౮. సహధమ్మికవగ్గో

౧. సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సహధమ్మికం వుచ్చమానోతి సహధమ్మికేన వుచ్చమానో. కరణత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. ‘‘పఞ్చహి సహధమ్మికేహి సిక్ఖితబ్బత్తా, తేసం వా సన్తకత్తా ‘సహధమ్మిక’న్తి లద్ధనామేన బుద్ధపఞ్ఞత్తేన సిక్ఖాపదేన వుచ్చమానోతి అత్థో’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుబ్బచసిక్ఖాపదవణ్ణనా; పారా. అట్ఠ. ౨.౪౨౫-౪౨౬) దుబ్బచసిక్ఖాపదే వుత్తత్తా ‘‘సహధమ్మికం వుచ్చమానోతి ఇమస్సత్థో దుబ్బచసిక్ఖాపదే వుత్తో’’తి వుత్తం. అనాదరియభయాతి అనాదరకరణే భయా, తత్థ పాచిత్తియభయాతి అత్థో. లేసేన ఏవం వదన్తస్సాతి ఉజుకం ‘‘న సిక్ఖిస్సామీ’’తి అవత్వా ‘‘యావ న అఞ్ఞం భిక్ఖు’’న్తిఆదినా లేసేన వదన్తస్స.

సహధమ్మికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఖుద్దకేహి చ అనుఖుద్దకేహి చాతి సఙ్ఘాదిసేసాదీహి ఖుద్దకేహి చేవ థుల్లచ్చయాదీహి అనుఖుద్దకేహి చ. ఠపేత్వా హి చత్తారి పారాజికాని అవసేసాని సబ్బాని సిక్ఖాపదాని పరియాయేన ఖుద్దకాని చేవ హోన్తి అనుఖుద్దకాని చ. వుత్తఞ్హేతం పఞ్చసతికక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౪౪౧) –

‘‘కతమాని పన, భన్తే, ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీతి? ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా ద్వే అనియతే ఠపేత్వా అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా ద్వే అనియతే ఠపేత్వా తింస నిస్సగ్గియే పాచిత్తియే ఠపేత్వా అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు – ‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా ద్వే అనియతే ఠపేత్వా తింస నిస్సగ్గియే పాచిత్తియే ఠపేత్వా ద్వేనవుతిపాచిత్తియే ఠపేత్వా అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’తి. ఏకచ్చే థేరా ఏవమాహంసు ‘చత్తారి పారాజికాని ఠపేత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఠపేత్వా ద్వే అనియతే ఠపేత్వా తింస నిస్సగ్గియే పాచిత్తియే ఠపేత్వా ద్వేనవుతిపాచిత్తియే ఠపేత్వా చత్తారో పాటిదేసనీయే ఠపేత్వా అవసేసాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదానీ’’’తి.

యం పన నాగసేనత్థేరేన మిలిన్దరఞ్ఞా పుట్ఠేన వుత్తం ‘‘దుక్కటం, మహారాజ, ఖుద్దకం సిక్ఖాపదం, దుబ్భాసితం అనుఖుద్దక’’న్తి (మి. ప. ౪.౨.౧), తత్థ అన్తిమకోట్ఠాసమేవ గహేత్వా వుత్తం. తం వాదపథోపచ్ఛేదనత్థన్తి దట్ఠబ్బం.

సంవత్తనమరియాదపరిచ్ఛేదవచనన్తి సంవత్తనస్స మరియాదా అవధి సంవత్తనమరియాదా, తాయ నియమవసేన యో పరిచ్ఛేదో, తస్స వచనం సంవత్తనమరియాదపరిచ్ఛేదవచనం. ఇదాని తం మరియాదం వివరిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉద్దిసన్తీతి ఆచరియా అత్తనో రుచియా ఉద్దిసన్తి. ఉద్దిసాపేన్తీతి ఆచరియం యాచిత్వా అన్తేవాసికా ఉద్దిసాపేన్తి. సజ్ఝాయన్తీతి ధారేన్తి. కుక్కుచ్చవిప్పటిసారోతి కుక్కుచ్చసఙ్ఖాతో విప్పటిసారో. విహేసావిచికిచ్ఛామనోవిలేఖాతి విహేసావిచికిచ్ఛాసఙ్ఖాతా మనోవిలేఖా. గరహణేతి నిన్దనే.

అనుపసమ్పన్నస్స వివణ్ణనేతి అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికే నిన్దతో తస్స తస్మిం విమతిం ఉప్పాదేతుం వినయవివణ్ణనే.

విలేఖనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తస్మిం అనాచారేతి తస్మిం అనాచారే ఆచిణ్ణే. మోక్ఖో నత్థీతి తస్సా ఆపత్తియా మోక్ఖో నత్థి. తస్స తేతి తస్స తవ. అలాభాతి యే అఞ్ఞేసం పాతిమోక్ఖే ఉద్దిస్సమానే సాధుకం అట్ఠిం కత్వా మనసికరణస్స ఆనిసంససఞ్ఞితా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికా చ లాభా ఇచ్ఛితబ్బా, తే సబ్బే తుయ్హం అలాభా ఏవ హోన్తి. దుల్లద్ధన్తి పుఞ్ఞవిసేసేన లద్ధమ్పి మనుస్సత్తం దుల్లద్ధం. సాధుకన్తి సుట్ఠు. అట్ఠిం కత్వాతి అత్థికభావం కత్వా, అత్థికో హుత్వాతి వుత్తం హోతి. ఞత్తిదుతియేన కమ్మేనాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో’’తిఆదినా (పాచి. ౪౪౬) పదభాజనియం వుత్తేన మోహారోపనకేన ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన.

అధమ్మకమ్మేతి ఏత్థ మోహారోపనకమ్మం అధిప్పేతం.

మోహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పహారం దదేయ్యాతి అన్తమసో ఉప్పలపత్తం ఉపాదాయ కాయకాయప్పటిబద్ధనిస్సగ్గియానం అఞ్ఞతరేన పహారం దదేయ్య. ఏవం పన పహారే దిన్నే హత్థో వా భిజ్జతు, పాదో వా సీసం వా, మరతు వా, పాచిత్తియమేవ. తేనాహ ‘‘పహరితుకామతాయా’’తిఆది.

