౪౩. ఛన్దదాననిద్దేసవణ్ణనా

౩౯౯. కమ్మప్పత్తేతి ఉపోసథాదినో కమ్మస్స పత్తే యుత్తే అనురూపే. సఙ్ఘే సమాగతేతి చతువగ్గాదికే సఙ్ఘే ఏకత్థ సన్నిపతితే. ఏత్థ చ ఛన్దహారకేనాపి సద్ధిం చతువగ్గాదికో వేదితబ్బో.

౪౦౦. ఛన్దదానాదివిధిం దస్సేతుం ‘‘ఏక’’న్తిఆదిమాహ. ఉపాగమ్మాతి సన్తిం ఆపత్తిం పకాసేత్వా తతో పచ్ఛా ఉపగన్త్వా. ఛన్దం దదేతి వక్ఖమానేసు తీసు ఏకేనపి బహి ఉపోసథం కత్వా ఆగతో ఛన్దం దదేయ్య, కేనచి కరణీయేన సన్నిపాతట్ఠానం గన్త్వా కాయసామగ్గిం అదేన్తో పన పారిసుద్ధిం దేన్తో ఛన్దం దదేయ్య.

౪౦౨. ఉభిన్నం దానే కింపయోజనన్తి ఆహ ‘‘పారిసుద్ధీ’’తిఆది. పారిసుద్ధిప్పదానేన సఙ్ఘస్స అత్తనో చాపి ఉపోసథం సమ్పాదేతీతి సమ్బన్ధో. పరిసుద్ధి ఏవ పారిసుద్ధి, తస్స పదానం, తేన. నను చ పారిసుద్ధితాపదానమత్తమేవ ఉపోసథకమ్మం నామాతి పారిసుద్ధిప్పదానం అత్తనో ఉపోసథం సమ్పాదేతు, కథం సఙ్ఘస్సాతి? వుచ్చతే – పారిసుద్ధిదానస్స ధమ్మకమ్మతాసమ్పాదనేన సఙ్ఘస్సాపి ఉపోసథం సమ్పాదేతీతి.

ఏత్థ పన చతూసు ఏకస్స ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా తయో పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, తీసు వా ఏకస్స ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆహరిత్వా ద్వే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, అధమ్మేన వగ్గం ఉపోసథకమ్మం. చత్తారో పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, తయో వా ద్వే వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, అధమ్మేన సమగ్గం. చతూసు ఏకస్స ఆహరిత్వా తయో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, తీసు వా ఏకస్స ఆహరిత్వా ద్వే పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, ధమ్మేన వగ్గం. సచే పన చత్తారో సన్నిపతిత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసన్తి, తయో పారిసుద్ధిఉపోసథం, ద్వే అఞ్ఞమఞ్ఞం పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, ధమ్మేన సమగ్గం. పవారణకమ్మేసుపి పఞ్చసు ఏకస్స పవారణం ఆహరిత్వా చత్తారో గణఞత్తిం ఠపేత్వా పవారేన్తి, చతూసు తీసు వా ఏకస్స ఆహరిత్వా తయో ద్వే వా సఙ్ఘఞత్తిం ఠపేత్వా పవారేన్తి, అధమ్మేన వగ్గం పవారణకమ్మన్తిఆది వుత్తనయమేవ. సేసకమ్మం విబాధతీతి అవసేససఙ్ఘకిచ్చం విబాధేతి అలద్ధాధిప్పాయత్తాతి అధిప్పాయో.

౪౦౩. ద్వయన్తి ఉపోసథకరణఞ్చేవ అవసేసకిచ్చఞ్చ. అత్తనో న సాధేతీతి సమ్బన్ధనీయం.

౪౦౪. హరేయ్యాతి పుబ్బే వుత్తం సుద్ధికఛన్దం వా ఇమం వా ఛన్దపారిసుద్ధిం హరేయ్య. పరమ్పరా న హారయేతి పరమ్పరా న ఆహరేయ్య. కస్మాతి ఆహ ‘‘పరమ్పరాహటా’’తిఆది. తేనాతి పఠమతో గహితఛన్దపారిసుద్ధికేన. పరమ్పరాహటాతి యథా బిళాలసఙ్ఖలికాయ పఠమం వలయం దుతియం పాపుణాతి, తతియం న పాపుణాతి, ఏవం దుతియస్స ఆగచ్ఛతి, తతియస్స న ఆగచ్ఛతి. ‘‘పరిమ్పరాహటా ఛన్ద-పారిసుద్ధి న గచ్ఛతీ’’తి వా పాఠో.

౪౦౫. సబ్బూపచారన్తి ‘‘ఏకంసం చీవరం కత్వా’’ తిఆది సబ్బం ఉపచారం.

౪౦౬. సో ఆగతో ఆరోచేత్వా సఙ్ఘం పవారేయ్యాతి యోజనా. అథాతి అనన్తరత్థే. ఆగతోతి పవారణం గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖు. ఆరోచేత్వాతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరోచేత్వా. ఏవన్తి వక్ఖమానక్కమేన.

౪౦౭-౮. గహేత్వా హారకోతి సమ్బన్ధో. నాహటాతి ఆహటావ న హోతీతి అత్థో. హారకో సఙ్ఘం పత్వా తథా హేయ్య, ఆహటా హోతీతి యోజనా. తథా హేయ్యాతి విబ్భన్తాదికో భవేయ్య.

౪౦౯. సఙ్ఘం పత్తో పమత్తో వా సుత్తో వా నారోచయేయ్య అనాపత్తి చాతి సమ్బన్ధో. చ-సద్దో ఛన్దపారిసుద్ధిహరణం సమ్పిణ్డేతీతి.

ఛన్దదాననిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౪. ఉపోసథనిద్దేసవణ్ణనా

౪౧౦. దువే ఉపోసథాతి సులభప్పవత్తివసేన వుత్తం. తయో పన దివసవసేనేవ ఉపోసథా చాతుద్దసికో పన్నరసికో సామగ్గికోతి. తత్థ హేమన్తగిమ్హవస్సానానం తిణ్ణం ఉతూనం తతియసత్తమపక్ఖేసు ద్వే ద్వే కత్వా ఛ చాతుద్దసికా, సేసా పన్నరసికాతి ఏవం ఏకసంవచ్ఛరే చతువీసతిఉపోసథా. ఇదం తావ లోకస్స పకతిచారిత్తం. ‘‘ఆగన్తుకేహి ఆవాసికానం అనువత్తితబ్బ’’న్తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౭౮) పన తథారూపపచ్చయే సతి అఞ్ఞస్మిమ్పి చాతుద్దసే ఉపోసథం కాతుం వట్టతి.

౪౧౧. సుత్తుద్దేసో సఙ్ఘస్సేవాతి యోజనా. అధిట్ఠానఞ్చ తం ఉపోసథో చాతి కమ్మధారయో. సేసానన్తి ద్విన్నం తిణ్ణం వా. ‘‘దువే’’తిఆదినా చ చాతుద్దసో పన్నరసో సామగ్గీతి దివసవసేన, సుత్తుద్దేసో అధిట్ఠానం పారిసుద్ధీతి కరణప్పకారేన, సఙ్ఘుపోసథో గణుపోసథో పుగ్గలుపోసథోతి పుగ్గలవసేన చాతి నవ ఉపోసథా దీపితా హోన్తి.

౪౧౨. పుబ్బకిచ్చేతి –

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮) –

ఏవం అట్ఠకథాచరియేహి వుత్తే పుబ్బకరణానన్తరం కత్తబ్బే పుబ్బకిచ్చే.

