౫. అచేలకవగ్గో

౧. అచేలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అచేలకస్సాతి యస్స కస్సచి పబ్బజ్జాసమాపన్నస్స నగ్గస్స. పరిబ్బాజకస్సాతి ఠపేత్వా భిక్ఖుఞ్చ సామణేరఞ్చ అవసేసస్స యస్స కస్సచి పబ్బజ్జాసమాపన్నస్స. పరిబ్బాజికాయాతి ఠపేత్వా భిక్ఖునిం, సిక్ఖమానం, సామణేరిఞ్చ అవసేసాయ యాయ కాయచి పబ్బజ్జాసమాపన్నాయ. ఏతే చ సబ్బే అఞ్ఞతిత్థియా వేదితబ్బా. తేనాహ ‘‘ఏతేసం అచేలకాదీనం అఞ్ఞతిత్థియాన’’న్తి.

తేసన్తి అఞ్ఞతిత్థియానం. భాజనం నిక్ఖిపిత్వాతి ఆమిసభరితం భాజనం నిక్ఖిపిత్వా. బాహిరాలేపన్తి తేలాదిం.

అచేలకాదయో యస్మా, తిత్థియావ మతా ఇధ;

తస్మా తిత్థియనామేన, తికచ్ఛేదో కతో తయో.

అతిత్థియస్స నగ్గస్స, తథా తిత్థియలిఙ్గినో;

గహట్ఠస్సాపి భిక్ఖుస్స, కప్పతీతి వినిచ్ఛయో.

అతిత్థియస్స చిత్తేన, తిత్థియస్స చ లిఙ్గినో;

సోతాపన్నాదినో దాతుం, కప్పతీతీధ నో మతి.

అచేలకసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

గామం వా నిగమం వాతి ఏత్థ నగరమ్పి గామగ్గహణేనేవ గహితన్తి దట్ఠబ్బం. పవిసిస్సామాతి ఏత్థ గహేత్వా ‘‘గన్త్వా’’తి పాఠసేసో, అసమన్నాహారో వా తస్సా ఇత్థియా తస్మిం గామే సన్నిహితభావం అజానన్తో వా ‘‘ఏహావుసో, గామం వా నిగమం వా పిణ్డాయ పవిసిస్సామా’’తి భిక్ఖుం గహేత్వా గన్త్వాతి అత్థో. యం కిఞ్చి ఆమిసన్తి యాగుఆదికం యం కిఞ్చి ఆమిసం. ఉయ్యోజేయ్యాతి అత్తనో కీళానురూపం ఇత్థిం దిస్వా ఉయ్యోజేయ్య పహిణేయ్య. తేనాహ ‘‘మాతుగామేన సద్ధి’’న్తిఆది. ఆదిసద్దేన వుత్తావసేసం కాయవచీద్వారవీతిక్కమం సఙ్గణ్హాతి. ‘‘గచ్ఛా’’తిఆదీని వత్వాతి ‘‘గచ్ఛావుసో, న మే తయా సద్ధిం కథా వా నిసజ్జా వా ఫాసు హోతి, ఏకకస్స మే కథా వా నిసజ్జా వా ఫాసు హోతీ’’తి (పాచి. ౨౭౫) వత్వా. ఏతం అనాచారమేవాతి ఏతం యథావుత్తం హసనాదిఅనాచారమేవ. న అఞ్ఞం పతిరూపం కారణన్తి ఠపేత్వా వుత్తప్పకారం అనాచారం ఉభిన్నం ఏకతో న యాపనాదిం అఞ్ఞం పతిరూపకారణం పచ్చయం కరిత్వా న హోతీతి అత్థో. అస్సాతి ఉయ్యోజకస్స. సోతి యో ఉయ్యోజితో, సో.

