౭. సప్పాణకవగ్గో

౧. సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పాచిత్తియన్తి అన్తమసో మఞ్చపీఠం సోధేన్తో మఙ్గులబీజకేపి పాణసఞ్ఞీ నిక్కారుణికతాయ తం భిన్దన్తో అపనేతి (పాచి. అట్ఠ. ౩౮౨), పాచిత్తియం. తేనాహ ‘‘తం ఖుద్దకమ్పీ’’తిఆది. ఉపక్కమమహన్తతాయ అకుసలం మహన్తం హోతీతి బహుక్ఖత్తుం పవత్తజవనేహి లద్ధాసేవనాయ సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ వసేన పయోగస్స మహన్తత్తా అకుసలం మహన్తం హోతి, మహాసావజ్జం హోతీతి అధిప్పాయో.

సఞ్చిచ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఏత్థ చ పటఙ్గపాణకానం పతనం ఞత్వాపి సుద్ధచిత్తతాయ పదీపుజ్జలనే వియ సప్పాణకభావం ఞత్వాపి ఉదకసఞ్ఞాయ పరిభుఞ్జితబ్బతో పణ్ణత్తివజ్జతా వేదితబ్బా.

సప్పాణకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. ఉక్కోటనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తస్స తస్స భిక్ఖునోతి యేన యేన వూపసమితం, తస్స తస్స భిక్ఖునో. ‘‘అకతం కమ్మ’’న్తిఆదీని వదన్తోతి ‘‘అకతం కమ్మం, దుక్కటం కమ్మం, పున కాతబ్బం కమ్మం, అనిహతం దున్నిహతం పున నిహనితబ్బ’’న్తి (పాచి. ౩౯౪) వదన్తో. యథాఠితభావేన పతిట్ఠాతుం న దదేయ్యాతి తేసం పవత్తి ఆకారదస్సనత్థం వుత్తం. తేనాహ ‘‘యం పన ధమ్మేన అధికరణం నిహతం, తం సునిహతమేవా’’తి.

ఉక్కోటనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చత్తారి పారాజికాని అత్థుద్ధారవసేన పదభాజనియం దస్సితానీతి ఆహ ‘‘దుట్ఠుల్లన్తి సఙ్ఘాదిసేసం అధిప్పేత’’న్తి. యేన కేనచి ఉపాయేనాతి ‘‘సామం వా జానాతి, అఞ్ఞే వా తస్స ఆరోచేన్తి, సో వా ఆరోచేతీ’’తి (పాచి. ౩౯౯) వుత్తేసు యేన కేనచి ఉపాయేన. పాచిత్తియం ధురం నిక్ఖిత్తమత్తేయేవాతి అధిప్పాయో. సచే పచ్ఛాపి ఆరోచేతి, ధురనిక్ఖేపనే ఆపత్తితో న ముచ్చతి. తేనాహ ‘‘సచేపీ’’తిఆది. సమణసతమ్పి ఆపజ్జతియేవాతి సమణసతమ్పి సుత్వా యది ఛాదేతి, పాచిత్తియం ఆపజ్జతియేవాతి అత్థో. యేనస్స ఆరోచితన్తి యేన దుతియేన అస్స తతియస్స ఆరోచితం. తస్సేవాతి తస్స దుతియస్సేవ. ఆరోచేతీతి పటిచ్ఛాదనత్థమేవ ‘‘మా కస్సచి ఆరోచేసీ’’తి వదతి. కోటిఛిన్నా హోతీతి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౩౯౯) యస్మా పటిచ్ఛాదనపచ్చయా ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వావ దుతియేన తతియస్స ఆరోచితం, తస్మా తప్పచ్చయా పున తేన ఆపజ్జితబ్బాపత్తియా అభావతో ఆపత్తియా కోటి ఛిన్నా నామ హోతి.