పుబ్బకరణేతి –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮) –

ఏవం అట్ఠకథాచరియేహేవ వుత్తే సబ్బపఠమం కత్తబ్బే పుబ్బకరణే. పత్తకల్లేతి ఉపోసథాదీనం చతున్నం అఙ్గానం సమ్భవేన పత్తో కాలో ఇమస్సాతి పత్తకాలం, పత్తకాలమేవ పత్తకల్లం. కిం తం? ఉపోసథాదికమ్మం. తం పన చతూహి అఙ్గేహి సఙ్గహితం. యథాహు అట్ఠకథాచరియా –

‘‘ఉపోసథో యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా,

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తి;

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తి,

పత్తకల్లన్తి వుచ్చతీ’’తి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮);

సమానితేతి సమ్మా ఆనీతే పవత్తితేతి అత్థో. సోతి సుత్తుద్దేసో. పఞ్చధాతి నిదానుద్దేసో పారాజికుద్దేసో సఙ్ఘాదిసేసుద్దేసో అనియతుద్దేసో విత్థారుద్దేసోతి ఏవం పఞ్చధా.

౪౧౩. వినాన్తరాయన్తి రాజన్తరాయో చోరన్తరాయో అగ్యన్తరాయో ఉదకన్తరాయో మనుస్సన్తరాయో అమనుస్సన్తరాయో వాళన్తరాయో సరీసపన్తరాయో జీవితన్తరాయో బ్రహ్మచరియన్తరాయోతి (మహావ. ౧౫౦) వుత్తేసు దససు యం కిఞ్చి అన్తరాయం వినా. సఙ్ఖేపేనాతి వినా విత్థారం. ‘‘ఏత్థ ద్వీసు తీసు వా ఉద్దేసేసు విసదేసు థేరోవ ఇస్సరో’’తి వుత్తత్తా అవత్తన్తేపి వట్టతీతి యోజనా. ఏత్థాతి పఞ్చసు ఉద్దేసేసు. అవత్తన్తేతి థేరస్స విత్థారేన అవత్తమానే అప్పగుణే. వట్టతీతి సంఖిత్తేన ఉద్దిసితుమ్పి వట్టతి. ఇమినావ యస్స కస్సచి ఉద్దేసకస్స అవత్తన్తేపి వట్టతీతి విఞ్ఞాయతి. ద్వీసు వత్తమానేసు ఇస్సరత్తే అధికే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సనత్థం ‘‘తీసూ’’తి వుత్తం. ‘‘థేరోవ ఇస్సరో’’తిఆదినా ఇదం పరిదీపేతి – ద్వే అఖణ్డా సువిసదా వాచుగ్గతా, థేరాధేయ్యం పాతిమోక్ఖం, సచే పన ఏత్తకమ్పి విసదం కాతుం న సక్కోతి, బ్యత్తస్స భిక్ఖునో ఆయత్తం హోతి, తస్మా సయం ఉద్దిసితబ్బం, అఞ్ఞా వా అజ్ఝేసితబ్బోతి.

౪౧౪. ఉద్దిసన్తే సమా వా అథ థోకికా వా యది ఆగచ్ఛేయ్యున్తి సమ్బన్ధనీయం. ఉద్దిసన్తే ఆవాసికేహి పాతిమోక్ఖే ఉద్దిస్సమానే. సమా వా థోకికా వాతి ఆవాసికేహి సమా వా థోకికా వా ఆగన్తుకా భిక్ఖూ. అవసేసకం సోతబ్బన్తి ఇమినా ఏత్తావతాపి ఉపోసథో కతోయేవ నామాతి దీపేతి.

౪౧౫. ఉద్దిట్ఠమత్తేతి ఉద్దిట్ఠంయేవ ఉద్దిట్ఠమత్తం. మత్త-సద్దో అవధారణే. సకలాయ ఏకచ్చాయ వా ఉట్ఠితాయ సమా వా థోకికా వా యది ఆగచ్ఛేయ్యున్తి యోజనా. సకలాయాతి సబ్బాయ పరిసాయ. ఏసం సన్తికే పారిసుద్ధిం కరేయ్యున్తి ఏసం ఆవాసికానం సమీపే తే ఆగన్తుకా భిక్ఖూ పారిసుద్ధిఉపోసథం కరేయ్యున్తి అత్థో. అథ బహుకా చే, సబ్బవికప్పేసు పుబ్బకిచ్చం కత్వాతి యోజనీయం. వికప్పీయన్తి పరికప్పీయన్తీతి వికప్పా, అవసేససవనపారిసుద్ధిఉపోసథవిధానా సబ్బే చ తే వికప్పా చేతి సబ్బవికప్పా. తేసు. పునుద్దిసేతి పున పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేయ్య.

౪౧౬. ఇతరానన్తి ఆగన్తుకానం. ఇతరోతి చాతుద్దసో. ఏత్థ పన యేసం పన్నరసో, తే అతీతం ఉపోసథం చాతుద్దసికం అకంసూతి వేదితబ్బా. అయమేత్థాధిప్పాయో – తాదిసే పచ్చయే సతి చాతుద్దసికస్స కతత్తా తేసం యథావుత్తతతియసత్తమపక్ఖసఙ్ఖాతచాతుద్దసికే సమ్పత్తే తేరసీచాతుద్దసీకత్తబ్బత్తా అనుపోసథత్తా పన తత్థ ఉపోసథో న కతోతి చాతుద్దసోయేవ పన్నరసో జాతో. సమానేతరేతి సమా ఊనా ఇతరేతి పదచ్ఛేదో. ఇతరేతి ఆగన్తుకా. పురిమానం అనువత్తన్తూతి ఆవాసికేహి ‘‘అజ్జుపోసథో పన్నరసో’’తి పుబ్బకిచ్చే కయిరమానే పురిమానం ఆవాసికానం అనువత్తన్తూతి అత్థో. సచేధికాతి యది ఆగన్తుకా బహుకా హోన్తి. పురిమాతి ఆవాసికా. తేసం అనువత్తన్తూతి తేసం ఆగన్తుకానం ‘‘అజ్జుపోసథో చాతుద్దసో’’తి పుబ్బకిచ్చే కయిరమానే అనువత్తన్తు. సేసేపీతి ఆగన్తుకానం పన్నరసవారేపి. అయం నయోతి ‘‘ఆగన్తుకానం పన్నరసో ఇతరానం సచేతరో’’తిఆదికో అయమేవ నయో. ఏత్థ పన యేసం పన్నరసో, తే తిరోరట్ఠతో వా ఆగతా అతీతం వా ఉపోసథం చాతుద్దసికం అకంసూతి వేదితబ్బో.

౪౧౭. అతీతుపోసథస్స చాతుద్దసియం కతత్తా చాతుద్దసియం పన్నరసుపోసథో కతోతి పన్నరసీ ఆవాసికానం పాటిపదో జాతోతి ఆహ ‘‘ఆవాసికానం పాటిపదో’’తి. ఇతరానన్తి ఆగన్తుకానం. ఉపోసథోతి పన్నరసో ఉపోసథో. సమథోకానన్తి అత్తనా సమానం వా థోకానం వా ఆగన్తుకానం. మూలట్ఠాతి ఆవాసికా. కామతో దేన్తూతి అత్తనో ఇచ్ఛాయ దేన్తు.

౪౧౮. నో చే దేన్తీతి యది ఆవాసికా కాయసామగ్గిం న దేన్తి, తేసం పన ఆవాసికానం హియ్యో ఉపోసథస్స కతత్తా అజ్జ ఉపోసథకరణం నత్థి. బహూసు అనిచ్ఛాయ కాయసామగ్గిం దదేయ్యాతి యోజనా. బహూసూతి ఆగన్తుకేసు బహుకేసు. బహి వా వజేతి ఆవాసికభిక్ఖుపరిసా నిస్సీమం వా వజేయ్యాతి అత్థో.

౪౧౯. సావేయ్య సుత్తన్తి పాతిమోక్ఖసఙ్ఖాతం సుత్తం వాయమిత్వా సావేయ్య.

౪౨౦. సమ్మజ్జితుం …పే… ఉదకాసనం పఞ్ఞపేతుఞ్చ మహాథేరేన పేసితో కల్లో న కరేయ్య తథాతి సమ్బన్ధో. కల్లోతి అగిలానో. తథాతి దుక్కటం అతిదిసతి. ఆసనేసు అసతి అన్తమసో సాఖాభఙ్గమ్పి కప్పియం కారాపేత్వా పఞ్ఞపేతబ్బం. తేలే అసతి కపల్లే అగ్గిపి జాలేతబ్బో.

