౬. సురాపానవగ్గో

౧. సురాపానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

పిట్ఠాదీహి కతం మజ్జం సురాతి పిట్ఠపూవఓదనకిణ్ణసమ్భారేహి కతం మజ్జం సురాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – పిట్ఠసురా, పూవసురా, ఓదనసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తాతి (పాచి. ౩౨౮) ఇమాని పఞ్చ సురా నామాతి. తత్థ పిట్ఠం భాజనే పక్ఖిపిత్వా తజ్జం ఉదకం దత్వా మద్దిత్వా కతా పిట్ఠసురా (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౩౨౬-౩౨౮). ఏవం సేసాసుపి. కిణ్ణాతి పన తస్సా సురాయ బీజం వుచ్చతి. యే ‘‘సురామోదకా’’తిపి వుచ్చన్తి, తే పక్ఖిపిత్వా కతా కిణ్ణపక్ఖిత్తా. హరీతకిసాసపాదినానాసమ్భారేహి సంయోజితా సమ్భారసంయుత్తా.

పుప్ఫాదీహి కతో ఆసవో మేరయన్తి పుప్ఫఫలమధుగుళసమ్భారేహి కతో చిరపరివాసితో మేరయన్తి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – పుప్ఫాసవో, ఫలాసవో, మధ్వాసవో, గుళాసవో, సమ్భారసంయుత్తోతి పఞ్చమేరయం నామాతి. తత్థ మధుకతాలనాళికేరాది పుప్ఫరసో చిరపరివాసితో పుప్ఫాసవో. పనసాదిఫలరసో ఫలాసవో. ముద్దికారసో మధ్వాసవో. సమన్తపాసాదికాయం పన ‘‘ఫలాసవో నామ ముద్దికాఫలాదీని మద్దిత్వా తేసం రసేన కతో. మధ్వాసవో నామ ముద్దికానం జాతిరసేన కతో, మక్ఖికామధునాపి కరీయతీతి వదన్తీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౩౨౮) వుత్తం. ఉచ్ఛురసో గుళాసవో. హరీతకామలకకటుకభణ్డాదినానాసమ్భారానం రసో చిరపరివాసితో సమ్భారసంయుత్తో. ఏత్థ చ సురాయ, మేరయస్స చ సమానేపి సమ్భారసంయోగే మద్దిత్వా కతా సురా, చిరపరివాసితమత్తేన మేరయన్తి ఏవమిమేసం నానాకరణం దట్ఠబ్బం. బీజతో పట్ఠాయాతి సమ్భారే పటియాదేత్వా చాటియం పక్ఖిత్తకాలతో చేవ తాలనాళికేరాదీనం పుప్ఫరసస్స అభినవకాలతో చ పట్ఠాయ.

లోణసోవీరకం వా సుత్తం వాతి ఇమే ద్వే అనేకేహి భేసజ్జేహి అభిసఙ్ఖతా ఆసవవిసేసా. వాసగ్గాహాపనత్థన్తి సుగన్ధభావగాహాపనత్థం. వత్థుం అజాననతాయ చేత్థ అచిత్తకతా వేదితబ్బా. అకుసలేనేవ పాతబ్బతాయ లోకవజ్జం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం పఠమపారాజికవణ్ణనాయ వుత్తనయమేవ.

సురాపానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. అఙ్గులిపతోదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

హసాధిప్పాయస్సాతి ఖిడ్డాధిప్పాయస్స, ఇమినా కాయసంసగ్గాధిప్పాయం పటిక్ఖిపతి.