అనుపసమ్పన్నేతి గహట్ఠే వా పబ్బజితే వా ఇత్థియా వా పురిసే వా అన్తమసో తిరచ్ఛానగతేపి. సచే పన రత్తచిత్తో ఇత్థిం పహరతి, సఙ్ఘాదిసేసో. కేనచి విహేఠియమానస్సాతి మనుస్సేన వా తిరచ్ఛానగతేన వా విహేఠియమానస్స. మోక్ఖాధిప్పాయస్సాతి తతో అత్తనో మోక్ఖం పత్థయమానస్స. సచేపి అన్తరామగ్గే (పాచి. అట్ఠ. ౪౫౩) చోరం వా పచ్చత్థికం వా విహేఠేతుకామం దిస్వా ‘‘ఉపాసక, ఏత్థేవ తిట్ఠ, మా ఆగమిత్థా’’తి వత్వా వచనం అనాదియిత్వా ఆగచ్ఛన్తం ‘‘గచ్ఛ రే’’తి ముగ్గరేన వా సత్థకేన వా పహరిత్వా యాతి, సో చే తేన పహారేన మరతి, అనాపత్తియేవ. వాళమిగేసుపి ఏసేవ నయో.

పహారసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తలసత్తికన్తి తలమేవ తలసత్తికం. ‘‘పోథనసమత్థట్ఠేన సత్తిక’’న్తి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౪౫౬) ఏకే. ఉచ్చారేయ్యాతి ఉక్ఖిపేయ్య. నపహరితుకామతాయ దిన్నత్తా దుక్కటన్తి ఏత్థ పహరితుకామతాయ పహరితే పురిమసిక్ఖాపదేన పాచిత్తియం. ఉచ్చారేతుకామతాయ కేవలం ఉగ్గిరణమత్తే కతే ఇమినా పాచిత్తియం. ఇమినా పన విరజ్ఝిత్వా పహారో దిన్నో, తస్మా దుక్కటం. ఏత్థ పన ‘‘తిరచ్ఛానగతాదీనం అసుచికరణాదీని దిస్వా కుజ్ఝిత్వాపి ఉగ్గిరన్తస్స మోక్ఖాధిప్పాయోయేవా’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౭౧) వదన్తి.

తలసత్తికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఛట్ఠసిక్ఖాపదం ఉత్తానమేవ.

అమూలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా

కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేన్తస్సాతి (వజిర. టీ. పాచిత్తియ ౪౬౮) సంసయం జనేన్తస్స. పరో కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేతు వా, మా వా, తం అప్పమాణం. మఞ్ఞేతి తక్కయామి. ఆదిసద్దేన ‘‘వికాలే మఞ్ఞే తయా భుత్తం, మజ్జం మఞ్ఞే తయా పీతం, మాతుగామేన సద్ధిం రహో మఞ్ఞే తయా నిసిన్న’’న్తిఆదీనం (పాచి. ౪౬౬) గహణం. అనుపసమ్పన్నేతి సామణేరే.

సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సుయ్యతీతి సుతి, సద్దో, సుతియా సమీపం ఉపస్సుతీతి ఆహ ‘‘సుతిసమీప’’న్తి, సద్దసమీపన్తి అత్థో. యత్థ పన ఠితేన సక్కా హోతి సద్దం సోతుం, తత్థ తిట్ఠన్తో సద్దసమీపే తిట్ఠతి నామాతి ఆహ ‘‘యత్థ ఠత్వా’’తిఆది. అథ వా ఉపేచ్చ సుయ్యతి ఏత్థాతి ఉపస్సుతి, ఠానం, యం ఠానం ఉపగతేన సక్కా హోతి కథేన్తానం సద్దం సోతుం, తత్థాతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తురితగమనేపీతి పచ్ఛతో గచ్ఛన్తస్స పురతో గచ్ఛన్తానం సద్దసవనత్థం సీఘగమనేపి. ఓహీయమానేపీతి పురతో గచ్ఛన్తస్స పచ్ఛతో గచ్ఛన్తానం వచనసవనత్థం ఓహీయమానేపి.

వూపసమిస్సామీతి ఉపసమం గమిస్సామి, కలహం న కరిస్సామి. అత్తానం పరిమోచేస్సామీతి మమ అకారకభావం కథేత్వా అత్తానం పరిమోచేస్సామి. సియా కిరియన్తి కదాచి సోతుకామతాయ గమనవసేన సముట్ఠానతో సియా కిరియం. సియా అకిరియన్తి కదాచి ఠితట్ఠానం ఆగన్త్వా మన్తయమానానం అజానాపనవసేన సముట్ఠానతో సియా అకిరియం.

ఉపస్సుతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. కమ్మప్పటిబాహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ధమ్మికానన్తి ధమ్మేన వినయేన సత్థుసాసనేన కతత్తా ధమ్మో ఏతేసు అత్థీతి ధమ్మికాని, తేసం ధమ్మికానం. కమ్మానన్తి చతున్నం సఙ్ఘకమ్మానం. తేనాహ ‘‘ధమ్మేనా’’తిఆది. తత్థ ధమ్మేనాతి భూతేన వత్థునా. వినయేనాతి చోదనాయ చేవ సారణాయ చ. సత్థుసాసనేనాతి ఞత్తిసమ్పదాయ చేవ అనుస్సవనాసమ్పదాయ చ. సమగ్గస్స సఙ్ఘస్సాతి సీమట్ఠకసఙ్ఘం సోధేత్వా ఛన్దారహానం ఛన్దం ఆహరిత్వా కత్తబ్బత్తా కాయేన చేవ చిత్తేన చ ఏకీభూతస్స సఙ్ఘస్స. తం తం వత్థున్తి అవణ్ణభణనాదిం తం తం వత్థు.