అనుపసమ్పన్నేతి సామణేరే. సోవ ఇధ అనుపసమ్పన్నోతి అధిప్పేతోతి వదన్తి. ఉభిన్నమ్పీతి ఉపసమ్పన్నస్స వా అనుపసమ్పన్నస్స వాతి ద్విన్నమ్పి. కలిసాసనారోపనేతి (పాచి. అట్ఠ. ౨౭౭) కలీతి కోధో, తస్స సాసనం ఆణం కలిసాసనం, తస్సారోపనేతి అత్థో, ‘‘అప్పేవ నామ ఇమినాపి ఉబ్బాళ్హో పక్కమేయ్యా’’తి కోధవసేన ఠాననిసజ్జాదీసు దోసం దస్సేత్వా ‘‘పస్సథ భో ఇమస్స ఠానం నిసజ్జం ఆలోకితం విలోకితం, ఖాణు వియ తిట్ఠతి, సునఖో వియ నిసీదతి, మక్కటో వియ ఇతో చితో చ విలోకేతీ’’తి ఏవం అమనాపవచనస్స భణనేతి వుత్తం హోతి. సుద్ధచిత్తేన పనేవం భణనే దోసో నత్థి. ఏవమాదీహీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘మహగ్ఘం భణ్డం పస్సిత్వా లోభధమ్మం ఉప్పాదేస్సతీ’’తి ఉయ్యోజేతి, ‘‘మాతుగామం పస్సిత్వా అనభిరతిం ఉప్పాదేస్సతీ’’తి ఉయ్యోజేతి, ‘‘గిలానస్స వా ఓహియ్యకస్స వా విహారపాలస్స వా యాగుం వా భత్తం వా ఖాదనీయం వా నీహరా’’తి ఉయ్యోజేతి, ‘‘న అనాచారం ఆచరితుకామో సతి కరణీయే ఉయ్యోజేతీ’’తి (పాచి. ౨౭౮) ఏతేసం గహణం.

ఉయ్యోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. సభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా

‘‘సభోజనే’’తి బాహిరత్థసమాసోయం, ఉభసద్దే ఉకారస్స చ లోపోతి ఆహ ‘‘సహ ఉభోహి జనేహీ’’తిఆది. తత్థ ఉభోహి జనేహీతి జాయా చ పతి చాతి ఉభోహి జనేహి. భుఞ్జితబ్బన్తి వా భోజనం, ఇత్థీ చ పురిసో చ, తేన సహ వత్తతీతి సభోజనన్తి ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. రాగపరియుట్ఠితస్సాతి మేథునాధిప్పాయస్స. సయనిఘరన్తి సయనీయఘరం, వాసగేహన్తి అత్థో. మహల్లకస్సాతి మహల్లకస్స సయనిఘరస్స. పిట్ఠసఙ్ఘాటతోతి ద్వారబాహతో ఖుద్దకస్స వాతి యథా తథా వా కతస్స ఖుద్దకస్స సయనిఘరస్స. వేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా నిసీదేయ్యాతి పిట్ఠివంసం అతిక్కమిత్వా నిసీదేయ్య. ఖుద్దకం (సారత్థ. టీ. పాచిత్తియ ౩.౨౮౦) నామ సయనిఘరం విత్థారతో పఞ్చహత్థప్పమాణం హోతి, తస్స చ మజ్ఝిమట్ఠానం పిట్ఠసఙ్ఘాటతో అడ్ఢతేయ్యహత్థప్పమాణమేవ హోతి, తస్మా తాదిసే సయనిఘరే పిట్ఠసఙ్ఘాటతో హత్థపాసం విజహిత్వా నిసిన్నో పిట్ఠివంసం అతిక్కమిత్వా నిసిన్నో నామ హోతి. ఏవం నిసిన్నో చ వేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా నిసిన్నో నామ హోతి. తేన వుత్తం పాళియం ‘‘పిట్ఠివంసం అతిక్కమిత్వా నిసీదతీ’’తి (పాచి. ౨౮౧). సచిత్తకఞ్చేత్థ అనుపవిసిత్వా నిసీదనచిత్తేన దట్ఠబ్బం.

సభోజనసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪-౫. రహోపటిచ్ఛన్నరహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చతుత్థపఞ్చమసిక్ఖాపదే యం వత్తబ్బం సియా, తం సబ్బం అనియతద్వయే వుత్తమేవాతి ఆహ ‘‘సేసో కథానయో అనియతద్వయే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో’’తి.

