౫. పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా

భుత్తవాతి కతభత్తకిచ్చో. సాసపమత్తమ్పి అజ్ఝోహరితన్తి ఏవం పరిత్తమ్పి భోజనం సఙ్ఖాదిత్వా వా అసఙ్ఖాదిత్వా వా గిలితం. పవారితోతి పటిక్ఖేపితో. యో హి భుఞ్జన్తో పరివేసకేన ఉపనీతం భోజనం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి, సో తేన పవారితో పటిక్ఖిపితో నామ హోతి. బ్యఞ్జనం పన అనాదియిత్వా అత్థమత్తమేవ దస్సేతుం ‘‘కతప్పవారణో కతప్పటిక్ఖేపోతి అత్థో’’తి వుత్తం. సోపి చ పటిక్ఖేపో యస్మా న పటిక్ఖేపమత్తేన, అథ ఖో పఞ్చఙ్గవసేన. తేనస్స పదభాజనే ‘‘అసనం పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది (పాచి. ౨౩౯) వుత్తం.

భోజనం పఞ్ఞాయతీతి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం పత్తాదీసు దిస్సతి. తేనాహ ‘‘పవారణప్పహోనకం చే భోజన’’న్తిఆది. సాలీతి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) అన్తమసో నీవారం ఉపాదాయ సబ్బాపి సాలిజాతి. వీహీతి సబ్బాపి వీహిజాతి. యవగోధుమేసు భేదో నత్థి. కఙ్గూతి సేతరత్తకాళభేదా సబ్బాపి కఙ్గుజాతి. వరకోతి అన్తమసో వరకచోరకం ఉపాదాయ సబ్బాపి సేతవణ్ణా వరకజాతి. కుద్రూసకోతి కాళకోద్రవో చేవ సామాకాదిభేదా చ సబ్బాపి తిణధఞ్ఞజాతి.

నీవారవరకచోరకా చేత్థ ‘‘ధఞ్ఞానులోమా’’తి వదన్తి. యాగున్తి అమ్బిలయాగుఖీరయాగుఆదిభేదం యం కిఞ్చి యాగుం. ఇమినావ పాయాసస్సాపి గహితత్తా ‘‘అమ్బిలపాయాసాదీసు అఞ్ఞతరం పచామాతి వా’’తి న వుత్తం. పవారణం జనేతీతి అనతిరిత్తభోజనాపత్తినిబన్ధనం పటిక్ఖేపం సాధేతి. సచే పన ఓధి న పఞ్ఞాయతి, యాగుసఙ్గహం గచ్ఛతి, పవారణం న జనేతి. పున పవారణం జనేతి ఘనభావగమనతో పట్ఠాయ భోజనసఙ్గహితత్తాతి అధిప్పాయో.

ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వాతి ఉదకఞ్చేవ కఞ్జికఞ్చ ఖీరాదీని చ ఆకిరిత్వా తేహి సద్ధిం అమద్దిత్వా భత్తమిస్సకే కత్వా. తేనాహ ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తిఆది. సచే పన భత్తే ఉదకకఞ్జికఖీరాదీని ఆకిరిత్వా మద్దిత్వా ‘‘యాగుం గణ్హథా’’తి దేన్తి, పవారణా న హోతి. యాగుయాపీతి ఏవం యాగుసఙ్గహం గతాయ వా అఞ్ఞాయ వా యాగుయాపి. సుద్ధరసకో, పన రసకయాగు వా న జనేతి.

పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరవసేన విప్పకతభోజనభావస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా ‘‘ద్వేపి ఖాదితాని హోన్తి…పే… న పవారేతీ’’తి వుత్తం. అకప్పియమంసం (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯), అకప్పియభోజనఞ్చ బుద్ధపటికుట్ఠం పటిక్ఖిపతో పవారణాయ అవత్థుతాయ న పవారణా హోతీతి ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. యఞ్హి భిక్ఖునో ఖాదితుం వట్టతి, తం ఏవ పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. ఇదం పన జానన్తో అకప్పియత్తా పటిక్ఖిపతి. అజానన్తోపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితమేవ పటిక్ఖిపతి నామ, తస్మా న పవారేతి. సచే పన అకప్పియమంసం ఖాదన్తో కప్పియమంసం వా భోజనం వా పటిక్ఖిపతి, పవారేతి. కస్మా? వత్థుతాయ. యఞ్హి తేన పటిక్ఖిత్తం, తం పవారణాయ వత్థు. యం పన ఖాదతి, తం కిఞ్చాపి పటిక్ఖిపితబ్బట్ఠానే ఠితం, ఖాదియమానం పన మంసభావం న జహతి, తస్మా పవారేతి. కో పన వాదో కప్పియమంసం ఖాదతో కప్పియమంసభోజనప్పటిక్ఖేపే. ఏస నయో అకప్పియభోజనం ఖాదతో కప్పియభోజనప్పటిక్ఖేపే.

భోజనే సతీతి పఞ్చసు భోజనేసు ఏకస్మిమ్పి భోజనే సతి. అఞ్ఞం వుత్తలక్ఖణం భోజనన్తి పత్తాదిగతతో అఞ్ఞం వుత్తలక్ఖణం పఞ్చసు భోజనేసు ఏకమ్పి భోజనం. ‘‘నిరపేక్ఖో హోతీ’’తి ఏతస్సేవ వివరణం ‘‘యం పత్తాదీసూ’’తిఆది. న కేవలం నిరపేక్ఖో వాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్ర వా’’తిఆది. సో పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతీతి తస్మిం చే అన్తరే అఞ్ఞం భోజనం అభిహటం, తం సో పటిక్ఖిపన్తోపి న పవారేతి. కస్మా? విప్పకతభోజనభావస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా.

‘‘ఉపనామేతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) ఇమినా కాయాభిహారం దస్సేతి. హత్థే వా ఆధారకే వాతి ఏత్థ వా-సద్దో అవుత్తవికప్పత్థో, తేన ‘‘ఊరూసు వా’’తి వికప్పేతి. దూరే నిసిన్నస్స దహరభిక్ఖుస్స పత్తం పేసేత్వా ‘‘ఇతో ఓదనం గణ్హాహీ’’తి వదతి, గణ్హిత్వా పన గతో తుణ్హీ తిట్ఠతి, తమ్పి పటిక్ఖిపతో ఏసేవ నయో. కస్మా? భిక్ఖుస్స దూరభావతో, దూతస్స చ అనభిహరణతో. సచే పన గహేత్వా ఆగతో భిక్ఖు ‘‘ఇమం భత్తం గణ్హా’’తి వదతి, తం పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతి. ఏవం వుత్తేపీతి ‘‘భత్తం గణ్హా’’తి వుత్తేపి.

భత్తపచ్ఛిం గహేత్వా పరివిసన్తస్సాతి ఏకేన హత్థేన భత్తపచ్ఛిం గహేత్వా ఏకేన హత్థేన కటచ్ఛుం గహేత్వా పరివిసన్తస్స. అఞ్ఞో ‘‘అహం ధారేస్సామీ’’తి గహితమత్తకమేవ కరోతీతి అఞ్ఞో ఆగన్త్వా ‘‘అహం పచ్ఛిం ధారేస్సామి, త్వం ఓదనం దేహీ’’తి వత్వా గహితమత్తకమేవ కరోతి. అభిహటావ హోతీతి పరివేసకేనేవ అభిహటావ హోతి. ఇదాని అసతి తస్స దాతుకామాభిహారే గహణసమయేపి పటిక్ఖిపతో న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘సచే పనా’’తిఆది వుత్తం. ఉద్ధటేతి ఉద్ధటే భత్తే. కటచ్ఛుఅభిహారోయేవ హి తస్స అభిహారోతి అధిప్పాయో. అనన్తరస్స దియ్యమానేతి అనన్తరస్స భిక్ఖునో భత్తే దియ్యమానే. కాయవికారేనాతి ‘‘అఙ్గులిం వా హత్థం వా మచ్ఛికబీజనిం వా చీవరకణ్ణం వా చాలేతి, భముకాయ వా ఆకారం కరోతి, కుద్ధో వా ఓలోకేతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) ఏవం వుత్తేన అఙ్గులిచలనాదినా కాయవికారేన. ‘‘అలం మా దేహీ’’తిఆదినా వచీవికారేనాతి ‘‘అల’’న్తి వా ‘‘న గణ్హామీ’’తి వా ‘‘మా ఆకిరా’’తి వా ‘‘అపగచ్ఛా’’తి వా ఏవం యేన కేనచి వచీవికారేన.