ఓసారేన్తి సఙ్ఘమజ్ఝం ఏతేనాతి ఓసారణం. నిస్సారేన్తి సఙ్ఘమ్హా ఏతేనాతి నిస్సారణం. భణ్డుకమ్మన్తి ముణ్డకరణం, కేసచ్ఛేదనాపుచ్ఛనన్తి అత్థో. కమ్మమేవ లక్ఖణం కమ్మలక్ఖణం. ఓసారణాదయో వియ కమ్మఞ్చ హుత్వా అఞ్ఞఞ్చ నామం న లభతి, కమ్మమేవ హుత్వా లక్ఖీయతీతి కమ్మలక్ఖణన్తి అత్థో. ‘‘ఓసారణం నిస్సారణ’’న్తి (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) చేత్థ పదసిలిట్ఠతాయేతం వుత్తం. పఠమం పన నిస్సారణా హోతి, పచ్ఛా ఓసారణాతి ఆహ ‘‘తత్థ కణ్టకసామణేరస్సా’’తిఆది. కణ్టకసామణేరస్స నాసనా వియ నిస్సారణాతి యథా కణ్టకసామణేరస్స దణ్డకమ్మనాసనా నిస్సారణా, తథా బుద్ధస్స వా ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా అవణ్ణం భణతో, అకప్పియం ‘‘కప్పియ’’న్తి దీపయతో, మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స అన్తగ్గాహికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతస్స అఞ్ఞస్సాపి సామణేరస్స –

‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, పుచ్ఛామి ‘అయం ఇత్థన్నామో సామణేరో బుద్ధస్స వా ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా అవణ్ణవాదీ మిచ్ఛాదిట్ఠికో, యం అఞ్ఞే సామణేరా లభన్తి దిరత్తతిరత్తం భిక్ఖూహి సద్ధిం సహసేయ్యం, తస్స అలాభాయ నిస్సారణా రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’తి. దుతియమ్పి…పే… తతియమ్పి, భన్తే, సఙ్ఘం పుచ్ఛామి ‘అయం ఇత్థన్నామో సామణేరో…పే… రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’తి, చర పిరే వినస్సా’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) –

కత్తబ్బనాసనా నిస్సారణాతి అత్థో. తాదిసంయేవ సమ్మావత్తన్తం దిస్వా పవేసనా ఓసారణాతి తాదిసంయేవ అపరేన సమయేన ‘‘అహం, భన్తే, బాలతాయ అఞ్ఞాణతాయ అలక్ఖికతాయ ఏవం అకాసిం, స్వాహం సఙ్ఘం ఖమాపేమీ’’తి ఖమాపేన్తం దిస్వా యావతతియం యాచాపేత్వా –

‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, పుచ్ఛామి ‘అయం ఇత్థన్నామో సామణేరో బుద్ధస్స వా ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా అవణ్ణవాదీ మిచ్ఛాదిట్ఠికో, యం అఞ్ఞే సామణేరా లభన్తి భిక్ఖూహి సద్ధిం దిరత్తతిరత్తం సహసేయ్యం, తస్స అలాభాయ నిస్సారితో, స్వాయం ఇదాని సోరతో నివాతవుత్తి లజ్జిధమ్మం ఓక్కన్తో హిరోత్తప్పే పతిట్ఠితో కతదణ్డకమ్మో అచ్చయం దేసేతి, ఇమస్స సామణేరస్స యథా పురే కాయసమ్భోగసామగ్గిదానం రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’తి. దుతియమ్పి…పే… తతియమ్పి, భన్తే, సఙ్ఘం పుచ్ఛామి…పే… రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి (పరి. అట్ఠ. ౪౯౫-౪౯౬) –

పవేసనా ఓసారణాతి అత్థో.

కేసచ్ఛేదనాపుచ్ఛనన్తి సీమాపరియాపన్నే భిక్ఖూ సన్నిపాతాపేత్వా పబ్బజ్జాపేక్ఖం తత్థ నేత్వా ‘‘సఙ్ఘం, భన్తే, ఇమస్స దారకస్స భణ్డుకమ్మం ఆపుచ్ఛామీ’’తి తిక్ఖత్తుం వా ద్విక్ఖత్తుం వా సకిం వా వచనం. ఇధ చ ‘‘ఇమస్స దారకస్స భణ్డుకమ్మం ఆపుచ్ఛామా’’తిపి ‘‘ఇమస్స సమణకరణం ఆపుచ్ఛామా’’తిపి ‘‘ఇమస్స పబ్బాజనం ఆపుచ్ఛామా’’తిపి ‘‘అయం సమణో హోతుకామో’’తిపి ‘‘అయం పబ్బజితుకామో’’తిపి వత్తుం వట్టతియేవ.

ముఖరస్సాతి ముఖేన ఖరస్స. యం అవన్దియకమ్మం అనుఞ్ఞాతన్తి సమ్బన్ధో. ఊరుం వివరిత్వా దస్సనాదివత్థూసూతి –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో కద్దమోదకేన ఓసిఞ్చన్తి ‘అప్పేవ నామ అమ్హేసు సారజ్జేయ్యు’న్తి, కాయం వివరిత్వా భిక్ఖునీనం దస్సేన్తి, ఊరుం వివరిత్వా భిక్ఖునీనం దస్సేన్తి, అఙ్గజాతం వివరిత్వా భిక్ఖునీనం దస్సేన్తి, భిక్ఖునియో ఓభాసేన్తి, భిక్ఖునీహి సద్ధిం సమ్పయోజేన్తి ‘అప్పేవ నామ అమ్హేసు సారజ్జేయ్యు’’’న్తి (చూళవ. ౪౧౧) –

ఇమేసు వత్థూసు.

అచ్ఛిన్నచీవరకాదీనన్తి అచ్ఛిన్నచీవరజిణ్ణచీవరనట్ఠచీవరగిలానబహుస్సుతసఙ్ఘభారనిత్థరకాదీనం. చీవరాదీనీతి చీవరభేసజ్జసేనాసనాదీని. పరిభుఞ్జితబ్బానీతి పరిభుఞ్జితబ్బాని మూలతచపత్తఅఙ్కురపుప్ఫఫలాదీని. అపనేతబ్బానిపి వత్థూనీతి ఆవాసకరణాదిఅత్థం హరితబ్బానిపి ఛాయూపగఫలూపగరుక్ఖాదీని. తథారూపం వా ధమ్మికం కతికం కరోన్తేహీతి చీవరపిణ్డపాతత్థాయ దిన్నతో ఆవాసజగ్గనాదికం తాదిసం వా అఞ్ఞమ్పి ధమ్మికం కతికం కరోన్తేహి.

