణీభావతో’’తి వుత్తం. నను చ భిక్ఖునో అప్పచ్చక్ఖాతసిక్ఖస్స గిహిభావూపగమనేన అధిట్ఠానవిజహనేన నిరాలయభావో కారణభావేన వుత్తో, ఏవం సతి పరివత్తలిఙ్గస్స నత్థి నిరాలయభావోతి కథమస్స అధిట్ఠానం విజహతీతి? సచ్చమేతం, తథాపి బుద్ధమతఞ్ఞూహి అట్ఠకథాచరియేహి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౬౯) ‘‘యం పనస్స భిక్ఖుభావే అధిట్ఠితం తిచీవరఞ్చ పత్తో చ, తం అధిట్ఠానం విజహతి, పున అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా నత్థేత్థ దోసోతి.

మారణలిఙ్గసిక్ఖాతి ఉత్తరపదలోపేన ఉపచారేన వా లిఙ్గపరివత్తనం సిక్ఖాపచ్చక్ఖానఞ్చ ‘‘లిఙ్గసిక్ఖా’’తి చ వుత్తం. ఇతి ఏతే అట్ఠ సబ్బేసు నవసు చీవరేసు అధిట్ఠానస్స వియోగో విప్పవాసో, తస్స కారణా హోన్తీతి పాఠసేసో. తిచీవరస్స పన న కేవలం ఇమేయేవ అట్ఠ, వినివిద్ధఛిద్దఞ్చ అధిట్ఠానవియోగకారణన్తి లిఙ్గవచనఞ్చ పరివత్తేత్వా యోజేతబ్బం. తత్థ అబ్భన్తరే ఏకస్సపి తన్తునో అభావేన వినివిద్ధం వినివిజ్ఝిత్వా గతఛిద్దంకనిట్ఠఙ్గులినఖపిట్ఠిప్పమాణం వినివిద్ధఛిద్దం. తత్థ సఙ్ఘాటియా చ ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్స, తిరియన్తతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణస్స, అన్తరవాసకస్స పన దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్సేవ తిరియన్తతో చతురఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, సూచికమ్మం కత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బం. సూచికమ్మం కరోన్తేన చ ఛిన్దిత్వా దుబ్బలట్ఠానాపనయనేన ఛిద్దం అదస్సేత్వా కాతబ్బం.

౫౫. ఇదాని అకప్పియాని దస్సేతుం ‘‘కుసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కుసా చ వాకా చ ఫలకాని చ, తేసం చీరాని కుస…పే… చీరాని. తత్థ కుసేన గన్థేత్వా కతం కుసచీరం. తథా వాకేన గన్థేత్వా కతం వాకచీరం, తాపసానం వక్కలం. ఫలకసణ్ఠానాని ఫలకాని సిబ్బిత్వా కతం ఫలకచీరం. కేసవాలజన్తి కేసేహి చ వాలేహి చ జాతం వాయితం కమ్బలన్తి సమ్బన్ధో. ఉలూకపక్ఖాజినక్ఖిపేతి ఉలూకానం కోసియసకుణానం పక్ఖం పక్ఖేన కతం నివాసనఞ్చ అజినక్ఖిపం సలోమం సఖురం అజినమిగానం చమ్మఞ్చ ధారయతో థుల్లచ్చయన్తి సమ్బన్ధో.

౫౬. కదలేరకక్కదుస్సేసూతి కదలియో చ ఏరకో చ అక్కో చ, తేసం దుస్సాని వత్థాని, తేసు చేవ మకచివాకేహి కతే పోత్థకే చాపి దుక్కటం. నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మం. కదలిదుస్సాదిసద్దేన తంధారణమధిప్పేతం, తస్మా తంధారణనిమిత్తం దుక్కటం హోతీతి అత్థో. ఏవం సబ్బత్థ. ‘‘నీలకో చా’’తిఆదినా ద్వన్దో. సబ్బా నీలక…పే… కణ్హకాతి కమ్మధారయో. నీలాదివణ్ణయోగేన వత్థం నీలాది. నీలకం ఉమాపుప్ఫవణ్ణం. మఞ్జేట్ఠం మఞ్జేట్ఠికవణ్ణం. పీతం కణికారపుప్ఫవణ్ణం. లోహితం జయసుమనపుప్ఫవణ్ణం. కణ్హకం అద్దారిట్ఠకవణ్ణం. సబ్బ-సద్దో పనేత్థ పచ్చేకం యోజేతబ్బో.