ఆదిపదేతి దుట్ఠుల్లాపత్తిసఞ్ఞీ, వేమతికో, అదుట్ఠుల్లాపత్తిసఞ్ఞీతి ఇమేసు తీసు ‘‘దుట్ఠుల్లాపత్తిసఞ్ఞీ పటిచ్ఛాదేతీ’’తి (పాచి. ౪౦౦) ఇమస్మిం పఠమపదే. ఇతరేసు ద్వీసూతి ‘‘వేమతికో పటిచ్ఛాదేతి, అదుట్ఠుల్లాపత్తిసఞ్ఞీ పటిచ్ఛాదేతీ’’తి ఇమేసు పదేసు. అదుట్ఠుల్లాయాతి అవసేసపఞ్చాపత్తిక్ఖన్ధే. అనుపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లే వా అదుట్ఠుల్లే వా అజ్ఝాచారేతి అనుపసమ్పన్నస్స పురిమపఞ్చసిక్ఖాపదవీతిక్కమసఙ్ఖాతే దుట్ఠుల్లే వా ఇతరస్మిం అదుట్ఠుల్లే వా అజ్ఝాచారే. యం పన సమన్తపాసాదికాయం ‘‘అనుపసమ్పన్నస్స సుక్కవిసట్ఠి చ కాయసంసగ్గో చాతి అయం దుట్ఠుల్లఅజ్ఝాచారో నామా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౪౦౦) వుత్తం, తం దుట్ఠుల్లారోచనసిక్ఖాపదట్ఠకథాయ (పాచి. అట్ఠ. ౭౮ ఆదయో) న సమేతి, న చాపి ఏవం వత్తుం యుజ్జతి ‘‘ఆరోచనే అనుపసమ్పన్నస్స దుట్ఠుల్లం అఞ్ఞథా అధిప్పేతం, పటిచ్ఛాదనే అఞ్ఞథా’’తి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౪౦౦) విసేసకారణస్సానుపలబ్భనతో, తస్మా తం ఉపపరిక్ఖితబ్బం.

దుట్ఠుల్లసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా

గబ్భవీసోపి హి ‘‘పరిపుణ్ణవీసో’’ త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయా’’తిఆది. తత్థ పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయాతి యం మాతుకుచ్ఛిస్మిం పఠమం చిత్తం ఉప్పన్నం పఠమం విఞ్ఞాణం పాతుభూతం, తం ఆదిం కత్వా. సోతి యో పుగ్గలో ఊనవీసతివస్సో ఉపసమ్పాదితో, సో పుగ్గలో. అఞ్ఞం ఉపసమ్పాదేతీతి ఉపజ్ఝాయో వా కమ్మవాచాచరియో వా హుత్వా అఞ్ఞం పుగ్గలం ఉపసమ్పాదేతి. తన్తి ఊనవీసతివస్సం పుగ్గలం. సీమం వా సమ్మన్నతీతి నవం సీమం బన్ధతి.

ఊనవీసతివస్ససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. థేయ్యసత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా

రాజానం వా వఞ్చేత్వాతి రాజానం థేనేత్వా రఞ్ఞో సన్తకం కిఞ్చి గహేత్వా, ‘‘ఇదాని తస్స న దస్సామా’’తి మగ్గప్పటిపన్నా అకతకమ్మా చేవ కతకమ్మా చ చోరాతి వుత్తం హోతి. ఏస నయో సుఙ్కం పరిహరితుకామాతి ఏత్థాపి.

కాలవిసఙ్కేతేనాతి కాలస్స విసఙ్కేతేన, దివసవిసఙ్కేతేనాతి వుత్తం హోతి. మగ్గవిసఙ్కేతేన, పన అటవివిసఙ్కేతేన వా గచ్ఛతో ఆపత్తియేవ.

థేయ్యసత్థసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

మాతుగామేనాతి ఇత్థియా. ఏకతోఉపసమ్పన్నా, పన సిక్ఖమానా, సామణేరీ చాతి ఇమా తిస్సోపి ఇధ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఇమాసం పన తిస్సన్నం సమయో రక్ఖతి. అయమేతాసం, మాతుగామస్స చ విసేసోతి వేదితబ్బం.

సంవిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా

తంతంసమ్పత్తియా (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౧౭) విబన్ధనవసేన సత్తసన్తానస్స అన్తరే వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో, అనతిక్కమనత్థేన తస్మిం అన్తరాయే నియుత్తా, అన్తరాయం వా ఫలం అరహన్తి, అన్తరాయస్స వా కరణసీలాతి అన్తరాయికా. తేనాహ ‘‘సగ్గమోక్ఖానం అన్తరాయం కరోన్తీతి అన్తరాయికా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౩౪). తే కమ్మకిలేసవిపాకఉపవాదపఞ్ఞత్తివీతిక్కమవసేన పఞ్చవిధాతి ఏత్థ చ పఞ్చానన్తరియకమ్మం కమ్మన్తరాయికం నామ, తథా భిక్ఖునిదూసకకమ్మం. తం పన మోక్ఖస్సేవ అన్తరాయం కరోతి, న సగ్గస్స. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా కిలేసన్తరాయికా నామ. పణ్డకతిరచ్ఛానగతఉభతోబ్యఞ్జనకానం పటిసన్ధిధమ్మా విపాకన్తరాయికా నామ. అరియూపవాదా ఉపవాదన్తరాయికా నామ. తే పన యావ అరియే న ఖమాపేన్తి, తావదేవ, న తతో పరం. సఞ్చిచ్చ ఆపన్నా ఆపత్తియో పఞ్ఞత్తివీతిక్కమన్తరాయికా నామ. తాపి యావ భిక్ఖుభావం వా పటిజానాతి, న వుట్ఠాతి వా న దేసేతి వా, తావదేవ, న తతో పరం.

తత్రాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౩౪; పాచి. అట్ఠ. ౪౧౭) అరిట్ఠో భిక్ఖు బహుస్సుతో ధమ్మకథికో సేసన్తరాయికే జానాతి, వినయే పన అకోవిదత్తా పణ్ణత్తివీతిక్కమన్తరాయికే న జానాతి, తస్మా రహోగతో ఏవం చిన్తేసి ‘‘ఇమే ఆగారికా పఞ్చ కామగుణే పరిభుఞ్జన్తా సోతాపన్నాపి సకదాగామినోపి అనాగామినోపి హోన్తి, భిక్ఖూపి మనాపికాని చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాని రూపాని పస్సన్తి…పే… కాయవిఞ్ఞేయ్యే ఫోట్ఠబ్బే ఫుసన్తి, ముదుకాని అత్థరణపావురణాదీని పరిభుఞ్జన్తి, ఏతం సబ్బం వట్టతి. కస్మా? ఇత్థిరూపా…పే… ఇత్థిఫోట్ఠబ్బా ఏవ న వట్టన్తి, ఏతేపి వట్టన్తీ’’తి ఏవం రసేన రసం సంసన్దిత్వా సచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగఞ్చ ఏకం కత్వా థూలవాకేహి సద్ధిం అతిసుఖుమసుత్తం ఘటేన్తో వియ, సాసపేన సద్ధిం సినేరుం ఉపసంహరన్తో వియ చ పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కిం భగవతా మహాసముద్దం బన్ధన్తేన వియ మహతా ఉస్సాహేన పఠమపారాజికం పఞ్ఞత్తం, నత్థి ఏత్థ దోసో’’తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సద్ధిం పటివిరుజ్ఝన్తో భబ్బపుగ్గలానం ఆసం ఛిన్దన్తో జినస్స ఆణాచక్కే పహారమదాసి. తేనాహ ‘‘తేసూ’’తిఆది.

తత్థ తేసూతి యథావుత్తేసు అన్తరాయేసు. అట్ఠికఙ్కలూపమా కామాతి ఏత్థ అట్ఠికఙ్కలం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౧౭) నామ ఉరట్ఠి వా పిట్ఠికణ్టకం వా సీసట్ఠి వా. తఞ్హి నిమ్మంసత్తా ‘‘కఙ్కల’’న్తి వుచ్చతి. విగతమంసాయ హి అట్ఠిసఙ్ఖలికాయ ఏకట్ఠిమ్హి వా కఙ్కలసద్దో నిరుళ్హో, తంసదిసా కామా అప్పస్సాదట్ఠేనాతి అత్థో. ఆదిసద్దేన ‘‘మంసపేసూపమా కామా, తిణుక్కూపమా కామా, అఙ్గారకాసూపమా కామా, సుపినకూపమా కామా, యాచితకూపమా కామా, రుక్ఖఫలూపమా కామా, అసిసూనూపమా కామా, సత్తిసూలూపమా కామా, సప్పసిరూపమా కామా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౪, ౨౩౬; ౨.౪౩-౪౮; పాచి. ౪౧౭; చూళవ. ౬౫) ఏతేసం గహణం.

