౮. అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తంతంసమ్పత్తియా (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౧౭) విబన్ధనవసేన సత్తసన్తానస్స అన్తరే వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో, అనతిక్కమనత్థేన తస్మిం అన్తరాయే నియుత్తా, అన్తరాయం వా ఫలం అరహన్తి, అన్తరాయస్స వా కరణసీలాతి అన్తరాయికా. తేనాహ ‘‘సగ్గమోక్ఖానం అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౩౪). తే కమ్మకిలేసవిపాకఉపవాదపఞ్ఞత్తివీతిక్కమవసేన పఞ్చవిధాతి ఏత్థ చ పఞ్చానన్తరియకమ్మం కమ్మన్తరాయికం నామ, తథా భిక్ఖునిదూసకకమ్మం. తం పన మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోతి, న సగ్గస్స. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా కిలేసన్తరాయికా నామ. పణ్డకతిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకానం పటిసన్ధిధమ్మా విపాకన్తరాయికా నామ. అరియూపవాదా ఉపవాదన్తరాయికా నామ. తే పన యావ అరియే న ఖమాపేన్తి, తావదేవ, న తతో పరం. సఞ్చిచ్చ ఆపన్నా ఆపత్తియో పఞ్ఞత్తివీతిక్కమన్తరాయికా నామ. తాపి యావ భిక్ఖుభావం వా పటిజానాతి, న వుట్ఠాతి వా న దేసేతి వా, తావదేవ, న తతో పరం.

తత్రాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౩౪; పాచి. అట్ఠ. ౪౧౭) అరిట్ఠో భిక్ఖు బహుస్సుతో ధమ్మకథికో సేసన్తరాయికే జానాతి, వినయే పన అకోవిదత్తా పణ్ణత్తివీతిక్కమన్తరాయికే న జానాతి, తస్మా రహోగతో ఏవం చిన్తేసి ‘‘ఇమే ఆగారికా పఞ్చ కామగుణే పరిభుఞ్జన్తా సోతాపన్నాపి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి హోన్తి, భిక్ఖూపి మనాపికాని చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని రూపాని పస్సన్తి…పే… కాయవిఞ్ఞేయ్యే ఫోట్ఠబ్బే ఫుసన్తి, ముదుకాని అత్థరణపావురణాదీని పరిభుఞ్జన్తి, ఏతం సబ్బం వట్టతి. కస్మా? ఇత్థిరూపా…పే… ఇత్థిఫోట్ఠబ్బా ఏవ న వట్టన్తి, ఏతేపి వట్టన్తీ’’తి ఏవం రసేన రసం సంసన్దిత్వా సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ ఏకం కత్వా థూలవాకేహి సద్ధిం అతిసుఖుమసుత్తం ఘటేన్తో వియ, సాసపేన సద్ధిం సినేరుం ఉపసంహరన్తో వియ చ పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కిం భగవతా మహాసముద్దం బన్ధన్తేన వియ మహతా ఉస్సాహేన పఠమపారాజికం పఞ్ఞత్తం, నత్థి ఏత్థ దోసో’’తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం పటివిరుజ్ఝన్తో భబ్బపుగ్గలానం ఆసం ఛిన్దన్తో జినస్స ఆణాచక్కే పహారమదాసి. తేనాహ ‘‘తేసూ’’తిఆది.

తత్థ తేసూతి యథావుత్తేసు అన్తరాయేసు. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామాతి ఏత్థ అట్ఠికఙ్కలం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౧౭) నామ ఉరట్ఠి వా పిట్ఠికణ్టకం వా సీసట్ఠి వా. తఞ్హి నిమ్మంసత్తా ‘‘కఙ్కల’’న్తి వుచ్చతి. విగతమంసాయ హి అట్ఠిసఙ్ఖలికాయ ఏకట్ఠిమ్హి వా కఙ్కలసద్దో నిరుళ్హో, తంసదిసా కామా అప్పస్సాదట్ఠేనాతి అత్థో. ఆదిసద్దేన ‘‘మంసపేసూపమా కామా, తిణుక్కూపమా కామా, అఙ్గారకాసూపమా కామా, సుపినకూపమా కామా, యాచితకూపమా కామా, రుక్ఖఫలూపమా కామా, అసిసూనూపమా కామా, సత్తిసూలూపమా కామా, సప్పసిరూపమా కామా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౪, ౨౩౬; ౨.౪౩-౪౮; పాచి. ౪౧౭; చూళవ. ౬౫) ఏతేసం గహణం.

తత్థ మంసపేసూపమా కామా (పాచి. అట్ఠ. ౪౧౭) బహుసాధారణట్ఠేన. తిణుక్కూపమా కామా అనుదహనట్ఠేన. అఙ్గారకాసూపమా కామా మహాభితాపనట్ఠేన. సుపినకూపమా కామా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన. యాచితకూపమా కామా తావకాలికట్ఠేన. రుక్ఖఫలూపమా కామా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన. అసిసూనూపమా అధికుట్టనట్ఠేన. సత్తిసూలూపమా వినివిజ్ఝనట్ఠేన. సప్పసిరూపమా సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన.

తథేవాతి ‘‘మా ఆయస్మా’’తిఆదీహి. ఇతరేసన్తి సో సఙ్ఘమజ్ఝం ఆకడ్ఢిత్వా యేహి ‘‘మా ఆయస్మా’’తిఆదినా వుత్తో, తత్థ తేహి అఞ్ఞేసం సుతానం భిక్ఖూనం. ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేనాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్న’’న్తిఆదినా (పాచి. ౪౨౦) పదభాజనియం వుత్తేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన.

అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.