౫౭. మహా…పే… రత్తేతి మహారఙ్గో చ మహానామరఙ్గో చ, తేహి రత్తే. ఏత్థాపి పున సుయ్యమానం సబ్బసద్దమనువత్తియం, ‘‘సబ్బమహారఙ్గరత్తే’’తిఆదినా అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా చ అసబ్బనీలకాది కప్పియరజనరజితం పరిభుఞ్జన్తస్స నత్థి దోసోతి దీపేతి. తత్థ మహారఙ్గో సతపదిపిట్ఠివణ్ణో. మహానామరఙ్గో సమ్భిన్నవణ్ణో, సో పన పణ్డుపలాసవణ్ణో హోతి, పదుమవణ్ణోతిపి వదన్తి. తిరీటకేతి తం నామక రుక్ఖతచే. అచ్ఛిన్నదీఘదసకేతి సబ్బసో అచ్ఛిన్నత్తా అచ్ఛిన్నా చ మజ్ఝే ఛిన్నత్తా దీఘా చ సా దసా చ వత్థకోటి యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థసమాసో. ఫలపుప్ఫదసేతి అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బిత్వా కతా ఫలసదిసా దసా ‘‘ఫలా’’తి వుచ్చన్తి, కేతకాది పుప్ఫసదిసాని ‘‘పుప్ఫానీ’’తి చ, ఫలా చ పుప్ఫా చ దసా యస్స, ఫలసదిసే దసే, పుప్ఫసదిసే దసే చాతి అత్థో. వేఠనేతి సీసవేఠనే. తథాతి ఇమినా సబ్బనీలకాదీసు దుక్కటం అతిదిసతి. సబ్బన్తి కుసచీరాదికం సకలం. అచ్ఛిన్నం చీవరం యస్స సో లభతీతి సమ్బన్ధో.

చీవరనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. రజననిద్దేసవణ్ణనా

౫౮. మూలఞ్చ ఖన్ధో చ తచో చ పత్తఞ్చ ఫలఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, తేసం పభేదోతి ఛట్ఠీతప్పురిసో. అథ వా పభేద-సద్దస్స కమ్మసాధనత్తే తానియేవ పభేదోతి కమ్మధారయో, తతో. రజన్తి ఏతేహీతి రజనాని, మూలాదీని. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఛ రజనాని మూలరజన’’న్తిఆదినా (మహావ. ౩౪౪) భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తా వుత్తం ‘‘రజనా ఛప్పకారాని, అనుఞ్ఞాతాని సత్థునా’’తి.

౫౯. మూలేతి మూలరజనే హలిద్దిం వివజ్జియ సబ్బం లబ్భన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం సబ్బత్థ. మఞ్జేట్ఠి చ తుఙ్గహారకో చాతి ద్వన్దో. అల్లి-సద్దేన నీలి-సద్దేన చ తేసం గచ్ఛజాతీనం పత్తాని గహితాని ఉపచారేన, తథా లోద్ద-సద్దేన కణ్డుల-సద్దేన చ తచో, కుసుమ్భ-సద్దేన కిం సుక-సద్దేన చ పుప్ఫాని. తేనేవ చ తాని నపుంసకాని. తుఙ్గహారకో నామ ఏకో కణ్టకరుక్ఖో, తస్స హరితాలవణ్ణం ఖన్ధరజనం హోతి. అల్లిపత్తేన ఏకవారం గిహిపరిభుత్తం రజితుం వట్టతి. ఫలరజనే సబ్బమ్పి వట్టతి.

రజననిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౬౦. అయోపత్తో నామ అయసా కాళలోహేన నిబ్బత్తో పత్తో. జాతియా ఉక్కట్ఠాదీనం సామఞ్ఞవసేన. పమాణతోతి పరిచ్ఛేదతో. తయో పత్తాతి పాఠసేసో.

౬౧. ‘‘మగధేసూ’’తి వత్తబ్బే మగధేతి వచనవిపల్లాసేన వా ‘‘పచ్చాసా సతీ’’తిఆదీసు వియ సు-సద్దలోపేన వా వుత్తం. నాళిద్వయతణ్డులసాధితన్తి ఏత్థ మగధాపేక్ఖోపి నాళి-సద్దో ద్వయ-సద్దేన సమాసో హోతి గమ్మకత్తాతి నాళియా ద్వయం నాళిద్వయం. తత్థ మగధనాళి నామ అడ్ఢతేరసపలా హోతి. ఏత్థ చ అడ్ఢతేరసపలాని మాసానన్తి వదన్తి. నాళిద్వయేన పమితా తణ్డులా సుకోట్టితపరిసుద్ధా అనుపహతపురాణసాలితణ్డులా నాళిద్వయతణ్డులా, తేహి సాధితం పచితన్తి అత్థో. ఓదనన్తి సమ్మా సమ్పాదితం అవస్సావితోదనం. సూపన్తి ఓదనస్స చతుత్థభాగప్పమాణం నాతిఘనం నాతితనుకం హత్థహారియం సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతం ముగ్గసుపం. బ్యఞ్జనఞ్చ తదూపియన్తి తస్స ఓదనస్స ఉపియం అనురూపం యావ చరిమాలోపప్పహోనకం మచ్ఛమంసాదిబ్యఞ్జనఞ్చ ఉక్కట్ఠో గణ్హాతీతి సమ్బన్ధో.

౬౨. తస్సాతి యథావుత్తఓదనాదినో. ఉపడ్ఢోతి ఉపడ్ఢం నాళికోదనాది అస్స అత్థీతి ఉపడ్ఢో. ఏవ-కారేన అతిరేకం నివత్తేతి. తతోతి యథావుత్తనాళికోదనాదితో. ఉక్కట్ఠతో ఉక్కట్ఠో చ ఓమకోమకో చ అపత్తోతి యోజనా. ఓమకతో ఓమకో ఓమకోమకో. ఇమినా పున పత్తద్వయదస్సనేన పమాణతో తయోపి పత్తా విభాగతో నవ హోన్తీతి దీపేతి. తత్థ యస్మిం మగధనాళిద్వయతణ్డులోదనాదికం సబ్బమ్పి వడ్ఢనపక్ఖే ఠితం పక్ఖిత్తం సచే పత్తస్స ముఖవట్టియా హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, సుత్తేన వా హీరేన వా ఛిన్దన్తస్స సుత్తస్స వా హీరస్స వా హేట్ఠిమన్తం ఫుసతి, అయం ఉక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఉక్కట్ఠోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి అన్తోగతమేవ, అయం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో నామ పత్తో. ‘‘ఏకం నాళికోదనాది సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం వుత్తనయేనేవ హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం మజ్ఝిమో నామ పత్తో’’తిఆదినా మజ్ఝిమమజ్ఝిమోమకమజ్ఝిముక్కట్ఠా చ ‘‘యత్థ ఉపడ్ఢనాళికోదనాది సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, అయం ఓమకో నామ పత్తో’’తిఆదినా ఓమకఓమకోమకఓమకుక్కట్ఠా చ పత్తా ఉక్కట్ఠే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. తేసు ద్వే అపత్తా భాజనపరిభోగేన పరిభుఞ్జితబ్బా, నాధిట్ఠానూపగా, న వికప్పనూపగా.