౪౨౧-౩. పట్ఠపేత్వా దకాసనన్తి పరిభోజనీయపానీయోదకఞ్చ ఆసనఞ్చ సన్నిహితం కత్వా. గణఞత్తిన్తి ఇదాని వక్ఖమానం గణేన ఠపేతబ్బం ఞత్తిం. తేతి అఞ్ఞే దువే భిక్ఖూ. సమత్తపుబ్బారమ్భేనాతి సమత్తో నిట్ఠితో పుబ్బేసు ఉత్తరాసఙ్గఏకంసకరణాదీసు ఆరమ్భో యస్సాతి తిపదబహుబ్బీహి. నవేన తే ఏవమీరియాతి సమ్బన్ధో. తేతి ఇతరే ద్వే.

౪౨౪. కత్తబ్బం కత్వా పుబ్బకిచ్చాదికం సమ్పాదేత్వా నవో ఏవం ఈరియోతి యోజనా.

౪౨౭. యత్థాతి యస్మిం విహారే ఏకేకస్స పారిసుద్ధిం హరిత్వానాతి సమ్బన్ధో. ఏకేకస్సాతి ఏత్థ విచ్ఛాయం ద్విత్తం. కిరియాయ గుణేన దబ్బేన వా భిన్నే అత్థే బ్యాపితుం ఇచ్ఛా విచ్ఛా. ఏత్థ పన ఛన్దపారిసుద్ధిహరణసఙ్ఖాతాయ కిరియాయ చతూసు చ తీసు చ ద్వీసు చ భిన్నమేకేకం బ్యాపితుం సమ్బన్ధితుం ఇచ్ఛాతి విచ్ఛా. ఇతరీతరేతి ఏత్థాపి కరణకిరియావసేన వేదితబ్బం. తయో ద్వే ఏకో వా తం తం సఙ్ఘుపోసథం గణుపోసథం పుగ్గలుపోసథం వాతి వుత్తం హోతి. అయమేత్థాధిప్పాయో – చతూసు ఏకస్స ఆహరిత్వా తయో పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, తీసు వా ఏకస్స ఆహరిత్వా ద్వే సఙ్ఘుపోసథం కరోన్తి, అధమ్మేన వగ్గం ఉపోసథకమ్మం. అథ పన ఏకస్స ఆహరిత్వా తయో సఙ్ఘుపోసథం కరోన్తి, ఏకస్స ఆహరిత్వా ద్వే పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, అధమ్మేన వగ్గం నామ హోతి. యది పన చత్తారోపి సన్నిపతిత్వా పారిసుద్ధిఉపోసథం కరోన్తి, తయో వా ద్వే వా సఙ్ఘుపోసథం కరోన్తి, అధమ్మేన సమగ్గం నామ హోతీతి. తబ్బిపరియాయేన ధమ్మేన సమగ్గం వేదితబ్బం.

౪౨౮. వగ్గే సమగ్గే వా ‘‘వగ్గో’’తి సఞ్ఞినో విమతిస్స వా కరోతో దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. వగ్గేతి వగ్గసఙ్ఘే. విమతిస్సాతి ‘‘వగ్గో ను ఖో, సమగ్గో’’తి ఏవం వేమతికస్స. ఇమినావ కుక్కుచ్చపకతవారోపి ఉపలక్ఖితో. కరోతోతి ఉపోసథం కరోన్తస్స. భేదాధిప్పాయేన కరోతోతి యోజనా. ఏత్థ పన పాపస్స బలవతాయ థుల్లచ్చయం వుత్తం. సఞ్ఞినోతి సఞ్ఞాసీసేన చిత్తం వుత్తం, చిత్తవతోతి అత్థో.

౪౨౯-౩౦. ‘‘ఉక్ఖిత్తస్సా’’తిఆదినా వజ్జనీయపుగ్గలే దస్సేతి. ఉక్ఖిత్తస్సాతి కత్తుఅత్థే సామివచనం. నిసిన్నసద్దస్స కమ్మసాధనత్తా ఉక్ఖిత్తాదీహి కత్తూహి భవితబ్బన్తి. ‘‘సేసాన’’న్తి విసేసనస్స భిక్ఖూనం బ్యభిచారేన సాత్థకతా. అభబ్బస్స పణ్డకాదిఏకాదసవిధస్స అభబ్బస్స. నిసిన్నపరిసాయఞ్చ పాతిమోక్ఖం న ఉద్దిసేతి సమ్బన్ధో. సభాగాపత్తికో తథా న ఉద్దిసేతి యోజేతబ్బం. వికాలభోజనాదివత్థుతో సమానో భాగో కోట్ఠాసో ఏతిస్సాతి సభాగా, సా ఆపత్తి అస్సాతి బహుబ్బీహి.

ఛన్దేన పరివుత్థేనాతి ఏత్థ చతుబ్బిధం పారివాసియం పరిసపారివాసియం రత్తిపారివాసియం ఛన్దపారివాసియం అజ్ఝాసయపారివాసియన్తి. తత్థ భిక్ఖూ కేనచిదేవ కరణీయేన సన్నిపతితా హోన్తి, అథ మేఘుట్ఠానాదినా కేనచిదేవ కరణీయేన అనోకాసో, అథ ‘‘అఞ్ఞత్థ గచ్ఛామా’’తి ఛన్దం అవిస్సజ్జిత్వావ ఉట్ఠహన్తి, ఇదం పరిసపారివాసియం నామ కిఞ్చాపి పరిసపారివాసియం, ఛన్దస్స పన అవిస్సట్ఠత్తా కమ్మం కాతుం వట్టతి.

‘‘యావ పన సబ్బే సన్నిపతన్తి, తావ ధమ్మం సుణిస్సామా’’తి ఏకం అజ్ఝేసన్తి, తస్మిం ధమ్మకథం కథేన్తేయేవ అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి, సచే చాతుద్దసికం కాతుం నిసిన్నా, పన్నరసోతి కాతుం వట్టతి, సచే పన్నరసికం కాతుం నిసిన్నా, పాటిపదే అనుపోసథే ఉపోసథం కాతుం న వట్టతి, అఞ్ఞం పన సఙ్ఘకిచ్చం కాతుం వట్టతి, ఇదం రత్తిపారివాసియం నామ.

ఏవం పన నిసిన్నే కోచి నక్ఖత్తపాఠకో భిక్ఖు ‘‘అజ్జ నక్ఖత్తం దారుణం, ఇమం కమ్మం మా కరోథా’’తి వదతి, తే తస్స వచనేన ఛన్దం విస్సజ్జేత్వా తత్థేవ నిసిన్నా హోన్తి, అథఞ్ఞో ఆగన్త్వా ‘‘నక్ఖత్తం పటిమానేన్తం, అత్థో బాలం ఉపచ్చగా’’తి (జా. ౧.౧.౪౯) వత్వా ‘‘కిం నక్ఖత్తేన, కరోథా’’తి వదతి, ఇదం ఛన్దపారివాసియఞ్చేవ అజ్ఝాసయపారివాసియఞ్చ. ఏకస్మిం పారివాసియే పున ఛన్దపారిసుద్ధిం ఆనేత్వా కమ్మం కాతుం వట్టతి.

౪౩౧. ఆపన్నఞ్చ వేమతికఞ్చ అదేసయిత్వా వా నావికత్వా వా ఉపోసథం కాతుం న చ కప్పతీతి సమ్బన్ధో. నావికత్వాతి గరుకాపత్తిం అనావికత్వా. న చాతి నేవ.

౪౩౨. అట్ఠితోపోసథాతి అట్ఠితో అవిస్సట్ఠో ఉపోసథో యస్మిన్తి బహుబ్బీహి. తదహూతి తస్మిం ఉపోసథదివసే. అన్తరాయం వా సఙ్ఘం వా వినా అధిట్ఠాతుం సీమమేవ వా న వజేతి యోజనా. అధిట్ఠాతున్తి ఇమినా గణుపోసథమ్పి ఉపలక్ఖేతి. సీమన్తి ఇమినా నదిమ్పి.

ఉపోసథనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౫. పవారణానిద్దేసవణ్ణనా

౪౩౩. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞప్పవారణా’’త్యాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కాతబ్బా పవారణా. తత్థ తిణ్ణం చతున్నఞ్చ గణఞత్తిం ఠపేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞప్పవారణా, ద్విన్నం పన అట్ఠపేత్వావ. అధిట్ఠానన్తి అధిట్ఠానప్పవారణా, యుపచ్చయన్తానం భావే నియతనపుంసకత్తా ‘‘అధిట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. సేసా పఞ్చాదీహి కాతబ్బా అవసేసా సఙ్ఘప్పవారణా సఙ్ఘవసేన ఞత్తిం ఠపేత్వా కాతబ్బా. ఏతేన నవసు సఙ్ఘప్పవారణాదయో తిస్సో దస్సితా. నవ హి పవారణా చాతుద్దసీ పన్నరసీ సామగ్గీతి దివసవసేన, తేవాచీ ద్వేవాచీ ఏకవాచీతి కత్తబ్బాకారవసేన, సఙ్ఘే పవారణా, గణే పవారణా, పుగ్గలే పవారణాతి కారకవసేన చ. తత్థ పురిమవస్సంవుత్థానం పుబ్బకత్తికపుణ్ణమా వా తేసంయేవ సచే భణ్డనకారకేహి ఉపద్దుతా పవారణం పచ్చుక్కడ్ఢన్తి, అథ కత్తికమాసస్స కాళపక్ఖచాతుద్దసో వా పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా వా పచ్ఛిమవస్సంవుత్థానఞ్చ పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమా ఏవ వా పవారణాదివసా హోన్తి. ఇదం పన పకతిచారిత్తం. తథారూపప్పచ్చయే సతి ద్విన్నం కత్తికపుణ్ణమానం పురిమేసు చాతుద్దసేసుపి పవారణం కాతుం వట్టతి. భిన్నస్స పన సఙ్ఘస్స సామగ్గియం యో కోచి దివసో పవారణాదివసో హోతి. ఇమా దివసవసేన తిస్సో పవారణా. కత్తబ్బాకారవసేన పన వక్ఖమాననయేన విఞ్ఞాతబ్బా.

౪౩౪. ‘‘పుబ్బకిచ్చే’’తిఆదీసు –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

పవారణాయ ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతి.

‘‘ఛన్దప్పవారణా ఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

పవారణాయ ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతి.

‘‘పవారణా యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా,

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తి;

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తి,

పత్తకల్లన్తి వుచ్చతీ’’తి. –

ఏవం అట్ఠకథాయం వుత్తా పుబ్బకిచ్చాదయో వేదితబ్బా. ఞత్తిన్తి ఇదాని వక్ఖమానం సామఞ్ఞం సఙ్ఘఞత్తిం. ఏవం పన ఞత్తియా ఠపితాయ కారణే సతి తేవాచికద్వేవాచికఏకవాచికసమానవస్సికవసేనపి పవారేతుం వట్టతి. అయమేవ పన ఞత్తి ‘‘సఙ్ఘో పవారేయ్యా’’తి ఏత్థ ‘‘సఙ్ఘో తేవాచికం పవారేయ్య, సఙ్ఘో ద్వేవాచికం పవారేయ్య, సఙ్ఘో ఏకవాచికం పవారేయ్య, సఙ్ఘో సమానవస్సికం పవారేయ్యా’’తిపి ఠపేతుం వట్టతి. చాతుద్దసియం పన సామగ్గియఞ్చ ‘‘చాతుద్దసీ సామగ్గీ’’తి వత్తబ్బం.

౪౩౭. థేరేసు ఉక్కుటికం నిసజ్జ పవారేన్తేసు నవో యావ సయం పవారేతి, తావ ఉక్కుటికో ఏవ అచ్ఛతూతి యోజనా. అచ్ఛతూతి నిసీదేయ్య.

౪౪౦-౨. ధమ్మసాకచ్ఛా చ కలహో చాతి ద్వన్దో. రత్తియా ఖేపితభావతో తేవాచికాయ ఓకాసే అసతి దసవిధే వా అన్తరాయే సతి ‘‘సుణాతు మే…పే… సమానవస్సికం పవారేయ్యా’’తి అనురూపతో ఞత్తిం వత్వా యథాఠపితఞత్తియా అనురూపేన పవారేయ్యాతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. అనురూపతోతి ‘‘సుణాతు మే…పే… దానం దేన్తేహి రత్తి ఖేపితా, సచే…పే… రత్తి విభాయిస్సతి, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్ల’’న్తిఆదినా తేన ఖేపితరత్తియా అనురూపేన. ‘‘సుణాతు మే భన్తే సఙ్ఘో, అయం రాజన్తరాయో, సచే సఙ్ఘో తేవాచికం…పే… సఙ్ఘో భవిస్సతి, అథాయం రాజన్తరాయో భవిస్సతి, యది సఙ్ఘస్స పత్తకల్ల’’న్తిఆదినా రాజన్తరాయాదీనం అనురూపేన వాతి అత్థో. ‘‘అథాయం బ్రహ్మచరియన్తరాయో భవిస్సతీ’’తి పన పేయ్యాలవసేన అన్తే వుత్తం బ్రహ్మచరియన్తరాయం గహేత్వా వుత్తం. ‘‘ద్వేవాచిక’’న్తిఆదికం పన విసుం విసుం వత్తబ్బమ్పి లఙ్ఘనక్కమేన సమ్పిణ్డేత్వా వుత్తం. వచనసమయే పన ‘‘ద్వేవాచికం పవారేయ్య’’ఇచ్చాదినా వత్తబ్బం. ఆగచ్ఛేయ్యుం యది సమాఆదికా చాతి ‘‘ఆగచ్ఛేయ్యుం యది సమా’’ఇచ్చాదయో ఉపోసథే వుత్తా గాథాయో చ. ఏత్థాతి ఏతిస్సం పవారణాయం. అయమేవ చ ఆహరణక్కమో –

ఆగచ్ఛేయ్యుం యది సమా, పవారేన్తేవ థోకికా;

పవారితా తే సుప్పవారితా, అఞ్ఞేహి చ పవారియం;

పవారితేసు సకలా-యేకచ్చాయుట్ఠితాయ వా.

పవారేయ్యుఞ్చ తే తేసం, సన్తికే బహుకా సచే;

కత్వా సబ్బవికప్పేసు, పుబ్బకిచ్చం పునుద్దిసేతి.

‘‘ఆవాసికానం పన్నరసో’’తిఆదికా గాథాయో పన ఏత్థాపి సమానా.

౪౪౩. ఞత్తిం వత్వాతి వక్ఖమానగణఞత్తిం వత్వా.

౪౪౪. సముదీరియాతి అఞ్ఞే ద్వే తయో వా వక్ఖమానక్కమేన వత్తబ్బా.

౪౪౬-౮. కత్తబ్బం కత్వాతి యోజేతబ్బం. కత్తబ్బన్తి పుబ్బకిచ్చాదికం. నవేనపి ‘‘అహం భన్తే…పే… పటికరిస్సామీ’’తి థేరో ఈరియోతి యోజేతబ్బం. ఏవన్తి ఇదాని వక్ఖమానం పరామసతి.

౪౪౯. ‘‘యస్మి’’న్తిఆది వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.

౪౫౦. గాథాయోతి ‘‘వగ్గే సమగ్గే వగ్గోతి, సఞ్ఞినో’’తిఆదికా హేట్ఠా వుత్తగాథాయో వా. అయం పనేత్థ విసేసో – కరోతోతి ఏత్థ పవారణం కరోతోతి అత్థో గహేతబ్బో. తతియ గాథాయ ‘‘పాతిమోక్ఖం న ఉద్దిసే’’తి అపనేత్వా ‘‘నో కరేయ్య పవారణ’’న్తి పదం పక్ఖిపితబ్బం. చతుత్థగాథాయ ‘‘అనుపోసథే’’తిఆదిగాథాబన్ధం అపనేత్వా ‘‘నేవ పవారణే కాతుం, సా కప్పతి పవారణా’’తి పక్ఖిపితబ్బం. పఞ్చమగాథాయ ‘‘అట్ఠితోపోసథావాసా’’తి అపనేత్వా ‘‘పవారణాఠితావాసా’’తి పక్ఖిపితబ్బం.