అభిహటే పన భత్తే పవారణాయ భీతో హత్థే అపనేత్వా పునప్పునం పత్తే ఓదనం ఆకిరన్తం ‘‘ఆకిర ఆకిర, కోట్టేత్వా పూరేహీ’’తి వదతో పవారణా న హోతి. ఏస నయో భత్తం అభిహరన్తం భిక్ఖుం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘కిం, ఆవుసో, ఇతోపి కిఞ్చి గణ్హిస్ససి, దమ్మి తే కిఞ్చీ’’తి వదతోపి.

‘‘రసం పటిగ్గణ్హథా’’తి అప్పవారణాజనకస్స నామం గహేత్వా వుత్తత్తా ‘‘తం సుత్వా పటిక్ఖిపతో పవారణా నత్థీ’’తి వుత్తం. మంసరసన్తి ఏత్థ పన న కేవలం మంసస్స రసం ‘‘మంసరస’’మిచ్చేవ విఞ్ఞాయతి, అథ ఖో మంసఞ్చ రసఞ్చ మంసరసన్తి ఏవం పవారణాజనకనామవసేనాపి. తస్మా తం పటిక్ఖిపతో పవారణావ హోతీతి ఆహ ‘‘మంసరసన్తి వుత్తే పన పటిక్ఖిపతో పవారణా హోతీ’’తి. పరతో మచ్ఛమంసం బ్యఞ్జనన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. యస్మిం ఇరియాపథే పవారేతి, తం అవికోపేన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బన్తి యో గచ్ఛన్తో (పాచి. అట్ఠ. ౨౩౮-౨౩౯) పవారేతి, తేన గచ్ఛన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బం. కద్దమం వా ఉదకం వా పత్వా ఠితేన అతిరిత్తం కారేతబ్బం. సచే అన్తరా నదీ పూరా హోతి, నదితీరే గుమ్బం అనుపరియాయన్తేన భుఞ్జితబ్బం. అథ నావా వా సేతు వా అత్థి, తం అభిరుహిత్వాపి చఙ్కమన్తేనేవ భుఞ్జితబ్బం, గమనం న ఉపచ్ఛిన్దితబ్బం. ఏస నయో ఇతరఇరియాపథేసుపి. తం తం ఇరియాపథం కోపేన్తేన అతిరిత్తం కారేతబ్బం. యో ఉక్కుటికోవ నిసీదిత్వా పవారేతి, తేన ఉక్కుటికేనేవ భుఞ్జితబ్బం. తస్స పన హేట్ఠా పలాలపీఠం వా కిఞ్చి వా నిసీదనం దాతబ్బం. పీఠకే నిసీదిత్వా పవారితేన పన ఆసనం అచాలేత్వావ చతస్సో దిసా పరివత్తన్తేన భుఞ్జితుం లబ్భతి. మఞ్చే నిసీదిత్వా పవారితేన ఇతో వా ఏత్తో వా సంసరితుం న లబ్భతి. సచే పన సహ మఞ్చేన ఉక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞత్ర నేన్తి, వట్టతి. నిపజ్జిత్వా పవారితేనాపి నిపన్నేనేవ భుఞ్జితబ్బం. పరివత్తన్తేన యేన పస్సేన నిపన్నో, తస్స ఠానం నాతిక్కమేతబ్బం.