౬౩. కప్పో సకో అతిరేకపత్తో దసాహపరమం ధారేయ్యాతి యోజనా. తత్థ కప్పోతి కప్పియో. సకోతి అత్తనో సన్తకో. కప్పియత్తా పన అత్తసన్తకత్తా చ సత్తన్నమ్పి అధిట్ఠానవికప్పనూపగతా వేదితబ్బా. తత్థ అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి, మత్తికాపత్తో ద్వీహి పాకేహి పక్కో అధిట్ఠానూపగో చ వికప్పనూపగో చ, తథా ఉభోపి కాకణికమత్తస్సాపి మూలస్స అనవసేసేత్వా దిన్నే, సబ్బసో అత్తసన్తకత్తే విఞ్ఞాతే చ అధిట్ఠానవికప్పనూపగాతి దట్ఠబ్బం. అతిరేకపత్తోతి అనధిట్ఠితావికప్పితతాయ అతిరేకపత్తో. అధిట్ఠానపచ్చుద్ధారా పనేత్థ చీవరే వుత్తావ. వికప్పేన్తేన పన పత్తానం ఏకబహుభావం, సన్నిహితాసన్నిహితభావఞ్చ ఞత్వా ‘‘ఇమం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఇమే పత్తే’’తి వా ‘‘ఏతం పత్త’’న్తి వా ‘‘ఏతే పత్తే’’తి వా వత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం. సమ్ముఖాదిభేదో పనేత్థ చీవరే వక్ఖమాననయేన వేదితబ్బో. దసాహపరమన్తి దస అహాని పరమో పరిచ్ఛేదో అస్సాతి దహాహపరమో, కాలో, తం. అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం. ధారేయ్యోతి పరిభోగవసేన ధారేతబ్బో. తస్మింకాలే అతినామితే పత్తో నిస్సగ్గియో హోతీతి యోజనా. అతినామితేతి అతిక్కామితే నిస్సగ్గియో హోతి, ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా పుగ్గలస్స వా పదభాజనీయే (పారా. ౬౦౨) వుత్తనయేన పత్తో నిస్సజ్జితబ్బో హోతి, తథా సతి పాచిత్తియాపత్తి చస్స హోతీతి అధిప్పాయో.

౬౪. ‘‘అచ్ఛేదా’’తిఆది చీవరే వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ. అయం పన విసేసో – మరణుద్ధటాతి ఉద్ధరణం ఉద్ధళం, పచ్చుద్ధారో. మరణఞ్చ ఉద్ధటఞ్చ మరణుద్ధటా, తస్మా. ఛిద్దేనాతి యేన కఙ్గుసిత్థం నిక్ఖమతి చేవ పవిసతి చ, తేన ముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులఛిద్దేన. పత్తాధిట్ఠానముజ్ఝతీతి పత్తో అధిట్ఠానం ఉజ్ఝతి విస్సజ్జతి.

౬౫. ఇదాని ‘‘పత్త’’న్తిఆదినా అఞ్ఞథా పరిహరణే దుక్కటం దస్సేతి. తత్థ సోదకం పత్తం న పటిసామేయ్యాతి యోజనా. న పటిసామేయ్యాతి గుత్తట్ఠానే న నిక్ఖిపేయ్య, ‘‘సోదకం పత్తం ఉణ్హే న చ ఓతపే’’తిఆదినా చ యోజనీయం. న చ ఓతపేతి నేవ ఈసకం తాపేయ్య. న నిదహేతి నిరుదకం కత్వాపి భుసం న నిదహేయ్య, వోదకం కత్వా ఈసకం తాపేయ్యాతిపి బ్యతిరేకత్థో. భూమ్యా న ఠపేతి ఖరాయ భూమియా న ఠపేయ్య. యత్థ పన వణ్ణో న దుస్సతి, ఏవరూపాయ మత్తికాయ పరిభణ్డకతాయ భూమియా వా తథారూపాయ ఏవ వాలికాయ వా నిక్కుజ్జిత్వా ఉక్కుజ్జిత్వా ఠపేతుం వట్టతి. నో చ లగ్గయేతి భిత్తిఖిలాదీసు న ఓలమ్బేయ్య.