౪౫౧. సఙ్ఘమ్హి పవారితేవాతి పురిమవస్సూపగతే సఙ్ఘమ్హి పవారితే ఏవ. పారిసుద్ధిఉపోసథం కరేయ్యాతి న ఏకస్మిం ఉపోసథగ్గే ద్వే ఞత్తియో ఠపేతబ్బాతి అధిప్పాయో. పచ్ఛిమికాయ ఉపగన్త్వా అపరినిట్ఠితవస్సో అవుత్థో. అనుపాగతోతి వస్సం అనుపాగతో. అయమేత్థాధిప్పాయో – పురిమికాయ వస్సం ఉపగతా పఞ్చ వా అతిరేకా వా పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా తేహి సమా వా ఊనతరా వా పురిమికాయ వా ఉపగతేహి పచ్ఛిమికాయ ఉపగతా థోకతరా చేవ హోన్తి, సఙ్ఘప్పవారణాయ గణం పూరేన్తి సఙ్ఘప్పవారణావసేన ఞత్తిం ఠపేత్వా, అథ చ ఉభోపి ఏకతో హుత్వా సఙ్ఘం న పూరేన్తి, గణం పన పూరేన్తి, గణఞత్తిం ఠపేత్వా పవారేతబ్బం, పచ్ఛా తేసం సన్తికే పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. యది పన పురిమికాయ ఏకో, పచ్ఛిమికాయ ఏకో, ఏకేన ఏకస్స సన్తికే పవారేతబ్బం, ఏకేన పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బో. సచే పురిమేహి వస్సూపగతేహి పచ్ఛా వస్సూపగతా ఏకేనపి అధికా సఙ్ఘం పూరేన్తి, పఠమం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిత్వా పచ్ఛా తేసం సన్తికే పవారేతబ్బన్తి. గణేపి ఏసేవ నయో. ఏవముపరిపి యథాయోగం చిన్తనీయం.

౪౫౨. చాతుమాసినియాతి అపరకత్తికపుణ్ణమాయం. సఙ్ఘేనాతి పఠమం వస్సూపగతేన సఙ్ఘేన. వుత్థా వస్సా యేహి తే వుత్థవస్సా, పచ్ఛిమవస్సూపగతా. సచే అప్పతరా సియున్తి ఇమినా యది అధికతరా వా సమసమా వా హోన్తి, పవారణాఞత్తిం ఠపేత్వా పచ్ఛిమవస్సూపగతేహి పఠమం పవారితే పచ్ఛా ఇతరేహి పారిసుద్ధిఉపోసథో కాతబ్బోతి దీపేతీతి.

పవారణానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౬. సంవరనిద్దేసవణ్ణనా

౪౫౩. సంవరణం చక్ఖుద్వారాదీనం సతికవాటేన పిదహనం సంవరో. తత్థ కిఞ్చాపి చక్ఖున్ద్రియే సంవరో నత్థి, న హి చక్ఖుపసాదం నిస్సాయ సతి ఉప్పజ్జతి, నేవ భవఙ్గసమయే ఆవజ్జనాదీనం అఞ్ఞతరసమయే, జవనక్ఖణే పన ఉప్పజ్జతీతి తదా సంవరో హోతి, ఏవం హోన్తే పన సో చక్ఖుద్వారాదీనం సంవరోతి వుచ్చతి. చక్ఖుసోతాదిభేదేహీతి చక్ఖు చ సోతఞ్చ, తాని ఆది యేసం, తేవ భేదా చాతి సమాసో, తేహి ద్వారేహి. అభిజ్ఝాదిప్పవత్తియా అచ్చన్తోపకారకత్తా కరణత్థే చేత్థ తతియా. ఏతేన చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయమనసఙ్ఖాతాని ద్వారాని వుత్తాని. రూపసద్దాదిగోచరేతి రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మసఙ్ఖాతే విసయే. అభిజ్ఝాదోమనస్సాదిప్పవత్తిన్తి ఏత్థ పరసమ్పత్తిం అభిముఖం ఝాయతీతి అభిజ్ఝా, బలవతణ్హా. ఆది-సద్దేన మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదయో అనేకే అకుసలా ధమ్మా సఙ్గహితా.

౪౫౪. సకం చిత్తం కిట్ఠాదిం దుప్పసుం వియ నిగ్గణ్హేయ్యాతి సమ్బన్ధో. కిట్ఠన్తి కిట్ఠట్ఠానే ఉప్పన్నం సస్సం గహితం. కిట్ఠం అదతీతి కిట్ఠాది, తం. సమ్పజానోతి సాత్థకసప్పాయగోచరఅసమ్మోహసఙ్ఖాతేన చతుసమ్పజఞ్ఞేన సమ్మా పజానో. ఇమినా ఇన్ద్రియసంవరసీలం కథితం.

సంవరనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౭. సుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా

౪౫౫. దేసనా సంవరో ఏట్ఠి పచ్చవేక్ఖణన్తి భేదతో సుద్ధి చతుబ్బిధాతి సమ్బన్ధో. ‘‘పచ్చవేక్ఖణం భేదతో’’తి వత్తబ్బే నిగ్గహితలోపో దట్ఠబ్బో, దేసనాసుద్ధి సంవరసుద్ధి పరియేట్ఠిసుద్ధి పచ్చవేక్ఖణసుద్ధీతి చతుబ్బిధాతి వుత్తం హోతి. తత్థ సుజ్ఝతీతి సుద్ధి, యథాధమ్మం దేసనాయ సుద్ధి దేసనాసుద్ధి. వుట్ఠానస్సాపి చేత్థ దేసనాయ ఏవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. మూలాపత్తీనం పన అభిక్ఖుతాపటిఞ్ఞావ దేసనాతి హేట్ఠా వుత్తా, సావస్స పారాజికాపన్నస్స విసుద్ధి నామ హోతి. అయఞ్హి యస్మా పారాజికం ఆపన్నో, తస్మా భిక్ఖుభావే ఠత్వా అభబ్బో ఝానాదీని అధిగన్తుం. భిక్ఖుభావో హిస్స సగ్గన్తరాయో చేవ హోతి, మగ్గన్తరాయో చ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠం, నిరయాయూపకడ్ఢతీ’’తి. (ధ. ప. ౩౧౧);

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘సిథిలో హి పరిబ్బజో, భియ్యో ఆకిరతే రజ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౧౩);

ఇచ్చస్స భిక్ఖుభావో విసుద్ధి నామ న హోతి. యస్మా పన గిహిఆదికో హుత్వా దానసరణసీలసంవరాదీహి సగ్గమగ్గం వా ఝానవిమోక్ఖమగ్గం వా ఆరాధేతుం భబ్బో హోతి, తస్మాస్స గిహిఆదిభావో విసుద్ధి నామ హోతి. అధిట్ఠానవిసిట్ఠేన సంవరేన విసుద్ధి సంవరవిసుద్ధి. ధమ్మేన సమేన పచ్చయానం ఏట్ఠియా సుద్ధి ఏట్ఠిసుద్ధి. చతూసు పచ్చయేసు పచ్చవేక్ఖణేన సుద్ధి పచ్చవేక్ఖణసుద్ధి. ‘‘చతుబ్బిధా పాతీ’’తిఆదీసు పాతిమోక్ఖసంవరసమ్మతన్తి ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరో’’తి సమ్మతం సీలం.

౪౫౬. చిత్తాధిట్ఠానసంవరా సుజ్ఝతీతి ఇన్ద్రియసంవరో సంవరసుద్ధీతి వుత్తోతి యోజనా.

