౯. రతనవగ్గో

౧. అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అనిక్ఖన్తరాజకే అనిగ్గతరతనకేతి ఏత్థ ‘‘సయనిఘరే’’తి పాఠసేసో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘అనిక్ఖన్తో రాజా ఇతో’’తిఆది. తత్థ ఇతోతి సయనిఘరతో. సయనిఘరేతి సయనీయఘరే. యత్థ రఞ్ఞో సయనం పఞ్ఞత్తం హోతి, అన్తమసో సాణిపాకారపరిక్ఖిత్తమ్పి, తస్మిన్తి వుత్తం హోతి. రతిజననట్ఠేన రతనం, హత్థిఆది. ఇధ పన ఇత్థిరతనం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘రతనం వుచ్చతి మహేసీ’’తి.

ఉభోసూతి రాజమహేసీసు. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ ఇన్దఖీలాతిక్కమో కిరియం, అప్పటిసంవిదితం అకిరియన్తి దట్ఠబ్బం.

అన్తేపురసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. రతనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ముత్తాదిదసవిధన్తి ‘‘ముత్తా మణి వేళురియో సఙ్ఖో సిలా పవాళం రజతం జాతరూపం లోహితఙ్కో మసారగల్ల’’న్తి (పాచి. ౫౦౬) దసవిధం రతనం. అజ్ఝావసథేతి గేహే. తేనాహ ‘‘పరిక్ఖిత్తస్సా’’తిఆది, పరిక్ఖిత్తస్స ఆవసథస్సాతి అత్థో. ఆవసథోతి చేత్థ అన్తోగామే నివిట్ఠగేహం అధిప్పేతం. ఆరామే నివిట్ఠగేహం పన అజ్ఝారామగ్గహణేనేవ గహితం. ‘‘ఆవసథోతి చేత్థ అన్తోఆరామే వా హోతు, అఞ్ఞత్థ వా, అత్తనో వసనట్ఠానం వుచ్చతీ’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౫౦౬) కేచి. సబ్బేసమ్పి అత్థాయ దుక్కటమేవాతి అత్తనో వా తేసం సఙ్ఘాదీనం వా అత్థాయ ఉగ్గణ్హన్తస్స వా ఉగ్గణ్హాపేన్తస్స వా దుక్కటమేవ. సచే పన మాతాపితూనం సన్తకం అవస్సం పటిసామేతబ్బం కప్పియభణ్డం హోతి, అత్తనో అత్థాయ గహేత్వా పటిసామేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘తాదిసం పనా’’తిఆది. తాదిసన్తి యం మాతాపితూనం సన్తకం అవస్సం పటిసామేతబ్బం కప్పియభణ్డం, తాదిసం. ఛన్దేనపి భయేనపీతి వడ్ఢకిఆదీసు ఛన్దేనపి, రాజవల్లభేసు భయేనపి.

తాదిసే ఠానేతి మహావిహారసదిసస్స మహారామస్స పాకారపరిక్ఖిత్తే పరివేణే. సఞ్ఞాణం కత్వాతి ‘‘ఏత్తకా కహాపణా’’తిఆదినా రూపేన వా లఞ్ఛనాదినిమిత్తేన వా సఞ్ఞాణం కత్వా, సల్లక్ఖేత్వాతి అత్థో. పతిరూపానం భిక్ఖూనం హత్థేతి లజ్జీనం కుక్కుచ్చకానం భిక్ఖూనం హత్థే. లోలజాతికానఞ్హి హత్థే ఠపేతుం న లబ్భతి. నేవ పక్కమతీతి నేవ తమ్హా ఆవాసా పక్కమతి. ‘‘థావరం సేనాసనం వా’’తిఆదినా అత్తనో చీవరాదిమూలం న కాతబ్బన్తి (పాచి. అట్ఠ. ౫౦౬) దస్సేతి. తం దస్సేత్వాతి యం థావరసేనాసనాది కతం, తం ఉపాసక తవ సన్తకేన ఇదం నామ కతన్తి ఏవం దస్సేత్వా. సమాదపేత్వాతి అఞ్ఞం సమాదపేత్వా, ‘‘ఉద్దిస్స అరియా తిట్ఠన్తి, ఏసా అరియాన యాచనా’’తి వుత్తనయేన యాచిత్వాతి అత్థో.

అనుఞ్ఞాతట్ఠానేతి అజ్ఝారామఅజ్ఝావసథే. ఆమాసన్తి ఆమసితబ్బఞ్చేవ పటిసామేతబ్బఞ్చ వత్థాది.

రతనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చారిత్తేతి చారిత్తసిక్ఖాపదే. ఉపచారన్తి దుతియలేడ్డుపాతం. అఞ్ఞం గామం గచ్ఛన్తానం పున ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థీతి ఉస్సాహం అప్పటిప్పస్సమ్భేత్వా అఞ్ఞం గామం గచ్ఛన్తానం గామసతమ్పి హోతు, పున ఆపుచ్ఛనకిచ్చం నత్థీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సచే పనా’’తిఆది. ఉస్సాహన్తి గామప్పవిసనుస్సాహం. అన్తరారామాదీసు (పాచి. అట్ఠ. ౫౧౫) న కేవలం అనాపుచ్ఛా గచ్ఛన్తస్సేవ, కాయబన్ధనం అబన్ధిత్వా సఙ్ఘాటిం అపారుపిత్వా గచ్ఛన్తస్సాపి అనాపత్తి. ఆపదాసూతి సీహో వా బ్యగ్ఘో వా ఆగచ్ఛతి, మేఘో వా ఉట్ఠేతి, అఞ్ఞో వా కోచి ఉపద్దవో ఉప్పజ్జతి, అనాపత్తి. ఏవరూపాసు ఆపదాసు బహిగామతో అన్తోగామం పవిసితుం వట్టతి.

వికాలగామప్పవేసనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సూచిఘరసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తం అస్స అత్థీతి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౫౧౭) పఠమం భిన్దిత్వా పచ్ఛా దేసేతబ్బత్తా తం భేదనకం అస్స పాచిత్తియస్స అత్థీతి.

అరణికేతి అరణిధనుకే. విధేతి వేధకే. వాసిజటేతి వాసిదణ్డకే చ.

సూచిఘరసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మఞ్చపీఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అట్ఠఙ్గులపాదకన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో. ‘‘ఛేదనకం భేదనకసదిసమేవా’’తి ఇమినా ‘‘ఛేదనమేవ ఛేదనకం, తం అస్స అత్థీతి ఛేదనక’’న్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి.

యథా పమాణమేవ ఉపరి దిస్సతి, ఏవం నిఖణిత్వా వాతి సచే పన న ఛిన్దితుకామో హోతి, యథా పమాణమేవ ఉపరి దిస్సతి, ఏవం భూమియం నిఖణిత్వా వా. అట్టకం వా బన్ధిత్వాతి ఉక్ఖిపిత్వా తులాసఙ్ఘాతే ఠపేత్వా అట్టం కత్వా.

మఞ్చపీఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. తూలోనద్ధసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చిమిలికం పత్థరిత్వా తూలం పక్ఖిపిత్వాతి మఞ్చపీఠానం ఉపరి చిమిలికం పత్థరిత్వా తస్స ఉపరి తూలం పక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. ఉపరి చిమిలికాయాతి ఉపరిమభాగే చిమిలికాయ.

సీసప్పమాణన్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౯౭; సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౨౯౭) యత్థ గలవాటకతో పట్ఠాయ సబ్బసీసం ఉపదహన్తి, తం సీసప్పమాణం. తఞ్చ ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదతో తిరియం ముట్ఠిరతనం హోతి, దీఘతో ద్విరతనన్తి దస్సేతుం ‘‘యస్స విత్థారతో తీసు కోణేసూ’’తిఆదిమాహ. ద్విన్నం అన్తరం విదత్థి చతురఙ్గులం హోతీతి ద్విన్నం కోణానం అన్తరం మినియమానం విదత్థి చేవ చతురఙ్గులఞ్చ హోతి. మజ్ఝే ముట్ఠిరతనన్తి బిబ్బోహనస్స మజ్ఝం తిరియతో ముట్ఠిరతనప్పమాణం హోతి. అయఞ్హి సీసప్పమాణస్స ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో. తతో ఉద్ధం న వట్టతి, హేట్ఠా వట్టతి. అగిలానస్స సీసూపధానఞ్చ పాదూపధానఞ్చాతి ద్వయమేవ వట్టతి. గిలానస్స బిబ్బోహనాని సన్థరిత్వా ఉపరి పచ్చత్థరణం దత్వా నిపజ్జితుమ్పి వట్టతి.

తూలోనద్ధసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సత్తమం ఉత్తానమేవ.

నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అధోనాభిఉబ్భజాణుమణ్డలన్తి నాభియా హేట్ఠా జాణుమణ్డలానం ఉపరి. కణ్డుపీళకఅస్సావథుల్లకచ్ఛాబాధానన్తి ఏత్థ కణ్డూతి కచ్ఛు. పీళకాతి లోహితతుణ్డికా సుఖుమపీళకా. అస్సావోతి అరిసభగన్దలమధుమేహానం వసేన అసుచిపగ్ఘరణం. థుల్లకచ్ఛాబాధోతి మహాపీళకాబాధో వుచ్చతి.

కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. వస్సికసాటికనన్దసిక్ఖాపదవణ్ణనా

నవమం దసమఞ్చ ఉత్తానమేవ.

వస్సికసాటికనన్దసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

రతనవగ్గో నవమో.

ఇతి కఙ్ఖావితరణియా పాతిమోక్ఖవణ్ణనాయ

వినయత్థమఞ్జూసాయం లీనత్థప్పకాసనియం

పాచిత్తియవణ్ణనా నిట్ఠితా.