౬౬. ‘‘మిడ్ఢన్తే వా’’తిఆదినా వత్వా పత్తం ఠపేతుం న చ కప్పతీతి యోజేతబ్బం. మిడ్ఢన్తేతి ఆళిన్దకమిడ్ఢికాదీనం మిడ్ఢీనం అన్తే. సచే పన పరివత్తేత్వా తత్థేవ పతిట్ఠాతి, ఏవరూపాయ విత్థిణ్ణాయ మిడ్ఢియా ఠపేతుం వట్టతి. పరిభణ్డన్తే వాతి బాహిరపస్సే కతాయ తనుకాయ మిడ్ఢికాయ అన్తే వా. ఏత్థ వా-సద్దో సముచ్చయే, సో చ పచ్చేకం యోజేతబ్బో. అఙ్కే పన అంసబద్ధకేన అంసకూటే లగ్గేత్వా ఠపేతుఞ్చ వట్టతి. ఛత్తేపి భణ్డకేన సద్ధిం బన్ధిత్వా వా అట్టం కత్వా వా ఠపేతుం వట్టతి. మఞ్చేపి అఞ్ఞేన సద్ధిం బన్ధిత్వా ఠపేతుం, అటనియం బన్ధిత్వా ఓలమ్బేతుం వట్టతి.

౬౭. పత్తేన ఉచ్ఛిట్ఠోదకఞ్చ చలకట్ఠికఞ్చ న నీహరేయ్యాతి సమ్బన్ధో. ఉచ్ఛిట్ఠోదకన్తి ముఖవిక్ఖాలనోదకం. చలకాని చ చబ్బేత్వా అపవిద్ధామిసాని అట్ఠికాని మచ్ఛమంసఅట్ఠికాని చ చలకట్ఠికం. పత్తం పటిగ్గహం కత్వా హత్థం ధోవితుమ్పి హత్థధోతాది ఉదకమ్పి పత్తే ఆకిరిత్వా నీహరితుమ్పి అనుచ్ఛిట్ఠం సుద్ధపత్తం ఉచ్ఛిట్ఠహత్థేన గణ్హితుమ్పి న వట్టతి. మచ్ఛమంసఫలాఫలాదీని ఖాదన్తో యం తత్థ అట్ఠిం వా చలకం వా ఛడ్డేతుకామో హోతి, తం పత్తే ఠపేతుం న లభతి. ముఖతో నీహటం పన యం కిఞ్చి పున అఖాదితుకామో పత్తే ఠపేతుం న లభతి. సిఙ్గివేరాదీని డంసిత్వా పున ఠపేతుం లభతి. పత్తహత్థోతి పత్తో హత్థే యస్సాతి విగ్గహో. ‘‘పత్తహత్థో, కవాట’’న్తి చ ఉపలక్ఖణమేతం. యత్థ కత్థచి సరీరావయవే పన పత్తస్మిం సతి యేన కేనచి సరీరావయవేన కవాటం పణామేతుం, ఘటికం వా ఉక్ఖిపితుం, సూచిం వా కుఞ్చికాయ అవాపురితుం న లభతి. అంసకూటే పన పత్తం లగ్గేత్వా యథాసుఖం అవాపురితుం లభతి.