రహోపటిచ్ఛన్నరహోనిసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. చారిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా

అన్తోఉపచారసీమాయ దస్సనూపచారే భిక్ఖుం దిస్వాతి యత్థ ఠితస్స కులాని పయిరుపాసనచిత్తం ఉప్పన్నం, తతో పట్ఠాయ గచ్ఛన్తో అన్తోఉపచారసీమాయ దస్సనూపచారే భిక్ఖుం పస్సే వా అభిముఖే వా దిస్వా. పకతివచనేనాతి యం ద్వాదసహత్థబ్భన్తరే ఠితేన సోతుం సక్కా, తాదిసేన వచనేన, ఇతో చితో చ పరియేసిత్వా ఆరోచనకిచ్చం పన నత్థి. యో హి ఏవం పరియేసితబ్బో, సో అసన్తోయేవ. తేనాహ ‘‘తాదిస’’న్తిఆది. అనాపుచ్ఛిత్వాతి అనారోచేత్వా.

అన్తరారామభిక్ఖునుపస్సయతిత్థియసేయ్యపటిక్కమనభత్తియఘరానీతి ఏత్థ అన్తరారామన్తి అన్తోగామే విహారో. పటిక్కమనన్తి ఆసనసాలా. భత్తియఘరన్తి నిమన్తితఘరం వా సలాకభత్తాదిదాయకానం వా ఘరం. ఆపదాసూతి జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసు. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ కులేసు చారిత్తాపజ్జనం కిరియం, అనాపుచ్ఛనం అకిరియన్తి వేదితబ్బం.

చారిత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. మహానామసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సబ్బఞ్చేతం వత్థువసేన వుత్తన్తి ‘‘అగిలానేన భిక్ఖునా చతుమాసపచ్చయపవారణా సాదితబ్బా అఞ్ఞత్ర పునపవారణాయ అఞ్ఞత్ర నిచ్చపవారణాయా’’తి (పాచి. ౩౦౬) ఏతం సబ్బం సిక్ఖాపదనిదానసఙ్ఖాతస్స వత్థునో వసేన వుత్తం. తత్థ హి మహానామేన సక్కేన ‘‘ఇచ్ఛామహం, భన్తే, సఙ్ఘం చతుమాసం భేసజ్జేన పవారేతు’’న్తిఆదినా (పాచి. ౩౦౩) ఉస్సన్నుస్సన్నేన చ భేసజ్జేన చతుమాసం పున నిచ్చం పవారణా కతా, తస్మా భగవతా తస్స వసేన ఏవం వుత్తన్తి వుత్తం హోతి. అఞ్ఞత్ర పునపవారణాయాతి యది పునపవారణా అత్థి, తం ఠపేత్వా. అఞ్ఞత్ర నిచ్చపవారణాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యది పన తాపి అత్థి, సాదితబ్బావాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అయం పనేత్థ అత్థో’’తిఆది. తత్థాతి తిస్సం పవారణాయం. భేసజ్జేహి వా పరిచ్ఛేదో కతో హోతీతి ‘‘సప్పి తేల’’న్తి ఏవమాదినా నామవసేన వా ‘‘పత్థేన నాళియా ఆళ్హకేనా’’తిఆదినా పరిమాణవసేన వా ‘‘ఏత్తకాని వా భేసజ్జాని విఞ్ఞాపేతబ్బానీ’’తి భేసజ్జేహి పరిచ్ఛేదో కతో హోతి. నభేసజ్జకరణీయేతి మిస్సకభత్తేనాపి చే యాపేతుం సక్కోతి, నభేసజ్జకరణీయం నామ హోతి. అఞ్ఞం భేసజ్జన్తి సప్పినా పవారితో తేలం, ఆళ్హకేన పవారితో దోణం.

యథాభూతం ఆచిక్ఖిత్వాతి ‘‘ఇమేహి తయా భేసజ్జేహి పవారితమ్హా, అమ్హాకఞ్చ ఇమినా చ ఇమినా చ భేసజ్జేన అత్థో, యాసు తయా రత్తీసు పవారితమ్హా, తా రత్తియో వీతివత్తా, అమ్హాకఞ్చ భేసజ్జేన అత్థో’’తి యథాభూతం ఆరోచేత్వా. ఏవఞ్చ విఞ్ఞాపేతుం గిలానోవ లభతి, న ఇతరో.

మహానామసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

చతురఙ్గినిన్తి హత్థిఅస్సరథపత్తీతి చత్తారి అఙ్గాని ఏతిస్సాతి చతురఙ్గినీ, తం చతురఙ్గినిం. ‘‘ద్వాదసపురిసో హత్థీ, తిపురిసో అస్సో, చతుపురిసో రథో, చత్తారో పురిసా సరహత్థా పత్తీ’’తి (పాచి. ౩౧౪) అయం పచ్ఛిమకోటియా చతురఙ్గసమన్నాగతా సేనా నామ, ఈదిసం సేనన్తి అత్థో. తం పన విజహిత్వాతి కేనచి అన్తరితా వా నిన్నం ఓరుళ్హా వా న దిస్సతి, ఇధ ఠత్వాన సక్కా దట్ఠున్తి తం దస్సనూపచారం విజహిత్వా అఞ్ఞం ఠానం గన్త్వా.

సేనాదస్సనవత్థుస్మిన్తి సేనం దస్సనాయ గమనవత్థుస్మిం. అయమేవ వా పాఠో. హత్థిఆదీసు ఏకమేకన్తి హత్థిఆదీసు చతూసు అఙ్గేసు ఏకమేకం, అన్తమసో ఏకపురిసారుళ్హహత్థిమ్పి ఏకమ్పి సరహత్థం పురిసన్తి అత్థో. అనుయ్యుత్తా నామ రాజా ఉయ్యానం వా నదిం వా గచ్ఛతి, ఏవం అనుయ్యుత్తా హోతి. తథారూపప్పచ్చయేతి ‘‘మాతులో సేనాయ గిలానో హోతీ’’తిఆదికే (పాచి. ౩౧౨) అనురూపకారణే సతి. ఆపదాసూతి జీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసు ‘‘ఏత్థ గతో ముచ్చిస్సామీ’’తి గచ్ఛతో అనాపత్తి.

ఉయ్యుత్తసేనాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సేనావాససిక్ఖాపదవణ్ణనా

పటిసేనారుద్ధాయాతి యథా సఞ్చారో ఛిజ్జతి, ఏవం పటిసేనాయ రుద్ధాయ సేనాయ. కేనచి పలిబుద్ధస్సాతి వేరికేన వా ఇస్సరేన వా కేనచి రుద్ధస్స.

సేనావాససిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. ఉయ్యోధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా

సమ్పహారట్ఠానస్సాతి యుద్ధభూమియా. బలస్స అగ్గం జానన్తీతి ‘‘ఏత్తకా హత్థీ, ఏత్తకా అస్సా, ఏత్తకా రథా, ఏత్తకా పత్తీ’’తి (పాచి. ౩౨౪) బలస్స కోట్ఠాసం జానన్తి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, విహారగ్గేనా’’తిఆదీసు (చూళవ. ౩౧౮) వియ కోట్ఠాసత్థో హేత్థ అగ్గసద్దో. తేనాహ ‘‘బలగణనట్ఠానన్తి అత్థో’’తి. సేనాయ వియూహన్తి ‘‘ఇతో హత్థీ హోన్తు, ఇతో అస్సా హోన్తు, ఇతో రథా హోన్తు, ఇతో పత్తీ హోన్తూ’’తి (పాచి. ౩౨౪) సేనాయ ఠపనం, రాసిం కత్వా ఠపనన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘సేనాసన్నివేసస్సేతం నామ’’న్తి. ద్వాదసపురిసో హత్థీతి చత్తారో ఆరోహకా, ఏకేకపాదరక్ఖకా ద్వే ద్వేతి ఏవం ద్వాదసపురిసో హత్థీ. తిపురిసో అస్సోతి ఏకో ఆరోహకో, ద్వే పాదరక్ఖకాతి ఏవం తిపురిసో అస్సో. చతుపురిసో రథోతి ఏకో సారథి, ఏకో యోధో, ద్వే ఆణిరక్ఖకాతి ఏవం చతుపురిసో రథోతి.

ఉయ్యోధికసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అచేలకవగ్గో పఞ్చమో.