౪౫౭. అనేసనం పహాయ ధమ్మేన ఉప్పాదేన్తస్స ఏట్ఠియా సుద్ధత్తా ఆజీవనిస్సితం ఏట్ఠిసుద్ధీతి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఉప్పాదేన్తస్సాతి పచ్చయే ఉప్పాదేన్తస్స.

౪౫౮. పచ్చవేక్ఖణసుజ్ఝనాతి హేతుమ్హి పఞ్చమీతి.

సుద్ధినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౮. సన్తోసనిద్దేసవణ్ణనా

౪౫౯. పంసుకూలం పిణ్డియాలోపో రుక్ఖమూలం పూతిముత్తభేసజ్జన్తి ఇమే చత్తారో పచ్చయా అప్పగ్ఘనకతాయ అప్పా చేవ కస్సచిపి ఆలయాభావేన అనవజ్జా చ గతగతట్ఠానే లబ్భమానతాయ సులభా చాతి వుచ్చన్తి, తేనాహ ‘‘అప్పేనా’’తిఆది. మత్తఞ్ఞూతి పరియేసనప్పటిగ్గహణపరిభోగవిస్సజ్జనేసు చతూసు మత్తఞ్ఞుతావసేన పమాణఞ్ఞూ.

౪౬౦. కథం సన్తుట్ఠోతి ఆహ ‘‘అతీత’’న్తిఆది. పచ్చుప్పన్నేన యాపేన్తోతి యథాలాభయథాబలయథాసారుప్పవసేన పచ్చుప్పన్నేన యథావుత్తచతుబ్బిధపచ్చయేన యాపేన్తోతి.

సన్తోసనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪౯. చతురారక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా

౪౬౧-౨. బుద్ధానుస్సతి …పే… మరణస్సతీతి ఇమా చతురారక్ఖా నామాతి సేసో. ఆరకత్తాదినాతి ఆరకభావో ఆరకత్తం, తం ఆది యస్స ‘‘అరీనం హతత్తా’’తిఆదికస్స తం ఆరకత్తాది. తేన తేన మగ్గేన సవాసనానం అరానం హతత్తా ఆరకా సబ్బకిలేసేహి సువిదూరవిదూరే ఠితోతి ఆ-కారస్స రస్సత్తం, క-కారస్స హ-కారం సానునాసికం కత్వా ‘‘అరహ’’న్తి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. ‘‘ఆరకా’’తి చ వుత్తే సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుప్పయోజితబ్బత్తా ‘‘కిలేసేహీ’’తి లబ్భతి.

సమ్మాతి అవిపరీతం. సామన్తి సయమేవ, అపరనేయ్యో హుత్వాతి అత్థో. ‘‘సమ్బుద్ధో’’తి హి ఏత్థ సం-సద్దో ‘‘సయ’’న్తి ఏతస్స అత్థస్స బోధకో దట్ఠబ్బో. బుద్ధతోతి భావప్పధానోయం నిద్దేసో, బుద్ధత్తాతి అత్థో. ‘‘అరహం’’ ఇతి వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’ ఇతి వా భగవతో నవభేదే గుణే యా పునప్పునం అనుస్సతి, సా బుద్ధానుస్సతీతి యోజనా. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇతీ’’తి వత్తబ్బే అ-కారో సన్ధివసేన ఆగతో. ఇతి-సద్దో పనేత్థ ఆదిఅత్థో, ఇచ్చాదీతి అత్థో. నవభేదేతి ‘‘అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథీ’’తి ఏకతో గహేత్వా. ఏత్థ పన ఉపచారో ఉప్పజ్జతి, న అప్పనా, తథా మరణస్సతియం. ఇతరేసు పన ఉభయమ్పి ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. బుద్ధానుస్సతి.

౪౬౩-౪. ‘‘సీమట్ఠా’’తిఆదినా మేత్తాభావనం దస్సేతి. సీమట్ఠసఙ్ఘేతి సీమాయం తిట్ఠతీతి సీమట్ఠో, సోవ సఙ్ఘో. గోచరగామమ్హి ఇస్సరే జనేతి సమ్బన్ధో. తత్థ మానుసే ఉపాదాయ సబ్బసత్తేసూతి యోజేతబ్బం. తత్థాతి తస్మిం గామే. సుఖితా హోన్తు అవేరాతి పదచ్ఛేదో. ఆదినాతి ‘‘అబ్యాపజ్జా హోన్తు, అనీఘా హోన్తు, సుఖీ అత్తానం పరిహరన్తూ’’తి ఇమినా. పరిచ్ఛిజ్జ పరిచ్ఛిజ్జాతి ‘‘ఇమస్మిం విహారే సబ్బే భిక్ఖూ’’తిఆదినా ఏవమ్పి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిచ్ఛిన్దిత్వా. మేత్తాభావనా.

౪౬౫-౬. ఇదాని అసుభం నిద్దిసన్తో సబ్బపఠమం సాధేతబ్బం సత్తవిధముగ్గహకోసల్లం ‘‘వణ్ణే’’చ్చాదినా దస్సేతి. సత్తవిధఞ్హి తం నయతో ఆగతం వాచాసజ్ఝాయమనసాసజ్ఝాయేహి సద్ధిం. తత్థ పఠమం వాచాయ సజ్ఝాయన్తేన చత్తారి తచపఞ్చకాదీని పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనులోమప్పటిలోమవసేన కాతబ్బం. యథా పన వచసా, తథేవ మనసాపి సజ్ఝాయో కాతబ్బో. వచసా సజ్ఝాయో హి మనసా సజ్ఝాయస్స పచ్చయో. సో పన లక్ఖణప్పటివేధస్స పచ్చయో. తత్థ వణ్ణో నామ కేసాదీనం వణ్ణో. సణ్ఠానం తేసంయేవ సణ్ఠానం. ఓకాసో తేసంయేవ పతిట్ఠోకాసో. దిసా నాభితో ఉద్ధం ఉపరిమదిసా, అధో హేట్ఠిమా. పరిచ్ఛేదో నామ ‘‘అయం కోట్ఠాసో హేట్ఠా చ ఉపరి చ తిరియఞ్చ ఇమినా నామ పరిచ్ఛిన్నో’’తి ఏవం సభాగపరిచ్ఛేదో చేవ ‘‘కేసా న లోమా, లోమా న కేసా’’తి ఏవం అమిస్సకతావసేన విసభాగపరిచ్ఛేదో చ. కేసాదికోట్ఠాసే వవత్థపేత్వాతి సమ్బన్ధో. వవత్థపేత్వాతి వుత్తనయేన వవత్థపేత్వా.

ఏవం వవత్థపేన్తేన యథావుత్తం సత్తవిధం ఉగ్గహకోసల్లం సమ్పాదేత్వా అట్ఠారసవిధం మనసికారకోసల్లం సమ్పాదేతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అనుపుబ్బతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అప్పనాతో తయో చ సుత్తన్తాతి ఇమే చత్తారోపి నయతోవాగతే నాతిసీఘాదీసు పక్ఖిపిత్వా దసవిధతా వేదితబ్బా. అనుపుబ్బతోతి సజ్ఝాయకరణతో పట్ఠాయ అనుపటిపాటియా. నాతిసీఘం నాతిసణికం కత్వాతి కిరియావిసేసనం. విక్ఖేపం పటిబాహయన్తి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చేతసో విక్ఖేపం పటిబాహన్తో. పణ్ణత్తిం సమతిక్కమ్మాతి యాయం ‘‘కేసా లోమా’’తి పణ్ణత్తి, తం అతిక్కమిత్వా, ‘‘పటిక్కూల’’న్తి చిత్తం ఠపేత్వాతి అధిప్పాయో. అనుపుబ్బతో ముఞ్చన్తస్సాతి యో యో కోట్ఠాసో న ఉపట్ఠాతి, తం తం అనుక్కమేన ముఞ్చతో, తస్స ‘‘భావనా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