౬౮. భూమియా భూమిసమ్బన్ధీ ఆధారకో, తస్మిం దన్తవల్లివేత్తాదీహి కతే వలయాధారకే చ ఏకదారునా కతే దారుఆధారకే చ బహూహి దణ్డేహి కతే దణ్డాధారకే చ యత్థ ఠపితో పత్తో యథా పరివత్తిత్వా న పరిపతతి, తథా సుట్ఠు సజ్జితే తస్మిం పత్తస్సుపరి పత్తోతి ఏవరూపే దువే పత్తే ఠపేయ్యాతి పదత్థయోజనా. భమకోటిసదిసో పన దారుఆధారకో తీహి దణ్డకేహి బద్ధో దణ్డాధారకో చ ఏకస్సపి పత్తస్స అనోకాసో, తత్థ ఠపేత్వాపి హత్థేన గహేత్వా నిసీదితబ్బం. భూమియన్తి కటసారకాదినా అత్థతాయ భూమియా పన నిక్కుజ్జిత్వా వా పటికుజ్జిత్వా వా ఏకం పత్తం ఠపేయ్యాతి యోజనా.

౬౯. ఇదాని అకప్పియపత్తే దస్సేతి ‘‘దారూ’’తిఆదినా. తత్థ సువణ్ణమేవ సోవణ్ణం. దారు చ రూపియఞ్చ సోవణ్ణఞ్చ మణి చ వేళురియఞ్చ దారు…పే… వేళురియాని, తేహి నిబ్బత్తా దారు…పే… మయా. దీఘో పన ‘‘వేళురియామయా’’తి గాథాబన్ధసుఖత్థం కతో. ఏవముపరిపి తాదిసం విఞ్ఞేయ్యం. తత్థ ఇన్దనీలాది మణి నామ. కంసో చ కాచో చ తిపు చ సీసఞ్చ ఫలికా చ తమ్బలోహో చాతి ద్వన్దో, తేహి జాతా కంస…పే… జా. తత్థ కంస-సద్దేన వట్టలోహోపి సఙ్గహితో. సేతం తిపు, కణ్హం సీసం.

౭౦. ఛవసీసమయోతి ఛవస్స మతమనుస్సస్స సీసం సీసకపాలం, తేన నిబ్బత్తో ఛవసీసమయో. ఘటి చ తుమ్బఞ్చ, తేసం కటాహో, తేహి జాతాతి ఘటితుమ్బకటాహజా. తత్థ ఘటీతి ఘటోయేవ. తుమ్బం అలాబు. ఇతి ఇమే సబ్బే పత్తా అకప్పియా వుత్తా, దుక్కటవత్థుకా చ వుత్తాతి యోజనా. తత్థ రూపియాదీసు చతూసు సచే గిహీ భత్తగ్గేసు సువణ్ణతట్టకాదీసు బ్యఞ్జనం కత్వా ఉపనామేన్తి, ఆమసితుం న వట్టతి. కంసకాచఫలికజాని పన తట్టకాదీని భాజనాని పుగ్గలికపరిభోగేనేవ న వట్టన్తి, సఙ్ఘికపరిభోగేన వా గిహివికటాని వా వట్టన్తి. ఘటితుమ్బకటాహజా పన లభిత్వా పరిహరితుం న వట్టన్తి, తావకాలికం పరిభుఞ్జితుం వట్టన్తి.

పత్తనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. థాలకనిద్దేసవణ్ణనా

౭౧-౨. దారు …పే… వేళురియామయా అకప్పియా, ఫలికాకాచకంసజా థాలకా గిహిసన్తకా సఙ్ఘికా చ కప్పియా, తుమ్బఘటిజా తావకాలికా కప్పియాతి సమ్బన్ధో. కప్పన్తి పరికప్పన్తి అవిరోధిభావేనేవాతి కప్పా, తథా కప్పియా. న కప్పా అకప్పా. సఙ్ఘస్స ఇమే సఙ్ఘికా. తావ-సద్దో అవధిమ్హి. తావ భోజనావధిభూతో కాలో ఏతాసన్తి తావకాలికా, భుఞ్జిత్వా ఛడ్డేతబ్బా, న పరిహరితబ్బాతి అధిప్పాయో.

థాలకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.