తత్థ మంసపేసూపమా కామా (పాచి. అట్ఠ. ౪౧౭) బహుసాధారణట్ఠేన. తిణుక్కూపమా కామా అనుదహనట్ఠేన. అఙ్గారకాసూపమా కామా మహాభితాపనట్ఠేన. సుపినకూపమా కామా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన. యాచితకూపమా కామా తావకాలికట్ఠేన. రుక్ఖఫలూపమా కామా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన. అసిసూనూపమా అధికుట్టనట్ఠేన. సత్తిసూలూపమా వినివిజ్ఝనట్ఠేన. సప్పసిరూపమా సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన.

తథేవాతి ‘‘మా ఆయస్మా’’తిఆదీహి. ఇతరేసన్తి సో సఙ్ఘమజ్ఝం ఆకడ్ఢిత్వా యేహి ‘‘మా ఆయస్మా’’తిఆదినా వుత్తో, తత్థ తేహి అఞ్ఞేసం సుతానం భిక్ఖూనం. ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేనాతి ‘‘సుణాతు మే, భన్తే, సఙ్ఘో, ఇత్థన్నామస్స భిక్ఖునో ఏవరూపం పాపకం దిట్ఠిగతం ఉప్పన్న’’న్తిఆదినా (పాచి. ౪౨౦) పదభాజనియం వుత్తేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన.

అరిట్ఠసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అకతానుధమ్మేనాతి ఉక్ఖిపిత్వా అనోసారితేన. తేనాహ ‘‘అనుధమ్మో వుచ్చతీ’’తిఆది. ఏత్థ అనుధమ్మోతి ఓసారణా వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ఉక్ఖేపనీయకమ్మస్సానురూపో, పచ్ఛా కత్తబ్బో వా ధమ్మోతి అనుధమ్మో. అనులోమవత్తం దిస్వాతి ‘‘న ఉపసమ్పాదేతబ్బం, న నిస్సయో దాతబ్బో’’తిఆదికం (చూళవ. ౭౦) అట్ఠారసవిధం వత్తం దిస్వా, ఏతేసు అట్ఠారససు అనులోమవత్తేసు వత్తన్తం దిస్వాతి అధిప్పాయో. ఆమిససమ్భోగం వా ధమ్మసమ్భోగం వాతి ఏత్థ యం కిఞ్చి ఆమిసస్స దానం, పటిగ్గహణఞ్చ ఆమిససమ్భోగో. ధమ్మస్స ఉద్దిసనం, ఉద్దిసాపనఞ్చ ధమ్మసమ్భోగో. సంవసేయ్యాతి ‘‘ఉపోసథం వా పవారణం వా సఙ్ఘకమ్మం వా’’తి (పాచి. ౪౨౫) ఏవం పదభాజనియం వుత్తం తివిధం సంవాసం కరేయ్య. యస్మా పనేత్థ ఉపోసథపవారణాపి సఙ్ఘేహియేవ కాతబ్బత్తా సఙ్ఘకమ్మానియేవ హోన్తి, తస్మా ‘‘ఉపోసథాదికం సఙ్ఘకమ్మం కరేయ్యా’’తి వుత్తం. పయోగే పయోగేతి దానే దానే, గహణే గహణే చాతి అత్థో.

పణ్ణత్తిం అజానన్తేన అరహతాపి కిరియాబ్యాకతచిత్తేన ఆపజ్జితబ్బత్తా ‘‘తిచిత్త’’న్తి వుత్తం.

ఉక్ఖిత్తసమ్భోగసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పిరేతి (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౪౨౮) నిపాతపదం సమ్బోధనే వత్తమానం పరసద్దేన సమానత్థం వదన్తీతి ఆహ ‘‘పర అమామకా’’తి, అమ్హాకం అనజ్ఝత్తికభూతాతి అత్థో. పిరేతి వా ‘‘పరతో’’తి ఇమినా సమానత్థం నిపాతపదం, తస్మా చర పిరేతి పరతో గచ్ఛ, మా ఇధ తిట్ఠాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

కణ్టకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సప్పాణకవగ్గో సత్తమో.