నేవ సుత్తం ఆగచ్ఛతీతి న మాతికా ఆగచ్ఛతి. నో సుత్తవిభఙ్గోతి వినయోపి న పగుణో. బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ అత్థం పటిబాహతీతి (చూళవ. అట్ఠ. ౨౩౩) బ్యఞ్జనమత్తమేవ గహేత్వా అత్థం పటిసేధేతి. జాతరూపరజతఖేత్తవత్థుప్పటిగ్గహణాదీసు వినయధరేహి భిక్ఖూహి ఆపత్తియా కారియమానే దిస్వా ‘‘కిం ఇమే ఆపత్తియా కారేథ, నను ‘జాతరూపరజతప్పటిగ్గహణా పటివిరతో హోతీ’తి (దీ. ని. ౧.౧౦, ౧౯౪) ఏవం సుత్తే పటివిరతిమత్తమేవ వుత్తం, నత్థి ఏత్థ ఆపత్తీ’’తి వదతి. అపరో ధమ్మకథికో సుత్తస్స ఆగతత్తా ఓలమ్బేత్వా నివాసేన్తానం ఆపత్తియా ఆరోపియమానాయ ‘‘కిం ఇమేసం ఆపత్తిం ఆరోపేథ, నను ‘పరిమణ్డలం నివాసేస్సామీతి సిక్ఖా కరణీయా’తి (పాచి. ౫౭౬) ఏవం సిక్ఖాకరణమత్తమేవ వుత్తం, నత్థి ఏత్థ ఆపత్తీ’’తి వదతి. ఉబ్బాహిక వినిచ్ఛయేతి సమథక్ఖన్ధకే వుత్తఉబ్బాహికవినిచ్ఛయే ‘‘సీలవా హోతీ’’తిఆదికాయ హి దసఙ్గసమ్పత్తియా సమన్నాగతే ద్వే తయో భిక్ఖూ ఉచ్చినిత్వా వినిచ్ఛయో ఉబ్బాహికవినిచ్ఛయోతి దట్ఠబ్బో.

పవారణప్పచ్చుక్కడ్ఢనాతి పవారణాయ ఉక్కస్సనా, ఉద్ధం కడ్ఢనాతి అత్థో. తిణవత్థారకసమథే సబ్బసఙ్గాహికఞత్తి చాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, అమ్హాకం భణ్డనజాతానం…పే… ఠపేత్వా గిహిప్పటిసంయుత్త’’న్తి (చూళవ. ౨౧౨-౨౧౩) ఏవం తిణవత్థారకసమథే కతా సబ్బపఠమా సబ్బసఙ్గాహికఞత్తి చ.

అలాభాయ పరిసక్కనాదికేహీతి చతున్నం పచ్చయానం అలాభత్థాయ పయోగకరణాదికేహి. ఆదిసద్దేన ‘‘అనత్థాయ పరిసక్కనం, అనావాసాయ పరిసక్కనం, అక్కోసనపరిభాసనం, భిక్ఖూ భిక్ఖూహి భేదనం, బుద్ధస్స అవణ్ణభణనం, ధమ్మస్స అవణ్ణభణనం, సఙ్ఘస్స అవణ్ణభణన’’న్తి (చూళవ. ౨౬౫) అవసేసం సత్తఙ్గం సఙ్గణ్హాతి. అట్ఠహఙ్గేహి సమన్నాగతస్సాతి అట్ఠహి చేవ అఙ్గేహి ఏకేకేనపి అఙ్గేన చ సమన్నాగతస్స. అసమ్భోగకరణత్థన్తి తేన దిన్నస్స దేయ్యధమ్మస్స అప్పటిగ్గహణత్థం. పత్తనిక్కుజ్జనవసేనాతి కమ్మవాచాయ పత్తనిక్కుజ్జనవసేన, న అధోముఖట్ఠపనవసేన. పత్తుక్కుజ్జనవసేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తస్సేవాతి యో పత్తనిక్కుజ్జనవసేన కతనిస్సారణో, తస్సేవ ఉపాసకస్స. సమ్మావత్తన్తస్సాతి యేన సమన్నాగతస్స పత్తుక్కుజ్జనం, తేన సమన్నాగతస్స. సాతి యథావుత్తా నిస్సారణా, ఓసారణా చ.

సూచియాదిఅప్పమత్తకం తంతదత్థికానం విస్సజ్జేతి దేతీతి అప్పమత్తకవిస్సజ్జకో. సాటియగ్గాహాపకోతి వస్సికసాటియగ్గాహాపకో. కమ్మం కరోన్తే ఆరామికే పేసనత్థాయ దాతబ్బా సమ్ముతి ఆరామికపేసకసమ్ముతి. ఏస నయో సామణేరపేసకసమ్ముతీతి ఏత్థాపి.

తజ్జనీయకమ్మాదీనం సత్తన్నన్తి తజ్జనీయం, నియసం, పబ్బాజనీయం, పటిసారణీయం, తివిధఞ్చ ఉక్ఖేపనీయన్తి తజ్జనీయాదీనం సత్తన్నం. అట్ఠయావతతియకాతి భిక్ఖూనం వసేన చత్తారో, భిక్ఖునీనం వసేన చత్తారోతి అట్ఠ సఙ్ఘాదిసేసా.

ఞత్తికమ్మాదివసేనాతి ఞత్తికమ్మఞత్తిదుతియకమ్మఞత్తిచతుత్థకమ్మవసేన. ‘‘కరియమానం దళ్హతరం హోతి, తస్మా కాతబ్బ’’న్తి ఏకచ్చే వదన్తి. ఏవం పన సతి కమ్మసఙ్కరో హోతి, తస్మా న కాతబ్బన్తి పటిక్ఖిత్తమేవ. సచే పన అక్ఖరపరిహీనం వా పదపరిహీనం వా దురుత్తపదం వా హోతి, తస్స సోధనత్థం పునప్పునం వత్తుం వట్టతి. ఇదం అకుప్పకమ్మస్స దళ్హీకమ్మం హోతి, కుప్పకమ్మే కమ్మం హుత్వా తిట్ఠతి. సకలక్ఖణేనేవాతి ఞత్తిఞ్చ చతస్సో చ కమ్మవాచాయో సావేత్వావ. న సేసకమ్మవసేనాతి అపలోకనకమ్మాదినా అవసేసకమ్మవసేన న కాతబ్బం.