౪౬౭. ఏవం ఉభయకోసల్లం సమ్పాదేత్వా సబ్బకోట్ఠాసే వణ్ణాదివసేన వవత్థపేత్వా వణ్ణాదివసేనేవ పఞ్చధా పటిక్కూలతా వవత్థపేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘వణ్ణా’’తిఆదిమాహ. వణ్ణ…పే… ఓకాసేహి కోట్ఠాసే పటిక్కూలాతి భావనా అసుభన్తి యోజనా. తత్ర కేసా తావ పకతివణ్ణేన కాళకా అద్దారిట్ఠకవణ్ణా, సణ్ఠానతో దీఘవట్టతులాదణ్డసణ్ఠానా, దిసతో ఉపరిమదిసాయ జాతా, ఓకాసతో ఉభోసు పస్సేసు కణ్ణచూళికాహి, పురతో నళాటన్తేన, పచ్ఛతో గళవాటకేన పరిచ్ఛిన్నా, సీసకటాహవేఠనఅల్లచమ్మం కేసానం ఓకాసో. పరిచ్ఛేదతో కేసా సీసవేఠనచమ్మే వీహగ్గమత్తం పవిసిత్వా పతిట్ఠితేన హేట్ఠా అత్తనో మూలతలేన, ఉపరి ఆకాసేన, తిరియం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పరిచ్ఛిన్నా. ద్వే కేసా ఏకతో నత్థీతి అయం సభాగపరిచ్ఛేదో. ‘‘కేసా న లోమా, లోమా న కేసా’’తి ఏవం అవసేసఏకతిం సకోట్ఠాసేహి అమిస్సీకతా కేసా నామ పాటియేక్కో ఏకో కోట్ఠాసోతి అయం విసభాగపరిచ్ఛేదో. ఇదం కేసానం వణ్ణాదితో నిచ్ఛయనం. ఇదం పన నేసం వణ్ణాదివసేన పఞ్చధా పటిక్కూలతో నిచ్ఛయనం – కేసా నామేతే వణ్ణతోపి పటిక్కూలా ఆసయతోపి సణ్ఠానతోపి గన్ధతోపి ఓకాసతోపి పటిక్కూలాతి ఏవం సేసకోట్ఠాసానమ్పి యథాయోగం వేదితబ్బం.

ఉద్ధుమాతాదివత్థూసూతి ఉద్ధుమాతకవినీలకవిపుబ్బకవిచ్ఛిద్దకవిక్ఖాయితకవిక్ఖిత్తకహతవి- క్ఖిత్తకలోహితకపుళవకఅట్ఠికసఙ్ఖాతేసు దసేసు అవిఞ్ఞాణకఅసుభవత్థూసు అసుభాకారం గహేత్వా పవత్తా భావనా వా అసుభన్తి సమ్బన్ధో. అసుభభావనా.

౪౬౮. ‘‘మరణం మే భవిస్సతీ’’తి వా ‘‘జీవితం మే ఉపరుజ్ఝతీ’’తి వా ‘‘మరణం మరణ’’న్తి వా యోనిసో భావయిత్వానాతి యోజనా. జీవితన్తి రూపజీవితిన్ద్రియఞ్చ అరూపజీవితిన్ద్రియఞ్చ. యోనిసోతి ఉపాయేన. ఏవం పవత్తయతోయేవ హి ఏకచ్చస్స నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తి, మరణారమ్మణా సతి సణ్ఠాతి, ఉపచారప్పత్తమేవ కమ్మట్ఠానం హోతి.

౪౬౯-౪౭౦. యస్స పన ఏత్తావతా న హోతి, తేన వధకపచ్చూపట్ఠానాదీహి అట్ఠహాకారేహి మరణం అనుస్సరితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘వధకస్సేవా’’తిఆదిమాహ. వధకస్స ఇవ ఉపట్ఠానాతి ‘‘ఇమస్స సీసం ఛిన్దిస్సామీ’’తి అసిం గహేత్వా గీవాయ సఞ్చారయమానస్స వధకస్స వియ మరణస్స ఉపట్ఠానతో. సమ్పత్తీనం విపత్తితోతి భోగసమ్పత్తియా జీవితసమ్పత్తియా చ వినాసమరణసఙ్ఖాతవిపత్తితో. ఉపసంహరతోతి యసమహత్తతో పుఞ్ఞమహత్తతో థామమహత్తతో ఇద్ధిమహత్తతో పఞ్ఞామహత్తతో పచ్చేకబుద్ధతో సమ్మాసమ్బుద్ధతోతి ఇమేహి సత్తహాకారేహి అత్తనో ఉపసంహరణతో. కాయబహుసాధారణాతి అసీతియా కిమికులానం, అనేకసతానం రోగానం, బాహిరానఞ్చ అహివిచ్ఛికాదీనం మరణస్స పచ్చయానం సాధారణతో. ఆయుదుబ్బలతోతి అస్సాసపస్సాసూపనిబద్ధత్తఇరియాపథూపనిబద్ధత్తాదినా ఆయునో దుబ్బలతో. కాలవవత్థానస్స అభావతోతి ‘‘ఇమస్మింయేవ కాలే మరితబ్బం, న అఞ్ఞస్మి’’న్తి ఏవం కాలవవత్థానస్స అభావతో. అద్ధానస్స పరిచ్ఛేదాతి ‘‘మనుస్సానం జీవితస్స పరిచ్ఛేదో నామ ఏతరహి పరిత్తో, అద్ధా యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం జీవతీ’’తి ఏవం అద్ధానస్స కాలస్స పరిచ్ఛేదతో.

ఏత్థ పన కమ్మట్ఠానం భావేత్వా విపస్సనాయ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్తుకామేన బుద్ధపుత్తేన యం కాతబ్బం, తం ఆదికమ్మికస్స కులపుత్తస్స వసేన ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపేనోపదిస్సామ. చతుబ్బిధం తావ సీలం సోధేతబ్బం. తత్థ తివిధా విసుజ్ఝనా అనాపజ్జనం, ఆపన్నవుట్ఠానం, కిలేసేహి చ అప్పటిపీళనం. ఏవం విసుద్ధసీలస్స హి భావనా సమ్పజ్జతి. యమ్పిదం చేతియఙ్గణవత్తాదీనం వసేన ఆభిసమాచారికసీలం వుచ్చతి, తమ్పి సాధుకం పరిపూరేతబ్బం. తతో –

‘‘ఆవాసో చ కులం లాభో, గణో కమ్మఞ్చ పఞ్చమం;

అద్ధానం ఞాతి ఆబాధో, గన్థో ఇద్ధీతి తే దసా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౪౧) –

ఏవం వుత్తేసు దససు పలిబోధేసు యో పలిబోధో, యో ఉపచ్ఛిన్దితబ్బో. ఏవం ఉపచ్ఛిన్నపలిబోధేన –

‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చాట్ఠానే నియోజకో’’తి. (అ. ని. ౭.౩౭) –

ఏవం వుత్తలక్ఖణం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేతబ్బం. తం దువిధం హోతి సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానఞ్చ పారిహారియకమ్మట్ఠానఞ్చ. తత్థ సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం నామ భిక్ఖుసఙ్ఘాదీసు మేత్తా, మరణస్సతి చ, ‘‘అసుభసఞ్ఞా’’తిపి ఏకే. ఏతం పన తయం సబ్బత్థ అత్థయితబ్బం ఇచ్ఛితబ్బన్తి కత్వా, అధిప్పేతస్స చ యోగానుయోగకమ్మస్స పదట్ఠానత్తా ‘‘సబ్బత్థకకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. అట్ఠతింసారమ్మణేసు పన యం యస్స చరితానుకూలం, తం తస్స నిచ్చం పరిహరితబ్బత్తా యథావుత్తేనేవ నయేన ‘‘పారిహారియకమ్మట్ఠాన’’న్తి వుచ్చతి, తతో –

‘‘మహావాసం నవావాసం, జరావాసఞ్చ పన్థనిం;

సోణ్డిం పణ్ణఞ్చ పుప్ఫఞ్చ, ఫలం పత్థితమేవ చ.

‘‘నగరం దారునా ఖేత్తం, విసభాగేన పట్టనం;

పచ్చన్తసీమాసప్పాయం, యత్థ మిత్తో న లబ్భతి.