అలమేతం సబ్బన్తి ఏతం సబ్బం అలం పరియత్తం, ఇదమ్పి తే అధికం, ఇతో అఞ్ఞం న లచ్ఛసీతి అధిప్పాయో. యో అతిరిత్తం కరోతీతి యో ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి అతిరిత్తం కరోతి. పటిపక్ఖనయేనాతి ‘‘కప్పియకతం, పటిగ్గహితకతం, ఉచ్చారితకతం, హత్థపాసే కతం, భుత్తావినా కతం, భుత్తావినా పవారితేన ఆసనా అవుట్ఠితేన కతం ‘అలమేతం సబ్బ’న్తి వుత్త’’న్తి (పాచి. ౨౩౯) ఇమేహి సత్తహి వినయకమ్మాకారేహి యం అతిరిత్తం కప్పియం కతం, యఞ్చ గిలానాతిరిత్తం, తదుభయమ్పి అతిరిత్తన్తి ఏవం తస్సేవ పటిపక్ఖనయేన. ఏత్థ చ ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి తిక్ఖత్తుం వత్తబ్బం, అయం కిర ఆచిణ్ణో. వినయధరా పన ‘‘సకిం ఏవ వత్తబ్బ’’న్తి వదన్తి.

కస్మా తం సో పున కాతుం న లభతీతి ఆహ ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ యఞ్హి అకతన్తి యేన పఠమం కప్పియం కతం, తేన యం అకతం, తం కాతబ్బం. పఠమభాజనే పన కాతుం న లబ్భతి. యేన చ అకతన్తి అఞ్ఞేన భిక్ఖునా యేన పఠమం న కతం, తేన చ కాతబ్బన్తి అత్థో. వుత్తన్తి సీహళట్ఠకథాసు వుత్తం. అఞ్ఞస్మిం పన భాజనేతి యస్మిం పన భాజనే పఠమం కతం, తతో అఞ్ఞస్మిం పత్తే వా కుణ్డే వా పచ్ఛియం వా యత్థ కత్థచి పురతో ఠపేత్వా ఓనామితభాజనే.

అఞ్ఞత్ర భుఞ్జనవత్థుస్మిన్తి భుత్తావినా పవారితేన హుత్వా అఞ్ఞత్ర భుఞ్జనవత్థుస్మిం. తికపాచిత్తియన్తి అనతిరిత్తే అనతిరిత్తసఞ్ఞివేమతికఅతిరిత్తసఞ్ఞీనం వసేన తీణి పాచిత్తియాని. అజ్ఝోహరతో చ దుక్కటన్తి అజ్ఝోహరతో అజ్ఝోహారే అజ్ఝోహారే దుక్కటం. సచే పన ఆమిససంసట్ఠాని హోన్తి, ఆహారత్థాయపి అనాహారత్థాయపి పటిగ్గహేత్వా అజ్ఝోహరన్తస్స పాచిత్తియమేవ. తేసం అనుఞ్ఞాతపరిభోగవసేనాతి యామకాలికాదీనం అనుఞ్ఞాతపరిభోగవసేన, యామకాలికం పిపాసాయ సతి పిపాసచ్ఛేదనత్థం, సత్తాహకాలికం యావజీవికఞ్చ తేన తేన ఉపసమేతబ్బకే ఆబాధే సతి తస్స ఉపసమనత్థన్తి వుత్తం హోతి. ఇదమ్పి అజ్ఝోహరణతో కాయకమ్మం, వాచాయ ‘‘అతిరిత్తం కరోథ భన్తే’’తి అకారాపనేన వచీకమ్మన్తి ఆహ ‘‘సముట్ఠానాదీని పఠమకథినసదిసానేవా’’తి. కిరియాకిరియన్తి ఏత్థ పటిక్ఖిపిత్వా భుఞ్జనం కిరియం. అతిరిత్తస్స అకరణం అకిరియన్తి వేదితబ్బం.

పఠమపవారణాసిక్ఖాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.