కమ్మప్పటిబాహనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఛన్దంఅదత్వాగమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఆరోచితం వత్థు అవినిచ్ఛితన్తి ఆరోచితవత్థు ఆపత్తికభావేన న వినిచ్ఛితం. ఏత్థ చ చోదకేన చ చుదితకేన చ అత్తనో కథా కథితా, అనువిజ్జకో సమ్మతో, ఏత్తావతా వత్థుమేవ ఆరోచితం హోతీతి దట్ఠబ్బం. ఛన్దం అదత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమేయ్యాతి ‘‘కథం ఇదం కమ్మం కుప్పం అస్స, వగ్గం అస్స, న కరేయ్యా’’తి (పాచి. ౪౮౧) ఇమినా అధిప్పాయేన ఛన్దం అదత్వా నిసిన్నాసనతో ఉట్ఠాయ గచ్ఛేయ్య. తేనాహ ‘‘యో భిక్ఖూ’’తిఆది. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ గమనం కిరియం, ఛన్దస్స అదానం అకిరియం.

ఛన్దంఅదత్వాగమనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౧. దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా

యథాసన్థుతన్తి యథామిత్తం. తేనాహ ‘‘యో యో’’తి ఆది. తత్థ మిత్తసన్దిట్ఠసమ్భత్తవసేనాతి మిత్తసన్దిట్ఠసమ్భత్తానం వసేన. తత్థ మిత్తా మిత్తావ. సన్దిట్ఠా తత్థ తత్థ సఙ్గమ్మ దిట్ఠమత్తా నాతిదళ్హమిత్తా. సమ్భత్తా సుట్ఠు భత్తా సినేహవన్తో దళ్హమిత్తాతి దట్ఠబ్బా.

పఞ్చ గరుభణ్డానీతి రాసివసేన పఞ్చ గరుభణ్డాని, సరూపవసేన పనేతాని బహూని హోన్తి. తేనాహ ‘‘రాసివసేన పఞ్చ గరుభణ్డాని వుత్తానీ’’తి. ఆరామో (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౨౭) నామ పుప్ఫారామో వా ఫలారామో వా. ఆరామవత్థు నామ తేసంయేవ ఆరామానం అత్థాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఠపితోకాసో, తేసు వా ఆరామేసు వినట్ఠేసు తేసం పోరాణకభూమిభాగో. విహారో నామ యం కిఞ్చి పాసాదాదిసేనాసనం. విహారవత్థు నామ తస్స పతిట్ఠానోకాసో. మఞ్చో నామ మసారకో బున్దికాబద్ధో, కుళీరపాదకో, ఆహచ్చపాదకోతి ఇమేసం పుబ్బే వుత్తానం చతున్నం మఞ్చానం అఞ్ఞతరో. పీఠం నామ మసారకాదీనంయేవ చతున్నం పీఠానం అఞ్ఞతరం. భిసి నామ ఉణ్ణభిసిఆదీనం పఞ్చన్నం భిసీనం అఞ్ఞతరా. బిబ్బోహనం నామ రుక్ఖతూలలతాతూలపోటకితూలానం అఞ్ఞతరేన పుణ్ణం. లోహకుమ్భీ నామ కాళలోహేన వా తమ్బలోహేన వా యేన కేనచి లోహేన కతా కుమ్భీ. లోహభాణకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన భాణకన్తి అరఞ్జరో వుచ్చతి. వారకోతి ఘటో. కటాహం కటాహమేవ. వాసిఆదీసు, వల్లిఆదీసు చ దువిఞ్ఞేయ్యం నామ నత్థి. ఏవం –

ద్విసఙ్గహాని ద్వే హోన్తి, తతియం చతుసఙ్గహం;

చతుత్థం నవకోట్ఠాసం, పఞ్చమం అట్ఠభేదనం.

ఇతి పఞ్చహి రాసీహి, పఞ్చనిమ్మలలోచనో;

పఞ్చవీసవిధం నాథో, గరుభణ్డం పకాసయి. (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౨౭);

విస్సజ్జేతుం వా విభజితుం వా న వట్టతీతి మూలచ్ఛేజ్జవసేన విస్సజ్జేతుం వా విభజితుం వా న వట్టన్తి. పరివత్తనవసేన పన విస్సజ్జన్తస్స, విభజన్తస్స చ అనాపత్తి. తేనాహ ‘‘థావరేనా’’తిఆది. తత్థ థావరేన థావరన్తి ఆరామఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థునా ఆరామం ఆరామవత్థుం విహారం విహారవత్థుం. ఇతరేనాతి అథావరేన, పచ్ఛిమరాసిత్తయేనాతి వుత్తం హోతి. అకప్పియేనాతి సువణ్ణమయమఞ్చాదినా చేవ అకప్పియభిసిబిబ్బోహనేహి చ. మహగ్ఘకప్పియేనాతి దన్తమయమఞ్చాదినా చేవ పావారాదినా చ. ఇతరన్తి అథావరం. కప్పియపరివత్తనేన పరివత్తేతున్తి యథా అకప్పియం న హోతి, ఏవం పరివత్తేతుం.