‘‘అట్ఠారసేతాని ఠానాని, ఇతి విఞ్ఞాయ పణ్డితో;

ఆరకా పరివజ్జేయ్య, మగ్గం సప్పటిభయం యథా’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౫౨) –

వుత్తఅట్ఠారససేనాసనదోసవజ్జితం ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, సేనాసనం నాతిదూరం హోతి నచ్చాసన్నం గమనాగమనసమ్పన్నం దివా అప్పాకిణ్ణం రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోసం అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సం. తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స అప్పకసిరేనేవ ఉప్పజ్జన్తి చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా భిక్ఖూ విహరన్తి బహుస్సుతా ఆగతాగమా ధమ్మవినయధరా మాతికాధరా. తే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వా పరిపుచ్ఛతి పరిపఞ్హతి ‘ఇదం భన్తే కథం, ఇమస్స కో అత్థో’తి. తస్స తే ఆయస్మన్తో అవివటఞ్చేవ వివరన్తి, అనుత్తానీకతఞ్చ ఉత్తానిం కరోన్తి, అనేకవిహితేసు చ కఙ్ఖాఠానీయేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, సేనాసనం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౧) వుత్తపఞ్చఙ్గసమన్నాగతం సేనాసనం ఉపగమ్మ తత్థ వసన్తేన ‘‘దీఘాని కేసలోమనఖాని ఛిన్దితబ్బాని, జిణ్ణచీవరేసు అగ్గళఅనువాతపరిభణ్డదానాదినా దళ్హీకమ్మం వా తన్తచ్ఛేదాదీసు తున్నకమ్మం వా కాతబ్బం, కిలిట్ఠాని రజితబ్బాని, సచే పత్తే మలం హోతి, పత్తో పచితబ్బో, మఞ్చపీఠాదీని సోధేతబ్బానీ’’తి ఏవం వుత్తఉపచ్ఛిన్నఖుద్దకపలిబోధేన కతభత్తకిచ్చేన భత్తసమ్మదం వినోదేత్వా రతనత్తయగుణానుస్సరణేన చిత్తం సమ్పహంసేత్వా ఆచరియుగ్గహతో ఏకపదమ్పి అసమ్ముయ్హన్తేన మనసి కాతబ్బన్తి.

చతురారక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౦. విపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా

౪౭౧-౨. నామరూపన్తి చిత్తచేతసికసఙ్ఖాతం నామఞ్చ అట్ఠవీసతివిధం రూపఞ్చ. ‘‘నమనలక్ఖణం నామం, రుప్పనలక్ఖణం రూపం, నామరూపతో న అఞ్ఞో అత్తాదికో కోచి అత్థీ’’తి ఏవం ఝానలాభీ చే, ఝానతో వుట్ఠాయ ఝానగతం వా విపస్సనాయానికో చే, పకిణ్ణకభూతం నామరూపం పరిగ్గహేత్వా. పాతిమోక్ఖసంవరాది సీలవిసుద్ధి, చతురారక్ఖవసేన దీపితా సోపచారసమాధిసఙ్ఖాతా చిత్తవిసుద్ధి చ వుత్తావ నామాతి ఇమినా దిట్ఠివిసుద్ధి కథితా. తతో తస్స పచ్చయఞ్చ పరిగ్గహేత్వాతి సమ్బన్ధో. తస్స పచ్చయన్తి ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే నామరూపద్వయమేవ అవిజ్జాతణ్హాఉపాదానకమ్మేహి ఉప్పజ్జతి, న ఇస్సరాదికారణేనా’’తిఆదినా తస్స కారణం, ఇమినా కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి దస్సితా.

హుత్వా అభావతో అనిచ్చాతి సబ్బేపి నామరూపసఙ్ఖారా ఉప్పజ్జిత్వా అభావాపజ్జనతో అనిచ్చా. ఉదయబ్బయపీళనా దుక్ఖాతి ఉప్పాదనిరోధవసేన పీళనతో దుక్ఖా. అవసవత్తిత్తా అనత్తాతి అత్తనో వసే అవత్తనతో అనత్తాతి ఏవం సఙ్ఖారేహి సద్ధిం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా. పునప్పునం సమ్మసన్తోతి యథావుత్తనయేన సమ్మసన్తో సమథయానికో విపస్సనాయానికో చ యోగావచరో. ఇమినా మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి చ దస్సితా. సఙ్ఖారానమేవ హి ఉదయబ్బయాదినానుపస్సనతో ఉదయబ్బయభఙ్గభయఆదీనవనిబ్బిదాముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖానుపస్సనాస- ఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణసఙ్ఖాతస్స అట్ఠవిధస్స ఞాణస్స వసేన సిఖాప్పత్తం విపస్సనాఞాణం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ. అనుపుబ్బేన సబ్బసంయోజనక్ఖయం పాపుణేయ్యాతి ఇమినా ఞాణదస్సనవిసుద్ధి దస్సితా. సబ్బసంయోజనక్ఖయన్తి ఓరమ్భాగియానం పఞ్చన్నం సంయోజనానం హేట్ఠా మగ్గత్తయేన ఖేపితత్తా, ఇతరేసం ఉద్ధమ్భాగియానం సంయోజనానం ఖేపితత్తా చ సబ్బేసం సంయోజనానం ఖయన్తే జాతం అరహత్తమగ్గం.

నిగమనకథావణ్ణనా

౪౭౩. యస్మా కారణా యా సిక్ఖనా, అయం భిక్ఖుకిచ్చం, అతో తస్మా కారణాతి అత్థో.

౪౭౪. నిచ్చసో లోకవిచారినోతి నిచ్చం లోకే విచరతో. మాలుతస్సేవ పరిస్సమో న సమ్భోతీతి యోజనా. మాలుతస్సేవాతి వాతస్స ఇవ. న సమ్భోతీతి న హోతి.

౪౭౫-౬. తమ్బపణ్ణి ఏవ తమ్బపణ్ణియో, కేతు వియ కేతు, తమ్బపణ్ణియే కేతూతి తప్పురిసో. తేన రచితా ధమ్మవినయఞ్ఞుపసంసితా అయం ఖుద్దసిక్ఖా పరిమాణతో గాథానం పఞ్చమత్తేహి సతేహి ఏత్తావతా నిట్ఠానముపాగతాతి సమ్బన్ధో.

నిగమనకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనకథా

కారాపితేతిరుచిరే పవరే విహారే;

మానాధికారిపురినా గరునా గుణేన;

వస్సం వసం దమిళసో విధహం అకాసిం;

ఆకఙ్ఖటీక జినసాసనసమ్పవుద్ధిం.

పుఞ్ఞేన సత్థరచనాజనితేన తేన;

సమ్బుద్ధసాసనవరోదయకారణేన;

లోకామిసేసు పన మే సమయం అలగ్గో;

సమ్బుద్ధసాసనవరోదయమాచరేయ్యం.

అత్థేసు అక్ఖరపదేసు వినిచ్ఛయేసు;

పుబ్బాపరేసు లిఖితం ఖలితం యదత్థి;

ఓహాయ ఖన్తుమరహన్తి వదన్తు సన్తా;

దిట్ఠాపరాధమథ వా కిములాలనేన.

యేనన్తతన్తరతనాకరమన్థనేన;

మన్థాచలోల్లసితఞాణవరేన లద్ధా;

సారామతాతిసుఖితా సుఖయన్తి చఞ్ఞే;

తే మే జయన్తి గరవో గరవో గుణేహి.

పరత్థసమ్పాదనతో, పుఞ్ఞేనాధిగతేనహం;

పరత్థసమ్పాదనకో, భవేయ్యం జాతిజాతియం.

సిస్సో ఆహ –

పరమప్పిచ్ఛతానేకసన్తోసోపసమేసినం;

సుచిసల్లేఖవుత్తీనం, సదారఞ్ఞనివాసినం.

సాసనుజ్జోతకారీనం, ఆచేరత్తముపాగతం;

ఉదుమ్బరగిరిఖ్యాతయతీనం యతిపుఙ్గవం.