ఏత్థ చ భిక్ఖునిమ్పి హసాధిప్పాయేన ఫుసతో భిక్ఖుస్స దుక్కటం. తథా భిక్ఖుమ్పి ఫుసన్తియా భిక్ఖునియాతి ఆహ ‘‘ఇధ పన భిక్ఖునీపి భిక్ఖుస్స, భిక్ఖు చ భిక్ఖునియా అనుపసమ్పన్నో ఏవా’’తి. కాయప్పటిబద్ధాదీసు సబ్బత్థాతి ‘‘కాయేన కాయప్పటిబద్ధే, కాయప్పటిబద్ధేన కాయే, కాయప్పటిబద్ధేన కాయప్పటిబద్ధే, నిస్సగ్గియేన కాయే, నిస్సగ్గియేన కాయప్పటిబద్ధే, నిస్సగ్గియేన నిస్సగ్గియే’’తి (పాచి. ౩౩౨) సబ్బత్థ. సతి కరణీయే ఆమసతోతి సతి కరణీయే పురిసం ఆమసతో అనాపత్తి. ఇత్థీ పన సతి కరణీయేపి ఆమసితుం న వట్టతి.

అఙ్గులిపతోదకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. హసధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా

ఉపరిగోప్ఫకేతి గోప్ఫకానం ఉపరిభాగప్పమాణే. హసాధిప్పాయోతి కీళాధిప్పాయో. యేన యేన అఙ్గేనాతి హత్థపాదాదీసు యేన యేన అఙ్గేన. తథా నావాయ కీళతోతి ఫియారిత్తాదీహి నావం పాజేన్తస్స వా తీరే ఉస్సారేన్తస్స వా దుక్కటన్తి అత్థో.

హసధమ్మసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అనాదరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా

దువిధఞ్హేత్థ అనాదరియం పుగ్గలానాదరియఞ్చ ధమ్మానాదరియఞ్చాతి ఆహ ‘‘పుగ్గలస్స వా’’తిఆది. తత్థ యో భిక్ఖు ఉపసమ్పన్నేన పఞ్ఞత్తేన వుచ్చమానో ‘‘అయం ఉక్ఖిత్తకో వా వమ్భితో వా గరహితో వా, ఇమస్స వచనం అకతం భవిస్సతీ’’తి (పాచి. ౩౪౨) అనాదరియం కరోతి, అయం పుగ్గలే అనాదరియం కరోతి నామ. యో పన పఞ్ఞత్తేన వుచ్చమానో ‘‘కథాయం నస్సేయ్య వా వినస్సేయ్య వా అన్తరధాయేయ్య వా’’తి, తం వా నసిక్ఖితుకామో అనాదరియం కరోతి, అయం ధమ్మే అనాదరియం కరోతి నామ. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

ఇదం న సల్లేఖాయ సంవత్తతీతి సమ్మా కిలేసే లిఖతీతి సల్లేఖో, అప్పిచ్ఛతా, తదత్థం నయిదం సంవత్తతి. ఆదిసద్దేన ‘‘ఇదం న ధుతత్థాయ సంవత్తతి, న పాసాదికతాయ, న అపచయాయ, న వీరియారమ్భాయ సంవత్తతీ’’తి (పాచి. ౩౪౩) ఇదం సఙ్గణ్హాతి. అపఞ్ఞత్తేనాతి సుత్తే వా అభిధమ్మే వా ఆగతేన. పవేణిఆగతన్తి సఙ్గీతికాలతో పట్ఠాయ మహాకస్సపాదిఆచరియపరమ్పరాయ ఆగతం. సచే పన యస్మా ఉచ్ఛురసో సత్తాహకాలికో, తస్స కసటో యావజీవికో, ద్విన్నంయేవ సమవాయో ఉచ్ఛుయట్ఠి, తస్మా వికాలే ఉచ్ఛుయట్ఠిం ఖాదితుం వట్టతి గుళహరీతకం వియాతి ఏవమాదికం గారయ్హాచరియుగ్గహం గహేత్వా ‘‘ఏవం అమ్హాకం ఆచరియానం ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛా’’తి భణతి, ఆపత్తియేవ.

అనాదరియసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. భింసాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

రూపాదీనీతి భయానకాని రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాని. భయానకకథన్తి చోరకన్తారవాళకన్తారపిసాచకన్తారప్పటిసంయుత్తకథం.

భింసాపనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. జోతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అగిలానోతి యస్స వినా అగ్గినా ఫాసు హోతి, సో ఇధ అగిలానో నామ. జోతిన్తి అగ్గిం.

భగ్గేసూతి ఏవంనామకే జనపదే. భగ్గానామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హిసద్దేన ‘‘భగ్గా’’తి వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘భగ్గేసూతి ఏవంనామకే జనపదే’’తి. తథా పతిలాతం ఉక్ఖిపన్తస్సాతి డయ్హమానం అలాతం పతితం ఉక్ఖిపన్తస్స తథా దుక్కటన్తి అత్థో. తఞ్చాతి దుక్కటం పరామసతి. అవిజ్ఝాతన్తి అనిబ్బుతాలాతం. పదీపజోతికజన్తాఘరేతి పదీపుజ్జలనపత్తపచనసేదకమ్మాదీసు జోతికరణే అగ్గిసాలాయఞ్చ సమాదహన్తస్స అనాపత్తీతి అత్థో. తథారూపప్పచ్చయేతి ఠపేత్వా పదీపాదీని అఞ్ఞస్మిమ్పి తథారూపపచ్చయే. ఆపదాసూతి దుట్ఠవాళమిగఅమనుస్సేహి ఉపద్దవేసు.

జోతిసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. నహానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘దియడ్ఢో మాసో సేసో గిమ్హాన’’న్తి ‘‘వస్సానస్స పఠమో మాసో’’ఇచ్చేతే అడ్ఢతేయ్యమాసా ఉణ్హసమయో, పరిళాహసమయోతి గిమ్హానం సేసో దియడ్ఢో మాసో ఉణ్హసమయో, వస్సానస్స పఠమో మాసో పరిళాహసమయోతి ఏవం ఏతే అడ్ఢతేయ్యమాసా కమేన ఉణ్హసమయో, పరిళాహసమయో నామ హోతీతి అత్థో తేనేవ పదభాజనియం ‘‘ఉణ్హసమయో నామ దియడ్ఢో మాసో సేసో గిమ్హాన’’న్తి, ‘‘పరిళాహసమయో నామ వస్సానస్స పఠమో మాసో’’తి వుత్తం. యదా వినా నహానేన న ఫాసు హోతి, అయం గిలానసమయో. పదభాజనియం (పాచి. ౩౬౪) పన గిలానే నిచ్ఛితే గిలానకాలో నిచ్ఛితోవ హోతీతి ‘‘యస్స వినా నహానేన న ఫాసు హోతి, ‘గిలానసమయో’తి నహాయితబ్బ’’న్తి వుత్తం. పరివేణసమ్మజ్జనమత్తమ్పీతి అన్తమసో పరివేణసమ్మజ్జనమత్తమ్పి.

వాలుకం ఉక్కిరిత్వాతి సుక్ఖాయ నదియా వాలికం ఉత్తిరిత్వా. ఆవాటేసుపీతి పి-సద్దేన నదియం వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతి. ఆపదాసూతి భమరాదీహి అనుబన్ధేసు.

నహానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదవణ్ణనా

లాభసద్దోయం కమ్మసాధనో ‘‘కో భవతా లాభో లద్ధో’’తిఆదీసు వియ, సో చేత్థ అతీతకాలికోతి ఆహ ‘‘అలబ్భీతి లభో’’తి, లద్ధన్తి అత్థో. ‘‘లభో ఏవ లాభో’’తి ఇమినా సకత్థే ణపచ్చయోతి దస్సేతి. కిం అలబ్భీతి కిం లద్ధం. నవన్తి అభినవం. ఏత్తావతా చ నవఞ్చ తం చీవరఞ్చాతి నవచీవరం, నవచీవరం లాభో ఏతేనాతి నవచీవరలాభోతి ఏవమేత్థ సమాసో దట్ఠబ్బోతి. యది ఏవం కథం ‘‘నవం చీవరలాభేనా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఇతి నవచీవరలాభేనా’’తిఆది. ఏత్థ చ ‘‘వికప్పనుపగం పచ్ఛిమ’’న్తి న వుత్తత్తా చీవరన్తి యం నివాసేతుం వా పారుపితుం వా సక్కా హోతి, తదేవ వేదితబ్బన్తి ఆహ ‘‘నివాసనపారుపనుపగం చీవర’’న్తి. ‘‘దుబ్బణ్ణకరణం ఆదాతబ్బ’’న్తి ఏతం కప్పబిన్దుం సన్ధాయ వుత్తం, న నీలాదీహి సకలచీవరం దుబ్బణ్ణకరణం, తఞ్చ పన కప్పం ఆదియన్తేన చీవరం రజిత్వా చతూసు వా కోణేసు, తీసు వా ద్వీసు వా ఏకస్మిం వా కోణే మోరస్స అక్ఖిమణ్డలమత్తం వా మఙ్గులపిట్ఠిమత్తం వా ఆదాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘తస్సా’’తిఆది. కంసనీలేనాతి చమ్మకారనీలేన. మహాపచ్చరియం పన ‘‘అయోమలం లోహమలం, ఏతం కంసనీలం నామా’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౩౬౮) వుత్తం. పత్తనీలేనాతి యేన కేనచి నీలవణ్ణేన పణ్ణరసేన. కప్పబిన్దుం ఆదియిత్వాతి వట్టం ఏకం కప్పబిన్దుం ఆదియిత్వా.

పాళికప్పకణ్ణికకప్పాదయో పన సబ్బట్ఠకథాసు పటిసిద్ధా. అగ్గళాదీని కప్పకతచీవరే పన పచ్ఛా ఆరోపేత్వా కప్పకరణకిచ్చం నత్థీతి ఆహ ‘‘పచ్ఛా ఆరోపితేసూ’’తిఆది. అగ్గళఅనువాతపరిభణ్డేసూతి ఉద్ధరిత్వా అల్లియాపనకఖణ్డపిట్ఠిఅనువాతకుచ్ఛిఅనువాతేసు. కిరియాకిరియన్తి నివాసనపారుపనతో, కప్పస్స అనాదానతో కిరియాకిరియం.

దుబ్బణ్ణకరణసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. వికప్పనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సమ్ముఖేన వికప్పనా సమ్ముఖవికప్పనా. పరమ్ముఖేన వికప్పనా పరమ్ముఖవికప్పనా. సన్నిహితాసన్నిహితభావన్తి ఆసన్నదూరభావం. ఆసన్నదూరభావో చ అధిట్ఠానే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

మిత్తోతి దళ్హమిత్తో. సన్దిట్ఠోతి దిట్ఠమత్తో నాతిదళ్హమిత్తో. అకతపచ్చుద్ధారన్తి ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా’’తిఆదినా అకతపచ్చుద్ధారం. యేన వినయకమ్మం కతన్తి యేన సద్ధిం వినయకమ్మం కతం.

పరిభోగేన కాయకమ్మం, అపచ్చుద్ధారాపనేన వచీకమ్మన్తి ఆహ ‘‘సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవా’’తి. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ పరిభుఞ్జనం కిరియం. అపచ్చుద్ధారాపనం అకిరియం.

వికప్పనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. అపనిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అధిట్ఠానుపగన్తి అధిట్ఠానయోగ్గం అయోపత్తఞ్చేవ మత్తికాపత్తఞ్చ. సూకరన్తకం నామ కుఞ్చికాకోసో వియ అన్తో సుసిరం కత్వా కోట్టితం.

అఞ్ఞం పరిక్ఖారన్తి పాళియా అనాగతపత్తత్థవికాదిం. ధమ్మకథం కత్వాతి ‘‘సమణేన నామ అనిహితపరిక్ఖారేన భవితుం న వట్టతీ’’తి ఏవం ‘‘ధమ్మకథం కథేత్వా దస్సామీ’’తి నిక్ఖిపతో అనాపత్తి.

అపనిధానసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సురాపానవగ్గో ఛట్ఠో.