తత్రాయం పరివత్తననయో (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౨౮) – సఙ్ఘస్స నాళికేరారామో దూరే హోతి, కప్పియకారకావ బహుతరం ఖాదన్తి, యమ్పి న ఖాదన్తి, తతో సకటవేతనం దత్వా అప్పమేవ ఆహరన్తి. అఞ్ఞేసం పన తస్సారామస్స అవిదూరే గామవాసీనం మనుస్సానం విహారస్స సమీపే ఆరామో హోతి, తే సఙ్ఘం ఉపసఙ్కమిత్వా సకేన ఆరామేన తం ఆరామం యాచన్తి, సఙ్ఘేన ‘‘రుచ్చతి సఙ్ఘస్సా’’తి అపలోకేత్వా సమ్పటిచ్ఛితబ్బో. సచేపి భిక్ఖూనం రుక్ఖసహస్సం హోతి, మనుస్సానం పఞ్చసతాని, ‘‘తుమ్హాకం ఆరామో ఖుద్దకో’’తి న వత్తబ్బం. కిఞ్చాపి అయం ఖుద్దకో, అథ ఖో ఇతరతో బహుతరం ఆయం దేతి. సచేపి సమకమేవ దేతి, ఏవమ్పి ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే పరిభుఞ్జితుం సక్కాతి గహేతబ్బమేవ. సచే పన మనుస్సానం బహుతరా రుక్ఖా హోన్తి, ‘‘నను తుమ్హాకం బహుతరా రుక్ఖా’’తి వత్తబ్బం. సచే ‘‘అతిరేకం అమ్హాకం పుఞ్ఞం హోతు, సఙ్ఘస్స దేమా’’తి వదన్తి, జానాపేత్వా సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. భిక్ఖూనం రుక్ఖా ఫలధారినో, మనుస్సానం రుక్ఖా న తావ ఫలం గణ్హన్తి. కిఞ్చాపి న గణ్హన్తి, న చిరేన గణ్హిస్సన్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేవ. మనుస్సానం రుక్ఖా ఫలధారినో, భిక్ఖూనం రుక్ఖా న తావ ఫలం గణ్హన్తి, ‘‘నను తుమ్హాకం రుక్ఖా ఫలధారినో’’తి వత్తబ్బం. సచే ‘‘గణ్హథ, భన్తే, అమ్హాకం పుఞ్ఞం భవిస్సతీ’’తి దేన్తి, జానాపేత్వా సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. ఏవం ఆరామేన ఆరామో పరివత్తేతబ్బో, ఏతేనేవ నయేన ఆరామవత్థుపి విహారోపి విహారవత్థుపి ఆరామేన పరివత్తేతబ్బం. ఆరామవత్థునా చ మహన్తేన వా ఖుద్దకేన వా ఆరామం ఆరామవత్థుం విహారం విహారవత్థున్తి.

కథం విహారేన (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౨౮) విహారో పరివత్తేతబ్బో? సఙ్ఘస్స అన్తోగామే గేహం హోతి, మనుస్సానం విహారమజ్ఝే పాసాదో, ఉభోపి అగ్ఘేన సమకా. సచే మనుస్సా తేన పాసాదేన తం గేహం యాచన్తి, సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. భిక్ఖూనం చే మహగ్ఘతరం గేహం హోతి, ‘‘మహగ్ఘతరం అమ్హాకం గేహ’’న్తి వుత్తే ‘‘కిఞ్చాపి మహగ్ఘతరం పబ్బజితానం అసారుప్పం, న సక్కా తత్థ పబ్బజితేహి వసితుం, ఇదం పన సారుప్పం, గణ్హథా’’తి వదన్తి, ఏవమ్పి సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. సచే పన మనుస్సానం మహగ్ఘం హోతి ‘‘నను తుమ్హాకం గేహం మహగ్ఘ’’న్తి వత్తబ్బం. ‘‘హోతు, భన్తే, అమ్హాకం పుఞ్ఞం భవిస్సతి, గణ్హథా’’తి వుత్తే పన సమ్పటిచ్ఛితుం వట్టతి. ఏవం విహారేన విహారో పరివత్తేతబ్బో. ఏతేనేవ నయేన విహారవత్థుపి ఆరామోపి ఆరామవత్థుపి విహారేన పరివత్తేతబ్బం. విహారవత్థునా చ మహగ్ఘేన వా అప్పగ్ఘేన వా విహారం విహారవత్థుం ఆరామం ఆరామవత్థుం. ఏవం తావ థావరేన థావరపరివత్తనం వేదితబ్బం.

ఇతరేన ఇతరపరివత్తనే పన మఞ్చపీఠం మహన్తం వా హోతు, ఖుద్దకం వా (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧; వి. సఙ్గ. అట్ఠ. ౨౨౮), అన్తమసో చతురఙ్గులపాదకం గామదారకేహి పంస్వాగారకేసు కీళన్తేహి కతమ్పి సఙ్ఘస్స దిన్నకాలతో పట్ఠాయ గరుభణ్డం హోతి. సచేపి రాజా వా రాజమహామత్తాదయో వా ఏకప్పహారేనేవ మఞ్చసతం వా మఞ్చసహస్సం వా దేన్తి, సబ్బే కప్పియమఞ్చా సమ్పటిచ్ఛితబ్బా, సమ్పటిచ్ఛిత్వా వుడ్ఢప్పటిపాటియా ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి దాతబ్బా, న పుగ్గలికపరిభోగేన దాతబ్బా. అతిరేకమఞ్చే భణ్డాగారాదీసు పఞ్ఞపేత్వా పత్తచీవరం నిక్ఖిపిత్వా పరిభుఞ్జితుమ్పి వట్టతి. బహిసీమాయ ‘‘సఙ్ఘస్స దేమా’’తి దిన్నమఞ్చో సఙ్ఘత్థేరస్స వసనట్ఠానే దాతబ్బో. తత్థ చే బహూ మఞ్చా హోన్తి, మఞ్చేన కమ్మం నత్థి. యస్స వసనట్ఠానే కమ్మం అత్థి, తత్థ ‘‘సఙ్ఘికపరిభోగేన పరిభుఞ్జథా’’తి దాతబ్బో, న పుగ్గలికభోగేన. మహగ్ఘేన సతగ్ఘనకేన వా సహస్సగ్ఘనకేన వా మఞ్చేన అఞ్ఞం మఞ్చసతం లభతి, పరివత్తేత్వా గహేతబ్బం. న కేవలం మఞ్చేన మఞ్చోయేవ, ఆరామఆరామవత్థువిహారవిహారవత్థుపీఠభిసిబిబ్బోహనానిపి పరివత్తేతుం వట్టతి. ఏసేవ నయో పీఠభిసిబిబ్బోహనేసుపి. వరసేనాసనాదీనం సంరక్ఖణత్థన్తి సచే దుబ్భిక్ఖం హోతి, భిక్ఖూ పిణ్డపాతేన న యాపేన్తి, ఏత్థ రాజరోగచోరభయాని, అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తానం విహారా పలుజ్జన్తి, తాలనాళికేరాదికే వినాసేన్తి, సేనాసనపచ్చయం సన్ధాయ యాపేతుం సక్కా హోతి, ఏవరూపే కాలే వరసేనాసనాదీనం సంరక్ఖణత్థం. లామకాని విస్సజ్జేతున్తి లామకం లామకం విస్సజ్జేతుం, లామకకోటియా విస్సజ్జేతున్తి అధిప్పాయో. విస్సజ్జేత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి విస్సజ్జేత్వా తతో లద్ధయాగుభత్తచీవరాదీని పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. కాళలోహతమ్బలోహకంసలోహవట్టలోహానన్తి ఏత్థ కంసలోహం, వట్టలోహఞ్చ కిత్తిమలోహం. తీణి హి కిత్తిమలోహాని కంసలోహం, వట్టలోహం, ఆరకూటన్తి. తత్థ తిపుతమ్బే మిస్సేత్వా కతం కంసలోహం, సీతతమ్బే మిస్సేత్వా కతం వట్టలోహం, రసకతమ్బే మిస్సేత్వా కతం ఆరకూటం. తేన వుత్తం ‘‘కంసలోహం, వట్టలోహఞ్చ కిత్తిమలోహ’’న్తి. తతో అతిరేకన్తి తతో అతిరేకగ్గణ్హనకో.

సరకోతి మజ్ఝే మకుళం దస్సేత్వా ముఖవట్టివిత్థతం కత్వా పిట్ఠితో నామేత్వా కాతబ్బం ఏకం భాజనం. ‘‘సరావ’’న్తిపి వదన్తి. ఆదిసద్దేన కఞ్చనకాదీనం గిహిఉపకరణానం గహణం. తాని హి ఖుద్దకానిపి గరుభణ్డానేవ గిహిఉపకరణత్తాతి. పి-సద్దేన పగేవ మహన్తానీతి దస్సేతి. ఇమాని పన భాజనీయాని భిక్ఖూపకరణత్తాతి అధిప్పాయో. యథా చ ఏతాని, ఏవం కుణ్డికాపి భాజనీయా. వక్ఖతి హి ‘‘యథా చ మత్తికాభణ్డే, ఏవం లోహభణ్డేపి కుణ్డికా భాజనీయకోట్ఠాసమేవ భజతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా). సఙ్ఘికపరిభోగేనాతి ఆగన్తుకానం వుడ్ఢతరానం దత్వా పరిభోగేన. గిహివికటాతి గిహీహి వికతా పఞ్ఞత్తా, అత్తనో వా సన్తకకరణేన విరూపం కతా. పుగ్గలికపరిభోగేన న వట్టతీతి ఆగన్తుకానం అదత్వా అత్తనో సన్తకం వియ గహేత్వా పరిహరిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి. పిప్ఫలికోతి కత్తరి. ఆరకణ్టకం సూచివేధకం. తాళం యన్తం. కత్తరయట్ఠివేధకో కత్తరయట్ఠివలయం. యథా తథా ఘనకతం లోహన్తి లోహవట్టి లోహగుళో లోహపిణ్డి లోహచక్కలికన్తి ఏవం ఘనకతం లోహం. ఖీరపాసాణమయానీతి ముదుకఖీరవణ్ణపాసాణమయాని.

గిహివికటానిపి న వట్టన్తి అనామాసత్తా. పి-సద్దేన పగేవ సఙ్ఘికపరిభోగేన వా పుగ్గలికపరిభోగేన వాతి దస్సేతి. సేనాసనపరిభోగో పన సబ్బకప్పియో. తస్మా జాతరూపాదిమయా సబ్బేపి సేనాసనపరిక్ఖారా ఆమాసా. తేనాహ ‘‘సేనాసనపరిభోగే పనా’’తిఆది.

సేసాతి తతో మహత్తరీ వాసి. యా పనాతి యా కుదారీ పన. కుదాలో అన్తమసో చతురఙ్గులమత్తోపి గరుభణ్డమేవ. నిఖాదనం చతురస్సముఖం వా హోతు, దోణిముఖం వా వఙ్కం వా ఉజుకం వా, అన్తమసో సమ్ముఞ్జనిదణ్డకవేధనమ్పి దణ్డబన్ధం చే, గరుభణ్డమేవ. తేనాహ ‘‘కుదాలో దణ్డబన్ధనిఖాదనం వా అగరుభణ్డం నామ నత్థీ’’తి. సిపాటికా నామ ఖురకోసో. సిఖరం పన దణ్డబన్ధనిఖాదనం అనులోమేతీతి ఆహ ‘‘సిఖరమ్పి నిఖాదనేనేవ సఙ్గహిత’’న్తి. సచే తమ్పి పన అదణ్డకం ఫలమత్తం, భాజనీయం. ఉపక్ఖరేతి వాసిఆదిభణ్డాని.

పత్తబన్ధకో నామ పత్తస్స గణ్ఠికాదికారకో. ‘‘పటిమాసువణ్ణాదిపత్తకారకో’’తిపి వదన్తి. తిపుచ్ఛేదనకసత్థం, సువణ్ణచ్ఛేదనకసత్థం, కతపరికమ్మచమ్మచ్ఛిన్దనకఖుద్దకసత్థన్తి ఇమాని చేత్థ తీణి పిప్ఫలికం అనులోమేన్తీతి ఆహ ‘‘అయం పన విసేసో’’తిఆది. ఇతరానీతి మహాకత్తరిఆదీని.

అడ్ఢబాహుప్పమాణాతి (సారత్థ. టీ. చూళవగ్గ ౩.౩౨౧) కప్పరతో పట్ఠాయ యావ అంసకూటప్పమాణా, విదత్థిచతురఙ్గులప్పమాణాతి వుత్తం హోతి. తత్థజాతకాతి సఙ్ఘికభూమియం జాతా. ఆరక్ఖసంవిధానేన రక్ఖితత్తా రక్ఖితా చ సా మఞ్జూసాదీసు పక్ఖిత్తం వియ యథా తం న నస్సతి, ఏవం గోపనతో గోపితా చాతి రక్ఖితగోపితా. తత్థజాతకాపి పన అరక్ఖితా గరుభణ్డమేవ న హోతి. ‘‘సఙ్ఘకమ్మే చ చేతియకమ్మే చ కతే’’తి ఇమినా సఙ్ఘసన్తకేన చేతియసన్తకం రక్ఖితుం, పరివత్తితుఞ్చ వట్టతీతి దీపేతి. సుత్తం పనాతి వట్టితఞ్చేవ అవట్టితఞ్చ సుత్తం.

అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డమత్తోతి అన్తమసో దీఘసో అట్ఠఙ్గులమత్తో, పరిణాహతో సీహళపణ్ణసూచిదణ్డమత్తో. ఏత్థాతి వేళుభణ్డే. దడ్ఢం గేహం యేసం తేతి దడ్ఢగేహా. న వారేతబ్బాతి ‘‘మా గణ్హిత్వా గచ్ఛథా’’తి న నిసేధేతబ్బా. దేసన్తరగతేన సమ్పత్తవిహారే సఙ్ఘికావాసే ఠపేతబ్బా.

అవసేసఞ్చ ఛదనతిణన్తి ముఞ్జపబ్బజేహి అవసేసం యం కిఞ్చి ఛదనతిణం. యత్థ పన తిణం నత్థి, తత్థ పణ్ణేహి ఛాదేన్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧). తస్మా పణ్ణమ్పి తిణేనేవ సఙ్గహితన్తి ఆహ ‘‘ఛదనతిణసఙ్ఖేపగతేసూ’’తిఆది. అట్ఠఙ్గులప్పమాణోపీతి విత్థారతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణో. లిఖితపోత్థకో పన గరుభణ్డం న హోతి.

వేళుమ్హి వుత్తప్పమాణోతి ‘‘అట్ఠఙ్గులసూచిదణ్డకమత్తోపీ’’తి వేళుభణ్డే వుత్తప్పమాణో. సఙ్ఘస్స దిన్నో వాతి దారుదుల్లభట్ఠానే సఙ్ఘస్స దిన్నో వా. కురున్దియం వుత్తక్కమేన దారుభణ్డవినిచ్ఛయం వత్వా ఇదాని మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తక్కమేన వత్తుం ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. ఆసన్దికాదీనీతి ఏత్థ ఆసన్దికోతి చతురస్సపీఠం వుచ్చతి. ‘‘ఉచ్చకమ్పి ఆసన్దిక’’న్తి వచనతో ఏకతోభాగేన దీఘపీఠమేవ హి అట్ఠఙ్గులపాదకం వట్టతి. చతురస్సాసన్దికో పన పమాణాతిక్కన్తోపి వట్ఠతీతి వేదితబ్బో. ఆదిసద్దేన ‘‘సత్తఙ్గో, భద్దపీఠకం, ఏళకపాదకపీఠం, ఆమలకవట్టకపీఠం, ఫలకం, కోచ్ఛం, పలాలపీఠక’’న్తి (చూళవ. అట్ఠ. ౩౨౧) ఇమే సఙ్గణ్హన్తీతి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘అన్తమసో’’తిఆది. పణ్ణేహి వాతి కదలిపణ్ణాదీహి వా. బ్యగ్ఘచమ్మోనద్ధమ్పి వాళరూపపరిక్ఖిత్తం రతనపరిసిబ్బితం కోచ్ఛకం గరుభణ్డమేవ.

ఘట్టనఫలకం నామ యత్థ ఠపేత్వా రజితచీవరం హత్థేన ఘట్టేన్తి. ఘట్టనముగ్గరో నామ అనువాతాదిఘట్టనకోతి వదన్తి. దణ్డముగ్గరో నామ యేన రజితచీవరం పోథేన్తి. అమ్బణన్తి ఫలకేహి పోక్ఖరణీ వియ కతం పానీయభాజనం. రజనదోణీతి పక్కరజనం ఆకిరిత్వా ఠపనభాజనం.

అకప్పియచమ్మన్తి సీహాదీనం చమ్మం. ‘‘భూమత్థరణం కాతుం వట్టతీ’’తి ఇదం అకప్పియచమ్మం సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘పచ్చత్థరణగతిక’’న్తి ఇమినా మఞ్చపీఠేపి అత్థరితుం వట్టతీతి దీపేతి. పావారాదిపచ్చత్థరణమ్పి గరుభణ్డన్తి ఏకే. నోతి అపరే. వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. కప్పియచమ్మానీతి మిగాదీనం చమ్మాని.

సబ్బం చక్కయుత్తయానన్తి రథసకటాదికం సబ్బచక్కయుత్తయానం. విసఙ్ఖరితచక్కం పన యానం భాజనీయం. అనుఞ్ఞాతవాసి నామ యా సిపాటికాయ పక్ఖిపిత్వా పరిహరితుం సక్కాతి వుత్తా. ముట్ఠిపణ్ణన్తి తాలపత్తం. తఞ్హి ముట్ఠినా గహేత్వా పరిహరన్తీతి ‘‘ముట్ఠిపణ్ణ’’న్తి వుచ్చతి. ముట్ఠిపణ్ణన్తి ఛత్తచ్ఛదనపణ్ణమేవాతి కేచి. అరణిసహితన్తి అరణియుగళం, ఉత్తరారణీ, అధరారణీతి అరణిద్వయన్తి అత్థో.

ఫాతికమ్మం కత్వాతి అన్తమసో తంఅగ్ఘనకవాలికాయపి థావరం వడ్ఢికమ్మం కత్వా. ఫాతికమ్మం అకత్వా గణ్హన్తేన తత్థేవ వలఞ్జేతబ్బో. గమనకాలే సఙ్ఘికే ఆవాసే ఠపేత్వా గన్తబ్బం. అసతియా గహేత్వా గతేన పహిణిత్వా దాతబ్బో. దేసన్తరగతేన సమ్పత్తవిహారే సఙ్ఘికావాసే ఠపేతబ్బో. ఏత్థాతి మత్తికాభణ్డే. కుణ్డికాతి అయోకుణ్డికా చేవ తమ్బలోహకుణ్డికా చ. భాజనీయకోట్ఠాసమేవ భజతీతి భాజనీయపక్ఖమేవ సేవతి, న తు గరుభణ్డన్తి అత్థో. కఞ్చనకో పన గరుభణ్డమేవాతి అధిప్పాయో. ఇతరన్తి గరుభణ్డం.

దుబ్బలసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౨. పరిణామనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ద్వాదసమే న కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థి.

పరిణామనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సహధమ్మికవగ్గో అట్ఠమో.